http://vietnamnet.vn/vn/chinh-tri/tuanvietnam/113036/nhung-nguoi-mo-cua-sai-gon.htmlNhững người mở cửa Sài gònChỉ có sự rộng mở tinh thần và tình cảm của nơi chốn chúng ta sống mới trả ta về được với chính tính cao thượng.
Đã lâu rồi tôi mới lại đạp xe đạp, cái cảm giác không bị cuồng chân và được đi trong bóng tối đầu ngày, tuy là một cảm giác cũ nhưng lại hoàn toàn mới mẻ. Tôi đi trên đường 3/2, vừa qua góc đường Nguyễn Kim thì phát hiện ra mình đã nối đuôi theo sau những chiếc xe đạp của những người đàn bà. Không biết họ thức từ lúc nào, chỉ biết giờ này họ đang trên đường đưa hàng hóa từ chợ đầu mối An Lạc - Bình Điền, quay về chuẩn bị buổi chợ của mình.
Đạp xe trước tôi là một thiếu nữ trẻ, cô mặc cái áo bộ đội, trong đêm và qua ánh đèn đường, lưng áo cô, chỗ giáp với đuôi tóc vẫn lộ ra những khoảng vải áo bạc màu. Trước cô, những người đàn bà khác cũng mặc áo bộ đội. Tôi không hiểu vì sao trong đêm họ vẫn cứ đội nón lá, Sài Gòn làm gì có sương rét buổi sớm mai. Không ai biết họ đến Sài Gòn đã bao lâu, nhưng từ tập quán họ ý thức rằng đến với Sài Gòn, với trọn vẹn diện mạo bên ngoài và cả tâm hồn, họ muốn Sài Gòn nhìn thấy họ trên cái nền gốc họ có.
Trong cách nhìn văn hóa, những người nhập cư, từ lao động phổ thông cho đến trí thức, chính họ là dòng máu mới, sức sống mới của một đô thị. Và Sài Gòn từ xưa đến nay, lúc nào cũng là một đô thị rộng mở để dung hòa mọi thành tựu: lao động của người bản địa và người nhập cư. Chính tiến trình không gián đoạn của những dòng người nhập cư, khởi đầu từ các tỉnh thành miền Nam, sau đó rộng ra cả nước, đã tạo nên lịch sử văn hóa Sài Gòn.
Ngay trước mặt tôi, phía sau chiếc xe đạp của những người phụ nữ lam lũ là cái giỏ to chất đầy hàng hóa, những bó rau xanh, những vỉ trứng... Những người lao động nhập cư này sinh sống bằng những đồng lời ít ỏi kiếm được trên từng gam thịt, con cá... Tôi đạp xe theo sau họ và nhớ trước kia không có chuyện người ta đưa hàng hóa đến từng con đường, từng căn nhà như hôm nay. Có thể chuyện mua bán này khiến những người nội trợ làm biếng hơn, nhưng ở cách nhìn khác đó là một phương thức tiết kiệm thời gian và công sức cho cả người mua lẫn người bán trong một nhịp sống nhanh hơn.
Không ở nơi cư trú nào mà con người ý thức rõ thời gian là tiền bạc như khi sống ở đô thị. Trên thế giới, giá trị lớn của một đô thị chính là sự phân phối, để thiết lập một mặt bằng sao cho tài- sản - thời - gian được cân đối với từng tầng lớp dân cư khác nhau. Vì lợi - tức - thời - gian không dừng lại, nên không thể xét đoán bằng những lý thuyết công bằng cổ điển. Và người Sài Gòn ý thức rằng, chia sẻ nguồn - lợi - thời- gian cho người khác kiếm sống chính là giá trị cao thượng trong đời sống của thị dân.
Đô thị mở
Ở góc đường Lý Thái Tổ, quán phở Tàu Bay vẫn mở cửa sớm, đây có lẽ là quán phở duy nhất có tấm biển định giờ mở cửa đóng cửa như công sở: Phở Tàu Bay mở cửa từ 3 giờ 30 đến 1l giờ 15 trưa, vẫn mái nhà lợp tôn thiếc cũ như trước 1975. Những lần ăn phở ở cái quán nổi tiếng của người Bắc di cư này, tôi đều có ý trông chờ một sự thay đổi nào đó. Nhưng thật lạ, đã qua bao nhiêu thời gian mà người phục vụ ở đây vẫn rặt một giọng Bắc, cái giọng Bắc có chủ ý lên giọng rất cao của những người phục vụ lúc kêu phở, đó là một thứ phong vị văn hóa riêng.
Nhiều người từ các tỉnh đến Sài Gòn chưa bao lâu đã đổi giọng nói của mình, không thể nói đó là một điều không hay, trong nhiều chọn lựa để hội nhập, thay đổi giọng nói hay thay đổi phong cách, tập quán sống chính là để trở nên Sài Gòn hơn. Và cả khi người ta không hề ca ngợi gì về Sài Gòn, nơi tạo dựng mọi thành công cho họ, mà chỉ nuôi nỗi nhớ về kỷ niệm cố hương, điều đó cũng cho thấy người ta đã Sài Gòn hơn.
Không chỉ mình tôi, nhiều thực khách cũng không thể ăn hết một tô phở Tàu Bay. Nhưng hôm nay ở quán có một sự thay đổi, tô phở bây giờ nhỏ hơn trước đây, ngay cả tô Xe Lửa cũng có vẻ nhỏ hơn để chiều theo thị hiếu. Trong chiều dài lịch sử văn hóa ẩm thực Việt Nam, sự kiện phở du nhập vào Sài Gòn có lẽ là sự kiện trọng đại nhất. Cũng không có gì quá đáng khi nói rằng Sài Gòn ăn phở và thay đổi vì phở.
Và không chỉ có văn hóa ẩm thực, đô thị này, ngay từ buổi đầu hình thành đã là nơi tạo nên đỉnh cao của mọi tiến trình văn hóa mà nó đón nhận. Sài Gòn đón nhận mọi nguồn văn hóa và làm nên các giá trị văn minh, thông qua chuyện cưu mang những số phận con người từ khắp mọi vùng miền và cả các dân tộc khác.
Thầy Cù An Hưng, một giáo sư toán, buổi đầu di cư vào Sài Gòn tạm trú ở xóm của những người di dân Bạc Liêu. Thầy kể rằng, những cảm xúc mới về đất về người của thầy được hình thành từ các bài ca vọng cổ của xóm Bạc Liêu giữa lòng Sài Gòn. Và đến giờ thầy vẫn tự hào về những ngôi trường tư thục do người Bắc vào mở ở Sài Gòn, cũng như ngưỡng mộ sự nghiệp lập gánh cải lương của bà bầu Kim Chung.
Một đô thị lớn đúng nghĩa không thuộc về tầm mức diện tích địa lý, mà là khả năng dung chứa văn hóa và ý thức mở rộng hài hòa các nguồn văn hóa.
Ngày nay có khi người Ấn nổi tiếng nhất lại là người đang dạy Yoga trên ti vi, đã qua rồi hình ảnh các ông Chà chủ tiệm vải, tiệm cơm cari nị. Tiệm trà của người Hoa đến Sài Gòn với màu sắc hiện đại của những thương hiệu lạ, không còn thông qua màu sắc truyện tranh Phong thần hay Tam Quốc vẽ trên xe hủ tíu. Ngay cả tô Phở cũng thay dổi phong vị bởi tương đen tương đỏ, sa tế, rau thơm... Và có thể thấy rộng hơn là chuyện cả người Tây, người Mỹ trở lại Sài Gòn cũng mang tinh thần và giá trị khác.
Nếu cho rằng văn minh là những giai đoạn đỉnh cao của văn hóa, thì mọi giai đoạn đỉnh cao nào cũng có lúc suy tàn. Sài Gòn nơi dung chứa, rộng mở mọi tốc độ sống, và suy tàn chính là để thúc đẩy mọi mặt mặt đời sống nhanh chóng tạo dựng những giá trị văn hóa - văn minh mới.
Tôi lại tiếp tục đạp xe theo dòng người đi về hướng đông Sài Gòn, bóng đêm từ từ, trầm lặng và uy nghiêm của Sài Gòn đang lùi dần. Vào thời khắc này bình minh đang tới rất gần. Và nếu ở đâu đó trên khắp đất nước hay ở cả những miền đất xa lạ khác của thế giới, ai đó đang mơ hay vừa sực tỉnh trong tâm trạng: Cuộc sống này khó khăn biết mấy! Thì họ có thể tìm thấy một Sài Gòn mở, tuy đô thị này chưa phải là lý tưởng, nhưng trong lòng nó luôn sẵn giá trị sẻ chia, sao cho mỗi người được thấy mình như đúng cái mình có.
Chỉ có sự rộng mở tinh thần và tình cảm của nơi chốn chúng ta sống mới trả chúng ta về được với chính tánh cao thượng của chúng ta.
Trần Tiến Dũng
Sài Gòn: Còn đâu không gian tiệm nước!http://vietnamnet.vn/vn/chinh-tri/tuanvietnam/114038/sai-gon--con-dau-khong-gian-tiem-nuoc-.htmlLúc này, tìm đâu! Những nét văn hóa đa dạng của những cộng đồng lưu dân từng có thời đã hòa quyện với tánh cao thượng của cư dân xứ này, những buổi bình minh Sài Gòn khoáng đạt bắt đầu từ không gian tiệm nước!
Cậu tôi, dân ruộng miệt Gò Công, đến Sài Gòn từ hướng Nam, khi đi qua xóm Bình Đăng, cầu Nhị Thiên Đường, chợ Xóm Củi của Chợ Lớn-Sài Gòn thay đổi đến mức làm cậu tôi ngơ ngác. Sáng hôm sau, không kịp chờ đèn đường tắt, cậu tôi bộ dạng hối hả:
- Dậy mày, đi tiệm nước làm một ly xây chừng, ăn hủ tíu mì, xíu mại với cậu.
Tôi càu nhàu:
- Làm gì còn tiệm nước hả cậu.
- Bộ dẹp hết trơn thiệt hả mậy !
- Ai biết đâu hà, nếu còn phải 6 giờ mới mở cửa cậu ơi.
- Thằng xạo! Tao không tin Sài Gòn dạo này ngủ trưa dữ dậy.
Nếu bạn là người Sài Gòn hoặc đã từng sống qua chốn này, bạn sẽ hiểu vì sao việc thức khuya dậy sớm của thị dân nơi đây có một phần quá khứ can hệ tới cái tiệm nước.
Ngày trước, trong những sớm mai trời nổi gió hay thấm đẫm hơi sương, thỉnh thoảng cha tôi dắt tôi ra tiệm nước. Lần nào cũng vậy tôi thường dụi mắt liên tục để xua cơn ngái ngủ để thu hết vào đôi mắt thơ ngây cái ánh sáng đèn mờ hơi nước sôi, những nhộn cảnh sinh động của cái tiệm nước nơi bán cà phê sáng và các món điểm tâm của người Hoa, những tiệm nước này thường mở cửa rất sớm ở những con đường gần chợ, bến xe, bệnh viện.
Tôi say sưa lắng nghe tiến dao thớt, giọng xí xô xí xào tiếng Tiều, tiếng Quảng của các cô chú phổ-ki. Tôi không hiểu vì sao những cụ ông cụ bà người Minh Hương luôn ngồi quay mặt ra đường với cái nhìn xa vắng; vì sao những người dân có mức sống khác nhau nhưng thường có cùng vẻ mặt lo âu trước một ngày mới, và tất cả họ đều có chung phong cách hồn nhiên khi bưng cái đĩa nhỏ và húp ngon lành những giọt cà phê nóng hổi. Cái cách uống cà phê từ cái cốc, sớt ra cá đĩa trước sau tôi chỉ thấy có trong tiệm nước. Tôi không biết nguyên cớ mà cũng không cần biết làm gì. Tôi chỉ muốn lưu giữ hình ảnh dòng cà phê ngút khói, rất hào sảng, từ cái ấm sành chảy ra tràn miệng những cái cốc tuôn xuống dĩa lênh láng như lòng thật thà không cần kìm giữ.
Theo nghĩa cơ bản thuật ngữ: văn hóa chính là sự cải thiện hay hoàn thiện bản chất, bản chất những sinh hoạt cộng đồng để tạo ra diện mạo văn hóa của một thời, ôi với một đô thị lớn như Sài Gòn, trong thời bình việc đi ngủ và thức giấc là hoàn toàn tùy thuộc vào nền nếp của cá nhân, gia đình, chính vì thế Sài Gòn luôn có những góc không ngủ, thật ra đại bộ phận thị dân thường có nhịp thời gian bắt đầu một ngày mới vào khoảng từ 4 giờ đến 7 giờ sáng.
Ngày nay, Sài Gòn không thức sớm nữa. ông Năm Tàu, hành nghề cố vấn về Sài Gòn - Chợ Lớn cho các ông chủ người Đài Loan đang làm ăn ở Việt Nam, luôn miệng than thở: "Ngộ hết thì giờ! Ngộ sống như Tây, tự pha cà phê, thứ cà phê bột chua lè, vừa uống vừa tranh thủ coi tivi, đọc báo. Ngộ thèm ra tiệm nước ngồi bàn chuyện thời sự muốn chết!"
Chị Hai Lài bán trái cây ở Chợ Lớn nói: "Tôi dọn hàng trễ hơn trước, 8 giờ người ta bưng đồ ăn sáng tới sạp. Có ngon lành gì dâu, tôi ưng ngồi tiệm nước ngắm cảnh rồng bay ngựa chạy, ngồi nghe tin giá cả, bạn hàng, nhưng thiếu ngủ quá!" Thầy Phát, dạy trung học phổ thông cười nheo mắt: Tôi họ Lưu, gốc Tiều, họ nhà tôi sống ở Sài Gòn đời thứ 3, vậy mà mấy năm nay quên mất hương vị của bánh tiêu, xíu mại quên luôn cả cái thói quen nhìn ngắm tranh xưa, chữ thánh treo trong các tiệm nước.
Dân Sài Gòn lúc này, ngày ngày, họ hòa nhịp đời sống với bài thể dục, đi bộ hoặc tới những điểm tập dưỡng sinh, sau đó là vệ sinh cá nhân, làm một số việc nhà, ăn sáng đi làm, với họ, khoảng thời gian từ lúc thức giấc đến lúc đi làm càng ngày càng ngắn lại.
Tốc độ sống của thị dân mỗi lúc một nhanh hơn và hệ quả tất nhiên là cái khoảng không gian ban mai bình yên thư thái, trong những cái tiệm nước đặc trưng mà đất-nước-gió-lửa xứ này ban tặng cho họ coi như đã mất. Thôi thì việc mất đi một diện mạo văn hóa cũng là lẽ thường, một diện mạo khác sẽ lấp đầy để tạo nên một bản sắc văn hóa mới phù hợp với nhịp đi lên của một đô thị lớn.
Nhưng trong ý thức đi tìm một diện mạo mới để so sánh, để nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng không gian văn hóa tinh thần của cộng đồng; tôi thật chưa tìm thấy những "tiệm nước mới," những không gian sinh hoạt văn hóa đặc trưng mà đáng lý cần phải có trong khoảng thời gian khởi động đầu mỗi ngày của đời sống người Sài Gòn - Chợ Lớn.
Lúc này, tìm đâu! Những nét văn hóa đa dạng của những cộng đồng lưu dân từng có thời đã hòa quyện với tánh cao thượng của cư dân xứ này, những buổi bình minh Sài Gòn khoáng đạt bắt đầu từ không gian tiệm nước!
Trần Tiến Dũng
