Ai cũng hiểu chỉ ...người không hiểu. Vậy những cái mà anh em ta bàn luận mấy hôm nay có nguyên căn từ đâu? Chắc là có nhiều nhưng theo em thì nó cũng có căn nguyên từ cái thói ích kỷ. Trong những thói xấu của con người, thì nó dễ lây truyền nhất, nhưng lại nguy hiểm nhất . Nói dễ lây truyền vì chưa ai xem tính ích kỷ như là một tội ác, chẳng những không bị kết án, mà còn như có thể ăn chung ở đụng được. Nhưng nó lại hết sức nguy hiểm bởivì nó phá vỡ tận nền móng cái tổng thể của các mối quan hệ là xã hội. Nó làm thui tắt cái sức mạnh có khả năng cải tạo là dư luận. Nó đẩy tới mọi tội lỗi mà vẫn như vô can vì vẫn giữ được sự trong sạch của riêng mình. Pháp luật chỉ trừng trị những kẻ đã phạm tội rồi. Còn dư luận mạnh mẽ của xã hội mới ngăn ngừa được những tội lỗi mới nhen nhóm. Dư luận phải là tiếng nói chính thống của nền đạo lý xã hội , phân rõ được ranh giới việc tốt và việc xấu, người tốt và người xấu. Nhưng chỉ có thể tạo được cái dư luận tốt đẹp đó khi đã tiêu diệt được thói ích kỷ, khi mỗi người không chỉ có trách nhiệm với riêng mình, mà còn có trách nhiệm với người khác, với xã hội.
"ích kỷ" có phải nghĩa là "làm lợi cho bản thân" không?
Hà hà, "nhân chi sơ, tính... ích kỷ". Tôi thấy chẳng có ai làm gì mà không phải là để phục vụ bản thân. Cái khác nhau chỉ là cái "lợi ích" nằm ở cấp độ trừu tượng nào mà thôi.
Tôi lấy ví dụ không cực đoan quá nhé (ví dụ mạnh quá dễ gây chuyện ném đá vỡ đầu lắm
):
Nhặt được của rơi, hỏi có nên trả người đánh mất hay không. Phân tích:
Lựa chọn "trả người đánh mất" sẽ là kết quả của việc ông ta đánh giá các thu hoạch tương ứng với các lựa chọn khác nhau: (1) giữ lại đồ nhặt được, phần lợi là giá trị của vật đó và phần hại một lượng cắn rứt lương tâm nào đó. (2) trả lại đồ, phần lợi là cảm giác "sướng" về tinh thần, còn phần hại là không được hưởng giá trị của vật nhặt được.
(để đơn giản hóa vấn đề, tôi loại bỏ khoản cảm ơn hậu tạ)
Tùy theo hàm giá trị riêng và nhận thức của mỗi người mà người đó sẽ xác định xem làm thế nào thì "có lợi" hơn:
- Một người xem trọng giá trị vật chất và ước tính mức độ cắn rứt lương tâm sẽ ở mức thấp thì sẽ không trả lại vì (1) cho kết quả cao hơn (2).
- Một người có cái lương tâm hay cắn ghê gớm chắc sẽ trả lại vì (1) cho kết quả âm.
- Một người coi cái phần "sướng" về tinh thần sau khi trả lại người mất có giá trị cao hơn nhiều so với giá trị của đồ nhặt được sẽ trả lại vì (2) cho kết quả cao hơn (1).
Ở những vụ đơn giản, chuyện tính toán này xảy ra nhanh và xảy ra ở dưới sâu trong vô thức đến nỗi người ta không nhận ra. Ở những vụ to hơn thì người ta phải để thời gian suy nghĩ tính toán đấy thôi.
À tất nhiên tôi không bàn đến trường hợp người không có khả năng để tính toán (giới hạn về nhận thức, thời gian, ...)
