Bộ Tổng Tham mưu Xô-viết trong chiến tranh

[SaoVang]

Thiếu tướng xe tăng P. I. Ca-li-nhi-tren-cô rất am hiếu bộ đội xe tăng thiết giáp, về sau được cử giữ chức tham mưu trưởng tập đoàn quân xe tăng. Thay thế đồng chí lần lượt là thiếu tướng V. N. Ba-xca-côp, rồi thiếu tướng L. M. Ki-ta-ép.

Thiếu tướng C. I. Ni-cô-lai-ép phụ trách công tác thông tin liên lạc; còn phụ trách công binh là thiếu tướng V. A. Bô-li-át-cô người thông hiểu công việc của mình và sau này đã trưởng thành lên đến thượng tướng.

Tôi không thể nào nêu lên hết ở đây những đặc điểm, dù là vắn tắt nhất, của từng sĩ quan trong Cục tác chiến. Tôi chỉ có thể nói rằng tôi không tìm đâu thấy những cán bộ giỏi hơn. Vả lại, khó mà tìm thấy cho được. Vì người ta đã chọn những người giỏi hơn trong số những người giỏi cho Bộ tổng tham mưu.

Tôi tự hào được vinh dự lãnh đạo cái tập thể tốt đẹp ấy.

Chu trình làm việc trong ngày của Cục tác chiến cũng như của toàn thể Bộ tổng tham mưu bắt đầu từ bảy giờ sáng. Vào giờ này, các chủ nhiệm khu vực mặt trận bắt đầu thu thập tình huống trong đêm qua. Đại biểu cơ quan trinh sát đến gặp từng đồng chí chủ nhiệm khu vực mặt trận và xác định địch tình trên bản đồ. Đồng thời, những tin tức về tình hình và trạng thái bộ đội ta cũng được tổng hợp lại. Tất cả những cơ quan khác trong Bộ tổng tham mưu, căn cứ theo mặt hoạt động của mình, đã giúp đỡ các chủ nhiệm khu vực mặt trận làm việc này.

Và không lúc nào thấy vắng tiếng chuông điện thoại gọi đến cục trưởng Cục tác chiến. Đồng chí nói chuyện với các tham mưu trưởng phương diện quân, tự mình chuẩn xác tình huống. Các tham mưu trưởng phương diện quân nhất thiết tự mình gọi dây nói về cục nếu trong đêm giành được một thắng lợi lớn, hay chiếm được một cứ điểm quan trọng. Khi bất lợi, các đồng chí đó không vội gọi điện đâu. Nhưng khi dưới không thông lên trên thì trên phải thông xuống dưới vậy: trong trường hợp này chúng tôi phải gọi “người chậm trễ” ra đầu dây nói, thế là sự thật mới được sáng tỏ.

Chủ nhiệm khu vực mặt trận nào chuẩn bị tài liệu xong trước thì đến báo cáo trước. Tất nhiên là báo cáo không dài. Tất cả chúng tôi đều hiểu cặn kẽ tình huống, vì vậy nhiều khi báo cáo viên không phải nói gì mà chỉ đối chiếu bản đồ của mình với bản đồ của cục trưởng trải rộng trên bàn. Nếu như phát hiện thấy những gì không khớp với nhau, thì chủ nhiệm khu vực mặt trận mới lưu ý cục trưởng về các điểm đó và nói những điểm cần bổ sung.

Có trường hợp, trên bản đồ của cục trưởng Cục tác chiến lại có những tin tức mới, nhận được qua các cuộc trao đổi với cơ quan tham mưu các phương diện quân và khi ấy chủ nhiệm khu vực mặt trận lại bổ sung, sửa chữa vào bản đồ của mình. Và thỉnh thoảng, khi có những chỗ không ăn khớp nhau quá lớn, hoặc vì những nguyên nhân nào đó mà đề ra những nghi ngờ về hình thái xác thực của bộ đội, thì lập tức gọi điện trực tuyến cho cơ quan tham mưu phương diện quân để chuẩn xác lại tình hình.

Có thể nói là bản đồ được vẽ chính xác đến mức lý tưởng. Trong cục, chúng tôi dùng những quy ước thống nhất về các loại màu sắc và ký hiệu để thể hiện những thời gian nhất định và mọi hình thức tác chiến. Việc tuyệt đối chấp hành những quy ước đã định đó và công tác thực hành trong một thời gian dài đã giúp chúng tôi dễ dàng đọc những tình huống ghi trên bản đồ của bất kỳ khu vực mặt trận nào mà không cần được giải thích gì thêm cả.

Thái độ toàn tâm, toàn ý đến cao độ của các sĩ quan và tướng lĩnh đối với các điểm “vụn vặt” đó trong công tác đã giúp chúng tôi đỡ mất nhiều thời gian không có năng suất, và chủ yếu là đã giúp chúng tôi tránh được sai sót. Thật vậy, không một giáo lệnh nào có thể quy định được hết mọi chi tiết của công tác trong Bộ tổng tham mưu chúng tôi.

[SaoVang]

Vào khoảng 9 giờ, trung tướng Ô-nhi-a-nốp mang theo những tin tức tổng hợp về địch tới gặp cục trưởng Cục tác chiến. Cũng vào thời gian ấy, Cục giao thông vận tải quân sự lên biểu đồ công tác vận chuyển; căn cứ vào biểu đồ đó, ta có thể dễ theo dõi xem cái gì đang được vận chuyển đến mặt trận nào và hiện nay nó ở đâu. Sau đó, chúng tôi xem xét tới tình trạng những đội dự bị và bắt đầu hiệu đính bản báo cáo tác chiến buổi sáng.

Báo cáo tác chiến ký xong lúc 10 giờ. Cục trưởng Cục tác chiến sẵn sàng báo cáo lên Tổng tư lệnh tối cao. Tình hình tất cả các mặt trận đều được phản ánh trên hai bản đồ tỷ lệ 1:200000 về từng mặt trận và một bản đồ tổng hợp tỷ lệ 1:1000000 trải rộng trên hai mặt bàn nghiêng, to, sáng trưng. Liền đấy còn có ba tài liệu để tra cứu bổ sung: tình trạng lực lượng dự bị của các binh chủng, biểu đồ vận chuyển và cuốn sách ghi biên chế quân đội đang tác chiến đến cấp trung đoàn, kèm theo tên, họ từ các tư lệnh đến các sư đoàn trưởng. Tất cả những tin tức khác đều ghi trên bản đồ.

Cục tác chiến liên lạc với Tổng tư lệnh tối cao bằng dây nói trực tiếp riêng. Trước khi có đường dây này, Xta-lin sử dụng mạng dây nói chung. Nhưng đã xảy ra trường hợp là có lần đồng chí không được trả lời ngay vì đường dây bận. Mấy phút sau, cục trưởng tác chiến được nghe đồng chí căn dặn và nhận lệnh: “báo đồng chí phụ trách thông tin liên lạc cho người đặt đường dây riêng". Thế là chúng tôi lại có thêm một máy nữa với 10 thước dây, rất thuận tiện trong lúc báo cáo tình huống bằng bản đồ.

Khoảng từ 10 đến 11 giờ, ít khi muộn hơn. Tổng tư lệnh tối cao đích thân gọi dây nói tới chúng tôi. Đôi khi đồng chí có chào hỏi, nhưng thường là hỏi thẳng ngay vào việc:

- Có gì mới không?

Cục trưởng tác chiến báo cáo tình huống, chuyển từ bàn này sang bàn kia, ống nói áp bên tai. Lần nào cũng vậy, báo cáo bắt đầu từ mặt trận có chiến sự căng thẳng nhất và thông thường là từ khu vực quyết liệt nhất. Mọi tình huống được trình bày liên tục theo từng mặt trận một, không bị lệ thuộc vào một khuôn khổ gò bó nào.

Báo cáo thường không bị gián đoạn, nếu đang nói về những thắng lợi của bộ đội ta. Theo đường dây chỉ thỉnh thoảng lắm mới nghe thấy tiếng ho khan và tiếng rít tẩu của người nghiện thuốc.

Xta-lin không cho phép báo cáo bỏ sót một tập đoàn quân nào, mặc dù trong dải hoạt động của tập đoàn quân ấy đêm qua không có gì quan trọng xảy ra. Đồng chí liền ngắt lời báo cáo viên:

- Ở tập đoàn quân của Ca-da-côp thì thế nào?

Đôi khi, trong lúc đang nhận báo cáo, Tổng tư lệnh tối cao ra ngay một chỉ thị nào đó để truyền xuống mặt trận. Chỉ thị này được đọc lại và một đồng chí cục phó ghi tất cả đúng theo từng lời một, sau viết lại thành chỉ thị hay mệnh lệnh.

Gần trưa, cục trưởng tác chiến tới gặp Tổng tham mưu trưởng. Trong buồng làm việc của Tổng tham mưu trưởng cũng có một bộ bản đồ giống như ở chỗ chúng tôi và đến lúc này mọi tình huống đầy đủ nhất và mới nhất đã được ghi xong trên bản đồ. Chúng tôi chỉ còn báo cáo lại tình hình đã báo cáo lên Tổng tư lệnh tối cao, những chỉ thị đã nhận được từ Tổng tư lệnh tối cao, và đưa xin chữ ký vào những mệnh lệnh, chỉ thị đã làm sẵn để gửi xuống các đơn vị.

Cách báo cáo hơi khác thường này (báo cáo lên Tổng tư lệnh tối cao trước rồi sau mới báo cáo lên Tổng tham mưu trưởng) do chính Xta-lin quy định. Chúng tôi phải làm như vậy vì theo thời gian biểu làm việc, vào lúc 10- 11 giờ, Tổng tham mưu trưởng còn đang nghỉ.

Sau khi nghe Cục tác chiến báo cáo buổi sáng xong, Tổng tham mưu trưởng tiếp cục trưởng khác và chủ nhiệm các binh chủng, nói chuyện bằng dây nói với các tư lệnh phương diện quân, đọc báo cáo của các đại diện Đại bản doanh.

[SaoVang]

Phần việc quan trọng nhất của Tổng tham mưu trưởng là phân tích tình huống trên các mặt trận. Trong quá trình phân tích tình huống, thường nảy sinh ra những dự kiến tác chiến mà sau đó liền được tính toán, cân nhắc thật tỉ mỉ và đệ trình lên Đại bản doanh xét định.

Khi các tư lệnh phương diện quân về Mát-xcơ-va thì Tổng tham mưu trưởng nhất thiết cùng tiếp với cục trưởng tác chiến và đại biểu của khu vực mặt trận hữu quan. Chúng tôi cùng nhau nghiên cứu mọi đề nghị của bộ tư lệnh phương diện quân và chuẩn bị kết luận về những đề nghị ấy. Nếu như tư lệnh phương diện quân đồng ý với chúng tôi thì sẽ cùng nhau đưa lên Đại bản doanh những đề nghị đã được chỉnh lý của đồng chí ấy. Còn nếu vẫn chưa thống nhất, chúng tôi sẽ báo cáo lên Đại bản doanh ý kiến của cả hai bên.

Những điểm hai bên không thống nhất với nhau thường không thuộc về ý định chiến dịch, hoặc cách tiến hành chiến dịch, mà thường thuộc về những vấn đề biên chế và về việc cung cấp cho bộ đội. Mọi người đều biết rằng, đồng chí tư lệnh nào cũng muốn được Đại bản doanh cung cấp cho mình nhiều lực lượng dự bị hơn nữa, muốn có đầy đủ xe tăng, pháo binh, đạn dược hơn nữa. Chúng tôi không bao giờ nói cho một đồng chí tư lệnh phương diện quân nào biết cụ thể là Đại bản doanh có những gì, nhưng các tư lệnh cũng có cách riêng của mình, do đó cũng biết được lực lượng dự trữ của Đại bản doanh. Nên họ thường đòi hỏi ở Bộ tổng tham mưu và yêu cầu ở Đại bản doanh

Phải nói thẳng rằng mặt trận nào có các đại diện của Đại bản doanh xuống trực tiếp thì mặt trận ấy thường được cung cấp tốt hơn. Một là vì Đại bản doanh thường phái đại diện của mình xuống những khu vực mặt trận nào quan trọng nhất, hai là vì đồng chí đại diện nào của Đại bản doanh cũng đều có một quyền lực nhất định, nhất là nguyên soái Gh. C. Giu-cốp. Có một số trường hợp, đồng chí ấy đã đặt Bộ tổng tham mưu vào tình thế rất khó xử: nếu không thể cung cấp được thì hãy thử từ chối Phó tổng tư lệnh tối cao xem...

Trước 15 giờ, Cục tác chiến nghiên cứu xong những tin tức trong nửa ngày. Trung tướng A. A. Grư-dơ-lôp, cục phó Cục tác chiến, báo cáo những tin tức ấy lên Tổng tham mưu trưởng. Lúc đó, tôi nghỉ. Thường cùng đi báo cáo với Grư-dơ-lốp có cả chủ nhiệm của khu vực mặt trận nào đang có tình hình rất ác liệt. Tổng tham mưu trưởng đích thân hỏi thêm, rồi chuẩn xác lại mọi chuyện bằng điện trực tuyến với các phương diện quân và đến gần 16 giờ thì báo cáo tình huống lên Tổng tư lệnh tối cao. Báo cáo tác chiến thứ hai gửi lên Đại bản doanh và đồng thời gửi tới tất cả các thành viên chính phủ có tên trong một danh bạ đặc biệt.

Đến 21 giờ, chúng tôi lại thu thập và tổng hợp mọi tin tức tình huống, rồi chuẩn bị đi đến Đại bản doanh để báo cáo tổng kết chung trong một ngày đêm. Theo lệ thường, sau 23 giờ là có lệnh triệu tập lên Đại bản doanh.

Khi trên các mặt trận tình hình diễn biến tốt, báo cáo thường kết thúc nhanh hơn, nhưng sau đấy, đôi khi Xta-lin mời chúng tôi xem chiếu bóng, phần lớn là phim thời sự mặt trận. Chúng tôi không muốn dự, vì công tác vô cùng vô tận trong cục đang chờ đợi mình. Nhưng không ai dám từ chối. Tôi đành ngồi ôm cặp bản đồ tác chiến mà xem chiếu bóng. Nếu hôm nào Xta-lin có khách nước ngoài, thì chúng tôi phải ngồi đặc biệt lâu: Xta-lin nhất thiết chiêu đãi phim về những sự kiện trên các mặt trận, phần nhiều là những cuốn chúng tôi đã được xem rồi.

Đến cuối ngày. ngoài báo cáo tổng kết trong ngày của chúng tôi, Đại bản doanh còn nhận được những báo cáo tác chiến về từng phương diện quân. Những báo cáo này do các hội đồng quân sự ký, Bộ tổng tham mưu nhận được qua máy điện báo Bô-dô rồi cho đánh máy lại và ký gửi đi các nơi theo quy định.

Như vậy là trong một ngày đêm, Đại bản doanh nhận được ba báo cáo tác chiến, trong đó có hai báo cáo của Bộ tổng tham mưu và một báo cáo trực tiếp của các phương diện quân. Ngoài ra, chúng lôi còn chuẩn bị riêng cho Xta-lin những bản đồ tỷ lệ 1:200000 cho từng mặt trận và một bản đồ tổng hợp tỷ lệ 1:2500000. Bản đồ được thay tùy theo sự cần thiết: bản đồ tỷ lệ 1:200000 chừng hai đến ba ngày thay một lần, còn bản đồ tổng hợp thì năm đến sáu ngày một lần. Đích thân X. P. Pla-tô-nốp chịu trách nhiệm về công việc này.

Công tác trong Cục tác chiến ngày này qua ngày khác cứ diễn ra như thế cho đến tận lúc kết thúc chiến tranh. Tại những cục khác trong Bộ tổng tham mưu, chế độ làm việc cũng như vậy, nhưng nội dung công tác tất nhiên có khác.

[SaoVang]

*
*   *

Tôi không thể không nhớ đến cái gọi là đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu. Đoàn cán bộ này được thành lập trong năm 1941, lúc đầu có khá đông người.

Ngay trong phần đầu cuốn sách này, tôi đã kể lại là trong những tháng nặng nề đầu tiên của chiến tranh, đôi khi tin tức về tình hình các mặt trận gửi về Bộ tổng tham mưu rất nghèo nàn và mâu thuẫn. Nhiều khi chúng tôi nắm địch còn tốt hơn là nắm ta. Và để bù đắp cho thiếu sót này, các trợ lý phải đích thân đáp máy bay ra tiền tuyến để tìm hiểu tiền duyên phòng ngự của chúng ta ở đâu, cơ quan tham mưu các phương diện quân và tập đoàn quân đã di chuyển đến đâu. Trong những chuyến đi ấy, nhiều đồng chí đã hy sinh, nhiều đồng chí phải xa đội ngũ trong một thời gian dài vì bị thương, nhiều đồng chí khác đã được các tư lệnh phương diện quân dùng quyền lực của mình giữ lại và bổ nhiệm vào nhiều chức vụ khác nhau dưới các đơn vị.

Số cán bộ trợ lý có năng lực bị hụt đi nhiều đến nỗi ban lãnh đạo Bộ tổng tham mưu cuối cùng đã quyết định thành lập một đoàn cán bộ đặc biệt chuyên trách liên hệ với bộ đội. Thoạt đầu, đoàn này nằm trong Cục tác chiến, nhưng sau đó theo đề nghị của B. M. Sa-pô-sni-cốp, nó được tách ra khỏi cục và trở thành một đơn vị độc lập mà Đại bản doanh đặt tên là đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu.

Trong lịch sử Hồng quân, danh từ “sĩ quan” lần đầu tiên được sử dụng ở đây để dường như muốn nhấn mạnh đặc điểm công tác và quan hệ phụ thuộc của đoàn: trong lúc mọi cán bộ khác thuộc biên chế các Lực lượng vũ trang của chúng ta được gọi là cán bộ chỉ huy, tư lệnh, hoặc thủ trưởng, thì những người đại diện cho Bộ tổng tham mưu tại các đơn vị lại được gọi là sĩ quan Bộ tổng tham mưu.

Đứng đầu đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu là thiếu tướng N. I. Đu-bi-nin - một người rất mực chính trực và cần mẫn. Về sau, thiếu tướng S. N. Ghê-nhi-a-tu-lin, một cán bộ kỳ cựu của Cục tác chiến thay thế. Còn phó đoàn phụ trách về công tác chính trị vẫn là thiếu tướng Ph. T. Pê-rê-gu-đốp.

Thời gian đầu, hễ hoàn thành xong nhiệm vụ ở các đơn vị tác chiến là các sĩ quan Bộ tổng tham mưu trở về Mát-xcơ-va. Nhưng ít lâu sau, lại thấy rằng nên để họ thường xuyên ở lại các phương diện quân, tập đoàn quân và trên một số khu vực mặt trận, thậm chí để họ ở lại các quân đoàn và sư đoàn thì hợp lý hơn. Đồng thời, bộ lại quy định một chế độ lãnh đạo và phục tùng rất chặt chẽ: những sĩ quan Bộ tổng tham mưu công tác ở tập đoàn quân phải phục tùng những sĩ quan các cấp của Bộ tổng tham mưu đang công tác ở các bộ tư lệnh phương diện quân và được những đồng nghiệp của họ công tác ở các quân đoàn và sư đoàn phục tùng.

Phạm vi chức trách của các sĩ quan Bộ tổng tham mưu khá rộng. Họ có nhiệm vụ kiểm tra tình hình và tình trạng bộ đội, kiểm tra việc cung cấp cho bộ đội mọi thứ cần thiết về sinh hoạt và chiến đấu, đồng thời báo cáo thẳng những kết quả công tác lên Bộ tổng tham mưu.

Tính chính xác của báo cáo đã được đặc biệt chú ý. Sĩ quan Bộ tổng tham mưu chỉ có quyền báo cáo những gì chính mắt mình trông thấy, chứ không được báo cáo dựa vào lời người khác hoặc tài liệu của cơ quan tham mưu. Sau khi tình trạng lộn xộn của mấy tháng đấu chiến tranh đã được chấm dứt, các sĩ quan Bộ tổng tham mưu không phải báo cáo về những tình huống hiện đang diễn biến nữa.

Có nhiều sĩ quan Bộ tổng tham mưu đã phải công tác trong những hoàn cảnh chiến đấu phức tạp và đã tỏ ra hết sức anh dũng. Tôi còn nhớ rõ trường hợp đã xảy ra với đại úy V. A. Bli-u-đốp và trung tá A. Đ. Ma-rơ-cốp. Đang công tác trong quân đoàn xe tăng 2 thuộc tập đoàn quân xe tăng 3, ngày 24 tháng Ba 1943, ở làng Kít-xép-ca phía Tây Cu-pi-a-xcơ, hai đồng chí đã đứng ra chỉ huy một số phân đội pháo binh đang bị lâm vào một tình thế hiểm nghèo.

Chẳng bao lâu, Bli-u-đốp bị thương, nhưng được cứu thoát. Còn Ma-rơ-cốp tiếp tục chỉ huy các phân đội pháo binh, để từng khẩu đội tránh đòn đột kích của địch cho đến khi bị hy sinh vì hỏa lực bắn thẳng của xe tăng địch. Do chiến công của mình, đồng chí đã được truy tặng huân chương Chiến tranh giữ nước hạng nhất.

[SaoVang]

Hoạt động trong những hoàn cảnh khác, các đại úy X. V. Sê-re-dơ-kin, X. Ph. Xa-phô-nốp, N. M. Si-kha-lép, các thiếu tá V M. Tca-trép, K. N. Nhi-cu-lin, E. X. Cu-kha-rơ, M. I-a. Đư-slen-cô, A. T. Si-i-an, P. M. Da-rơ-ga-ri-an; các trung tá I. M. Bu-rơ-lắc, V. N. Vê-nê-đích-tôp, V. Ph. Lư-xkin, A. A. Pô-dơ-đnhi-a-cốp cũng đã hy sinh anh dũng trong chiến đấu.

Còn trong số những sĩ quan Bộ tổng tham mưu đã trải qua chiến tranh, bản thân tôi đặc biệt khâm phục đại tá A. V. Pi-xa-rép, sau này làm chủ nhiệm một khu vực mặt trận, đại tá M. N. Cô-xtin và đại tá A. I. Kha-ri-tô-nốp. Các đồng chí có quyền được coi là những đại biểu ưu tú nhất của chúng ta tại các cơ quan tham mưu mặt trận, đã biết nhìn xa trông rộng và đề xuất được nhiều vấn đề lớn lên Bộ tổng tham mưu.

Nhiều quyết định quan trọng đã được thông qua căn cứ vào báo cáo của các sĩ quan khác của Bộ tổng tham mưu. Ví dụ như: trung tá N. V. Rê-dơ-nhi-cốp, khi công tác tại phương diện quân Tây, đã nhiều lần báo cáo rằng tập đoàn quân 33 đã dùng lực lượng một cách vô ích vào cái gọi là “nhữn chiến dịch nhỏ”hằm đánh chiếm những cao điểm lẻ từ lâu đã không còn là vùng dân cư nữa. Do đó, một phái đoàn đặc biệt của Hội đồng quốc phòng Nhà nước đã đến phương diện quân Tây. Những kết luận của N. V. Rê-dơ-nhi-cốp đã được hoàn toàn xác nhận và một loạt biện pháp quan trọng liền được đề ra. Đặc biệt là ban lãnh đạo tập đoàn quân 33 đã được củng cố. Trung tướng V. N. Gô-rơ-đốp, tư lệnh tập đoàn quân, đã bị cách chức vì những khuyết điếm đã mắc.

Trong chiến đấu, người ta thường trưởng thành nhanh. Những đồng chí ưu tú nhất trong đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu đã được lựa chọn về công tác trong bộ máy trung ương nói chung, trong Cục tác chiến nói riêng. Và, những đồng chí khác đã được cử xuống các đơn vị thay cho những đồng chí ấy. Như vậy là đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu trở thành một nguồn vô tận, bổ sung cán bộ đã ngửi mùi thuốc súng cho bộ máy trung ương, đồng thời là chỗ dựa tin cậy của các đại diện Đại bản doanh.

Đến giữa năm 1943, hoạt động của đoàn sĩ quan Bộ tổng tham mưu có thu gọn lại đôi chút, đến lúc này, các tư lệnh liên binh đoàn lớn, các tư lệnh binh đoàn và cơ quan tham mưu các cấp đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm chiến đấu, biết làm việc nhịp nhàng và chính xác khi phân tích tình huống. Việc dùng sĩ quan Bộ tổng tham mưu thường xuyên quan sát tình hình trong các đơn vị tác chiến hầu như không còn cần thiết nữa và, về mặt tổ chức, họ đã được đưa vào biên chế Cục tác chiến.

Các sĩ quan Bộ tổng tham mưu đã giữ một vai trò đáng kể trong việc tổ chức và đưa vào chiến đấu nhiều quân đội dân tộc mới thành lập như quân đội Tiệp Khắc, Ba Lan, Ru-ma-ni. Đặc biệt, thiếu tướng N. M. Mô-lốt-cốp, sĩ quan cao cấp Bộ tổng tham mưu công tác trong Quân đội Ba Lan, đã giúp chúng tôi và bộ tư lệnh bạn được rất nhiều.

Nhìn lại chặng đường đã qua, có lẽ cũng nên nói đến chuyện đôi khi nhiều sĩ quan Bộ tổng tham mưu đã vấp phải ác cảm của các đơn vị. Có những cán bộ chỉ huy đã gọi họ một cách miệt thị là mật thám. Song, tôi không hề nhớ có trường hợp nào người sĩ quan Bộ tổng tham mưu bị tố cáo vi phạm cách đạo đức xấu, không khách quan hoặc vượt quyền cả. Ngược lại, hàng ngàn sự thật đã chứng tỏ rằng: cái cơ cấu linh hoạt giám sát và kiểm tra này tồn tại ở Bộ tổng tham mưu trong những năm chiến tranh vừa qua, đã hành động với một tinh thần toàn tâm, toàn ý vì sự nghiệp chung.

Nhiều tham mưu trưởng phương diện quân đã kinh qua công tác tại Bộ tổng tham mưu. Cũng vì vậy, ở đây tôi không thể không nói đến số đồng chí đó.

[SaoVang]

Đồng chí X. X. Bi-n-u-dốp nổi tiếng là một cán bộ tham mưu cỡ lớn trong thời gian chiến dịch Xta-lin-grát, khi đồng chí làm tham mưu trưởng tập đoàn quân cận vệ 2. Về sau, đồng chí đã đứng đầu cơ quan tham mưu của phương diện quân Nam và phương diện quân U-crai-na 3 và 4. Đồng chí đã góp nhiều ý kiến sáng tạo vào các chiến dịch giải phóng Rô-xtốp, Bắc Pri-a-dô-vi-e và Crưm.

Bi-ri-u-dôp là người rất nghiêm chỉch, thậm chí khắt khe, không chịu được những ý kiến chống đối. Đồng chí không thích ngồi yên trong bốn bức tường và đã để nhiều thời gian xuống các đơn vị. Đôi khi đồng chí muốn tập trung quyền chỉ huy hoạt động của đơn vị vào trong tay mình một cách quá mức.

Tuy vậy, Bi-ri-u-dôp là một con người có tính nguyên tắc, rất quan tâm tới công tác chính tri của đảng, coi trọng và hiểu rõ ý nghĩa của công tác. Bi-ri-u-dốp biết lựa chọn và tổ chức tập thể bộ tham mưu, biết phát huy và tìm mọi cách duy trì trình độ công tác tham mưu giỏi của cấp dưới, và chính bản thân đồng chí đã nêu gương về mặt này, đồng chí nắm vững nghệ thuật biên soạn các văn kiện tác chiến.

A. N. Bô-gô-liu-bốp là tham mưu trưởng các phương diện quân Tây - Bắc, U-crai-na 1 và Bê-lô-ru-xi-a 2. Đồng chí có đặc điểm là hay nổi nóng, rất khó hòa mình với tập thể. Cũng vì vậy nên đồng chí đã hai lần rời Bộ tổng tham mưu và nhiều lần chuyển từ cơ quan tham mưu phương diện quân này sang cơ quan tham mưu phương diện quân khác. Nhưng đồng thời, đồng chí lại là một người thông hiểu sâu sắc công tác tham mưu. Vì vậy, đồng chí cũng được đánh giá cao.

Trong suốt thời gian chiến tranh, M. V. Da-kha-rốp nổi tiếng là một người có nhiều kinh nghiệm nhất trong số tham mưu trưởng phương diện quân. Và, điều đó là hoàn toàn đúng. Vì đồng chí đã gắn liền đời mình với cuộc đấu tranh vũ trang vì sự nghiệp cách mạng, bắt đầu từ cuộc tiến công Cung điện Mùa Đông và đã trải qua gần như khắp các cấp chỉ huy và cấp tham mưu, kể từ cấp thấp nhát. Ngay từ trước chiến tranh (từ 1 tháng Bảy 1938 đến 19 tháng Bảy 1940), đồng chí làm trợ lý của Tổng tham mưu trưởng, phụ trách về tổ chức động viên và xây dựng hậu phương, rồi sau đó làm tham mưu trưởng quân khu Ô-đét-xa.

Lúc đầu chiến tranh, M. V. Da-kha-rốp đã làm tham mưu trưởng khu vực mặt trận Tây - Bắc, trực tiếp tham gia vạch kế hoạch hành động của phương diện quân Ca-li-nin trong thời gian phản công ở Mát-xcơ-va. Tên tuổi đồng chi gắn liền với sự nghiệp lãnh đạo hoạt động của phương diện quân Thảo nguyên trong chiến dịch Cuốc-xcơ và Đni-ép-rơ, của phương diện quân U-crai-na 2 trong trận tiêu diệt địch ở Hữu ngạn U-crai-na, và trong chiến dịch I-át-xư - Ki-si-ni-ốp, ở Bu-đa-pét, ở Viên, Pra-ha. Và sau nữa, trong thời gian chiến tranh chống đế quốc Nhật, đồng chí làm tham mưu trưởng phương diện quân Da-bai-can.

Mối quan hệ sinh động với bộ đội đã thường xuyên nuôi dưỡng tư tưởng sáng tạo của M. V. Da-kha-rốp. Trong chiến tranh cũng như sau chiến tranh, đồng chí đã nhiều năm công tác dưới sự hướng dẫn của R. I-a. Ma-li-nôp-xki và hai đồng chí đã nêu gương tốt về trách nhiệm công tác với nhau. Vào những năm cuối đời, đồng chí đã giữ chức vụ Tổng tham mưu trưởng một cách xứng đáng.

Xê-mi-ôn Páp-lô-vích I-va-nốp là một người rất cứng rắn và kiên quyết, hiểu rất rõ vị trí của mình trong việc chỉ đạo bộ đội không bao giờ để ai vi phạm đến chức trách của mình. Ngoài kiến thức uyên bác chung và hiểu biết đặc điểm công tác tham mưu ra, đồng chí còn luôn luôn có một khả năng công tác rất lớn. Trong những năm chiến tranh, đồng chí đã lãnh đạo có kết quả cơ quan tham mưu các phương diện quân Tây – Nam, Vô-rô-ne-giơ, U-crai-na 1, Da-cáp-ca-dơ và U crai-na 3, tiếp đó là cơ quan tham mưu Bộ tổng tư lệnh bộ đội Liên Xô ở Viễn Đông.

Chiến dịch Cuốc-xcơ, Đni-ép rơ, chiến dịch Viên là một số mốc đánh dấu chặng đường chiến đấu của đồng chí. Mặc dầu đồng chí đã trải qua nhiều năm làm công tác tham mưu và hiểu thấu đáo mọi tình tiết của công tác này, tôi vẫn dám khẳng định rằng khả năng chỉ huy của đồng chí vẫn trội hơn tất cả những khả năng khác. Sau chiến tranh, đồng chí làm tư lệnh bộ đội quân khu Xi-bi-ri và chủ nhiệm Học viện Bộ tổng tham mưu.

[SaoVang]

V. V. Cu-ra-xốp là một tham mưu trưởng, như ta thường nói, thuộc loại kinh điển. Đồng chí là một tướng điềm tĩnh, rất chín chắn, nhã nhặn, có xu hướng nghiên cứu một cách khoa học những vấn đề nảy sinh ra trước mắt cơ quan tham mưu, giỏi kết hợp lý thuyết với thực hành. Trong chiến tranh, đồng chí cộng tác chặt chẽ với I. Kh. Ba-gra-mi-an và cán bộ tham mưu chúng tôi đã đánh giá rất cao sự cộng tác ấy. Mọi tin tức về các chiến dịch của phương diện quân Pri-ban-tích 1 chúng tôi đã nhận được đều không những đúng hạn, mà còn tốt nữa. Sau chiến tranh V. V. Cu-ra-xôp đã đứng đầu Học Viện Bộ tổng tham mưu trong một thời gian dài.

Tướng Gh. C. Ma-lan-đin cũng giống Cu-ra-xốp cả về đức tính lẫn phong cách làm việc. Đồng chí cũng là một người rất điềm đạm, luôn luôn đúng mực, khiêm tốn lạ thường và nhiệt tâm. Đồng chí làm việc đến quên mình và biết hoàn thành mọi công việc, dù cho công việc phức tạp đến thế nào. Đồng chí được Bộ tổng tham mưu rất tôn trọng vì tài phân tích chính xác và sâu sắc tình huống. Đồng chí cũng đã trở thành một nhà bác học quân sự lớn và đứng đầu Học viện Bộ tổng tham mưu.

Gần như hoàn toàn đối lập với Cu-ra-xốp và Ma-lan-đin ở tư chất tính tình là M. X. Ma-li-nin. Đồng chí rất nóng nảy và sôi nổi. C. C. Rô-cô-xốp-xki hiểu rất rõ những mặt mạnh của tham mưu trưởng của mình, một người biết làm việc một cách xuất sắc (đồng chí có dịp cộng tác với Ma-li-nin từ ngày còn ở trong tập đoàn quân 16, sau đó trong các phương diện quân Sông Đôn, Trung tâm, Bê-lô-ru-xi-a I) và biết làm giảm bớt những nhược điểm của đồng chí ấy.

Về phần mình, Ma-li-nin cũng luôn cố gắng hành động thống nhất với tư lệnh. Kết quả là: cơ quan tham mưu do Ma-li-nin phụ trách luôn được liệt vào hàng ngũ những cơ quan tham mưu ưu tú, ở đây cán bộ, nhân viên làm việc rất thuận hòa và ăn ý với nhau. Từ năm 1952 cho tới những ngày cuối đời, M. X. Ma-li-nin làm Phó tổng tham mưu trưởng thứ nhất.

A. P. Pô-crôp-xki, tham mưu trưởng của khu vực mặt trận Tây - Nam, rồi của các phương diện quân Tây và Bê-lô-ru-xi-a 3 đã hoạt động ngoài mặt trận một cách bình tĩnh lạ thường. Trông chừng như đồng chí có một bí quyết đặc biệt nào đó, khiến đồng chí giữ được tính kế hoạch và chế độ làm việc chặt chẽ trong mọi tinh huống. Nhưng cái “bí quyết” đó chỉ là vốn kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm phong phú của đồng chí, là nghệ thuật tổ chức của đồng chí, mặc dầu tôi thấy đồng chí bao giờ cũng làm việc với văn kiện nhiều hơn là với con người.

Hồi đầu chiến tranh L. M. Xan-đa-lốp giữ chức tham mưu trưởng tập đoàn quân 4 rồi tập đoàn quân 20 và sau đó là tham mưu trưởng các phương diện quân Bri-an-xcơ và Pri-ban-tích 2. Mọi người đều biết rõ đồng chí về tính tự chủ, tính chín chắn, thận trọng và khả năng kết hợp công tác dưới các đơn vị với công tác tại cơ quan tham mưu. Đồng chí luôn luôn nổi tiếng là chuyên gia về công tác tư liệu tham mưu.

Cũng cần phải đặc biệt nhấn mạnh rằng đồng chí là một người rất cương nghị, đã biết tìm ra vị trí của mình trong cuộc sống sau tấn thảm kịch nặng nề của cá nhân khiến đồng chí phải sớm rời khỏi hàng ngũ chiến đấu.

Danh sách những người đã giữ chức vụ tham mưu trưởng phương diện quân từ sáu tháng đến một năm rưỡi có đến gần hai chục đồng chí. Trong đó có những đồng chí: A. I. An-tô-nốp, P. I. Bô-đin, I. Kh. Ba-gra-mi-an, V. R. Va-sơ-kê-vích, N. Ph. Va-tu-tin, G. Ph. Da-kha-rốp, M. I. Ca-da-cop, B. A. Pi-ga-rê-vích, M. M. Pô-pôp, L. X. Xcơ-vi-rơ-xki, G. Đ. Xten-mắc, M. N. Sa-rô-khin, A. N. Cru-chi-côp, A. I. Cu-đơ-ri-a-sép, A. I. Xu-bot-tin, X. E. Rô-giơ-đe-xtơ-ven-xki, L. Ph. Mi-nhi-ức. Ph. P. Ô-de-rốp, I. A. La-xkin. Nhiều đồng chí trong lớp người xuất sắc này đã được cử giữ những chức vụ chỉ huy. Riêng I. Kh. Ba-gra-mi-an, N. Ph. Va-tu-tin, G. Ph. Da-kha-rôp, M. M. Pô-pốp đã thành các tư lệnh phương diện quân; M. I. Ca-da-cap Và M. N. Sa-rô-khin đã chỉ huy tập đoàn quân đến lúc kết thức chiến tranh.

Một số đồng chí đã đứng đầu cơ quan tham mưu phương diện quân chưa đầy sáu tháng. Đó là V. X. Gô-lu-skê-vích, V. M. Dơ-lô-bin, P. P. Vê-tsơ-nưi, I. X. Va-ren-ni-cốp, A. A. Da-ba-lu-ép, X. I. Li-u-ba-rơ-xki, Đ. N. Ni-ki-sép, I. T. Slê-min, A. P. Pi-li-pen-cô, V. I-a. Côn-pác-tsi.

Còn thượng tướng I. V. Xmô-rô-đi-nốp, Các trung tướng E. G. Tơ-rốt-xen-cô và Ph. I. Sép-tsen-cô đã là tham mưu trưởng các phương diện quân Viễn Đông và Da-bai-can khi những phương diện quân này chưa đi chiến đấu.

Chúng tôi còn nhớ tất cả những đồng chí trên và coi là những đồng chí gần gũi nhất của mình. Các đồng chí đã cùng chia sẻ với cán bộ, nhân viên Bộ tổng tham mưu niềm vui nhưng khi thành công cũng như nỗi buồn những khi thất bại

[SaoVang]

CHƯƠNG TÁM
Trước chiến dịch Cuốc-xcơ

Giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu trong chiến cục mùa hè như thế nào và ở đâu: phòng ngự hay tiến công? - Đề nghị của Gh. C. Giu-cốp. - Ý kiến của bộ tư lệnh phương diện quân Trung tâm. - Kế hoạch linh hoạt của N. Ph. Va-tu-tm. - Quyết tâm của Đại bản doanh ngày 12 tháng Tư 1943. - Phương diện quân dự bị chiến lược - Kế hoạch “Cu-tu-dop” - Định kế hoạch phản công. - Những chiến dịch không quân. - Ba thông báo gửi cho bộ đội - Địch chuyển sang tiến công.

Mùa xuân năm 1943, Đại bản doanh và dĩ nhiên cả cơ quan công tác của nó là Bộ tổng tham mưu, đã đặc biệt tập trung chú ý đến tình hình phía giữa mặt trận chiến lược.

Đến cuối tháng Ba, tình hình hai bên ở khu vực Cuốc-xcơ đã ổn định. Quân địch đã ngừng tiến công, viện cớ là đầu xuân đường sá khó đi lại. Nhưng sự việc hoàn toàn không phải như vậy. Địch đã đánh bật chúng ta ra khỏi Khác-cốp, nhưng dầu sao kết quả chung của chiến cục mùa đông vẫn cực kỳ bất lợi cho chúng: lực lượng quân đội phát-xít Đức đã bị suy yếu và lúc này chúng không có khả năng tiếp tục mở những chiến dịch tiến công lớn, ít nhiều có kết quả nữa. Quyền chủ động chiến lược vẫn nằm trong tay ta như trước kia. Chúng vẫn chưa phục thù được trận Xta-lin-grát.

Vấn đề triển vọng chiến đấu trong thời gian tới đây đương nhiên được đặt ra. Bộ tổng tham mưu quyết nhiên không loại trừ khả năng là địch sẽ có những âm mưu mới, nhằm xoay chuyển lại tình thế. Song để làm được như vậy, chúng buộc phải đưa thêm lực lượng bổ sung từ phía Tây sang và động viên lực lượng dự bị. Nhưng nếu ta đánh bại được những âm mưu ấy, giáng cho chúng hai - ba đòn đột kích mới nữa với những kết quả tương đương như ở Xta-lin-grát thì thế nào? Không một ai nghi ngờ rằng: nếu làm được như vậy thì sẽ tạo được bước ngoặt quyết định trong quá trình chiến tranh và bộ máy quân sự của Hít-le sẽ đứng trước thất bại hoàn toàn. Tổng tư lệnh tối cao tin như vậy hơn ai hết, nhưng vì nhớ lại bài học ở Khác-cốp, nên đồng chí tỏ ra thận trọng hơn.

Những sự kiện đang phát triển rõ ràng ngày một có lợi cho chúng ta. Những mục tiêu cao quý của Quân đội Liên Xô được toàn dân triệt để ủng hộ, đấu tranh du kích đang tiếp tục phát triển trong những vùng đất đai Liên Xô còn bị địch tạm chiếm. Tại những nước Tây Âu và Đông - Nam châu Âu, cuộc kháng chiến chống bọn chiếm đóng cũng đã mạnh thêm và có tổ chức hơn. Quân đội phát-xít Đức bị thất bại nặng ở Li-bi và Tơ-ri-pô-li-ta-ni, chiến tranh đang diễn ra kịch liệt ở Tuy-ni-di. Không quân đồng minh đang đánh phá những trung tâm công nghiệp của Đức và I-ta-li-a.

Trong lúc đó, quân đội chúng ta lại có nhiều loại phương tiện kỹ thuật không thua những phương tiện chiến đấu của địch cả về chất lượng lẫn số lượng. Cố nhiên, như thường thấy trong chiến tranh, phương tiện kỹ thuật bao giờ cũng ít hơn số lượng mong có, nhưng đã vĩnh viễn qua rồi cái thời kỳ phân phối nhỏ giọt, thời kỳ mà có lúc đích thân Xta-lin phải đứng ra phân phối từng khẩu súng chống tăng, từng khẩu súng cối, từng chiếc xe tăng.

Hiện nay, tình hình đã khác hẳn rồi. Nhưng Đảng và Chính phủ vẫn không ngừng quan tâm đến việc tiếp tục trang bị kỹ thuật cho các Lực lượng vũ trang Liên Xô, lại càng quan tâm nhiều hơn khi dự kiến đến những chiến dịch quyết định mới. Các đồng chí lãnh đạo Bộ tổng tham mưu thường được triệu tập đến Đại bản doanh cùng với các đại biểu của ngành công nghiệp quốc phòng và các công trình sư giải quyết những vấn đề cấp thiết, nhằm đẩy mạnh tốc độ sản xuất sản phẩm quân sự và cải tiến tính năng chiến đấu của máy bay, xe tăng và pháo binh.

Còn ngay trong Bộ tổng tham mưu, cũng đang nghiên cứu cho thật chắc chắn những vấn đề như chiếm quyền khống chế trên không hoặc đột phá các tuyến chiến hào phòng ngự sâu của địch và tiếp tục phát triển thắng lợi, đồng thời cân nhắc rất kỹ lưỡng phương thức vận dụng những khối lượng lớn pháo binh, máy bay và xe tăng.

[SaoVang]

Trong lúc chuẩn bị cho những chiến dịch sắp tới, Đại bản doanh đã quy định nhất thiết phải bảo đảm công tác chính trị toàn diện cho mọi hoạt động của bộ đội. Tinh thần tư tưởng cao vốn là đặc tính của bộ đội chúng ta từ những ngày đầu chiến tranh, đã được tiếp tục nâng cao hơn nữa. Mọi người đều dũng cảm hơn lên, ngày càng thêm vững tin vào sự sáng suốt của Đảng, vào tính vững chắc không gì phá vỡ nổi của chế độ xô-viet.

Thắng lợi Xta-lin-grát đã chắp cánh cho mọi người - từ người chiến sĩ đến vị nguyên soái và các cán bộ chính trị đã dùng mọi cách để củng cố nhiệt tình phấn khởi ấy. Khó mà không đánh giá vai trò quan trọng của cán bộ chính trị trong việc thực hiện bất kỳ một kế hoạch tác chiến nào của chúng ta. Tình đoàn kết chiến đấu giữa những cơ quan tham mưu và chính trị ngày càng thêm vững chắc hơn.

Tôi thường tiếp xúc nhiều hơn cả với đồng chí chủ nhiệm Tổng cục chính trị, bí thư Ban cháp hành trung ương Đảng, A-lếch-xan-đrơ Xéc-gây-ê-vích Séc-ba-côp. Chúng tôi gặp gỡ nhau hầu như hàng ngày. Tôi báo cáo cho đồng chí về tình hình các mặt trận và về các dự thảo thông cáo của cơ quan thông tấn xô-viêt. Có lần, tôi đã cùng đồng chí xuống phương diện quân Tây. Mối quan hệ thuần túy công tác ấy dần dần trở thành mối thiện cảm chân thành sâu sắc trong tôi.

A-lếch-xan-đrơ Xéc-gây-ê-vích là người có nguyên tắc, đầy nghị lực nghiêm khắc trong công tác, nhưng đồng thời lại giản dị và chân thành. Tôi không sao quên được buổi nói chuyện cuối cùng với đồng chí. Buổi nói chuyện ấy diễn ra lúc sáng sớm, trước ngày chiến thắng nước Đức Hít-le. A. X. Séc-ba-côp từ bệnh viện gọi dây nói đến tôi:

- Tôi nói chuyện với đồng chí phải giấu các bác sĩ đấy. Họ cấm tôi không được làm bất cứ một việc gì. Mong đồng chí nói nhanh hơn nhé, ngoài ấy ta đang làm gì?

Tôi không thể từ chối đồng chí và đã báo cáo vắn tắt tất cả những tin tức quan trọng. 

- Xin cảm ơn đồng chí, - đồng chí nói . - Tôi sẽ khỏi ngay thôi. Sắp được về làm việc rồi.

Nhưng những ngày làm việc của đồng chí không còn nữa. Ngày 10 tháng Năm 1945, A . X . Séc-ba-cốp mất năm đồng chí 44 tuổi, khi chúng ta đã giành được thắng lợi huy hoàng mà vì nó đồng chí đã cống hiến biết bao tâm trí, sức lực .

Sự lãnh đạo chính trị của Đảng trong các phương diện quân trước hết do các ủy viên Hội đồng quân sự đảm nhiệm. Đó là những người giàu kinh nghiệm sống và kinh nghiệm chính trị. Trước chiến tranh, hầu hết các đồng chí này đã đứng đầu tỉnh ủy, khu ủy và Ban chấp hành hung ương các đảng cộng sản của các nước Cộng hòa xô-viết.

Ủy viên Hội đồng quân sự cùng với tư lệnh chịu toàn bộ trách nhiệm về tình trạng và mọi hoạt động chiến đấu của bộ đội, tham gia vào việc xây dựng kế hoạch tác chiến, chăm lo sao cho chiến dịch nào cũng được bảo đảm đầy đủ về mặt vật chất. Bao giờ hai đồng chí cũng cùng được triệu tập về Đại bản doanh. Tuy nhiên, nhiệm vụ chủ yếu của ủy viên Hội đồng quân sự là nuôi dưỡng tinh thần chiến đấu vững chắc của bộ đội. Đồng chí hoạt động với tư cách người tổ chức toàn bộ công tác chính trị của Đảng trong các đơn vị. Gắn bó với đồng chí là cơ quan chính trị của phương diện quân, đồng chí có thẩm quyền bố trí cán bộ Đảng trong đơn vị và thông qua số cán bộ này mà bảo đảm vai trò tiên phong trên chiến trường của từng đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản.

Ngoài ra, ủy viên Hội đồng quân sự còn có nhiệm vụ: bảo đảm mối quan hệ đúng đắn giữa bộ đội và nhân dân trong khu vực gần mặt trận, tham gia phục hồi Chính quyền xô viết trong những vùng đất đai Liên Xô đã được giải phóng khỏi ách chiếm đóng và duy trì quan hệ tiếp xúc với các cơ quan chính quyền địa phương nước ngoài, khi bộ đội ta vượt qua biên giới quốc gia.

[SaoVang]

Tôi thấy cần phải nói rõ rằng, những điều nói trên về ủy viên Hội đồng quân sự chỉ dành riêng để nói về ủy viên thứ nhất của Hội đồng quân sự mà thôi vì các ủy viên khác, chẳng hạn như tham mưu trưởng hoặc tư lệnh pháo binh, khác với ủy viên thứ nhất, đều đảm đương những nhiệm vụ theo chức trách trực tiếp của mình.

Trong những năm chiến tranh, giữ cương vị ủy viên thứ nhất của Hội đồng quân sự phương diện quân có hơn 40 người. Trong số đó, ba đồng chí - A. A. Giơ-đa-nốp, A. X. Giên-tốp và C. Ph. Tê-lê-ghin - đã giữ trọng trách này hầu như từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc chiến tranh. Những đồng chí đã giữ cương vị ủy viên thứ nhất Hội đồng quân sự phương diện quân trong khoảng từ hai năm trở lên là: V N. Bô-gát-kin, P. I. Ê-phi-mốp, C. V. Cray-nhi-u-cốp, Đ. X. Lê-ô-nôp, L. D. Mê-khơ-li-xơ, I. D. Xu-xai-cốp, N. X. Khơ-rút-sôp, T. Ph. Stư-côp.

Mười hai đồng chí đã giữ trọng trách trên từ sáu tháng đến hai năm là: Ph. E. Bô-cốp N. A. Bun-ga-nin, Đ. A. Ga-pa-nô-vích, C. A. Gu-rốp, A. I. Da-pô-rô-giét, I. I. La-rin, V. E. Ma-ca-rốp, M. V. Ru-đa-cốp, N. E. Xu-bốt-tin, A. N. Tép-tren-cốp, A. I-a. Phô-mi-nức, Ph. A. Sa-ma-nin. Còn các đồng chí đã giữ trọng trách trên trong khoảng chưa đầy nửa năm là: P. C. Ba-tơ- ra-cốp, Ph. Ph. Cu-dơ-nét-xốp, M. A. Buốc-mi-xten-cô, N. N. Clê-men-chi-ép, G. N. Cu-pri-i-a-nôp, A. Ph. Cô-lô-bi-a-cốp, A. I. Ki-ri-tsen-cô, V. M. Lai-ôc, P. I. Ma-dê-pôp, P. C. Pô-nô-ma-ren-cô, E. P. Rư-cốp, P. I. Xe-le-dơ-nép, N. I. Sa-ba-lin, I. V. Si-kin, E. A. Sa-đen-cô.

Trong các hạm đội, số cán bộ này ổn định hơn. Trong suốt thời gian chiến tranh, đồng chí A. A. Ni-cô-lai-ép giữ cương vị ủy viên thứ nhất Hội đồng quân sự Hạm đội Bắc, còn đồng chí X. E. Da-kha-rôp là ủy viên thứ nhất Hội đồng quân sự Hạm đội Thái Bình Dương. Đồng chí N. C. Xmi-rơ-nôp đã giữ cương vị ủy viên thứ nhất Hội đồng quân sự Hạm đội Ban-tích Cờ đỏ cũng trong thời gian gần bằng như vậy. Đồng chí N. M. Cu-la-côp giữ trọng trách trên được hơn hai năm tại Hạm đội Biển Đen.

Song, tôi xin trở lại với đề mục cơ bản của chương này là những vấn đề tác chiến đang được giải quyết tại Bộ tổng tham mưu trong mùa xuân năm 1943. Không thể giành được bước ngoặt quyết định trong chiến tranh nếu không xây dựng những đội dự bị mạnh của các binh chủng. Công tác theo hướng này rất lớn.

Nếu như ngày 1 tháng Ba, Bộ tổng tư lệnh tối cao chỉ có bốn tập đoàn quân trong số lực lượng dự bị của mình (các tập đoàn quân 24, 62, 66 và tập đoàn quân dự bị 2), thì trong khoảng tháng Ba, con số tập đoàn quân ấy đã lên đến mười. Đến ngày 1 tháng Tư, lực lượng dự bị của Đại bản doanh gồm có: các tập đoàn quân 24, 46, 53, 57, 66, tập đoàn quân cận vệ 6, các tập đoàn quân binh chủng hợp thành dự bị 2 và 3, và hai tập đoàn quân xe tăng- tập đoàn quân xe tăng 1 và tập đoàn quân xe tăng cận vệ 5.

Trong lúc này, Bộ tổng tham mưu vẫn thường xuyên theo dõi địch. Những tin tức về địch hơi mâu thuẫn với nhau. Cả cán bộ trinh sát lẫn các trợ lý đều cho rằng địch tỏ ra thận trọng, đôi khi thận trọng đến dè dặt. Tuy nhiên, ở vùng Ô-ngôn, Bên-gô-rốt và Khác-cốp, chúng vẫn duy trì cánh quân đột kích gồm cả không quân và xe tăng như trước, và sức mạnh của cánh quân này đang không ngừng được tăng cường thêm. Tình hình ấy được coi là bằng chứng trực tiếp nói lên ý định tiến công của quân địch. .

Cuối tháng Ba và trong tháng Tư, tại Đại bản doanh và Bộ tổng tham mưu có cuộc trao đổi ý kiến xem phải giải quyết nhiệm vụ chủ yếu của chiến tranh trong mùa hè năm 1943 ở đâu và như thế nào. Về các vấn đề, đều lấy ý kiến của các nhà quân sự có uy tín: các đại diện Đại bản doanh tại các đơn vị đang tác chiến, cả của một số tư lệnh phương diện quân.

Vấn đề “ở đâu” không phải là vấn đề quá khó. Chỉ có thể có một ý kiến trả lời cho câu hỏi này: ở vòng cung Cuốc-xcơ. Vì chính trong khu vực này có những lực lượng đột kích chủ yếu của địch, chứa chất hai khả năng nguy hiểm cho chúng ta: vu hồi sâu vào Mát-xcơ-va hoặc quặt xuống phía Nam. Mặt khác, chính chúng ta cũng đang ở đây, tức là trực diện với cánh quân chủ yếu của địch và có thể sử dụng với hiệu quả lớn nhất những lực lượng và phương tiện của chúng ta, trước hết là những tập đoàn xe tăng mạnh. Còn ở mọi hướng khác, dù chúng ta có hoạt động kết quả đi chăng nữa, thì cũng không thể mang lại cho các Lực lượng vũ trang Liên Xô những triển vọng như ở vòng cung Cuốc-xcơ. Rốt cuộc, cả Đại bản doanh, cả Bộ tổng tham mưu, cả các tư lệnh phương diện quân đều đi đến kết luận như vậy.

Còn vấn đề thứ hai - giải quyết nhiệm vụ chủ yếu của chiến tranh như thế nào - thì phức tạp hơn. Nó không được trả lời ngay, các ý kiến trả lời lại khác nhau xa.