Nhân dân bất diệt

[Giangtvx]

       

BAN ĐÊM

        Tiểu đoàn của Ba-bát-gia-nhi-an đóng quân ở giữa rừng.

        Các chiến sĩ ngồi hoặc nằm dưới gốc cây, trong những lán nhỏ làm bằng cành cây có những chiếc lá xù xì lao xao trước gió.

        Bô-ga-rép và Ba-bát-gia-nhi-an đi theo một lối mòn trắng lờ mờ.

        - "Đứng lại, giơ tay lên! - Lính gác hô.

        Và bằng một giọng gấp rút:

        - Một người tiến lại đâỵ, còn những người khác đứng ỉm tại chỗ.

        - Những người khác, cũng chi là một người thôi. - Ba-bát~gia-nhi-an vừa nói vừa cười.

        Lên đến ngang tầm người chiến sĩ cảnh vệ, anh thì thào với đồng chí đó mật khẩu ra vào. Đoạn hai người lại tiếp tục đi. Họ dừng lại trước một cái lán, lắng tai nghe các chiến sĩ đang thì thầm nói chuyện:

        - Cậu nghĩ gì thử nói mình nghe. Sau chiến tranh, liệu chúng ta có để cho nước Đức y nguyên như bây giờ không, hay là chúng ta sẽ làm một cái gì? - Một giọng bình tĩnh và trầm ngâm hỏi.

        - Biết thế nào mà nói! - Tiếng người kia đáp - Sau này sẽ rõ.
-Giữa một cuộc hành quân rút lui lớn, câu chuyện thế mới thú chứ !- Bô-ga-rép vui vẻ nói.

        Ba-bát-gia-nhi-an nhìn mặt đồng hồ đeo tay có ánh dạ quang của anh. I-nha-chi-ép, Rồ-đim-xép và Xê-đốp không sao ngủ cho đã mắt được sau một đêm thức trắng trong cái thành phố bốc cháy. Đồng chí thượng sĩ, sau khi đánh thức họ dậy, cử họ đi lầy cơm chiều. Cái bếp lưu động hắt một ánh trắng nhợt vào bóng tối của khu rừng. Xung quanh, các chiến sĩ chen chúc nhau làm cho những chiếc gà-mèn va vào nhau lách cách. Họ đã biết trước sắp sửa có một trận tấn công đêm.

        Ba chiến sĩ vừa khẽ khua thìa vừa múc "xúp" và nói chuyện thong thả. Rô-đim-xép, đã tham gia ba trận tấn công, ung dung nói với các bạn:

        - Lẩn đầu tiên, dĩ nhiên là không vui thú gì. Người ta không hiểu và, mẹ kiếp, người ta sợ. Làm sao mà biết được nó từ đâu rót đầu xuống đầu mình. Bí mật! Tớ bảo cái này cho mà biết. Những người không có kinh nghiệm chiến đấu hay sợ súng tự động lắm vì nó bắn cầu âu mà. Đến khẩu đại liên cũng không bắn trực tiếp. Người ta chúi vào một cái hốc, hay đằng sau một mô đất nhỏ đoạn người ta thử chọn một gờ đất làm mục tiêu để nhảy một cái tới đó. Còn như súng cối, cái ấy quân "bô-sơ"   có vẻ thạo lắm. Trời đất! những khẩu súng đến là mất dạy! Chỉ mới nghĩ đến nó, mình đã sởn gai ốc. Với những khẩu cối ấy, chỉ có mỗi một cách: tiến lên phía trước. Nằm dí xuống hay chạy trốn là có thề đi đứt tại chỗ.

        I-nha-chi-ép nói:

        - Tớ thương cái cô Vê-ra ấy quá ! Tớ nhìn thấy cô ta như còn sổng. Quả thật, cái chết của cô ta làm tớ rất đau lòng.

        - Phụ nữ đẹp ấy à, tớ chằng hoài hơi nghĩ tới họ bây giờ. - Rô-đim-xép nói - Tớ đã mất cái thú ấy trong chiến đấu rồi. Chỉ có bọn trẻ con là tớ rất muốn gặp lại chúng, muốn được ở với chúng ít ra là một ngày. Còn chuyện phụ nữ, chà, tớ không phải là một thằng cai Đức.

        - Ê, thôi đi! - I-nha-chi-ép cãi lại - Cậu chẳng hiểu cóc gì về chuyện ấy cả. Tớ thương cô ta, có thế thôi. Cô ta đẹp là thế, dịu dàng là thế. Tại sao người ta lại giết cô ta?

        - Cậu thương cô ta, phải không? -Rô-đim-xép vặn - Thế mà trên ô-tô, cậu gảy "ghi-ta" suốt ngày?

        - Cái đó không hề gì. - Anh chàng Xê-đốp người Mạc- tư-khoa nói - Bản tính I-nha-chi-ép như thế.

        Và đăm đăm nhìn bầu trời sao qua đám lá non sẫm màu, anh nói rõ một cách đĩnh đạc:

        - Súc vật và cây cỏ chiến đầu vì sự tốn tại của chúng; còn bọn Đức, chúng chiến đấu vì sự thống trị của chúng.

        - Đúng, Xê-đốp ạ, - Rô-đim-xép nói, anh ưa những tiếng không hiểu được hoặc khó hiểu - rất đúng. Ở nhà, tớ sợ từ tiếng kẽo kẹt của cái cánh cổng lớn, sợ ngủ trong rừng; thế mà ờ đây, tớ chẳng sợ gì hết. Làm sao lại như thế ? Quen đi cả thôi! Hay có lẽ trái tim tớ đã rắn lại, nó không còn là trái tim trước kia nữa? Tớ biết có những người luôn luôn sợ hãi. Tớ ấy à, người ta có làm trời làm biển gì tớ cũng cử trơ ra, có thế thôi. Thế mà trước kia tớ là một thằng rất thuần, chỉ ru rú trong nhà; có hề bao giờ nghĩ đến cuộc chiến tranh này đâu. Suốt đời chưa đánh nhau, kề cả thuở còn bé... Dăm ba bữa, nửa tháng, có lúc quá chén thì cũng không ưa đánh đấm, trái lại, tớ khóc vì tớ thương hại cho tất cả mọi người.

        - Đó là do cậu nhìn đã quen mắt. - Xê-đổp nói - Chỉ cần hỏi những người tản cư, chỉ cần nom thấy một đám cháy như đám cháy ngày hôm qua là đủ bất chấp cả quỷ dữ nữa.

        - Chưa chắc đâu. - Rô-đim-xép nói - Dầu sao cũng còn những người bị cái sợ hành hạ. Còn chúng ta, chúng ta theo khẩu hiệu của đồng chí tiểu đoàn trưởng của chúng ta:

        "Ở chỗ nào giữ vững chỗ ấy, không lùi, dù thấy tình hình đã bất lợi".

        - Đúng, thủ trưởng của chúng ta vững lắm! - Xê-đốp nói - Chà! đúng thế, đã bao lần tình thể rất gay go.

[Giangtvx]

        - Đồng chí ấy anh dũng, rõ ràng quá đi rồi. Vả nữa, đồng chí ấy không đưa chúng ta đi chiến đấu một cách liều mạng mà biết tiết kiệm máu chiến sĩ. Nhưng điều chủ yếu là đồng chí ấy đã cùng chia ngọt sẻ bùi với chúng ta. Mình nhớ có một lần đồng chí ấy ốm lắm mà vẫn dầm mình đến ngực trong một vũng bùn suốt một ngày trời. Sau đó thì bi ho ra máu. Dạo đó chưa có các cậu, cái ngày mà các chiền xa tiền về phía Nô-vô-gơ-rát vô-lin-xcơ. Mình đi vào rừng phơi cho khô người. Đồng chí ấy nằm, người mệt lả. Mình lại gần và bảo: "Đổng chí đại úy, đồng chí ăn một miếng nhá? Tôi có xúc- xích và bánh đây". Đồng chí ấy vẫn nhắm mẳt mà nhận ngay ra giọng tớ. "Không! - Đồng chí ấy nói - Đổng chí Rô-đim- xép, cảm ơn, tôi không đói. Tôi chỉ muốn nhận được một lá thư của nhà tôi và các cháu; tôi mất liên lạc từ hồi đầu chiền tranh". Đồng chí ấy nói bằng một giọng mà thật quả... Tớ rời đồng chí ấy và nghĩ bụng : "Quả là một con người thú vị...".

        I-nha-chi-ép đứng thẳng người lên; anh vươn vai làm xương kêu răng rạc.

        - Trông nó kìa, thật khỏe như vâm. - Rô-đim-xép nói.

        - Gì vậy? - I-nha-chi-ép hỏi với một giọng vừa tức vừa vui. Rồi anh lại tự trả lời:

        - Chẳng có gi cả, Đó là vì "chén" tốt! Lại làm ăn ở nông thôn nữa, nên khỏe lắm.

        - Ố, đúng. - Một giọng tinh quái nói - Ngoài mặt trận, người ta không lao động nặng, nhưng một mảnh sắt nặng một ki-lô rưỡi thử văng vào phủ tạng xem, người ta hiểu nhạy lắm, ở đâu nặng nhọc hơn, ở nhà hay ở đây?

        - Kìa con họa mi nó cất tiềng hót.

        Và, nói với người ẩn trong bóng tối, I-nha-chi-ểp hỏi:

        - Cậu không lấy gì làm thích lắm khi thấy quân Đức tập bắn chứ ?

        - Thôi, thôi. -#Người kia đáp, có vẻ bực - Cậu, cậu thích cái đó là đủ rồi.

        Sau đó giây lát, tiểu đoàn bắt đầu xuất phát. Anh em lặng lẽ bước. Chỉ nghe tiếng nói thì thẩm của các thù trưởng; đó đây, cỏ người vấp phải một cái rễ cây bò ngang qua đường, buông một câu chửi rủa. Họ đi theo một con đường hẹp trong cánh rừng sến. Cây cối lặng tờ, cành lá không lung lay, cánh rừng vươn cao, đen sì, bất động. Đoàn quân đồ vào một khoảng rừng thưa rộng. Đột nhiên bầu trời hiện ra trên đầu họ với màu xanh thầm, và một mối lo âu làm tim người ta se lại khi một vì sao sáng đổi ngôi rơi chói lòa trong các vực thẳm. Sau đó một lát, rừng cây lại khép lại xung quanh họ và mắt chỉ nhìn thấy một mảng nhão nhợt những ngôi sao trộn vào nhau qua những cành to của các cây sến. Con đường cát trắng mờ mờ trong bóng tối. Từ khu rừng, họ đổ ra một cánh đồng mênh mông. Họ đi xuyên qua những thừa ruộng không gặt và trong bóng tối, qua tiếng thóc rụng, qua tiếng rơm bị giẫm nát, qua tiếng loạt soạt của những thân cây lúa quặt vào áo họ, họ nhận ra đâu là lúa tiểu mạch, lõa mạch, đâu là mạch đen, kiều mạch. Cái tiếng ủng nặng nề bước trên cơ thề mềm ngọt của mùa màng, tiêng lào rào như một cơn mưa thương nhớ do những hạt lúa mà họ chạm phải, trong đêm tối, rơi xuống đất gây nên, những cái đó nói với trái tim người nông dân về chiền tranh, về cuộc ngoại xâm đẫm máu một cách mạnh mẽ và rõ rệt hơn nhiều so với những đám cháy sáng rực ở chân trời, so với những vạch đỏ của các viên đạn từ từ bay lên các vì sao, so với những luồng ánh sáng xanh lơ của các đèn pha chuyển động trên bầu trời, so với những tiếng gầm thét ẩm ĩ của những quả bom đang nổ. Chiến tranh không tiền khoáng hậu: quân thù giày xéo dưới chân tất cả cuộc sống một dân tộc; nó quật đổ những cây thập tự trong các bãi tha ma chôn những người thân yêu; nó đốt sách thiếu nhi, nó giẫm nát những vườn quả, nơi những ông già đã trồng những cây táo, những cây anh đào; nó kề chân lên cổ họng những bà già kể cho các cháu nhỏ nghe chuyện con gà sống có mào đỏ ; nó treo cổ những người thợ đóng thùng, những thợ rèn, những ông lão gác cổng. Xứ U-cơ-ren, xứ Bi-ê-lô- rút-xi và nước Nga chưa bao giờ nhìn thấy những cảnh tàn phá như vậy; chưa bao giờ đất nước xô-viết chứng kiền những điểu kinh khủng như trong cuộc chiến tranh này.

        Người ta bước đi trong đêm tối, chân giẫm lên tiểu mạch và kiều mạch của xứ sở quê hương. Họ đi tới một nông trường quốc doanh, nơi những chiếc xe tăng đen sơn hình rồng có đuôi đang đỗ giữa những túp lều nát trắng.

[Giangtvx]

        Và I-van Rô-đim-xép, tốt là thế, tính tình hiền là thế, cũng phải nói:

        - A, cái quân "bô-sơ" không đáng được người ta thương hại.

        Từ lâu lắm trước khi viên đạn ô-buy đẩu tiên nổ cạnh cái hăng-ga trong đó có lính bộ binh và lính xe tăng Đức ấn nấp, một chiến sĩ Hổng quân mà chẳng ai biết, đã vượt qua dây thép gai, đi xuyên giữa những căn nhà vào đèn những thửa vườn mà không bị lộ, nhảy băng qua hàng rào ở cái quảng trường lớn rồi trườn mình bò tới những đụn cỏ khô mà quân Đức đã chất đống ở đó từ hôm trước. Lính gác gọi lại, người đó vẫn tiếp tục bò. Tên cảnh vệ sửng sốt trước sự can trường của con người đó, đứng phân vân do dự. Khi nó bắn một tràng đạn thì người chiền sĩ chỉ còn cách đụn cỏ khô vài ba thước. Anh vừa quăng xong một chai cháy thì gục xuống chết ngay. Những xe tăng Đức, ô-tô, thiết giáp của chúng và những chiến xa nhỏ đỗ trên quảng trường bị ngọn lừa vàng rực đỏ của cỏ khô bốc cháy chiếu sáng. Lập tức lựu pháo phát hỏa ở cự ly sáu trăm thước. Anh em pháo thủ trông thấy những tên lính Đức vừa chạy vừa rút ra khỏi cái hăng-ga dài.

        - Trời ơi! Bộ binh đến chậm, tiếc qua đi mất, - Ru- rni-an-xép nói có vẻ tức giận với đồng chí chính ủy đơn vị pháo binh Nép-tu-lốp.

        Liền sau đó một phát pháo lệnh đỏ báo hiệu tấn công. Pháo binh ngừng bắn. Những con người đương nằm rạp vội chồm dậy và qua khu rừng tối đen, qua những thửa ruộng không người gạt, vang lên một tiếng "hua-ra" dài, dịu đi và đứt quãng. Các đại đội cùa Ba-bát-gia-nhi-an đã bắt đầu tấn công. Súng máy nồ liên hồi, súng trường phụt đạn ra từng viên một. Ba-bát-gia-nhi-an cầm lấy ống nghe từ tay đồng chí điện thoại viên. Anh nghe thấy giọng đồng chí chỉ huy đại đội I :

        - Tôi đang ở đầu làng, địch rút chạy.

        Ba-bát-gia-nhi-an lại gần Bô-ga-rép; chính ủy nhìn thấy

        nước mắt long lanh trong đôi mắt đen của người tiều đoàn trưởng.

        - Đích rút chạy, địch rút chạy, đồng chí chính ủy, -  anh vừa nói vừa hít một hơi dài - Đáng lẽ có thể quây chặt chúng, quân khốn kiếp! - Anh nói lớn: Méc-xa-lốp bố trí tiểu đoàn của Cốt-sê-cốp không đúng chỗ. Đáng lẽ phải tấn công vào sườn chứ không phải sau lưng.

        Từ trạm quan sát, họ nhìn thấy quân Đức bỏ trốn ở rìa làng, về phía quảng trường. Nhiều tên trần như nhộng: chúng đeo vũ khí và những bọc quần áo. Cái hăng-ga dài mà địch đóng quân bốc cháy khắp nơi, những xe tăng trên quảng trường cũng vậy. Một lò lửa khổng lồ, đỏ rực, vươn cao như một cái tháp trên những chiếc xe chở xăng. Giữa đám lính, có thể nhìn thấy những tên sĩ quan cũng bỏ chạy đang lăm lăm súng lục, mồm la hét ầm ĩ.

        "Đấy, cuộc tấn công bất ngờ đấy !" - Bô-ga-rép nghĩ thầm trước sự nhốn nháo, ổn ào, lộn xộn của anh em binh sĩ giữa các ngôi nhà.

        - Đại liên, tiến lên phía trước! Đại liên... - Méc-xa-lốp hô.

        Và anh chạy về phía các đại đội làm đội dự bị. Anh tiến vào làng, đi đầu các chiến sĩ đại liên.

        Quân Đức đã rút lui suốt dọc con đường cái lớn, theo hướng làng Mác-si-khi-na Bu-đa, cách nông trường chín cây số. Nhiều xe tăng và xe thiết giáp của chúng chạy thoát. Chúng còn mang theo được cả những tên bị thương và những xác chết.

        Trời đã sáng rồi. Bô-ga-rép kiềm tra những xe cộ Đức bi thiêu hủy bốc lên một mùi sơn cháy và mùi dầu; anh sờ nắn vỏ sắt thép còn nóng hổi.

        Binh sĩ Hồng quân tươi cười phấn khởi. Các sĩ quan vui đùa. Cả những anh em thương binh, môi nhợt nhạt, cũng kháo nhau về những diễn biến của trận đánh đêm.

        Bô-ga-rép hiểu rõ rằng trận đánh úp vừa qua vào nông trường chi là một đoạn ngắn trong cuộc rút lui dài của chúng ta. Anh hình dung thấy những vùng đất đai mênh mông bi địch chiếm, thấy sự tổn thất nặng nề vì mất những thành phố quan trọng, những khu công nghiệp, thấy tấn bi kịch của hàng triệu con người rơi vào chính quyền của những tên phát-xít. Anh biết rằng, trong mấy tháng vừa qua ấy, chúng ta đã mất hàng vạn làng mạc và giờ đây mới chỉ thu hồi được mỗi một làng. Nhưng anh cảm thấy vui sướng vô cùng: có phải chính anh đã được chứng kiến tận mắt cuộc rút lui hỗn loạn của quân Đức và tai nghe thấy những tiếng la hét. của bọn sĩ quan thất điên bát đảo ? Anh lắng tai nghe những mẩu chuyện náo nhiệt của các chiến sĩ Hồng quân; anh bắt gặp những giọt lệ sung sướng trong cặp mắt của người thiếu tá, nguyên quán ở tận xứ Ác-mê-ni xa xôi, giữa lúc các chiến sĩ của anh chiếm lại từ trong tay quân Đức cái thôn xóm bé nhỏ trên biên giới U-cơ-ren và Bi-ê-lô-rút-xi. Đó là cái mầm nhỏ của một cây to "chiến thắng".

[Giangtvx]

        Thực ra, anh là người độc nhất trong trung đoàn nắm được tình hình các đơn vị tham gia trận tấn công đêm. Lúc xuất phát, chính ủy mặt trận đã dặn dò anh:

        - Phải giữ vững, dù thế nào cũng phải giữ vững.

        Anh đã xem bản đồ ở Bộ tư lệnh mặt trận và anh hình, dung thấy rõ nhiệm vụ của trung đoàn: giữ vững con đường cái gần nông trường và không đề cho quân Đức tiến đến đường cái đằng sau hậu phương của bộ đội ta đang rút. Anh biết rằng thực hiện nhiệm vụ của trung đoàn không phải dễ.

        Hối bảy giờ sáng, quân Đức tung máy bay ném bom đến tập kích.

        Đột nhiên, từ trong rừng chúng lao ra.

        - Máy bay! - Anh em trinh sát hô lớn.

        Các đội máy bay ném bom trong lúc bổ nhào xuồng, tản ra khỏi đội hình, bay dài hàng một rồi quây tròn lại, cái bay đầu nối đuôi cái bay sau rốt, và chậm chạp, thăm dò mặt đất, chúng quay tròn như một cái guồng nước bên trên nông trường. Vòng liệng kinh khùng và đáng lo ngại ấy kéo dài một phút rưỡi. Những người ờ dưới đất, như chơi trò ú tim, khom lưng chạy từ chỗ ẩn này sang chỗ nấp khác.

        - Nầm xuống, không được chạy! - Các sĩ quan hét lớn.

        Bất chợt, cái máy bay đi đẩu bổ nhào, rồi một cái nữa, rồi một cái thứ ba, những quả bom gầm lên, ập xuống như những quả chùy gang. Không gian mù mịt khói đen, bụi và đất cát. Các chiến sĩ như dán mình, xuống đất, lợi dụng từng địa hình nhỏ nhất: tưởng như là tiếng bom oàng oàng, tiếng đạn nồ rầm rầm và tiếng máy bay rú gào đã gắn chặt họ vào mặt đất.

        Một chiến sĩ lom khom quỳ dậy và lia tiểu liên lên những chiếc máy bay đang bổ nhào. Đó là I-nha-chi-ép.

        - Cậu làm gì thế! Khỉ ơi là khỉ, lộ tất cả bây giờ. Thôi ngay lập tức! -- Mi-san-xki thét lên từ trong chỗ núp ở đoạn đường nẻ. .

        Nhưng người chiến sĩ, không nghe thấy, vẫn tiếp tục bắn.

        - Tôi ra lệnh ngừng bắn! - Mi-san-xki hô.

        Ngay sát nách anh, một khẩu tiểu liên lại nhả đạn.

        - Ai đấy, con khỉ... - Anh quay lại nói tiếp.

        Người bẳn đó lại chính là chính ủy Bô-ga-rép.

        - Trận ném bom của bọn Đức chằng nước non gì. - Tham mưu trưởng nói - Đồng chí coi đây: qua ba mươi lăm phút chúng trút xuống hàng năm chục quả bom. Kết quả chi có hai người bị thương nhẹ và một đại liên bị phá hủy.

        Bô-ga-rép buông một tiếng thở đài khi anh được tin trận ném bom chẳng kết quả gi mấy.

        "Không, - anh nghĩ - không phải là chẳng kết quả gì mấy. Giờ người ta lại nói năng rất khẽ. Hết cái vui tươi lúc nãy rồi!".

        Giũa lúc đó, Cô-xlốp tới. Mặt anh gày tọp; người phủ một lớp sạm mốc như đổng hun mà những người vừa ra khỏi lò lửa của cuộc chiến đấu thường mang trên mặt. Có phải là bồ hóng của những đám cháy, khói ở những nơi đạn nồ, thử bụi li ti bốc lên do không khí chuyền động và nó hòa vào mồ hôi chua chua trong trận chiến đấu ? Nào ai biết ?

        Có điều chắc chắn là ra khỏi cuộc chiến đấu, mặt người ta hõm vào, sầm lại, mắt trở nên bình tĩnh và thâm trầm.

        Anh báo cáo:

        - Báo cáo đồng chí thiếu tá, Da-ít-xép đã đi trinh sát về. Chiến xa Đức hiện ở Mác-si-khi-na Bu-đa; đổng chí ấy đếm được một trăm cái. Đa số thuộc loại trung. Nhưng cũng có một số chiến xa loại nặng.

        Méc-xa-lốp ngắm bộ mặt sa sầm của các sĩ quan:

        - Các đồng chí thấy đấy, ta đã nắm được quân Đức trong tay rồi.

        Và anh đi về phía quảng trường của nông trường.

        Anh em đang đào hầm dọc theo đường cái, đào hố chống tăng.

        Anh chàng Gia-vê-lép đẹp trai, tính hay châm chọc hỏi Rô-đim-xép rất khẽ:

        - Có đúng là cậu đã vào đầu tiên, trong kho quân Đức, trong ấy có một đống đồng hồ đeo tay không?

        - Đúng, một đống của quý thừa đủ làm vừa lòng cháu chắt chúng ta sau này nữa - Rô-đim-xép đáp.

        - Cậu lấy một cái làm kỷ niệm chứ? - Gia-vê-lép vừa. nói vừa nháy mắt.

        - Cậu nói cái gì thế, hử? - Rô-đim-xép sợ hãi đáp lại -  Lương tâm tớ không cho phép làm như thế, mó vào đồ đạc của chúng nó tớ thấy tởm. Vả chăng, để làm gì? Đó là một trận chiến đấu sống chết giữa chúng nó với tớ.

        Anh nhìn xung quanh và nói:

        - Thôi, hãy nhìn I-nha-chi-ép kia kìa; chúng ta bổ được một nhát cuốc, thì nó bổ được ba nhảt. Cả hai đứa chúng ta mới làm được có một cái hầm, còn nó, một minh nó đào được những hai cái.

        - Cũng chẳng vì thế mà nó không hát sau hai ngày mất ngủ - Xê-đốp nói.

        Tai giỏng lên, Rô-đim-xép giơ cao cái xẻng:

        - Ừ, thật vậy, nó hát, - anh vui vẻ nói - nghe mới thú chứ.

[Giangtvx]

MÁC-SI-KHI-NA-BU-ĐA

        Bà mẹ đẻ của chính ủy mặt trận, cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i- ép-na Sê-rê-nít-sen-cô, một bà lão bảy mươi tuổi, mạt rám nắng, rời nơi chôn rau cắt rốn ra đi. Xóm giềng mời cụ cùng đi với họ từ ban ngày nhưng cụ đang dở nướng bánh đem đi ăn đườnợ, mẻ bánh phải đến tối mới xong. Thấy ông chủ tịch nông trường sớm hôm sau mới lên đường, cụ quyết định cùng đi với ông ta. Đứa cháu trai Lê-ô-nít, mười một tuổi vừa hết năm học tại một trường ở Ki-ép đã về nghỉ hè với cụ, chừng ba tuần lễ trước chiến tranh. Từ khi mới bắt đầu đánh nhau đến nay, cụ không hề nhận được thư của con trai nên cụ định mang cậu cháu nội sang bên ông bà ngoại nó, mẹ nó đã mất từ ba năm trước. Chính ủy mặt trận đã nhiều lần vật nài mời cụ đến ở với ông tại Ki-ép; ở đó, nhà cửa rộng rãi, sống dễ chịu hơn. Hàng năm cụ có đến chơi với ông nhưng thường thường không ở quá một tháng. Ông đưa cụ đi xe .hơi dạo chơi thành phố, hai lần dẫn cụ đền thăm nhà Bảo tàng lịch sử. Bà cụ thích đi xem hát. Công chúng ngắm nghía một cách thú vị, tỏ ý tôn kính bà lão nông dân có vóc người cao lớn và đôi bàn tay nhăn nheo vì lao động, ngòi trên hàng đầu dãy ghế bành ngoại hạng. Ông con, đã thành thói quen, mãi tới trước màn cuối mới đến rạp, vì khuya lắm, ông mới xong công việc. Hai người đi bên nhau qua suốt rạp hát và mọi người đều nhường bước cho bà cụ già lưng còn thẳng, nghiêm nghị, choàng một tấm khăn đen trên vai và người quân nhân đeo cấp hiệu cao là chính ủy mặt trận, từ nước da xạm đến khuôn mặt đều giống hệt bà cụ. Các bà phụ nữ vừa quay đầu vừa thì thẩm với nhau: "Đúng là hai mẹ con".

        Năm 1940, bà cụ ốm không lên chơi với con được; hồi tháng bảy ông về thăm cụ được hai hôm. Lần này nữa, khi đi diễn tập, ông lại khẩn khoản mời cụ lên ở với ông tại Ki-ép. Vợ ông đã qua đời; ông cảm thấy cô đơn và ngại cho thằng Lê-ô-nít lớn lên mà không được hưởng sự chăm sóc âu yếm của mẹ. Điều làm ông khổ tâm hơn nữa là tuy đã bảy chục tuồi đầu mà bà cụ vẫn cứ lao động ở nông trường, đi kéo lấy nước giếng, vai vẫn phải gánh, tự tay chẻ lấy củi. Cụ lắng nghe những lý lẽ của ông, pha nước trà cho ông uống ờ ngoài vườn dưới cây táo mà cha ông xưa kia đã trồng trước mặt ông. Đến chiều cụ dẫn ông ra nghĩa địa, tới mộ cha ông và bảo:

        - Quả thật mẹ không thể nào rời quê được. Có chết mẹ cũng chết ở đây. Đừng giận mẹ, con ạ.

        Ấy thế mà giờ đây cụ sắp phải xa quê hương. Trước ngày ra đi, cụ cùng với cháu tìm đến chơi nhà một bà lão quen cũ. Khi đền túp nhà nhỏ, hai bà cháu nhìn thấy cái cổng lớn mở toang cả hai cánh, và ờ giữa sân, một ông già chột, cụ Va-xi-li Các-pô-vích, người chăn cừu của nông trường. Con chó lông đỏ hoe của bà chủ nhà cứ chạy quanh ông lão, đuôi cúp xuống.

        - Ôi thôi, cụ ấy đi rồi. - Va-xi-li Các-pô-vích nói - Cụ ấy cứ ngỡ là cụ đi từ sáng hôm nay.

        - Mai chúng tôi mới đi. - Lê-ô-nít nói - Ông chủ tịch đã giúp chúng tôi ngựa rồi.

        Mặt trời lặn chiếu sáng những quả cà chua xanh đang bắt đẩu hồng do bàn tay chăm sóc của bà chủ nhà đã xếp lên thành cửa sổ; mặt trời chiếu sáng cả những bông hoa lộng lẫy như đang mỉm cười trong mảnh vườn con, chiếu sáng cả những cây ăn quả còn non, thân quét vôi trắng và các cành cây được những người chăm sóc buộc que chống đỡ. Một cái chốt gỗ, gọt cẩn thận dùng để đóng cổng, nằm trên gióng ngang ở hàng rào. Trong vườn rau, những quả bí ngô là những mảng màu vàng giữa đám lá xanh, giữa những bắp ngô chín, những vỏ đậu và đậu hòa lan. Hoa hướng dương đang nhìn xung quanh với con mắt đen láy.

        Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na bước vào căn nhà vắng chủ. Mọi vật bên trong vẫn giữ nguyên dấu vết một cuộc sống thanh bình của những, người chủ ưa sạch sẽ và yêu hoa. Dưới thành cửa sổ, những bông hồng cánh xoăn; trong một góc nhà, một cây vả lớn lá sẫm; trên nóc cái tủ có ngăn kéo, một cây chanh con và hai cái chậu trồng những cành chà là non mảnh dẻ. Mọi vật trong căn nhà này - từ cái bàn bếp, nồi nóng đạt lên còn đề lại những vết nhọ đen tròn, từ cái chậu rửa mặt nhỏ gắn vào tường với những bông hoa cúc cánh trắng vẽ trên nền xanh, từ cái tủ buýp-phê nhỏ đựng tách chén chưa ai uống tới cho đền những bức tranh âm u treo trên tường - tất cả gợi lại cuộc sống lâu dài của căn nhà nhỏ bỏ trống đó, gợi lại hình ảnh người ông, người bà và các trẻ nhỏ đã bỏ quên trên bàn một cuốn sách quốc văn, gợi lại những buổi tối hè, tối đông êm ả. Hàng vạn những căn nhà nhỏ trắng của xứ U-cơ-ren, giống hệt như căn nhà này, đã vắng người ở Những người chủ đã xây nên chúng và trồng cây cối khắp xung quanh đang bước đi với vẻ ủ lũ, đôi ủng của họ cuồn bụi trên những con đường dần tới phía đông.

[Giangtvx]

        - Ông ơi, họ để con chó lại à? - Lê-ô-nít hỏi.

        - Họ không muốn đem nó đi theo; vì thế tôi phải nuôỉ nó! - Õng lão trả lời, nước mắt rưng rưng.

        - Làm sao mà khóc ? - Cụ Ma-ri hỏi.

        - Làm sao, làm sao ư? - Ông lão vừa nói, vừa khoa tay có vẻ chán chường. Cái cử chỉ nặng nề của bàn tay ông lão có những cái móng đen biến dạng vì lao động đã biểu lộ rõ sự sụp đổ của cả một cuộc đời.

        Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na rảo bước quay về nhà. Chú Lê-ô-nít xanh mướt và gầy guộc theo khướt mới kịp cụ.

        Cụ già cảm thấy biết bao nhiêu là nhớ thương cay đẳng khi bước đi trong cái phố thôn dã ấy! Chính qua dãy phố này người ta đã dẫn cụ tới nhà thờ làm lễ cưới. Chính qua dãy phố này cụ đã theo sau linh cữu cha, mẹ và chống. Vậy mà, mai đây, cụ sẽ phải leo lên một cái xe nhỏ, giữa những bọc quần áo thường dùng nhặt nhạnh vội vã; cụ sẽ phải bỏ lại ngôi nhà cụ đã làm chủ từ năm mươi năm nay và là nơi cụ đã nuôi con cái lớn khôn, nơi thằng cháu nhỏ đến thăm cụ, nó mới vồn vã, thông minh và tốt làm sao.

        Trong thôn xóm còn được những tia nắng ấm buổi hoàng hôn chiếu sáng, trong những căn nhà trắng xinh xinh có những luống hoa và các vườn nhỏ đáng yêu bao bọc xung quanh, người ta thì thầm thuật lại rằng: từ đấy ra cho đến sông, không có bộ đội Hồng quân; và lão Cô-ten-cô trước đây, hồi tập thể hóa nông thôn, đã bỏ đi ra miền mỏ Đô-nét sau đó lại trở về làng, nay vừa sai mụ vợ lấy vôi quét trắng hết các tường nhà, như chuẩn bị cho ngày lễ Phục sinh, Bà lão góa Gu-len-xcai-a, ra kéo nước giếng, nói với tất cả mọi người:

        - Hình như "nó" chia đất ra thành nhiều lô. Hình như "nó" tin vào Chúa.

        Những tin dữ, những tin thê thảm đồn đại trong làng, Các cụ già ra ngoài phố nhìn về phía mà chiều chiều, đàn cừu từ đồng cỏ thường trở về tung một đám bụi pha hồng dưới nắng chiều gay gắt; chính từ phía ấy quân Đức sẽ kéo tới, sẽ đổ ra từ khoảng rừng sển nhỏ, sau khi đã xuyên qua cánh rừng rộng, Các bà nông dân vừa khóc lóc nức nở, vừa đào hố trong vườn và dưới nền nhà, cất giấu vào đó hàng đống những áo quần khốn khổ mà họ thường dùng: chăn, ủng bằng da, bát đĩa, Họ đưa mắt nhìn về hướng đông. Hướng đông vẫn binh yên và trong trẻo!

        Gơ-rít-sen-cô, chủ tịch nông trường đến, gặp lão Cô-ten- cô đòi lại bốn cái bị mà anh cho lão mượn cách đây một tháng.

        - Chào cụ! - Gơ-rít-sen-cô nói - Tôi đến lấy mấy cái bị của tôi.

        Cô-ten-cô, vẻ giảo hoạt:

        - Anh chủ tịch nông trường, anh chuẩn bị để lên đường đấy à ?

        - Kia! Phải đi chứ, - Gơ-rít-sen-cô đáp, và đưa con mắt khó chịu nhìn chòng chọc vào lão già.

        Từ mấy hôm nay lão ta như phấn chấn hẳn lên. Lão nói bằng một giọng đĩnh đạc, mỉa mai, gọi Gơ-rít-sen-cô bằng anh.

        - Phải, phải, cần phải đi. Anh không thể nào làm khác được: chủ tịch xô-viết đi rồi, người ở văn phòng đi rồi, kế toán đi rồi, người của các anh đã đi gần hết, cho đến cả anh phát thư và các tổ trưởng của nông trường.

        Và lão phá lên cười.

        - Đấy, tình thế chúng ta hiện nay là thế đây. Còn chuyện mấy cái bị ấy à, tôi chưa thể trả anh được. Anh xem, thằng rể tôi nó mang đựng thóc đem đến Bê-lu Cô-lô- đểt rồi, ngày kia nó mới về.

[Giangtvx]

       
        Lão rất muốn giải thích lý do. Nhưng vốn thận trọng, thâm thiềm, quen thói kín như bưng, lão thấy sợ phải nói quá dài về chuyện đó. "Biết đâu đấy, - lão nghĩ - khéo nó lại tương cho mình một phát". Niềm vui làm cho lão chếnh choáng và tuy chưa có chuyện gì xảy ra ờ đẳng phía tây, đồng chí chủ tịch nông trương vẫn còn đi kiểm tra công việc như thường, nhưng lão vẫn cứ ngứa ngáy muốn nói ngay lập tức nỗi lòng của lão, nói những điểu lão nghiền ngẫm ròng rã bao đêm đông, những điều lão giữ kín không dám thổ lộ ngay cả với mụ vợ lão. Xưa kia, cách đây chừng bốn mươi năm, lão có đến thăm một người chú làm tá điển trong nhà một tên cu-lẳc người Ét-tô-ni giàu sụ. Lão ghi nhớ mãi mãi trong lòng hình ảnh cái sân nuôi gà vịt rộng thênh thang, cái cối xay chạy bằng hơi nước, nhớ đến cả người chủ trại nữa, một lão già cường tráng và râu ria mặc một tầm áo da cừu viền lông thú. Lúc đi tuần trong rừng, nơi những người làm công nhật cưa gỗ, người chủ trại rút một cái lọ trong túi ra mở nút tu một hớp rượu mạnh ngâm những trái "be" màu hổng nâu nâu. Đó không phải là một thương gia hoặc một nhà quý tộc. Không, đó chỉ là một nông dân, một người nông dân sang trọng và phong lưu. Từ đó, mơ ước của Cô-ten-cô là được trở thành một người chủ trại giàu sụ, có những con bò cái hung hung béo tốt, một đàn cừu, hàng trăm con lợn hồng to, một cái trại ở đó hắn sẽ thuê hàng chục người làm công lực lưỡng và dễ bảo. Tàn ác và kiên nhẫn, lão đã đi tới đích. Năm 1915, lão có sáu mươi éc-ta đất, và một cái cối xay lúa. Cách mạng đã tước đoạt hết của lão. Hai người con trai lão gia nhập Hồng quân và đã tử trận hồi nội chiến. Cô- ten-cô cấm vợ không được treo ảnh chúng trên tường. Lão hy vọng, chờ đợi. Năm 1931, lão bỏ đi tới vùng Đô-nét tám năm, vào làm việc trong một hầm mỏ. Nhưng giấc mơ được sống cuộc đời của một tên cu-lắc, lão vẫn không đoạn tuyệt bao giờ.

        Giờ đâỵ lão thấy hình như đã có thời cơ thực hiện ảo vọng của lã.

        Ròng rã suốt những năm tháng ấy, bà già Sê-rê-nít-sen-cô đã kính thích lòng thèm muốn của lão. Lão nhận thấy là sự kính nể mà lão ước ao được hưởng dưới thời Sa hoàng, người phụ nữ ấy đã giành được sau cách mạng bằng một cuộc đời lao động gay go gian khổ. Người ta mời bà ra thành phố, ở đó bà đọc những bài diễn văn trong rạp hát. Cô-ten-cô không thể nào nhìn mà không bực tức, ảnh chụp bà ta in trên tờ báo huyện: người phụ nữ già nua có đôi môi mỏng, vai choàng một tầm khăn đen, nhìn lão với cặp mắt nghiêm khấc và thông minh. Lão có cảm giác là bà ta khinh rẻ lão. Lão thấy hình như bức ảnh nói với lão: "Này, Cô-ten-cô, anh sống không có đạo đức". Và lão đem lòng căm ghét bà khi nhác thấy bà bình thản đi qua cánh đồng hoặc khi lão nghe thấy xóm giềng kể: "Cụ Chi-mô-phê-i~ép-na ra Ki-ép chơi với con trai. Một đồng chí trung úy đem xe hơi màu xanh da trời về đón cụ ấy".

        Giờ đây, Cô-ten-cô biết rằng mình không uống công chờ đợi, chính lão thắng chứ không phải Chi-mô-phê-i-ép-na. Không phải không cỏ lý do mà lão đã để một bộ râu kiều cu- lắc Ét-tô-ni. Lão không uổng công chờ đợi và hy vọng thấy chủ tịch nông trường nhìn lão chòng chọc, lão nén lòng, tìm cách làm cho mình vững dạ và cố trấn tĩnh không xúc động.

        "Hãy chờ, chờ một tý nữa, lão nghĩ bụng, mày đã nhẫn nhục lâu hơn thế nhiều rồi; chỉ còn có một ngày, có mỗi một ngày nữa thôi".

        - Ai biết, - lão vừa nói vừa ngáp - ai biết được. Tự nhiên bà lão nhà tôi cứ khăng khăng quét vôi lại nhà giữa thời buổi này kia chứ. Đàn bà họ đã muốn mà khuyên ngăn lại thi.., anh thừ tính hộ xem.

        Tiễn chân đồng chí chù tịch nông trường rồi, lão đứng rất lâu ngắm nghía con đường hoang vắng, đồng thời những ý nghĩ sướng vui quẫy lộn trong đầu óc lão đang xúc động: "Sê-rê-nít-sen-cô xây nhà trên đất của ta, vậy thì nhà đó sẽ thuộc về ta. Hoặc giả Sê-rê-nít-sen-cô muốn giữ nhà thì mụ cử việc trả tiền thuê đất cho ta... Chuồng ngựa của nông trường nằm trên đất của ta; vậy thì nó sẽ về ta... Vườn quả của nông trường trồng trên đất của ta, vậy thì những cây anh đào và những cây táo ấy cũng sẽ về ta... Rồi cả cái nhà nuôi ong của nông trường nữa. Ta sẽ tạo ra bằng chứng là người ta đã chiếm đoạt những tổ ong ấy của ta hồi cách mạng...".

        Con đường cái yên tĩnh, hoang vẳng, không bụi bậm. Không một chút gió lay động cây cối hai bên đường. Mặt trời đỏ ửng, thanh binh và hùng tráng, ngả xuống mặt đất. Cô-ten-cô nghĩ: "Tóm lại, giờ đây đền lượt ta".

[Giangtvx]

     

QUÂN ĐỨC

        Lê-ô-nít hỏi;

        -Bà ơi, đi còn kịp chử?

        -Kịp, cháu ạ. - Cụ Ma.ri Chi-mô-phê-i-ép-na đáp.

        -Bà này, sao chúng ta cứ lùi mãi thế? Quân Đức mạnh hơn à?

        -Ngủ đi, cháu Lê-ô-nít của bà ? Sáng ra là bà cháu ta đi ngay. Cả bà cũng sắp đi nằm một lát đây rồi bà sẽ thu xếp khăn gói. Bà thờ nhọc lắm, như có hòn đá đè lên ngực. Bà muốn hất nó đi nhưng không có sức.

        -Người ta có giết bổ cháu không hở bà ?

        -Cháu nói gì thế, Lê-ô-nít! Bà cháu không đề cho người ta gièt; bố cháu khỏe lắm.

        -Khỏe hơn Hít-le?

        -Đúng, cháu ạ. Bố cháu chỉ là nông dân như ông nội, thế mà nay làm tướng. Cháu biết đầy, bổ cháu rất thông minh !

        -Bố cháu chẳng nói gì bao giờ bà ạ. Bố cháu đặt cháu lên đầu gối như thế này này và chẳng nói gì. Một lần, hai bố con cùng nhau hát rất nhiều bài.

        -Ngủ đi, cháu, ngủ đi.

        -Thế con bò cái, nó có đi với bà cháu ta không ?

        Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na chưa bao giờ cảm thấy minh yếu đuối như thế. Ngày hôm đó, phải làm bao nhiêu là việc thế mà đột nhiên sức lực biến đi đâu mất cả. Cụ cảm thấy mình già nua quá, suy nhược quá rồi.

        Cụ trải chăn bông lên một cái ghế dài, lấy gối và nằm xuống. Không khí oi bức, tại cái lò. Những chiếc bánh vừa ra lò, vàng rực như mặt trời và nóng hôi hổi, ngửi mới thơm ngon làm sao. Có thể thật thế chăng, lần này là lần cuối cùng cụ rỡ lò? Chẳng bao giờ cụ còn có dịp được ăn bánh làm bằng bột nhà nữa chằng ? Bao nhiêu ý nghĩ rối tinh trong óc cụ.

        Hồi còn nhỏ cụ đã từng trèo lên nằm chơi trên cái lò đốt nóng, lấy áo lông cừu dày của cha làm đệm. Từ chỗ đó, cụ ngắm nghía những ổ bánh mì ngon lành mà bà mẹ vừa kéo ở lò ra. "Ma-ri, lại nếm này ! - Ông nội cụ gọi". Giờ đây con trai cụ ở nơi nao ? ít ra nó cũng còn sống chứ ? Đi ra làm sao đây? Chị gái cụ gọi cụ; "Ma-ri, Ma-ri này!". Thẳng lưng trên đôi giò gầy guộc, cụ ra đi chân không giày dép. Phải mang những bức chân dung, những tấm ảnh chụp đi. Những bông hoa hút không khí. Các cây ăn quả cũng vậy. Cũng như những ngôi mộ. Cụ đã không ra được nghĩa địa từ biệt những ngôi mộ đó như cụ đã tự hứa với mình. Rối còn phải để con mèo lại. Các nông trường viên kể rằng chỉ độc có loài mèo là còn ở lại trong những xóm làng bị thiêu cháy. Chó theo chủ, còn mèo, quen nhà quen cửa, chẳng muốn đi đâu. Ồ! Trời nóng làm sao, khó thở quá đi mất! Hai bàn tay cụ sao mà nặng chình chịch thế! Tưởng như mãi tận bây giờ hai bàn tay ấy mới cảm thấy bị ảnh hưởng vì công việc lao động kỳ diệu mà bà lão bảy mươi đã hoàn thành đằng đẵng suốt cuộc đời. Cụ không sao giơ nổi bàn tay lên. Rối nước mắt chảy ròng ròng. Xưa kia cụ cũng đã khóc như thế hôm cáo tha mất con ngỗng béo nhất đàn. Buổi chiều, cụ vừa về tới nhà, mẹ cụ ngậm ngùi hỏi cụ: "Ma-ri, con ngỗng của chúng ta đi đâu mất rồi ?"

        Cụ đã khóc rưng rức. Ông cụ thân sinh ra cụ, nghiêm khắc và luôn luôn trầm lặng, đền vuốt ve đầu cụ, bảo: "Đừng khóc, con, con, đừng khóc!". Và cụ tưởng như ngay lúc này cụ cũng đang khóc, lòng xúc động một cách êm ái như cảm thấy bàn tay xù xì của cha ve vuốt trên tóc mình. Trong buổi tối cuối cùng của đời cụ, thời gian như bị thủ tiêu. Và cụ hình dung thấy lại thời thơ ấu, tuổi thiếu niên, và những năm đấu tiên trong cuộc đời làm vợ sống trong ngôi nhà nhỏ mà cụ sắp phải xa rời. Cụ tưởng như nghe thấy những tiếng, khóc của lũ con thơ còn bú, những tiếng thì thào vui vẻ và tinh quái của các cô bạn ngày xưa. Cụ hỉnh dung thấy lại chồng hồi trẻ trung, cường tráng, tóc đen, đang khoản đãi khách khứa và cụ nghe thấy tiêng đĩa bát va vào nhau loảng xoảng, tiếng rin rít của những quả dưa chuột muối, chắc như những trái táo, chính bà cụ thân sinh ra cụ đã dạy cụ muối thử dưa chuột này. Khách khứa cất tiếng hát và cô dâu cũng hòa giọng ca thanh xuân của mình vào. Cụ cảm thấy tia mắt của những người đàn ông nhìn vào người minh và chồng cụ rất tự hào về cụ. Ông lão A-pha-nát-xi lắc đầu và nói, giọng vuốt ve : "Ồ, cái cô Ma-ri !..."

[Giangtvx]

        Lẽ ra thì cụ đã ngủ. Đột nhiên, cụ bừng tỉnh vì một tiếng động kỳ quái và man rợ, chưa hể nghe thấy bao giò trong cái làng chôn rau cắt rốn của mình. Lê-ô-nít cũng đã thức dậy, gọi cụ: "Bà ơi bà, mau lên, dậy đi! Bà ơi, đừng ngủ nữa!". Bà cụ chạy ra cửa sổ,

        Phải chăng chưa hết đêm hay là trời đã sáng, đầy lo-ngại ?

        Mọi vật xung quanh đều đỏ rực tưởng như cả làng với những căn nhà nhỏ thấp lè tè, với những thân bạch dương, với những vườn cây và những hàng rào, tất cả đều bị tưới một thử nước màu đỏ máu. Nghe có tiếng súng nổ, xe cộ chạy sinh sịch, những tiếng kêu la. Quân Đức đã xuất hiện trong làng. Giặc đã tới.

        Chúng tới từ phía tây, với những máy vô tuyền điện hoàn hảo của chúng toàn bằng kền, bằng thủy tinh, bằng von- phơ-ram, bằng mô-líp-đen, với những xe cộ của chúng có những chiếc lốp chế tạo trong những nhà máy cao-su tổng hợp. Và dường như chúng xấu hổ vì những cái máy hoàn hảo ấy do khoa học của châu Âu và lao động chế tạo ra bất kể đến chúng, quân phát-xít đã sơn vẽ ra ngoài những hình thù tượng trưng cho sự dã man tàn bạo của chúng : những gấu, sói, cáo, rồng, những đầu lâu người với hai khúc xương chân bắt chéo.

        Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na linh cảm thấy giờ tận số của mình đã tới.

        - Lê-ô-nít, cháu chạy cho mau đến nhà ông lão chăn cừu Va-xi-li Các-pô-vích, ông ấy sẽ dẫn cháu đến chỗ bố cháu.

        Cụ giúp nó mặc quần áo.

        - Mũ nồi của cháu đâu? - Nó hỏi cụ.

        - Trời bây giờ đang nóng, cháu cứ đi đi không đội mũ cũng được.

        Nó hiểu một cách dễ dàng, như người lớn, tại sao lại không được mặc cái áo lính thủy đính cúc vàng chói.

        - Cháu có mang được súng lục với lưỡi câu của cháu đi không? - Nó nhẹ nhàng hỏi.

        - Mang đi, mang cả đi.

        Cụ đưa cho nó khầu súng lục trẻ con chơi, kéo nó vào lòng, hôn lên môi nó, đặn:

        - Đi nhá, cháu Lê-ô-nit của bà, đi nhá, bao giờ gặp bố, bảo với bố là bà gửi lời chào bố. Còn cháu, hãy nghĩ đến bà, đừng quên bà nhé.

        Nó chạy ra ngoài vừa vạn lúc quân Đức tiến về phía ngôi nhà.

        - Đi ngang qua vườn quả ấy! - Bà cụ gọi với theo.

        Nó chạy, và tưởng như những lời từ biệt của người bà nó đã mất tăm trong tâm thần rối loạn thơ bé của nó. Nó đâu ngờ rằng những tiếng ấy sẽ hiện ra trong trí nhớ của nó và nó sẽ chẳng bao giờ quên được?

        Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na chờ quân Đức ở thềm cửa ngoài nhà. Cụ nhìn thầy lão Cô-ten-cô đi đằng sau chúng. Ngay trong giây phút đáng sợ ấy, cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na vẫn sửng sốt vì tia mắt của lão già: một tia mắt thèm khát, soi mói, hòng bắt chợt sự hoang mang, kinh hãi của cụ. Một tên Đức gày lêu nghêu, mặt nhớp nhúa đầy bụi và mồ hôi, hỏi cụ bằng tiếng Nga dẳn từng âm như phải nhằn từng chữ lớn viết hoa một.

        - Bà là mẹ chính ủy?

        Biết đã đến lúc tận số, cụ già càng vươn mình đứng thẳng lên nữa, và trả lơi nửa giọng, kéo dài các tiếng:

        - Tôi là mẹ ông ta.

        Tên Đức từ từ nhìn, thật thẳng vào mặt cụ già, ngắm nghía bức ảnh Lê-nin, đoạn nó đưa mắt ngó vào lò sưởi, vào cái giường bới lộn tung. Đằng sau nó, bọn lính đang sục sạo gian buồng, và cụ già mắt đầy vẻ khinh miệt, cố dõi theo tia mắt chúng đổ dồn về phía vò sữa đặt trên bàn, về phía những khăn tay thêu gà sống đỏ, những ổ bánh mì trắng, miếng mỡ bọc trong một mảnh vải sạch, chai rượu anh đào óng ánh như ngọc trên thành cửa sổ.

        Một tên lính nói khe khẽ, vẻ nhu nhược. Những tên khác phá lên cười. Và một lần nữa, cụ Ma-ri vốn đã sẵn lòng khinh bỉ, đoán ra ngay ý nghĩ của bọn lính về những thức ăn ngon bất chợt chúng tìm thấy. Cụ rùng minh về sự thản nhiên xấu xa của quân Đức trước hoàn cảnh cụ. Mối tai vạ giáng xuống đầu bà lão bảy mươi sẵn sàng chờ chết ấy không làm cho chúng cảm động mảy may, chúng vẫn dửng dưng như không. Đối với chúng, cụ chỉ là một mụ già đứng trước số bánh mì, mở, khăn tay ấy, còn chúng thì đang đói và khát. Cụ chẳng làm cho chúng phải thù ghét, chẳng thấy nguy hiểm gì. Chúng nhìn cụ như người ta nhìn một con mèo, một con bê, một sinh vật vô tích sự, chẳng hiểu tại làm sao lại choán phí chỗ trong không gian sinh tổn cần thiết cho người Đức.

        Thế giới chưa từng biết đến một sự thờ ơ quái đản như thế đối với một con người. Quân Đức, trong khi tiến đã vẽ lại đường đi của chúng trên những bản đồ, ghi vào nhật ký số lượng thịt chúng đã tiêu thụ; chúng viết trong đó chuyện mây, mưa, trăng, gió, chúng tả những cuộc tắm sông, những chuyện trao đồi với bạn bè. Rất ít tên viết về những vụ giết người gây ra trong biết bao làng mạc có những cái tên kỳ quái chóng quên. Đó là việc hợp pháp và chán ngắt.

        - Thằng con chính ủy đâu? - Tên Đức hỏi.

        - Mày đánh nhau với cả trẻ con ư, đồ quái vật xấu xa kia? - Cụ Ma-ri Chi-mô-phê-i-ép-na nói.

        ... Cụ ngã gục xuống ngưỡng cửa và những tên lính xe tăng Đức thận trọng bước qua vũng máu đen vừa đi đi lại lại vừa lấy các đồ đạc và chuyện trò huyên náo.

[Giangtvx]

        - Bánh mì vẫn còn nóng hổi.

        - Mày có là bạn tốt thì hãy cho tao một cái khăn tay trong số năm cái mày lấy ấy. Thế nào? Mày nghĩ sao? Tao chả được cái nào có thêu gà sống cả.

        Một cái bàn phù khăn trắng kê ở giữa buồng. Bên trên có mật ong, kem sữa, xúc-xích kiểu U-cơ-ren rắc nhiều mỡ và tỏi, những cái vò đen, cao, đầy sữa. Một cái ấm xa-mô-va đun trên bàn.

        Cô-ten-cô  áo ngoài đen đính đẩy những vầy băng phiến, áo gi-lê đoofng màu, áo choàng trắng thêu bằng vải nõn rất sang -  tiếp các vị khách người Đức, tên thiếu tá chỉ huy phân đội thiết giáp và một sĩ quan có tuổi, da bì bì, mũi đeo cặp kính bằng vàng, tay áo đôn-man tô điểm hình một cái đầu lâu. Các sĩ quan đều xanh mét, mệt nhọc qua một cuộc hành, quân đêm  dài. Tên thiếu tá uống cạn một cốc sữa hấp màu nâu sẫm, vừa nói vừa ngáp:

        - Tôi thích cái thứ sữa này lắm, nó có vị sô-cô-la.

        Cô-ten-cô đưa các đĩa ra nói:

        - Xin mời các ngài dùng. Sao các ngài không ăn đi ?

        Nhưng các tên sĩ quan, mệt lử, không đói. Chúng ngáp dài, cắm dĩa vào những khoanh xúc - xích xệp trên đĩa một cách uề oải.

        - Ta tống cái thăng già và con vợ nó ra cửa nhé ? - Viên sĩ quan đeo kính nói - Tôi đến chết ngạt vì cái mùi băng phiến trên áo nó; nếu không kịp thời đeo ngay mặt nạ phòng hơi độc.

        Tên thiếu tả cả cười.

        - Nếm thử cái mật ong này một tí xem. - Hắn nói - Vợ tôi viết thư dặn tôi: mình ăn nhiều mật ong U-cơ-ren vào, càng nhiều càng tốt.

        - Không tìm thấy thẳng nhóc à? - Tên sĩ quan đeo kính hỏi.

        - Chưa thấy.

        Tên thiếu tá lấy một miếng bánh con, phết bơ lên, rồi giơ thìa xúc một cục mật đóng lại như đường kính và đưa về đặt lên bánh. Nó nuốt vội và húp vài ngụm sữa.

        -  Không đến nỗi dở, thật đấy.

        Cô-ten-cô. sốt ruột muốn hỏi xem lão phải khai với ai về "quyền sở hữu của lão đối với ngôi nhà, cái chuồng ngựa của nông trường, những tổ ong và khu vườn. Nhưng lão cảm thấy rụt rè một cách lạ lùng. Lão cứ ngỡ rằng hễ quân Đức tới là lão sẽ ung dung ngồi cùng bàn với họ, chuyện trò với họ.

        Nhưng giờ đây họ lại không mời lão ngồi. Nom những khuôn mặt ngáp dài ngáp ngắn và nhạo báng của họ mới thờ ơ và chán ngán làm sao! Khi họ mở miệng hỏi lão, sự bồn chồn làm nét mặt họ dúm dó. Lão dỏng tai nghe tiếng Đức xì xó khó hiểu hình như đang chè giễu lão cùng vợ lão cũng nên.

        Mấy tên sĩ quan đứng dậy ra khỏi bàn; chúng lầm bầm, tên nào cũng nói cùng một tiếng ấy, rõ ràng là đề chia tay nhau, rồi ra ngoài. Chúng đi về phía trường học; những người chạy giấy đã khuân giường ra đấy cho chúng.

        Trời đã sáng. Những đám cháy sắp tàn còn đỏ lửa.

        - Nào, Mô-tơ-ri-a, có ngủ đi không? - Cô-ten-cô hỏi vợ.

        - Tôi không ngủ được. - Mụ đáp.

        Lão cảm thấy mỗi lúc một thêm lo lắng và sợ hãi. Lão ngắm cái bàn, những đĩa thức ăn còn nguyên vẹn. Thế mà lão mơ ước mãi cái bữa tiệc vui tươi, đầy vẻ trang nghiêm với bài diễn văn quan trọng mà lão sẽ đọc nhân dịp khai mạc cuộc đời mới mẻ và sang trọng của lão.

        Lão ra giường nằm duỗi dài nhưng mãi chẳng chợp được mắt. Lão nghĩ tới những đứa con lão chết trong Hồng quân, tới bà lão Sê-rê-nít-sen-cô. Lão không chứng kiến cái chết của bà cụ. Khi bà cụ vừa vung tay lên mặt tên sĩ quan, Cô-ten-cô đã vội nhảy bổ ra sân, tới sát hàng rào mới dừng lại. Lão nghe thấy một tiếng súng nổ trong nhà và răng lão va vào nhau lập cập. Tuy vậy, viên sĩ quan đi lại chỗ lão vẫn bình tĩnh và bọn lính tráng vẫn mang đồ đạc, vẫn trò chuyện với nhau với một vẻ bình thản đền nỗi lão lại vững dạ. "Cái mụ ấy dở người. -  Lão nghĩ - Quái, nghĩ thế nào mà mụ ta lại tát vào mặt một sĩ quan". Lão rên rỉ, trở mình trên giường. Mùi băng phiền làm lão ngạt thử, váng đầu và bóp chặt hai thái dương lão. Lão rón rén đi ra chỗ cái hòm mà lão vẫn đựng quần áo ấm, lôi trong đó ra những tấm ảnh của hai đứa con lão đẩu đội mũ kê-pi bộ đội, sườn đeo gươm, mà vợ lão đã giấu kín. Lão liếc nhìn những bức chân dung đó. Các con lão, với khuôn mặt có lưỡng quyển cao và mắt tròn xoe, nhìn lão chằm chằm vớỉ vẻ tò mò, Lão xé tan mấy bức ảnh ra từng mảnh nhỏ và ném cả vào lò, Đoạn, lão trở về giường, Đột nhiên lão thấy buồn bã, nhưng vẫn bình tĩnh. "Và bây giờ dù có thế nào chăng nữa thì điều ta muốn cũng sắp thành", lão nghĩ vậy và ngủ mất.