Xta-lin-grát trận đánh của thế kỷ

[Giangtvx]

        Trong thành phố chúng tôi không có ngựa và xe kéo pháo, thêm nữa, lại không có chỗ để có thể giấu được xe kéo, xe tải và ngựa trước hỏa lực của địch. Mọi việc vận chuyển bằng xe có bánh không thực hiện được, vì cũng không thể dùng sức người kéo pháo và súng cối qua các đống nhà đổ nát cũng như qua các đường phố bị bom đạn cày nát. Từ giữa tháng chín trở đi, việc vận chuyển đạn pháo qua sông Vôn-ga trở thành một nhiệm vụ rất nặng nề, đôi khi không thể nào thực hiện được. Ban ngày địch quan sát được mọi việc đi chuyển từ phía đông đến sông Vôn-ga. Từ ngày 22 tháng chín, địch tiến gần đến cảng chính nên chúng bắn rất chính xác vào từng chiếc thuyền đi lẻ. Việc chuyển đạn dược ban đêm cũng rất mạo hiểm, bởi quân địch biết rõ các khu vực bến và suốt đêm chúng soi sáng sông Vôn-ga bằng bom và pháo sáng. Đưa đạn dược  đến bờ sông Vôn-ga trên chặng đường 100 ki-lô- mét còn dễ dàng hơn khi đưa chúng qua sông rộng một ki-lô-mét.

        Hội đồng quân sự phương diện quân tán thành quan điểm của chúng tôi. Quyết định để pháo của sư đoàn bên tả ngạn đã giữ một vai trò tích cực trong cuộc chiến đầu tiến công và phòng ngự trong thành phố. Tuy để các trung đoàn pháo tầm xa và tầm gần của mình ở bên kia sông Vôn-ga, các chỉ huy sư đoàn, lữ đoàn vẫn có thể yêu cầu pháo bắn vào bất cứ khu vực nào trên chính diện. Ngoài ra, chỉ huy pháo binh của tập đoàn quân, tướng Pô-giác- xki, còn có thể lúc cần sẽ tập trung hỏa lực pháo bắn vào một khu vực nhất định theo yêu cầu của bất cứ lữ đoàn, sư đoàn nào đóng giữ ở bên kia sông Vôn-ga.

        Kề từ ngày 20 tháng chín, hàng ngày cứ khoảng năm giờ chiều là các tướng Crư-lốp, Pô-giác-xki, Gu-rốp và đại tá Ghéc-man, chủ nhiệm quân báo đến họp mặt chỗ tôi. Theo tin tức quân báo, chúng tôi khoanh các khu vực nơi bọn tướng Hít-le tập trung quân để tiến công. Trước rạng đông, chúng tôi bất thân nã hàng loạt đạn pháo và ca-chiu-sa và dùng máy bay oanh tạc hoạt động tầm xa ném bom xuống các khu vực đó. Trong trường hợp này, mỗi quả đạn pháo hay súng cối bắn vào chỗ tập trung quân địch đã gây ra nhiều thiệt hại hơn là các làn đạn bắn chặn hay bắn rải trên khu vực. Cứ như vậy, chúng tôi tiêu diệt và tiêu hao nặng quân Đức bằng những loạt đạn bắn chính xác. Sau những trận pháo kích đêm như vậy, lúc quân Đức bước vào tiến công, tinh thần binh lính chúng đã xuống khá thấp.

        Ngày 20 tháng chín, trận đánh bắt đầu khi trời hửng sáng, trong khi ở sườn phải của chúng tôi, quân Đức tiếp tục đánh kiềm chế thì trong khu vực đồi Ma-mai-ép, các trung đoàn của các sư đoàn bộ binh 95 và 112 phải đương đầu với cuộc tiến công của các lực lượng mới của địch. Đến trưa, đại tá Gô-rích-nưi, chỉ huy sư đoàn 95 báo cáo tình hình: có một số thay đổi không dáng kể ở cách hai bên chính diện mấy trăm mét, còn tình hình trên đồi Ma-mai-ép vẫn như trước.

        — Đồng chí phải nhớ rằng, tôi nhắc nhở đồng chí Gô-rích-nưi, những sự thay đội dù chỉ một trăm mét thôi, cũng có thể dẫn đến việc mất đồi Ma-mai-ép đấy.

        — Tôi có thể chết, nhưng tôi sẽ không rời khỏi đồi, đồng chí Gô-rích-nưi trả lời tôi sau vài giây im lặng.

        Đại tá Vát-xi-li A-ki-mô-vích Gô-rích-nưi, chỉ huy sư đoàn, và phụ tá phụ trách công tác chính trị, I-li-a A-khi- mô-vích Vlát-xen-cô đánh giá diễn biến chiến sự một cách sâu sắc và chắc chân, và từ chỗ nhất trí đó, tình bạn đã gắn bó hai người bạn chiến đấu. Họ như bổ sung lẫn cho nhau: một người, không chỉ là người chỉ huy mà  còn là một đảng viên cộng sản, luôn quan tạm đến việc giáo dục chính trị cho bộ đội; một người vừa lãnh đạo công tác chính trị và công tác Đảng, vừa đi sâu vào các hoạt động quân sự và biết tranh luận một cách đúng đắn, có cơ sở với bất cứ một sĩ quan chuyên nghiệp nào.

        Nghe các đồng chí ấy báo cáo qua điện thoại về tình hình mặt trận của sư đoàn, tôi không một chút nghi ngờ ở sự đánh giá đúng đắn và khách quan của các đồng chí về các sự việc, dẫu đó là báo cáo của Gô-rích-nưi hay Vlát-xen-cô. Mỗi người đều biết rõ tình hình chiến sự và hiểu rõ hoạt động của quân địch.

        Sư đoàn của Gô-rích-nưi tới thành phố sau sư đoàn Rô-đim-xép. Sau khi vượt qua sông Vôn-ga, sư đoàn cũng bị lao ngay vào trận đánh ở đồi Ma-mai-ép, rồi trong khu vực các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Các trung đoàn của sư đoàn, nói đúng hơn là các cơ quan tham mưu trung đoàn, lần lượt rút sang bên kia sông Vôn-ga một thời gian ngắn để nghỉ ngơi một chút và bổ sung các đại đội, rồi sau đó trở lại chiến đấu.

        Gô-rích-nưi và Vlát-xen-cô trong những ngày chiến đấu ác liệt đều ở đài quan sát và từ đó, bình tĩnh, tự tin, chỉ huy các cuộc tiến công và phản kích.

[Giangtvx]

        Đến được sở chỉ huy của các đồng chí ấy không phải chuyện dễ, dù là đi theo chân bờ sông Vôn-ga. Cái khe chạy dài ngăn giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ bị hỏa lực địch quét gắt gao. Những ngày đầu giao tranh, nhiều chiến sĩ ta bị hy sinh ở đó đến nỗi người ta gọi khe đó là « Khe tử ». Để tránh tổn thất, phải dựng qua khe một hàng rào để cho người cúi lom khom men sát tường mới đi thoát đến sở chỉ huy của Gô- rích-nưi.

        Trong khu vực của sư đoàn Cận vệ 13 của Rô-đim- xép, tình hình nghiêm trọng hơn. Giữa trưa ngày 20 tháng chín, lính tiểu liên Đức lọt vào được khu vực bến đò chính. Sở chỉ huy nằm dưới hỏa lực địch. Một số bộ phận lẻ của trung đoàn Cận vệ 42 của sư đoàn gần như bị bao vây, thông tin liên lạc rất khó khăn vì nhiễu. Các sĩ quan liên lạc của tập đoàn quân phái xuống cơ quan tham mưu sư đoàn Rô-dim-xép đã hy sinh cả. Trung đoàn của E-lin tiến về bến chính bị chậm lại. Không quân địch phát hiện ra họ trên đường hành quân, đã ném bom xuống họ không ngớt.

        Tập đoàn quân chỉ có thể hỗ trợ cho sư đoàn bằng hỏa lực pháo ở bên tả ngạn, nhưng rõ ràng là không đủ.

        Bên trái sư đoàn của Rô-dim-xép, trên bờ sông Xa- rít-xa, các trận giao tranh ác liệt diễn ra không ngừng. Trong khu vực này có các tiểu đoàn thuộc lữ đoàn bộ binh 42 của M. Ba-tơ-ra-cốp, lữ đoàn lính thủy đánh bộ Viễn Đông và một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép. Liên lạc với các đơn vị trên bị gián đoạn luôn nên chúng tôi khó nắm được tình hình ở khu vực đó, nhưng có một điều rõ ràng là quân địch đã phải điều đến đây những lực lượng mới và đang cố gắng bằng mọi giá thọc ra sông Vôn-ga ở khu phòng thủ giữa của chúng tôi và mở rộng đoạn đột phá. Bởi thế, cần phải tiếp tục phản kích ở khu vực đồi Ma-mai-ép. Nếu các cuộc tiến công của chúng tôi yếu đi, quân địch sẽ được rảnh tay lao tất cả các lực lượng của chúng vào cánh trái và sẽ đè bẹp các đơn vị chiến đấu đang phòng ngự ở trung tâm thành phố.

        Đêm 22 tháng chín, một trung đoàn bộ binh thuộc sư đoàn 284 của Ba-chi-úc qua được sông và khi vào tới thành phố, được giao nhiệm vụ làm lực lượng dự bị cho tập đoàn quân ở phía đông đồi Ma-mai-ép.

        Đến hai giờ sáng, thượng tướng E-rê-men-cô gọi tôi đến máy điện thoại. Ông cho tôi biết một trong các lữ đoàn xe tăng của phương diện quân Xta-lin-grát đã chọc thủng phòng tuyến địch ở phía bắc và sắp liên lạc với chúng tôi ở khu vực Oóc-lốp-ca. Tôi dựng mọi người dậy, ngồi luôn ở máy điện thoại và gọi tìm lữ đoàn đó suốt đêm, trông xem ai đó sẽ là người đầu tiên báo cho chúng tôi cái tin vui về cuộc gặp gỡ giữa bộ đội phương diện quân Xta-lin-grát với tập đoàn quân 62. Nhưng chúng tôi uổng công chờ đợi! Mấy ngày sau, chúng tôi biết được là lữ đoàn đó không đến được mục tiêu. Toàn lữ đoàn cùng với đại tá Chít-dai-ép, lữ đoàn trường đã hy sinh trong trung tâm hệ thống phòng ngự của địch.

        Ngày 21 và 22 tháng chín là những ngày nguy ngập đối với các đơn vị của tập đoàn quân 62. Quân địch bị trả giá bằng một tồn thất nặng, nhưng đã cắt đôi được tập đoàn quân. Ở khu vực của sư đoàn 13, các đơn vị phái đi trước của chúng đã vào được cảng chính. Một số phân đội của sư đoàn 13 bị bao vây và đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng. Nhưng chúng tôi không có được những tin tức chi tiết, đặc biệt về số phận của tiểu đoàn 1 trung đoàn của E-lin. Vì thế cho nên trong các thông báo chiến sự, trong các báo chí và sách viết về trận đánh Xta-lin- grát đều nói là tiểu đoàn chiến đấu ở nhà ga đã bị tiêu diệt ngày 21 tháng chín 1942. Cả tiểu đoàn chi có thiếu úy Cô-lê-ga-nốp còn sống sót...

        Thật lòng mà nói, cho đến ngày cuổi cùng tôi vẫn không tin là tiểu đoàn đó đã bị tiêu diệt ngày 21 tháng chín, vì theo cách đối phó của địch, tôi có linh cảm là các chiến sĩ của ta vẫn còn hoạt động ở khu vực nhà ga, nhưng quá về bên trái và quân địch ở đó đã bị thiệt hại nặng. Những ai chiến đấu ở đây và đã chiến đấu như thế nào? Không ai biết được, và số phận những con người đó đè nặng lên lương tâm tôi như một hòn đá tảng. Sau khi xuất bản tập hồi ký của tôi «Chủ nghĩa anh hùng tập thể trong quân đội», và sau khi đài phát thanh phát di một số đoạn trích, tôi nhận được nhiều bức thư, trong đó có một bức của đồng chí Ang-tôn Đra-gan, thương binh trong cuộc chiến tranh giữ nước. Người chiến sĩ già này viết rằng, đồng chí có thể kể lại những gì đã xảy ra ở tiểu đoàn đó sau khi quân Đức chiếm nhà ga. Bức thư làm tôi bàng hoàng. Thế là cuối cùng, sau mười lăm năm, có thể biết rõ về số phận của những con người mà tôi luôn luôn nghĩ đến. Tôi không tin rằng những con người đã chiến đấu ngoan cường bảy ngày liền với địch ở khu nhà ga lại có thể bị tiêu diệt hết trong một đêm hoặc phải hạ vũ khí.

[Giangtvx]

        Tôi đã không lầm. Mùa hè năm 1958, khi đi nghi phép, tôi đến thăm tác giả bức thư đó ở làng Li-cô-vít-si, vùng Tréc-ni-gốp.

        Sau khi chào hỏi, đồng chí Ang-tôn Đra-gan nhắc lại ngay là chúng tôi đã gặp nhau lần đầu tiên ở đâu:

        — Đồng chí có nhớ không, đó là buổi chiều ngày 15 tháng chín, gần một ngôi nhà thờ ở phố Pu-xkin. Khi trông thấy tôi đồng chí đã hỏi : « Đồng chí trung úy, quân của đồng chí đâu ?... Thế thì, nếu họ đã ở đây, đồng chí hãy nhận lấy nhiệm vụ: phải tống cổ bọn phát xít ra khỏi nhà ga. Rõ chứ ?...».

        — Có, tôi nhớ ra rồi, tôi trả lời.

         Tôi hình dung thấy trước mắt mình một ngôi nhà bị đánh sập, bờ sông ngụp khói, có những người cầm súng trường và tiểu liên đang rảo bước, một trung úy người nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn, mắt tinh anh, lưng đeo đầy lựu đạn. Đó chính là đồng chí Ang-tôn Đra-gan, lúc đó chỉ huy đại đội 1 của trung đoàn bộ binh Cận vệ 42 thuộc sư đoàn Rô-đim-xép. Và tôi thấy lại đồng chí lúc đó, khi nhận được lệnh đã nhanh nhẹn triển khai đại đội tiến về phía nhà ga và mất hút trong khói lửa lẫn trong bóng tối của hoàng hôn. Sau đó vài phút, tôi nghe thấy tiếng súng nổ giòn ở phía đó. Đại đội đã tiến công địch.

        — Xin phép đồng chí cho tôi kề lại thứ tự một chút, đồng, chí Ang-tôn Đra-gan đề nghị khi chúng tôi cùng ngồi vào bàn ăn. Và đồng chí chậm rãi thuật lại:

        « Khi tôi dẫn đại đội đến ga và nổ súng vào bọn phát xít, đồng chí tiểu đoàn trưởng Chéc-vi-a-cốp căn dặn : phải chặn bọn phát xít và ghìm chân chúng nó lại. Giữ ở đó càng lâu càng tốt, và phải tích lấy nhiều lựu đạn vào.

        Tôi cho đại đội đứng cả lên và lợi dụng bóng tối, đi vòng quanh nhà ga...

        Đêm xuống. Xung quanh là tiếng súng giao tranh. Các chiến sĩ ta, từng nhóm nhỏ ẩn nấp trong các ngôi nhà đổ chóng đỡ rất khó khăn với cuộc tiến công của địch. Tôi biết nhà ga hiện đang trong tay chúng. Chúng tôi vượt qua đường sắt về bên trái. Đến một ngã tự, thấy khoảng chục tên lính xe tăng địch đang đứng bên một chiếc xe tăng của ta bị phá hủy. Chúng tôi tập trung ở gần ga và chuẩn bị xung phong. Tất cả bất ngờ, ném lựu đạn rồi lao người lên đánh giáp lá cà. Bọn phát xít bỏ chạy và bắn loạn xạ.

        Thế là đại đội chiếm được nhà ga. Trước khi bọn lính Đức hoàn hồn và hiểu rằng chúng tôi tất cả chỉ có một đại đội, chúng tôi đã tổ chức phòng thủ được vững chắc và mặc dù địch tiến công nhiều đợt từ ba phía cho đến tận sáng, chúng vẫn không chiếm lại được nhà ga. Trời hửng sáng dần, một buổi sáng nặng nề ở Xta-lin-grát. Từ tảng sáng, máy bay địch đã bắt đầu bổ nhào thả hàng trăm trái bom xuống nhà ga. Sau đợt bom đến đợt pháo. Nhà ga bốc cháy, tường đổ, chốt cửa cong veo, và chúng tôi lại tiếp tục cuộc chiến đấu...

        Cho đến chiều tới bọn Đức vẫn không chiếm được tòa nhà, và cuối cùng, chúng hiểu rằng không thể thắng chúng tôi bằng tiến công chính diện được, chúng định vòng qua chúng tôi. Ngay lúc đó, chúng tôi chuyển trận địa ra sân nhà ga. Một cuộc hỗn chiến diễn ra ở gần giếng nước, dọc đường xe lửa.

        Tôi còn nhớ được chi tiết sự kiện đó : Để đánh bọc hậu chúng tôi, quân Đức tập trung ở một ngôi nhà góc sân ga mà chúng tôi gọi là « nhà máy đinh », vì theo báo cáo của tổ tuần tra trinh sát, trong ngôi nhà đó có một kho đinh. Địch chuẩn bị đánh vào lưng chúng tôi, nhưng chúng tôi phán đoán được ý đồ đó và đã tiến hành phản kích. Đại đội súng cối của thượng úy Gia-vồ-dun lúc đó tới nhà ga để bắn yểm hộ chúng tôi. Chúng tôi không hoàn toàn làm chủ được «nhà máy đinh», mà chi đánh bật được quân Đức ra khỏi một phân xưởng thôi. Chúng vẫn còn lại trong xưởng bên cạnh. Cuộc giao tranh diễn ra trong tòa nhà. Không phải chỉ đại đội tôi mà cả tiểu đoàn đều ở trong tình hình nguy ngập. Tiểu đoàn trưởng, thượng úy Chéc-vi-a-cóp bị thương phải cấp cứu ngay sang bên kia sông Vôn-ga. Trung úy Phê-đốt-sê-ép nắm quyền chỉ huy tiểu đoàn.

        Quân địch vây chặt tiểu đoàn từ ba phía. Việc tiếp tế đạn dược gặp khó khăn, và không ai còn nghĩ đến ăn hoặc ngủ nữa. Nhưng gay go hơn cả là khát. Muốn có nước, trước hết để làm mát các súng liên thanh, chúng tôi bắn đạn xuyên vào các ống dẫn nước để nước chảy ra nhưng chỉ nhỏ giọt.

        Cuộc giao tranh ở tòa « nhà máy đinh» dịu đi từng lúc rồi lại tiếp tục dữ dội hơn. Trong những cuộc đụng độ ngân ngủi ấy, chúng tôi dùng cả dao, xẻng, cuốc và báng súng để đánh địch. Đến sáng, quân Đức gọi thêm tiếp viện tới, tiến công chúng tôi bằng hết đại đội này đến đại đội khác. Chống đỡ với sức ép như vậy, thật khó khăn. Tôi báo ngay cho trung úy Phê-đốt-xê-ép biết. Đại đội 3 bộ binh dưới quyền chỉ huy của thiếu úy Cô- lê-ga-nóp được điều đến chi viện cho chúng tôi. Đại đội này bị đạn bắn như mưa và bị địch tiến công chặn lại nhiều lần. Thiếu úy Cô-lê-ga-nốp dong dỏng cao, khoác chiếc áo ca pốt đầy bụi gạch, cũng đưa được đại đội đến « nhà máy đinh », tất cả chỉ có hai mươi người.

[Giangtvx]

        Trong báo cáo gửi về tham mưu tiểu đoàn, thiếu úy Cô-lê-ga-nốp viết: «Tôi đã đến « nhà máy đinh», tình hình nghiêm trọng, nhưng chừng nào tôi còn sống, sẽ không một tên nào trong bọn vô lại đó qua được! »

        Trận giao chiến kéo dài suốt đêm. Một số nhóm lính tiểu liên và xạ thủ Đức bắt đầu thâm nhập vào sau lưng chúng tôi. Chúng ẩn nấp trong các nhà kho, sau các nhà đổ và các đường ống tìm cách diệt chúng tôi.

        Theo lệnh của tiểu đoàn trưởng Phê-đốt-xê-ép, tôi phái một toán chiến sĩ tiểu liên đi vòng ra phía sau bọn Đức. Đây là những trang nhật ký tôi viết về việc đó...

        Ang-tôn Đra-gan đưa cho tôi xem. Tôi ghi lại đúng nguyên văn:

        « 18 tháng chín. Toán chiến sĩ tiểu liên đã biến vào đêm tối không một tiêng động. Họ ra đi và hiểu rõ nhiệm vụ thâm nhập vào sau lưng địch, hoạt động lẻ loi độc lập là một công việc rất khỏ khăn, phức tạp. Mỗi chiến sĩ nhận được năm ngày lương thực, đạn dược và các chỉ thị chi tiết và cách hoạt động sau lưng địch.

        Ngay sau đó, bọn Đức hốt hoảng: chúng không hiểu ai đã làm nổ chiéc xe tải vừa mang đạn đến và đã tiêu diệt bọn lính bắn súng máy và súng cối...

        Trong đêm 19 thảng chín, quân địch đánh sập bức tường ngăn xưởng của chúng tôi với các nhà khảc của « nhà máy đinh» và ném tới tấp lựu đạn vào. Các chiến sĩ Cận vệ không kịp bắt lựu đạn ném trở lại qua khung cửa sổ. Thiếu ủy Cô-lè-ga- nốp bị thương nặng vì mảnh lựu đạn. Nhiều chiến sĩ bị trúng mảnh đạn ngã xuống, người này tiếp người khác. Hai chiến sĩ Cận vệ khiêng đồng chí Cô-lê-ga-nốp ra phía sông Vôn-ga khá vất vả. Sau đó, đồng chí ấy ra sao thì tôi không biết được».

        — Thế rồi xảy những chuyện gì nữa? Tôi hỏi thêm sau khi đọc trang nhật ký.

        — Chúng tôi còn chiến đấu trong «nhà máy đinh» được hơn hai mươi bốn giờ nữa, Ang-tôn Đra-gan nói tiếp. Các chiến sĩ Cận vệ ở đại đội súng cối của trung uy Đa-vô-đun đến cứu viện chúng tôi. Họ đã hết đạn cối từ lâu và trở thành lính bộ binh. Họ nấp sau các lũy trong phố và bắn xối xả. Đến chiều ngày 20 tháng chín, chiến sĩ cảnh giới báo là quan sát thấy phía địch đang có hoạt động tích cực để tập trung lực lượng, và pháo binh cùng xe tăng địch đang tiến về nhà ga. Toàn tiểu đoàn được lệnh chuẩn bị đánh xe tăng.

        Tôi tổ chức trong đại đội nhiều tốp trang bị súng chống tăng, lựu đạn và chai xăng cháy. Nhưng ngày hôm đó cuộc tiến công không xảy ra. Đêm đến, một phụ nữ địa phương từ khu địch chiếm liều chết lọt đến chỗ chúng tôi, báo cho biết là quân Đức đang chuẩn bị cuộc tiến công bằng xe tăng. Chị cung cấp cho chúng tôi nhiều tin tức quý báu về các vị trí của các đơn vị địch. Tôi còn nhớ tên chị là Ma-ri-a Vi-đê-nê-ê-va. Nhân đây, tôi cũng xin nói là nhân dân thành phố luôn cung cấp tin tức và tiếp tế nước cho chúng tôi. Tiếc thay, không ai biết tên của những người yêu nước dũng cảm ấy! Tôi vẫn còn nhớ một cô gái trẻ dẫn đường cho bộ đội. Anh em gọi cô là Li-đã. Cô ấy đã hy sinh trong một trận ném bom của địch.

        Rồi ngày 21 tháng chín đến. Đó là một ngày khủng khiếp nhất đối với tiểu đoàn 1. Từ sáng sớm, bọn phát xít được pháo binh và xe tăng yểm trợ đã xung phong một cách điên cuồng. Sức mạnh hỏa lực và sự say máu của quân Đức vượt quá mọi tưởng tượng. Bọn Đức tung vào trận mọi phương tiện và lực lượng dự bị hiện có trong khu vực này, nhằm đè bẹp sức kháng cự của các chiến sĩ Xô-viết trong khu nhà ga. Nhưng chúng phải trả giá rất đắt, và chịu thiệt hại nặng nề. Mãi đến cuối ngày, chúng mới cắt đôi được tiểu đoàn.

        Một bộ phận của tiểu đoàn và cơ quan tham mưu bị địch chia cắt cô lập ở khu cửa hàng tổng hợp. Chúng bủa vây bộ phận này khắp bốn phía và xung phong. Trận đánh giáp lá cà diễn ra trong cửa hàng, và cơ quan tham mưu do tiểu đoàn trưởng Phê-đốt-sê-ép chỉ huy phải đánh một trận không cân sức. Nhóm dũng sĩ này đã chống trả rất ngoan cường cho đến cùng, gây cho địch thiệt hại lớn. Bốn tốp của chúng tôi đến cứu viện, nhưng quân địch đã kịp điều xe tăng đến và đã quét ngã tất cả những ai ở đó còn sống sót. Tiểu đoàn trưởng Phê-đôt-xê-ép cùng các đồng chí dũng cảm của mình đã hy sinh như vậy đó.

        Sau khi đồng chí Phê-đốt-xê-ép hy sinh, tôi nắm quyền chỉ huy các đơn vị còn lại, và chúng tôi bắt đầu tập trung lực lượng ở khu «nhà máy đinh». Tôi viết báo cáo tình hình và cho một liên lạc viên đem về cho trung đoàn trưởng, đại tá E-lin. Nhưng người liên lạc ấy đã không bao giờ trở về nữa. Tiểu đoàn từ đó bị mất liên lạc với trung đoàn và hành động độc lập.

[Giangtvx]

        Quân Đức đã cắt rời chúng tôi với các đơn vị bạn. Việc tiếp tế đạn dược bị gián đoạn, mỗi viên đạn quý như một cục vàng. Tôi ra lệnh phải tiết kiệm đạn, thu nhặt các bao đạn của người đã chết và vũ khí của địch bỏ lại. Đến chiều, quân Đức lại cố gắng tiến đến sát các vị trí của chúng tôi. Hàng ngũ bị thưa đến đâu, chúng tôi thu hẹp diện phòng thủ đến đó. Chúng tôi rút từ từ về phía tây sông Vôn-ga và để cho địch bám sát, luôn giữ một khoảng cách ngắn khiến chúng khó có thể lợi dụng được pháo binh và không quân.

        Chúng tôi biến các ngôi nhà thành các ổ đề kháng, và rút dần qua từng ngồi nhà một. Người chiến sĩ chỉ bò ra khỏi vị trí của mình khi sàn nhà đã bốc cháy và quần áo đã bắt lửa. Kéo dài suốt một ngày, quân địch chỉ chiếm được có hai khu phố.

        Đến ngã tư phố Crát-nô-pi-téc-xcai-a và Kom-sô- môn-xcai-a, chúng tôi chiếm một ngôi nhà hai tầng ở góc phố. Đó là vị trí cuối cùng của chúng tôi để chặn quân địch. Tôi ra lệnh lấp tất cả các lối ra vào, sửa các cửa sổ và các chỗ tường nứt làm lỗ châu mai để dùng cho tất cả các loại hỏa khí chứng tôi hiện còn. Một khẩu trọng liên được đặt ở một cửa trổ nhỏ tầng dưới với băng đạn cuối cùng.

        Hai toán, mỗi toán sáu người trèo lên gác hai và gác thượng, có nhiệm vụ phá các tường ngăn và chuẩn bị gạch đá, rầm gỗ để lao xuống quân địch khi chúng tới gần nhà. Tầng nhà dưới dành cho thương binh. Chúng tôi, tất cả có bổn chục người. Thế rồi những ngày khủng khiếp tới. Các đợt tiến công của địch cứ nối tiếp nhau, bất tận. Mỗi khi đánh lui được một đợt tiến công thì tưởng như không còn khả năng chống cự lại một đợt xung phong mới nữa, nhưng khi quân địch tiến công tiếp thì chúng tôi lại bật dậy, tìm mọi sức lực và phương tiện chống lại. Cứ như thế trong năm ngày, năm đêm.

        Tầng dưới đầy người bị thương. Chi còn lại mười chín người có thể chiến đấu được. Không còn nước uống, lương thực chỉ còn vài ki-lô-gam bánh mì cháy dở. Quân Đức định buộc chúng tôi phải ngừng chiến bằng cái đói. Bộ binh chúng ngừng xung phong, nhưng trọng liên của chúng vẫn không ngớt nhả đạn.

        Chúng tôi không ai nghĩ đến cái chết, mà chỉ nghĩ cách làm thế nào buộc địch phải trả giá cho cái chết của mình đắt nhất — không còn còn đường nào khác. Thế mà trong chúng tôi cũng lộ ra một tên hèn nhát: cho rằng chúng tôi nhất định sẽ bị diệt, một trung úy đã dao động. Hắn quyết định bỏ chúng tôi và ban đêm trốn ra phía sông Vôn-ga. Hắn có hiểu là hắn đã phản bội một cách đê hèn không? Có, hắn hiểu! Trong tội lỗi đê tiện này, hắn kéo theo một tên lính cũng hèn nhát như hắn, và cả hai, ban đêm bí mật bò ra sông Vôn-ga. Chúng lấy gỗ làm bè và đẩy bè ra sông Từ trên bờ, địch xả súng vào chúng. Tên lính bị bắn chết, nhưng tên trung úy thoát được về đến trung đội hậu cần của tiểu đoàn ở bên kia sông, và báo rằng cả tiểu đoàn đã bị tiêu diệt. Hắn còn nói láo thêm rằng chính hắn đã tự tay chôn Dra-gan gần bờ sông Vôn-ga. Toàn bộ sự việc đã rõ ra sau một tuần. Nhưng đồng chí thấy đấy! Nó đã sai lầm khi chôn tôi quá sớm...

        ... Quân phát xít lại tiếp tục tiến công. Tôi vội leo lên trên gác, đến với các chiến sĩ của mình. Tôi thấy họ mặt mũi hốc hác. xạm đen, vết thương cuốn băng bẩn và thấm đẫm máu, nhưng tay vẫn giữ chắc súng. Không một vẻ sợ hãi nào trong mắt họ. Cô y tá Li-u-ba Nét-xtê- ren-cô đang hấp hối, máu chảy xối xả trên ngực, và trong tay một cuộn băng gỡ dở. Ngay khi sắp chết, cô vẫn muốn băng cho một đồng chí bị thương, nhưng không kịp...

        Cuộc tiến công của địch bị đẩy lùi. Trong một lúc dịu tiếng sủng ở đây. chúng tôi nghe thấy tiếng súng giao tranh dữ dội vẫn tiếp tục ở phía đồi Ma-mai-ép và phía các nhà máy của thành phố.

        Làm thế nào để giúp đỡ các đồng chí đang chiến đấu phòng thủ ở đó? Làm thế nào để thu hút về phía chúng tôi một bộ phận lực lượng địch đã ngừng tiến công vào ngôi nhà chúng tôi giữ?

        Thế là chúng tôi quyết định treo trên ngôi nhà chúng tôi lá cờ đỏ để bọn phát xít đừng nghĩ rằng chúng tôi ngừng chiến đấu. Nhưng chúng tôi không có cờ đó. Làm thế nào đây? Như hiểu được nỗi bối rối của chúng tôi, một đồng chí bị thương nặng đã cởi chiếc áo lốt dính máu đang mặc, thấm vào vết thương đang rỉ máu của mình cho đẫm thêm và đưa cho chúng tôi để làm cờ.

        Bọn Đức ra sức gào thét trong loa: — Những thằng Nga! Hàng đi ! Đằng nào thì chúng mày cũng đi đến chỗ chết !

        Lúc đó, lá cờ đỏ tung bay trên nóc nhà chúng tôi, và chiến sĩ liên lạc của tôi, binh nhì Cô-giút-cô trả lời chúng: «Nói láo! Đồ chó ghẻ! Chúng tao còn sống lâu!».

[Giangtvx]

        Chúng tôi đẩy lui cuộc tiến công tiếp theo bằng gạch, đá, thinh thoảng mới bắn và ném những trái lựu đạn cuối cùng. Bỗng nhiên từ phía sau bức tường chân nghe thấy tiếng nghiến của xích xe tăng. Chúng tôi không còn lựu đạn chống tăng, chỉ còn một khẩu súng chống tăng với ba viên đạn. Tôi giao súng cho chiến sĩ bắn tăng Méc- dư-chép và bảo đồng chí đó ra nấp ở cạnh cửa, để đón bắn thẳng vào xe tăng địch. Nhưng trước khi tới được cửa, đồng chí đó bị sa vào tay bọn lính tiểu liên Đức.

        Tôi không biết đồng chí Béc-dư-chép đã nói gì với chúng, nhưng tôi có thể đoán được là đồng chí đã đánh lừa chúng, vì sau đó một giờ thì chúng tiến công vào đúng phía khẩu trọng liên của tôi đang chĩa ra với băng đạn cuối cùng.

        Lần này bọn phát xít tưởng là chúng tôi đã hết đạn nên chúng chủ quan nghênh ngang nhô ra khỏi hầm, đứng thẳng dậy, vừa hát hò ầm ĩ, vừa tiến thành hàng dọc trên đường phố. Tôi bèn nạp băng đạn cuối cùng vào khẩu súng máy ở hầm dưới và xả cả hai trăm năm mươi viên đạn vào đám đồng quân phát xít mặc quần áo xanh xám ấy. Tôi bị thương ở cánh tay nhưng không rời khẩu súng máy. Hàng đống xác địch chồng chất lên nhau trên mặt đất. Bọn lính Hít-le còn sống sót, hoảng sợ chạy tán loạn về hầm. Một giờ sau, chúng dẫn đồng chí Béc- dư-chép ra một đống gạch đổ và xả súng vào đồng chí ngay trước mắt chúng tôi, vì đồng chí đã chi cho chúng đi vào đúng họng súng máy của tôi.

        Không thấy địch tiến công nữa, nhưng một trận mưa đại bác và súng cối giội xuống ngôi nhà. Bọn địch tức giận điên cuồng nã vào chúng tội đủ mọi thứ đạn. Không còn có thể ngóc đàu lên được nữa. Và tiếng động cơ ghê rợn của xe tăng lại vang lên. Từ góc các nhà bị đánh sập, xe tăng Đức lại bò tới. Rõ ràng là giờ phút cuối cùng của chúng tôi đã điểm. Các chiến sĩ Cận vệ chào từ biệt nhau. Đồng chí liên lạc của tôi dùng con dao khắc trên tường gạch:« Ở đây các chiến sĩ Cận vệ sư đoàn Rô- đim-sép đã chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc». Ở góc trái của tầng hầm, các chiến sĩ đã chôn trong một cái hố các tài liệu lưu trữ của tiểu đoàn và một cái túi đựng thẻ Đảng, thẻ Đoàn của các chiến sĩ bảo vệ ngôi nhà. Một loạt đạn pháo phá tan "Sự im lặng. Những tiếng nổ vang lên, ngôi nhà chao đảo rồi đồ sập. Tôi tỉnh lại, không nhớ là mình đã ngất di bao nhiêu phút. Trời tối. Một làn bụi gạch hăng hắc bốc trong không khí. Nghe thấy tiếng rên. Đồng chí liên lạc Cô-giút-cô bò đến gần tôi và lay tôi:

        — Đồng chí còn sống...

        Mấy chiến sĩ khác bị choáng nằm dưới đất. Chúng tôi như bị chôn sống dưới đống vụn của ngôi nhà hai tầng. Không khí thiếu. Chúng tôi không nghĩ gì đến ăn uống, mà chỉ căn không khí thôi. Dẫu sao, trong đêm tối đen, chúng tôi cũng còn nhận ra mặt nhau, cảm thấy có đồng chí mình bên cạnh.

        Phải vất vả lắm chúng tôi mới thoát được ra khỏi nấm mồ ấy. Chúng tôi im lặng moi đống gạch vụn, mình dẫm mồ hôi lạnh và nhớp nháp, các vết thương băng không kỹ đau nhói, bụi gạch vôi lạo sạo trong mồm, ngày càng khó thờ, nhưng không một ai rên la.

        Mấy tiếng đồng hồ sau, qua lỗ hồng bới tay như vậy chúng tôi trồng thấy sao sáng trên trời và gió mát tháng chín tràn vào. Các chiến sĩ kiệt sức chen chúc nhau ở gần lỗ hổng để hít thở ngon lành bầu không khí trong sạch mùa thu. Cô-giút-cô bị một vết thương tương đối nhẹ, đi trinh sát Sau một giờ, anh trở về và báo cáo: « Đồng chí trung úy! Xung quanh chúng ta đều có quân Đức. Chúng cài mìn dọc bờ sông Vôn-ga và quân tuần tiễu của chúng đi lại ở gần đó...».

        Chúng tôi quyết định vượt về với đồng đội. Cố gắng đầu tiên của chúng tôi, vượt qua phía sau quân Đức, thất bại. Chúng lôi vấp phải một toán đông lính tiểu liên Đức và vất vả lắm mới thoát trở lại được tầng hầm. Chúng tôi ở lại đây đợi cho tới lúc trăng bị khuất trong đám mây. Cuối cùng, thì trời tối sẫm Chúng tôi rời chỗ ẩn nấp và thận trọng bò ra sông Vôn-ga. Người nọ tựa người kia, chúng tôi dìu nhau đi, nghiến chặt răng cho khỏi bật ra tiếng rên vì các vết thương đau buốt. Tất cả chỉ còn lại sáu người và đều bị thương cả. Cô-giút-cô đi đầu. Bây giờ đây, đồng chí ấy vừa là quân tiên phong, vừa là lực lượng chủ lực xung kích của chúng tôi.

[Giangtvx]

 
        Thành phố chìm ngập trong lửa khói. Các nhà đổ vẫn cháy âm ỉ. Trên bờ sông Vôn-ga, các bồn chứa dầu bốc cháy dọc theo đường xe lửa. Phía trái vẫn vang vọng tiếng súng giao chiến ác liệt. Đạn pháo và đạn cối nổ rền như sấm. Những tràng đạn súng máy vạch trong đêm tối như những chùm pháo bông. Không gian đặc mùi thuốc đạn khét lẹt. Số phận của thành phố đang quyết định ở phía đó. Trước mặt, trên bờ sông Vôn-ga, nhờ ánh pháo sáng chúng tôi trông thấy rõ quân tuần tiễu Đức. Chúng tôi vẫn bò và tiến lên, tìm xem chỗ nào có thể vượt qua được. Vấn đề chính là phải loại được bọn lính đi tuần một cách êm thấm. Chúng tôi chú ý thấy có một tên Đức thỉnh thoảng lại đến gần một toa xe hỏng. Từ toa xe đó có thể tới gần tên Đức được. Chiến sĩ liên lạc Cô-giút-cô bò đến gần toa xe hỏng, mồm ngậm lưỡi dao găm. Chúng tôi trông thấy tên Đức lại tiến đến gần toa xe... Một nhát dao đâm gọn và tên lính đồ xuống, khổng kêu được một tiếng Cô-glút-cô nhanh nhẹn lột áo ca pốt của nó, mặc vào người và khoan thai đi về phía tên lính khác. Tên này không một chút nghi ngờ đi đến gần đồng chí ấy, và Cô-giút-cô lại thanh toán hắn. Chúng tôi nhanh chóng cố vượt qua đường sắt mặc dù vết thương còn đau. Nối đuôi nhau theo hàng một, chúng tôi vượt qua được bãi mìn an toàn và tới được bờ sông Vôn- ga. Chúng tôi cúi xuống dòng nước lạnh ngắt và uống lấy uống để. Chật vật lâm mới làm được một chiếc bè bẵng các thanh rầm và các mảnh gỗ trên sông rồi bám đẩy bè ra khỏi chỗ nước cạn, chúng tôi trèo lên, nhưng không có bơi chèo, phải dùng tay lái bè trôi theo dòng nước. Đến sáng, bè giạt vào một doi cát có các chiến sĩ cao xạ của ta canh giữ. Các đồng chí ấy kinh ngạc nhìn áo quần tả tơi, mặt hốc hác, râu ria lởm chởm của chúng tôi, mãi mới nhận ra là người bên ta. Các đồng chí cho chúng tôi ăn bích quy khô và cháo cá. Đó là bữa ăn đầu tiên của chúng tôi trong ba ngày qua. Ngay hôm đó, đội phòng không đưa chúng tôi về quân y...

        Kể đến đây, đồng chí Ang-tôn Đra-gan kết thúc câu chuyện của mình. Như vậy là số phận của tiểu đoàn 1 trung đoàn Cận vệ 42 đã được xác minh rõ ràng. Lại một bằng chứng về sự anh dũng của các chiến sĩ Xô- viết. Phải độc lập tác chiến ở các vị trí cô lập, từng nhóm nhỏ một, họ đã chiến đẩu giữ từng ngôi nhà đến cùng, gây cho địch tồn thất nặng nề.

        Trong những ngày này, một lực lượng mạnh lính tiểu liên Đức theo sau các xe tăng thọc được đến cảng chính, đã chia cắt khỏi tập đoàn quân hai lữ đoàn bộ binh và một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép chiến đấu ở khu vực các phố Cuốc-xcai-a, Cáp-ca-dơ-xcai-a, và Crát-nô- pôn-xcai-a. Tuy nhiên, Vôn Pao-luýt cũng không thể cho rằng ngày 21 tháng chín, hắn đã làm chủ thành phố và bến phà chính trên sông. Các cuộc giao tranh dai dẳng vẫn còn tiếp diễn lâu.

        Chiều ngày 21 tháng chín, trong khu vực Đa-gô-ra, các chiến sĩ quan sát phát hiện thấy địch tập trung nhiều bộ binh và xe tăng. Ít phút sau, dưới sự yểm trợ của một cơn bão lửa đạn pháo và cối, địch lao vào tiến công. Chúng cố gắng thọc ra tả ngạn sông Xa-rít-xa trong hành tiến, nhưng bị pháo của ta đặt ở bên kia sông Vôn- ga bắn chặn. Một bộ phận xe tăng và bộ binh địch chạy tháo trở lại các vị trí xuất phát, và các chiến sĩ trong lữ đoàn của đại tá Ba-tơ-ra-cốp, anh hùng Liên Xô, gồm phần lớn là các chiến sĩ hải quân đã thanh toán nốt những bộ phận còn lại. Dưới đây là những lời kể lại của trung úy V.Giu-cốp, người chỉ huy một toán 17 chiến sĩ hải quân đã tham gia trận đánh đó:

        « Các xe tăng và lính tiểu liên địch thọc ra sông Xa- rít-xa đã bị các chiến sĩ trọng trung đội của trung sĩ hải qụan Bô-rít-xô Glép-xki bắn rất mãnh liệt. Trung đội trưởng tự tay bắn hỏng chiếc xe tăng đi đầu bằng một viên đạn chống tăng. Xong, đồng chí nhằm vào chiếc thứ hai, và bắn hỏng luôn chiếc đó. Những chiếc xe tăng khác tiếp tục tiến lên và bắn không ngớt vào vị trí của các chiến sĩ hải quân. Bô-rít-xô Clép-xki lại bắn hỏng một chiếc xe tăng nữa. Không chịu nổi những viên đạn bắn chính xác đó, bọn lính Hít-le phải rút lui về công sự trú ẩn, nhưng rồi chúng lại tiếp tục tiến công. Bây giờ thì ngoài Bô-rít-xô Glép-xki, chiến sĩ hải quân Ba-lát- xin cũng bắn vào các xe tăng địch. Anh bình tĩnh chờ thời cơ thuận tiện để hạ mục tiêu một cách chắc ăn. Thời cơ đó đã đến. Chiếc xe tăng địch để lộ bên sườn, Ba-lát-xin lập tức nổ súng, và những ngọn lửa đó lan ra khắp vỏ xe tăng. Một chiếc khác cũng bị loại bằng hai phát đạn rất trúng đích. Chiến sĩ hải quân Cu-đrê-vát-ti dùng đại liên quét bộ binh Đức tiến theo xe. Anh để cho địch đến cách 60 thước mới nổ súng...».

        Chỉ có 17 người nhưng đã đẩy lui được sáu đợt xung phong của địch, làm cho chúng mất ở khu vực này tám xe tăng và gần ba trăm binh lính và sĩ quan. Các chiến sĩ hải quân Xô-viết không lùi một bước.

        Ngày hôm sau ở trung tâm thành phố, quân địch có cắt rời sư đoàn Rô-đim-xép ra khỏi đại bộ phận lực lượng của tập đoàn quân. Những cuộc tiến công của bộ binh và xe tăng vào các vị trí của bộ đội Cận vệ của Rô-đim-xép tiếp diễn giờ này qua giờ khác. Cho đến chiều, sau khi phải tăng viện thêm xe tăng, bộ binh, và có không quân chi viện, địch mới đẩy lui các chiến sĩ Cận vệ được một quãng ngắn. Các đội phái đi trước của chúng qua phố Mát-xcốp-cai-a tiến ra sông Vôn-ga. Đồng thời, một trung đoàn bộ binh địch tiến công qua các thành phố Ki-ép và Cuốc-xcơ, xâm nhập được vào khu nhà chuyên viên.

        Nhưng bọn Đức cũng không thể cắt được sư đoàn Rô-đim-xép ra khỏi đại bộ phận tập đoàn quân, mặc dù chúng đông hơn. Các chiến sĩ Cận vệ chỉ lùi một bước ở bến phà chính, nhưng vẫn giữ được trung tâm thành phó.

        Chỉ trong ngày 22 tháng chín, các chiến sĩ đã đẩy lùi mười hai cuộc tiến công của địch, phá hủy 32 xe tăng và quân địch vẫn không tiến được một bước nào trong khu vực này.

        Các phân đội của sư đoàn Gô-rích-nưi, hôm trước thu được một thắng lợi nhỏ, đã tiến ra phía bắc khe Đôn- ghi ngày 21 tháng chín và liên lạc được với một đơn vị xe tăng. Tuy nhiên, ngày 22 tháng chín, sau nhiều cuộc tiến công của địch, họ lại bị đánh bật trở lại và phải rút về phòng ngự trên sườn tây-nam của đồi Ma-mai-ép.

        Trận chiến đấu mười ngày trong thành phố sắp kết thúc. Thời hạn Hít-le quy định là ngày 19 tháng chín phải chiếm được thành phó, đã qua đi nhiều ngày. Trong thời gian đó, bộ tổng tham mưu lục quân Đức buộc phải tung ra các lực lượng dự bị, ném vào lò lửa Xta-lin-grát. Cơ quan quân báo của chúng tôi ngày nào cũng báo cáo thấy địch đưa quân và xe tăng đến tăng viện cho mặt trận Xta-lin-grát.

[Giangtvx]

             

5

        Do quân địch tiến ra được cảng chính, có khả năng quan sát được toàn bộ hậu cứ của tập đoàn quân và sông Vôn-ga, con đường tiếp tế của ta, tôi ra lệnh cho đồng chí phụ trách hậu cứ phải tổ chức ba cầu phà ra ba bến qua sông. Bến thứ nhất ở khu vực Véc-khơ-nia Ác-tu-ba, bến thứ hai ở khu vực Xcu-dri-a và bến thứ ba ở khu vực Tu-mắc. Từ các bến đó, ban đêm các tàu của thủy đội Vôn-ga sẽ chở các dụng cụ tiếp tế qua sông sang các cầu phà của các nhà máy Tháng Mười Đỏ và ở Xpác- ta-nốp-ca.

        Một cầu phao nhỏ dùng cho người đi bộ làm bằng vỏ thùng phuy được bắc từ xưởng Chiến Lũy ra đến đảo Dai-xép-xki. Từ đảo đến tả ngạn sông Vôn-ga phải đi bằng thuyền. Tất cả các thuyền trong khu vực này đều được quản lý chặt chẽ và phân phối cho các sư đoàn, lữ đoàn. Mỗi sư đoàn đều tổ chức việc qua sông bằng thuyền dưới sự kiểm tra và theo kế hoạch riêng của sư đoàn trưởng. Các lữ đoàn bộ binh hoạt động ở nam sông Xa- rít-xa tự đảm nhiệm việc tiếp tế bằng thuyền từ đảo Ga- lốt-nưi.

        Chúng tôi nhận định rõ ràng là sau khi thọc được ra sông Vôn-ga, đối phương đã triển khai tiến công dọc theo bờ sông lên hướng bắc và xuống hướng nam để cắt đơn vị chúng tôi khỏi bờ sông và các bến phà. Nhằm làm bại âm mưu địch, sáng ngày 22 tháng chín, Hội đồng quân sự quyết định vừa tiếp tục tiến công ở khu vực đồi Ma-mai-ép, vừa tung vào trận sư đoàn của Ba-chi-úc đã qua được sông đêm trước và đã tới thành phố được đầy đủ. Nhiệm vụ các trung đoàn của sư đoàn là tiêu diệt quân địch ở khu vực cảng chính và giữ vững bờ sông Xa-rít-xa.

        Khi giao nhiệm vụ, tôi góp ý với sư đoàn trưởng nên lợi dụng kinh nghiêm tổ chức các toán nhỏ chiến đấu trong các đường phố. Lúc đầu, đồng chí ấy như chưa hiểu hết tầm quan trọng của các nhóm xung kích nhỏ và chiến thuật của các nhóm này. Không phải dễ dàng từ bỏ cách dàn quân tác chiến cổ điển theo đại đội, trung đội đã quen vận dụng từ khi tổ chức ra các đơn vị ấy. Nhưng đồng chí Ba-chi-úc, lúc đó cấp trung tá, một con người có tác phong nhanh nhẹn và chững chạc, đã chăm chú nhìn tôi và nói:

        — Thưa đồng chí tư lệnh, tôi đến đây để đánh quân phát xít chứ không phải để đi duyệt binh. Trong sư đoàn của tôi có các đồng chí người Xi-bê-ri...

        Khi còn ở bên kia sông Vôn-ga, Ba-chi-úc đã được các sĩ quan liên lạc kể cho biết là tập đoàn quân 62 đang thực hiện những thủ đoạn chiến thuật mới, nên đồng chí đã ra lệnh cho các chỉ huy trung đoàn, tiểu đoàn phải nghiên cứu các kinh nghiệm đánh trên đường phố và tăng gấp đôi cơ số đạn, lựu đạn và bánh thuốc nổ TNT.

        Qua cuộc trao đổi ngắn ngủi này, tôi tin chắc là các chiến sĩ sư đoàn Ba-chi-úc sẽ chiến đấu ngoan cường với địch và sẽ không rời khỏi sông Vôn-ga. Ngay lúc đó, sư đoàn được tung ra phản kích theo dọc sông Vôn-ga về phía nam tới cảng chính để trợ lực cho sư đoàn Rô-đim- xép. Đồng thời, sư đoàn Rô-đim-xép cũng nhận được khoảng hai ngàn quân gửi đến tăng viện. Với cuộc phản kích này, chúng tôi tính không những có thể chặn được quân địch từ phía nam tiến lên, mà còn tiêu diệt được các đơn vị địch đã thọc ra sông Vôn-ga, và liên lạc trực tiếp được với các lữ đoàn còn ở phía nam thành phố. Cuộc phản kích bắt đâu từ 10 giờ ngày 23 tháng chín. Sau hai ngày kịch chiến, nhiều lúc phải đánh giáp lá cà, quân ta đã chặn được cuộc tiến công của địch từ cảng chính lên phía bắc, nhưng không tiêu diệt được các đơn vị địch đã thọc ra sông Vôn-ga và không liên lạc được với các lữ đoàn bộ binh hoạt động ở bên kia sông Xa-rít-xa. Tuy nhiên kế hoạch của Vôn Pao-luýt là thọc ra sông Vôn-ga rồi tiến công vào sườn và sau lưng tập đoàn quân dọc theo sông Vôn-ga đã thất bại. Quân địch vấp phải sự chống trả kiên cường của các sư đoàn Rô-đim-xép, Ba-chi-úc, Gô-rích-nưi, Ểc-môn-kin, của lữ đoàn Ba-tơ-ra-cốp và của các đơn vị khác.

        Tình hình nguy kịch của tập đoàn quân 62 đã qua. Tập đoàn quân không yếu đi sau đòn đột kích thứ nhất của quân địch ra sông Vôn-ga. Đồi Ma-mai-ép vẫn ở trong tay tập đoàn quân. Không một đơn vị nào của tập đoàn quân bị tiêu diệt hoàn toàn. Các cuộc phân kích của các chiến sĩ người Xi-bê-ri, của sư đoàn Ba-chi-úc, đã chặn đứng được cuộc tiến công của địch trong thành phố. Bọn phát xít bị ngập trong bể máu của chúng. Hàng chục xe tăng bị bắn cháy, hàng ngàn xác lính và sĩ quan Hít-le rải rác trên các phố.

        Riêng tôi, tôi không nghĩ đến một cuộc rút sang bên kia sông, thậm chí không nghĩ đến cả việc rời sở chỉ huy của mình ra một hòn đảo nào trên sông. Tất cả những cái đó đã tác động đến tinh thần các cán bộ chỉ huy, các cơ quan tham mưu và tất cả các chiến sĩ. Có lần đồng chí Gu-rốp bảo tôi là đồng chí ấy có một số thuyền dự bị cho Hội đồng quân sự. Tôi trả lời là việc đó không liên quan đến tôi, tôi không bao giở sang tả ngạn chừng nào tôi còn sống.

        Đồng chí Gu-rốp ôm chặt tôi, hôn tôi và nói: « Chúng ta sẽ chiến đấu đến viên đạn cuối cùng, dù chỉ còn lại hai chúng ta thôi». Quyết tâm chiến đấu ấy gắn bó chặt chẽ giữa hai chúng tôi thêm, ngoài tình bạn vốn có.

        Đồng chí Crư-lốp nhất trí với tôi là sở chỉ huy ở cách quân địch có một đến ba ki-lô-mét, lưng quay ra sông Vôn-ga thì chỉ huy bộ đội của tập đoàn quân rất khó. Nhưng khi tôi gợi ý rời sang địa điểm trung gian ở bên tả ngạn sông thì đồng chí ấy kịch liệt phản đối: « Chúng ta sẽ xả kỳ hết đạn súng ngân của chúng ta và sẽ dành một viên đạn cuối eùng để bắn vào đâu mình ». Chúng tôi cảm thấy và biết chắc là các cơ quan tham mưu của sư đoàn, thậm chi của cả trung đoàn đều theo dõi thái độ của Hội đồng quân sự. Muốn biết chắc xem chúng tôi có còn tất cả ở bên hữu ngạn hay không, nhiều ban tham mưu đã cử sĩ quan và cán bộ chính trị của mình tới cơ quan tham mưu tập đoàn quân.

        Chúng tôi cũng hiểu được nỗi băn khoăn của cấp dưới, nên các đồng chí Gu-rốp, Crư-lốp và tôi không ngồi lỳ ở sở chỉ huy mà thường chia nhau đi xuống các đài quan sát của các sư đoàn, trung đoàn, có khi xuống cả chiến hào để chiến sĩ tận mắt thấy là các vị tướng, ủy viên Hội đồng quân sự luôn luôn ở bên cạnh.

        Nếu Vôn Pao-luýt và bộ tham mưu của hắn, trong những ngày giao tranh ác liệt này, đóng ở Ni-giơ-ne Triếc- xcai-a hay làng Gô-lu-bin-xcai-a, cách tiền duyên 120 đến 150 ki-lô-mét, thì ngược lại, Hội đồng quân sự và cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62, vào trung tuần tháng mười và trong nhiều ngày liền, chỉ ở cách tuyến một có hai trăm đến ba trăm mét.

        Lúc đó, điều rất quan trọng là không những các chiến sĩ, mà các chỉ huy trung đoàn và sư đoàn đều cảm thấy và biết rằng, họ không chiến đấu đơn độc, mà toàn thể Hội đồng quân sự tập đoàn quân đều ở cạnh họ.

[Giangtvx]

6

        Từ chiều ngày 24 tháng chín, các cuộc giao tranh đã giảm bớt cường độ ở trung tâm thành phố. Đài phát thanh báo tin đi khắp thế giới là pháo đài sông Vôn-ga vẫn được giữ vững, thành phố bốc cháy đã trở thành một quả núi lửa đang phun, thiêu cháy hàng ngàn tên lính Hít-le. Và đúng là như vậy. Bộ đội bảo vệ Xta-lin-grát đã học được cách đánh trong lửa khỏi bom đạn, đã chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất đai của Tổ quốc, tiêu diệt hàng ngàn quân lính Hít-le. Những điều này được thông báo hàng ngày trong các bản thông báo buổi chiều trên đài phát thanh, và ngày hôm sau, như để trả thù, bộ chỉ huy Đức cho hàng ngàn máy bay giội bom và nã hàng vạn đạn pháo và súng cối lên đầu chúng tôi.

        Năm 1942, thành phố trên sông Vôn-ga này là một mục tiêu chiến lược quan trọng đối với Hít-le. Vì thế, hắn ném vào hỏa ngục này hết sư đoàn này đến sư đoàn khác; không hề tiếc đến xương máu quân lính của hắn.

        Các tướng lĩnh Đức như Han-sơ Đô-e đã tận mắt thấy cái giá mà chúng phải trả cho mỗi thước đất trên bờ con sông lớn nước Nga này. Trong cuốn sách « Cuộc hành binh vào Xta-lin-grát» của hắn, Đô-e viết:

        « Giai đoạn chiến đấu để chiếm khu kỹ nghệ của Xta-lin-grảt bắt đầu từ giữa thảng chỉn, có thể gọi là một cuộc chiến tranh trận địa hay «cuộc chiến tranh chiếm pháo đài ». Thời kỳ các cuộc hành binh rộng lớn đã chấm dứt. Từ các thảo nguyên bao la, chiến tranh đã chuyển sang các đồi núi trên bờ sông Vôn-ga xen kẽ với các khe sâut rừng cây và thung lũng, sang khu nhà máy, công xưởng của Xta-lin-grát nằm trên một địa hình không bằng phẳng, mấp mô. với các khe sâu, đồi cao, đầy những ngồi nhà băng sắt, bằng bê-tông và bằng đá. Đơn vị tính chiều dài bây giờ không phải là ki-lô-mét nữa, mà là mét, bản đồ tác chiến của bộ tham mưu bây giờ là sơ đồ thành phố. Để giành từng ngôi nhà, từng xưởng thợ, từng tháp nước, từng nền đường xe lửa, từng đống gạch vụn, phải tiễn hành một cuộc chiến đấu gay go mà Chiến tranh thế giới lần thứ nhất cũng chưa từng thấy, và đã ngốn hết một số đạn khổng lồ. Khoảng cách giữa các đơn vị của ta và đối phương rất hẹp. Mặc dầu không quân và pháo binh hoạt động tích cực, vẫn không thể nào tạo thành được khu vực giao tranh kế cận. Người Nga biết lợi dụng địa hình và ngụy trang giỏi hơn quân ĐứC, có nhiều kinh nghiệm hơn trong các cuộc chiến đấu trên đường phố để chiếm từng ngôi nhà. Họ giữ được các vị trí phòng thủ rất mạnh ».

        Theo nhật ký chiến sự của sư đoàn cơ giới 29 Đức mà quân ta bắt được, ngày 17 tháng chín, tên chỉ huy sư đoàn báo cáo cho Vôn Pao-luýt tư lệnh tập đoàn quân 6: «... Hai trung đoàn cơ giới của sư đoàn gần như bị tiêu diệt hết. Trong số 220 xe tăng, chỉ còn lại 42 chiếc ».

        Tháng chín, tên hạ sĩ Đức, Oan-te viết thư cho mẹ đẻ kể lại: « Xta-lin-grát là địa ngục trần gian. Đó là Véc-đoong ¹ 1 , một Véc-đoong đó với các vũ khí mới. Ngày nào chúng con cũng tiến công, nhưng buổi sáng chiếm được hai chục thước thì buổi chiều bọn Nga lại đánh bật chủng con trở lại phía sau».

        Chúng ta hãy xem vài điều ghi chép sơ lược, vắn tắt và kín đáo trong nhật ký của tên thượng tướng Gan-đe, tham mưu trưởng lục quân Đức:

        Ngày 6 thảng chín. Nô-vô-rô-xít-xcơ bị chiếm. Tình hình không thay đổi trên các phần khác của mặt trận. Phía trước Xta-lin-grát, quân ta đã đẩy lui được các cuộc tiến công lớn của đối phương.

        Ngày 7 tháng chín.  Phía trước Xta-lin-grát các cuộc tiến công của đối phương vào sườn phía bắc đã yếu đi, các đơn vị tiến quân có kết quả.

        Ngày 8 tháng chín. Phía trước Xta-tin-grát, quân ta tiếp tục tiến.

        Ngày 13 tháng chỉn. Phỉa trước Xta-lin-grảt lại thu được thắng lợi mới.

        Ngày 15 tháng chín. Tin tức đáng mừng từ Xta-lin-grát. Đối phường tiến công mạnh ở Vô- rô-ne-giơ, từ phía bắc và phía tây. Chúng chọc thủng phía tây... Có chỉ thị của Quốc trưởnq về nguy cơ ở khu vực sông Đông.

        Ngày 16 tháng chín. Thắng lợi ở Xta-lin-grát... Băn khoăn không dứt của Quốc trưởng về khu vực sông Đông.

        Ngày 17 tháng chín. ...Giao tranh thắng lợi ở Xta-lin-grát nhưng bên ta bị thiệt hại lớn. Cuộc tiến công của địch ở Vô-rô-ne-giơ nói chung đã bị đẩy lui.

        Ngày 18 tháng chín. Ở Xta-lin-grát lại thêm thắng lợi mới. Một cuộc phản công lớn của địch với 150 xe tăng ở phía bắc thành phố đã bị đẩy lui. Trên các khu vực khác của mặt trận sông Đông, tình hình yên tĩnh.

        Ngày 20 tháng chín. Phía trước Xta-lin-grát, sự mệt mỏi ngày càng tăng của các đơn đối phương tiến công đã hiện ra rõ rệt. Ở khu vực Vô- rô-ne-giơ, các máy bay ném bom đã làm cho tình hình nhẹ đi nhiều.

        Ngày24 tháng chín. Sau khi nghe báo cáo hàng ngày, tôi từ biệt Quốc trưởng. (Thần kinh tối căng thẳng, và thần kinh Quốc trường cũng chả tốt gì). Chúng tôi phải xa nhau, Cần thiết phải giáo dục cho các sĩ quan bộ tổng tham mưu một tinh thần tin tưởng cuồng nhiệt vào lý tưởng (kiên quyết thực hiện triệt để ý định của Quốc truởng..)».

----------------------
        1. Véc-đoong: một thành phố ở đông bắc nước Pháp. Trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất, quân Pháp chiến đấu phòng ngự tại đây, đày lui được các cưộc tiến công rất đữ đội của quân Đức (N.D).

[Giangtvx]

        Thắng lợi, thắng lợi... Thế mà một tiếng sét bỗng nhiên nổ vang trong bầu trời quang mây lặng giỏ. Ngày 24 tháng chín, Hít-le cách chức Gan-đe, cũng như trước đây, mùa đông 1941, hắn đã cách chức một số tướng lĩnh sau trận thất bại ở gần Mát-xcơ-va.

        Hít-le có lần bảo viên tư lệnh tập đoàn quân 6 rằng: «Với tập đoàn quân mạnh như tập đoàn quân của anh, anh có thể đánh chiếm cả trời cũng được». Nhưng từ những ngày đầu giao tranh trong thành phố Xta-lin-grát, tập đoàn quân đó đã bươu đầu sứt trán.

        Cách chức Gan-đe, Hít-le càng tỏ rõ quyết tâm chiếm Xta-lin-grát bằng mọi giá.

        Ngày 23 tháng chín, các tin tức cho biết là quân địch vừa tiếp tục đánh trong thành phố, vừa đồng thời tập trung lực lượng lớn ở khu vực Gô-rô-đít-chê và A-lếch- xăng-đrốp-ca. Không khó khăn gì chúng ta cũng đoán được là đạo quân tập trung này sẽ tiến công vào phía bắc đồi Ma-mai-ép và các khu vực công nhân, các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy.

        Nhằm đẩy lui quân địch trên hướng này, chúng tôi khẩn trương chuẩn bị một tuyến chống tăng ở phía sau, theo đường từ Prít-xtan ở cửa sông Mét-chét-ca, thuộc bờ nam sông Met-chét-ca đến cửa khe Vích-ni-ô-vai-a rồi theo vành tây khu rừng ở bắc bờ khe Đôn-ghi tới tận sông Vôn-ga. Các đơn vị công binh được lệnh trong ba ngày phải rải xong một bãi mìn chống tăng dày đặc, và cấu trúc các lũy trong, lũy ngoài. Các chỉ huy sư đoàn và lữ đoàn được lệnh phải lập trong khu vực mình các lũy chống chiến xa, các bãi mìn để bảo vệ cho các đơn vị mình, và bổ sung cho các đơn vị công binh những nhóm đặc biệt cùng với một phần hỏa lực. Trường hợp xe tăng địch chọc được về phía sau, phải có ngay các toán công binh với số mìn dự trữ để rải ngay trên các đường tiến quân của địch.

        Chiều ngày 24 tháng chín, khi giao tranh trong thành phố lắng dịu, chúng tôi nhận được tin xác minh là địch tập trung lực lượng dự bị mới ở khu vực Ra-dơ-gu-li-ai- ép-ca và Gô-rô-dít-chê. Ban đêm, chúng tôi quyết định phải tập trung một phần các phân đội của tập đoàn quân để tăng cường và bò sung cho hệ thống phòng thủ ở khu vực sông Mét-chét-ca ẩm ướt và đồi Ma-mai-ép.

        Ngày 25 tháng chín 1942, tôi ký lệnh tập trung toàn văn như sau :

        Mệnh lệnh chiến đâu số 164. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62. 23 giờ ngày 25 tháng chín 1942.

        1. Quân địch đang chuẩn bị một cuộc tiến công từ khu vực Gô-rô-đít-chê và A-léch-xăng-đrỗ p-ca vào hướng Gô-rô-đít-chê — nhà mảy Chiẽn Lũy.

        2.  Tập đoàn quân vừa tiếp tục giữ vững các vị trí, vừa phải dành một phàn lực lượng chiến đấu tiêu diệt quân địch trong thành phố.

        Tôi ra lệnh :

        1. Sư đoàn 112 của Ểc-môn-kin dùng hai đại đội súng cối phối thuộc, dưới sự yểm hộ của trung đoàn pháo chống tăng 1186, đến 4 giờ sáng ngày 26 tháng chín 1942, chiếm lĩnh và giữ vững dải phòng ngự thứ hai trên tuyến khe Vỉch-ni-ô-vai-a.

        Ranh giới bên phải : góc vườn quả cách phía tây khu Đi-xen-nai-a một ki-lô-mét, cầu qua sông Mét- chét-ca cách phía bắc khu nhà máy Chiên Lũy 600 mét.

        Ranh giới bên trái: bờ đông khe Vích-ni-ở-vai-a đến tận đường xe lửa, và dọc đường xe lửa đến sát khu phố Tháng Mười Đỏ.

        Nhiệm vụ :

        a) Không để cho các đơn vị địch lọt vào khu phố Chiến Lũy và khu phố Tháng Mười Đỏ,

        b) Không cho các đơn vị địch trong khu vực xưởng Mảy Kéo tiẽn quân.

        2. Tổ chức ba điểm tựa chiến đấu trong vùng dân cư, mỗi vị trí có một trung đội tiểu liên được trang bị thêm trung liên,

        Trung đội một bảo đảm giữ trường số 32, cách ngôi nhà xây bằng đá ở phố Giéc-đép-xcai-a.

        Trung đội hai giữ nhà trẻ và cửa hàng phố Côn- pa-cốp-xcai-a, khu phố Chiẽn Lũy.

        Trung đội ba giữ trường số 20 và nhà tắm công cộng (ngã tư phố Ca-dát-chi-a và Du-blin-xcai-a),

        Tiền duyên chạy dọc theo bờ đông khe Vích-ni- ô-vai-a, Trong khu vực Mét-chét-ca — Đường sắt sẽ cấu trúc tuyến chống tăng bằng bãi mìn dày đặc. Sở chỉ huy sư đoàn nằm ở mương xói, trong khu vực ngã tư các phố Ca-dát-chi-a và Đu-blin- xcai-a.

        2. Sư đoàn 284 của Ba-chi-úc thay cho sư đoàn 112 ở khu vực phòng ngự dọc bờ bắc khe Đôn-ghi và chuẩn bị khu vực này thành tuyến chống tăng sử dụng ít nhất hai tiểu đoàn để bảo đảm cho phòng ngự được vững chắc. Các lực lượng khác của sư đoàn phải đào công sự chắc chắn giữ vững tuyến từ các phố Xốp-na-cô-mốp-xcai-a, Khô-péc- xcai-a và kéo qua khe Kru-tô-i đển sông Vôn-ga.

        Nhiệm vụ: trong bất cứ trường hợp nào cũng không để cho quân địch lọt vào khu vực từ phố Pháo Binh đến tận bờ sông Vôn-ga. Sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ giải phóng thành phố khi có lệnh.

        3. Sư đoàn 95 của Gô-rỉch-nưi làm công sự phòng ngự vững chắc trên dọc đường theo vành bắc rừng (phố Clô-đe-giơ-nai-a) và dùng một tiểu đoàn bộ binh chuẩn bị một điểm tựa phòng ngự vòng cung ở ngay trên sườn cao điểm 102,0, không cho quân địch trong bất cứ trường hợp nào chiếm được điểm cao 102,0. Sẵn sàng để giải phóng thành phố khi có lệnh.

        4. Sư đoàn 13 của Rô-đim-xẻp tiếp tục thanh toán quân địch trong khu trung tâm thành phố và khu vực bến phà chính trên sông.

        5. Tất cả các đơn vị của tập đoàn quân phải sẵn sàng từ mờ sáng ngày 26 tháng chín 1942 đẩy lui các cuộc tiến công của địch, và đặc biệt trên hướng Gô-rô-đít-chê — Chiến Lũy.

        Quyết định bố trí lực lượng như vậy chỉ có thể thực hiện được trong điều kiện nắm chính xác kế hoạch và sự chuẩn bị tiến công của địch vào những hướng kể trên. Chúng tôi không được phép lầm lẫn, vì một sai lầm trong bố trí lực lượng có thể dẫn đến những tai họa không thể khắc phục được.