Đại thắng mùa xuân 1975 theo những cánh quân thần tốc

[vnmilitaryhistory]

Căn cứ vào hình thái bố trí lực lượng phòng ngự, chiếm giữ của địch trong, ngoài và các vùng phụ cận thị xã Buôn Ma Thuột. Căn cứ các yếu tố địa hình, khả năng phát triển trong quá trình tiến công, cụm lực lượng tiến công Buôn Ma Thuột được sự chỉ đạo, chỉ huy trực tiếp của chiến dịch, ta đã xác định 4 hướng tiến công vào thị xã Buôn Ma Thuột và một đội dự bị binh chủng hợp thành mạnh. Khi thông qua kế hoạch Bộ chỉ huy tiền phương Bộ Tổng Tư lệnh, xét thấy tầm quan trọng của trận quyết chiến mở đầu chiến dịch, nên đã bổ sung thêm một mũi thứ 5 (hướng), đó là mũi thọc sâu từ hướng Tây vào.


Trên tất cả các hướng, mũi tiến công và thọc sâu đều tổ chức lực lượng đột kích bằng binh chủng hợp thành cỡ tiểu đoàn và trung đoàn, được trang bị tương đối mạnh. Trong 5 hướng tiến công thì 4 hướng có xe tăng xe bọc thép. Đó là, hướng Đông Bắc (trung đoàn 95B); hướng Tây Bắc (trung đoàn 148); hướng Tây Nam (trung đoàn 174); hướng thọc sâu (Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24, Sư đoàn B10). Trên hướng Đông Nam, do phải cơ động xa, cơ động qua nhiều địa hình phức tạp, nên không tổ chức được xe tăng đột phá cùng bộ binh.


Để bảo đảm tuyệt đối bí mật đến giờ chót, Bộ Tư lệnh qui định, bắt đầu từ 16 giờ ngày 9 tháng 3, trên tất cả các hướng, lực lượng tiến công Buôn Ma Thuột mới bắt đầu rời khu vực tập kết để cơ động lên tuyến tiến công. Trong khi đường cơ động, cự ly cơ động của các lực lượng không đồng đều. Đơn vị xa nhất phải cơ động khoảng 25km, đơn vị cơ động gần nhất cũng 10km. Điều khó khăn nhất, phức tạp nhất là những đơn vị phải vượt qua sông Sêrêpốc, trong đó phức tạp nhất là lực lượng pháo binh xe kéo, pháo phòng không và các đơn vị xe tăng.


Để khắc phục những phức tạp đó, Bộ Tư lệnh chiến dịch đã tổ chức chỉ huy và điều hành chặt chẽ suốt quá trình cơ động và triển khai của bộ đội. Cả 12 trung đoàn bộ binh và các trung đoàn binh chủng cùng lúc cơ động triển khai trên cả 5 hướng để chuyển sang tiến công. Từ 02 giờ ngày 10 tháng 3 các đơn vị đặc công, có bộ binh đi cùng, luồn sâu, áp sát mục tiêu, cùng với pháo phản lực mang vác nổ súng tiến công trước. Bất ngờ đánh chiếm sân bay thị xã, phát triển đánh chiếm và chốt giữ Ngã Sáu trong thị xã. Súng cối 160mm bắn phá hoại căn cứ Sư đoàn 23, sau đó đặc công và bộ binh đánh 5 chiếm khu kho Mai Hắc Đế và sân bay Hoà Bình. Hành động tác chiến này, ngay từ đầu ta đã cắt đứt ngay nguồn cung cấp vật chất đạn dược và cắt đứt khả năng tháo chạy bằng đường không của địch. Đây là hành động thể hiện sự hiệp đồng rất thực tiễn, khoa học và chặt chẽ khi tác chiến với qui mô lớn, cần sự bí mật và tính bất ngờ cao của chiến dịch. Các lực lượng công binh đã nâng cao hiệu suất bảo đảm đường trên các hướng vào sát thị xã, các hướng mũi đột kích binh chủng hợp thành và các binh chủng kỹ thuật, xe tăng, pháo xe kéo, pháo cao xạ trên các hướng đã lợi dụng tiếng nổ của pháo binh súng cối và hành động tiến công của bộ binh, thực hành cơ động vào chiếm lĩnh triển khai vị trí trận địa bắn, vị trí xuất phát tiến công đúng kế hoạch đã xác định.


Ta đã thực hành đồng loạt tiến công thị xã Buôn Ma Thuột trên các hướng, nhưng Tư lệnh Nam cao nguyên Trung phần Nguyễn Thế Quang vẫn cho rằng: "Cộng sản chỉ dùng pháo đặc công đánh thị xã, đến sáng họ sẽ rút". Quang đã ra lệnh cho các đơn vị phải chống cự đến cùng. Trong khi ở Plâyku tướng Phú đang ngủ cũng nhận được tin sét đánh:"Buôn Ma Thuột đã bị tiến công".


Kế hoạch pháo bắn chuẩn bị được chỉ định sớm hơn, nhưng do sương mù dày đặc, tầm quan sát của các đài quan sát pháo binh của ta trên các hướng không thể nhìn thấy được mục tiêu bằng mắt thường, ngay cả hệ thống khí tài kính quang học bội số lớn nhất của pháo binh cũng không quan sát được. Vì vậy, đến 07 giờ 15 phút ngày 10 tháng 3, khi sương mù bắt đầu tan, các cụm pháo binh trên các hướng đồng loạt nổ súng bắn vào sở chỉ huy Sư đoàn 23, Tiểu khu Đắc Lắc, khu vực trận địa pháo binh xe tăng... Ngay từ loạt bắn đầu tiên đạn pháo binh đã rơi trúng sở chỉ huy tiểu khu. Tên đại tá Nguyễn Trọng Luật phải tháo chạy về Sở chỉ huy Sư đoàn 23.


Trên hướng Đông Bắc Buôn Ma Thuột do Trung đoàn 95B đảm nhiệm.

Lợi dụng đòn đánh chiếm sân bay thị xã của đặc công, 08 giờ 00 ngày 10 tháng 3, Tiểu đoàn bộ binh 5 thuộc Trung đoàn 95B tiến vào đánh chiếm Ngã Sáu. Địch chống trả quyết liệt, máy bay ném bom vào đội hình tiến công của tiểu đoàn, bộ binh cùng xe tăng địch phản kích đẩy tiểu đoàn ra khỏi Ngã Sáu. Tiểu đoàn 4 Trung đoàn 95B được tăng cường 4 xe tăng được tung vào chiến đấu. Cuộc tranh chấp giữa ta với địch tại Ngã Sáu diễn ra rất quyết liệt, ta đã bắn cháy nhiều xe tăng của địch, buộc bộ binh phải rút chạy Tiểu đoàn 4 đã làm chủ hoàn toàn Ngã Sáu. Theo kế hoạch và nhiệm vụ đã được xác định, Trung đoàn 95B theo trục Đường 14 phát triển chiến đấu. Đến 15 giờ 30 phút Trung đoàn đã đánh chiếm được Tiểu khu Đắc Lắc, một mục tiêu quan trọng trong thị xã.


Trên hướng Tây Bắc Buôn Ma Thuột do Trung đoàn 148 đảm nhiệm.

Theo kế hoạch Điểm cao Chư EBua, nằm trên hướng tấn công của Trung đoàn vào khu vực pháo binh xe tăng. Trung đoàn phải đánh chiếm được Điểm cao này vào lúc 02 giờ, trong quá trình cơ động chiếm lĩnh vị trí tiến công bộ đội đã đi lạc đường. Đến 06 giờ 30 phút mới tiêu diệt được lực lượng bảo an chốt giữ và đánh chiếm được Chư EBua.


Theo kế hoạch đã được xác định, kế hoạch pháo bắn chuẩn bị cũng đã được tổ chức hiệp đồng. Trung đoàn bộ binh 48 có nhiệm vụ đánh chiếm khu vực trận địa pháo binh - xe tăng địch. Trong kế hoạch hoả lực sẽ sử dụng hoả lực của lựu pháo 122mm và pháo chống tăng 85mm bắn ngắm trực tiếp vào các mục tiêu đột phá trên các cửa mở. Trong quá trình cơ động lực lượng pháo binh đi lạc đường, bộ phận đi trước cấu trúc công sự lại không tổ chức đón, sau đó lại cơ động sau xe tăng trên cùng một trục đường, xe pháo lại bị lầy không khắc phục được. Đến giờ nổ súng đột phá pháo xe kéo có nhiệm vụ bắn ngắm trực tiếp trên hướng Trung đoàn 148 (cụm pháo binh Trung đoàn 148) không vào chiếm lĩnh được. Đồng thời trong suốt cả ngày đột phá đầu tiên, ngày 10 tháng 3 Trung đoàn không có sự chi viện hoả lực của cụm pháo này. Đây là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến chậm thời gian, 10 giờ 00 Trung đoàn mới bắt đầu đột phá. Địch đã lợi dụng sự chậm chễ này kịp thời tổ chức đối phó, ngăn cản bộ binh mở cửa. Các lực lượng mở cửa bị thương vong nhiều, đội hình xung kích bị ùn tắc ngay tại cửa mở. Đến khi đồng chí Trung đội trưởng đội bộc phá đã anh dũng ôm bộc phá vượt qua làn đạn của địch xông lên mở thông cửa mở, tạo điều kiện cho bộ binh xe tăng xung phong đánh chiếm trận địa địch.


Bộ binh xe tăng ta đã vượt qua cửa mở, phát triển chiến đấu. Quân địch trong căn cứ lợi dụng hầm ngầm, vật cản, bám công sự chống trả rất quyết liệt. Trước sức mạnh đột phá liên tục của bộ đội hợp thành, quân địch trong căn cứ lần lượt bị tiêu diệt, số còn lại phải bỏ chạy về hướng sở chỉ huy Sư đoàn 23.


Đến 13 giờ 30 phút, Trung đoàn bộ binh 148 đã làm chủ được toàn bộ khu vực trận địa pháo binh xe tăng và khu vực hậu cứ của Tiểu đoàn 1 Trung đoàn 45. Thừa thắng Trung đoàn tiếp tục phát triển tiến công theo hướng đường Phan Bội Châu, tiêu diệt lực lượng địch chống cự ở Chùa Bồ Đề, tiến đến Ngã Sáu bắt liên lạc được với Trung đoàn 95B.


Trung đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ được xác định trong ngày, nhưng trong quá trình đột phá không có hoả lực của pháo binh xe kéo chi viện. Quá trình đột phá chậm thời gian, để địch có cơ hội tổ chức chống trả, bộ đội bị thương vong nhiều. Đây là một bài học xương máu bộ đội ta phải trả, khi công tác chuẩn bị không chu đáo, không kiên quyết của chỉ huy các phân đội pháo binh đồng thời cũng thể hiện sự thiếu linh hoạt sáng tạo trong xử trí các tình huống của người chỉ huy binh chủng hợp thành.

[vnmilitaryhistory]

Trên hướng Tây Tây Nam Buôn Ma Thuột do Trung đoàn 174 đảm nhiệm.

Cùng với các hướng tiến công khác, Trung đoàn 174 có nhiệm vụ đánh chiếm khu kho Mai Hắc Đế và các lực lượng trực thuộc của Sư đoàn 23. Cuộc chiến trên hướng này diễn ra hết sức quyết liệt. Trước nguy cơ bị cắt mất "cái dạ dày" của toàn bộ quân địch ở Buôn Ma Thuột. Ngay từ lúc 6 giờ sáng 10 tháng 3 địch đã sử dụng 2 xe M113 và 2 xe GMC chở đầy lính ra tổ chức phản kích nhằm chiếm lại khu kho Mai Hắc Đế. Đội đặc công 2 sau khi đánh chiếm khu kho đã cùng một bộ phận bộ binh của Trung đoàn 179 tổ chức đánh bại quân địch ra phản kích giữ vững khu kho. Đồng thời Trung đoàn 174 đã cùng đại đội xe tăng thực hành đột phá thẳng vào thị xã, một mặt làm giảm áp lực của địch phản kích chiếm lại kho, một mặt để tăng tốc độ tiến công vào thị xã. Tiểu đoàn 2 Trung đoàn 174 tổ chức đánh chiếm Điểm cao Chư Duê. Tiểu đoàn 1 đánh chiếm khu kho xăng của Sư đoàn 23. Nguy cơ toàn bộ khu kho và các đơn vị trực thuộc bị tiêu diệt. Sở chỉ huy của Sư đoàn 23 đang bị uy hiếp từ hướng này. Địch đã tổ chức bộ binh cùng xe tăng phản kích rất quyết liệt, Tiểu đoàn 1 không phát triển được, buộc phải dừng lại. Trung đoàn đưa tiếp Tiểu đoàn 3 và xe tăng vào chiến đấu, sau một thời gian giành giật quyết liệt, Trung đoàn 174 đánh chiếm được toàn bộ khu kho xăng và các khu vực của các đơn vị trực thuộc Sư đoàn 23 ở phía Nam đường 429, hoàn thành nhiệm vụ.


Trên hướng Nam Buôn Ma Thuột do Trung đoàn 149 đảm nhiệm.

Quá trình đặc công nổ súng đánh chiếm khu kho Mai Hắc Đế, pháo binh súng cối bắn phá Tiểu khu Đắc Lắc, Sở chỉ huy Sư đoàn 23. Trên các hướng, các lực lượng bí mật cơ động vào triển khai cơ bản đều bảo đảm thời gian, kế hoạch đã được xác định. Vào thời điểm này, Trung đoàn 149 vẫn còn đang cơ động ở quá xa khu vực triển khai tiến công. Bộ đội đã phải vận động bằng chạy bộ để triển khai đội hình tiến công. Quá trình trinh sát thực địa mặc dù có được dự kiến trước nhưng đội hình Trung đoàn vẫn bị con suối Ea Tam cản trở. Suối Ea Tam nước lớn, sâu lại chảy xiết, Trung đoàn buộc phải dừng lại để tổ chức cho đội hình vượt qua. Vì vậy, đội hình đã chậm hơn so với hướng khác lại càng chậm hơn.


Khu vực phía Nam thị xã Buôn Ma Thuột, địa hình rất trống trải, chủ yếu là nương rẫy, máy bay địch đã phát hiện lực lượng ta và đánh phá ngay vào đội hình của Trung đoàn, gây cho ta một số thương vong. Trong lúc đang giằng co quyết liệt, một bộ phận của Trung đoàn đã chủ động vượt lên trước, bám được Đường 14. Bộ phận này tổ chức phát triển chiến đấu tiến thẳng về phía quận lỵ Hoà Bình nhưng bị địch lợi dụng công sự vật cản tổ chức chống trả rất quyết liệt, Trung đoàn phải tạm thời dừng lại chưa đánh chiếm được mục tiêu nào theo nhiệm vụ, kế hoạch đã qui định.


Trong thời khắc gay go quyết liệt đó, trên hướng Tây - Tây Nam Tiểu đoàn 9 Trung đoàn 174, được một bộ phận của đội công tác của lực lượng vũ trang địa phương dẫn đường đã phát triển chiến đấu tiến sát quận lỵ Hoà Bình, lập tức Tiểu đoàn 9 triển khai ngay đội hình tiến công vào quận lỵ. Đến 11 giờ 30, Tiểu đoàn 9 thuộc Trung đoàn 174 đã chiếm được quận lỵ Hoà Bình, tiêu diệt phần lớn quân địch chốt giữ ở đây, số còn lại đã tháo chạy và tan rã. Lợi dụng tiếng súng tiến công của bộ đội, sự sơ hở hoảng loạn của địch, anh em tù binh đã phá ngục chạy thoát ra ngoài được 350 người.


Trên hướng Tây Buôn Ma Thuột mũi thọc sâu do Tiểu đoàn 4 cùng xe tăng, Trung đoàn 24 Sư đoàn 10 đảm nhiệm.

Mũi thọc sâu, được tổ chức bằng lực lượng binh chủng hợp thành bao gồm bộ binh, xe tăng pháo cối mang vác đi cùng. Nhân lúc địch đang choáng váng vì bị tiến công đồng loạt vào thị xã, vào hầu hết các khu vực mục tiêu trên các hướng, đã nhanh chóng cơ động theo Đường 429 vượt qua khu kho Mai Hắc Đế thọc vào chiếm khu trung tâm thông tin, áp sát Sở chỉ huy Sư đoàn 23 từ hướng Tây. Chiếc xe tăng đi đầu bị lầy, đội hình bị ùn lại, địch sử dụng máy bay đánh phá vào đội hinh. Đồng chí Tiểu đoàn trưởng hy sinh, đồng chí Tiểu đoàn phó lên thay tiếp tục chỉ huy đơn vị đánh chiếm khu quân y và đánh địch ở khu thông tin. Nguy cơ sở chỉ huy Sư đoàn 23 bị tiêu diệt, địch đã nhiều lần tổ chức bộ binh, xe tăng, pháo binh để phản kích liên tục. Tại khu vực phụ cận phía Tây sát gần sở chỉ huy Sư đoàn 23 đã diễn ra cuộc chiến đấu giằng co giữa ta và địch hết sức ác liệt. Cuộc chiến giành nhau từng căn nhà, từng góc phố giữa lực lượng cố thủ của địch với lực lượng thọc sâu của ta. Lực lượng thọc sâu đã đánh bại nhiều đợt phản kích của địch, đột phá rất dũng mãnh nhưng cũng chưa phát triển thắng vào sở chỉ huy Sư đoàn 23 được, tạm thời giữ vững khu vực đã chiếm.


Mặc dù bị tiến công bất ngờ, trên các khu vực mục tiêu, lực lượng địch cũng còn khá mạnh. Hơn nữa trước khi ta nổ súng tiến công, địch cũng đã tăng cường về Buôn Ma Thuột hơn 1 trung đoàn, do đó sức đề kháng của địch cũng vẫn còn rất mạnh. Trên các hướng địch đã nhiều lần tổ chức phản kích và phản kích liên tục, chống lại lực lượng tiến công của ta. Chiến dịch đã phải điều lực lượng dự bị bước vào tổ chức tiến công, đột phá liên tục. Mãi đến 13 giờ 30 phút ngày 10 tháng 3 quân ta mới phát triển tiến công vào được cổng Tiểu khu Đắc Lắc. Tuy có sự chống cự lẻ tẻ, hoặc rộ lên một đợt phản kích nhưng cũng không làm giảm tốc độ tiến công của ta. 17 giờ 30 phút ta đã hoàn toàn làm chử sở chỉ huy tiểu khu tỉnh Đắc Lắc.


Sau khi ta đã giải quyết xong sở chỉ huy tiểu khu, ta tổ chức tách một bộ phận lực lượng phát triển sang khu hành chính đầu não của chính quyền địch, tiêu diệt và bắt sống nhiều tên Ngụy quyền đầu sỏ. Thừa thắng, ta phát triển đánh chiếm luôn khu quân cảnh và tiêu diệt gọn một đại đội địch ở Bắc sân bay thị xã Buôn Ma Thuột.


Như vậy, trải qua một ngày chiến đấu, trên 4 hướng tiến công của 4 trung đoàn bộ binh, một mũi thọc sâu của binh chủng hợp thành, kết quả đánh hiểm của Trung đoàn đặc công. Được sự chi viện rất hiệu của hoả lực pháo binh súng cối trên các hướng. Ta đã đánh chiếm được phần lớn thị xã Buôn Ma Thuột, đánh chiếm sở chỉ huy tiểu khu Đắc Lắc, tiêu diệt và bắt sống nhiều địch. Mục tiêu chủ yếu duy nhất còn lại chưa đánh chiếm được là sở chỉ huy Sư đoàn 23 và một số mục tiêu nằm ở phía Đông thị xã. Lực lượng sống sót, phần lớn tan rã số còn lại đều co về để cố thủ Sở chỉ huy Sư đoàn 23.

[vnmilitaryhistory]

Bị đánh bất ngờ, đối phó lúng túng, các mục tiêu bị đánh chiếm, lực lượng bị tiêu diệt, hoặc bị bắt sống, hoặc tự tan rã. Nguy cơ sở chỉ huy Sư đoàn 23 mục tiêu cuối cùng đang chống đỡ tuyệt vọng và sẽ bị tiến công tiêu diệt chỉ tính bằng giờ, nhưng địch vẫn ngoan cố, chưa hết chủ quan. Bị tiến công từ nhiều hướng, các lực lượng trong thị xã bị rối loạn. Tin xe tăng hạng nặng của ta xuất hiện ở Ngã Sáu trong thị xã Buôn Ma Thuột đã được cấp báo về Sài Gòn. Nguyễn Văn Thiệu ra lệnh: "Phải tử thủ Buôn Ma Thuột bằng mọi giá". Các đài báo liên tục loan tin về sự thất thủ Buôn Ma Thuột. Hãng tin UPI của Mỹ đưa tin: "Việt cộng cùng một lúc dùng đặc công, bộ binh, có xe tăng với nhiều pháo binh và phòng không ập tới tiến công thị xã Buôn Ma Thuột, một trung tâm trù phú của Cao Nguyên Trung phần". Hãng tin AFP của Pháp tường thuật: "5 giờ 15 phút họ kiểm soát sân bay quân sự, 6 giờ 10 đến lượt sân bay dân sự, 7 giờ chiếm kho đạn và sở chỉ huy tỉnh trưởng". Thực chất là bị choáng váng, bất ngờ, rối loạn. Choáng váng, bất ngờ, rối loạn từ chính quyền Nguyễn Văn Thiệu đến Bộ Tư lệnh Quân Khu 2 - Quân đoàn 2, xuống đến chính quyền tỉnh Đắc Lắc và chỉ huy Sư đoàn 23.


Bị tiêu diệt chỉ tính bằng giờ nhưng chúng vẫn cho rằng, mức độ tiến công của ta cao lắm cũng chỉ đến mức như Xuân 1968. Nếu chúng trụ được 3 - 4 ngày thì có khả năng khôi phục lại được tình thế cũ. Tướng Phạm Văn Phú yêu cầu Vũ Thế Quang cố giữ thị xã 2 - 3 ngày để chúng đưa Sư đoàn 23, một Sư đoàn bộ binh được "quảng cáo" là "Nam bình - Bắc tiến - Tây Nguyên trấn" đang bị "xé rách" ra từng mảng về cứu Buôn Ma Thuột. Chấp hành lệnh Phú, Quang đã điều Liên đoàn biệt động quân 21 từ Buôn Hồ về phản kích chiếm lại Ngã Sáu và khu kho Mai Hắc Đế. Xét về toàn cục thì Liên đoàn biệt động quân 21, không làm cách nào đế chấp hành nổi được mệnh lệnh không có căn cứ thực tiễn này của Quang vào giữa ban ngày. Mãi đến đêm 10 tháng 3 Liên đoàn biệt động quân 21 chỉ mon men về được đến đông suối Ea Tam, định luồn vào sở chỉ huy Sư đoàn 23, nhưng vừa tới khu vực tiểu khu thì đã đụng ngay phải lực lượng của ta, chúng chuồn thẳng ra rừng cà phê ở phía Đông thị xã và luẩn quẩn ở đó, không dám hoạt động gì.


Đêm ngày 10 tháng 3, sau khi nghe cơ quan Tham mưu báo cáo tình hình toàn mặt trận. Đặc biệt là báo cáo về trận tiến công Buôn Ma Thuột, Bộ Tư lệnh đã nhận định:"Trong ngày đầu tiên tiến công vào thị xã, ta đã thu được thắng lợi lớn, đã chiếm được 2 mục tiêu quan trọng là sân bay thị xã và bộ chỉ huy tỉnh trưởng, khống chế được sân bay Hoà Bình. Các hướng đều đánh tốt, song hướng Nam có khó khăn, tổn thất của ta so với thắng lợi thu được chưa đáng kể". Từ thực tiễn diễn biến đó, Bộ Tư lệnh đã bổ sung quyết tâm như sau:

1. "Phải đánh chiếm nhanh căn cứ Sư bộ 23 và các mục tiêu còn lại trước khi dự bị chiến dịch địch tăng cường đến.

2. Các đồng chí chỉ thị ngay cho các đơn vị giữ vững các khu vực đã chiếm, truy quét tàn quân.

3. Chuẩn bị kỹ để sáng 11 tháng 3 nhìn rõ mục tiêu tổ chức đánh dứt điểm Sư đoàn bộ Sư đoàn 23

4. Điều toàn bộ Sư đoàn 10 từ Đức   Lập về Đông Bắc thị xã sẵn sàng tiêu diệt quân địch phản kích lớn, phản đột kích

5. Chấp hành tốt các chính sách khi vào thị xã

Đến thời điểm cuối ngày 10 tháng 3, khi địch thực sự nhìn toàn cảnh:

- Các mục tiêu lớn trong thị xã đã bị ta đánh chiếm, chỉ còn lại Sở chỉ huy Sư đoàn 23 ngụy đang vội vã cố thủ chắp vá trên giấy.

- Đường số 21 đã hoàn toàn bị cắt đứt, muốn cứu vãn cho Buôn Ma Thuột từ Ninh Hoà Nha Trang lên, không
hể cơ động lực lượng bằng đường này.

- Đường số 19 cũng đã gián đoạn không thể cơ động được.

- Đường số 14 không có biện pháp hữu hiệu nào để đưa quân từ Plâyku - Kon Tum về giải nguy cho Buôn Ma Thuột được.

- Lực lượng cơ động, chủ lực Quân Khu 2 - Quân đoàn 2 là Sư đoàn 23, đang bị xé lẻ, giam chân trên các hướng, không dám cơ động đường bộ và cũng không đủ phương tiện để cơ động bằng đường không để ứng cứu.

Đến đây thực sự địch mới ngã ngửa ra rằng, ta đã đánh chiếm Buôn Ma Thuột là hoàn toàn có chủ định. Khi sự thật rõ ràng đã được "bày" ra trên chiến trường. Lúc này thì đã quá muộn đối với chúng. Địch vô cùng hoang mang, dao động vì phần lớn gia đình vợ con chúng đều sống trong thị xã Buôn Ma Thuột. Trong lúc tình huống khốn quẫn đang diễn ra, ta lại đồng thời pháo kích rất mạnh sân bay Plâyku, gây trở ngại thực sự cho địch trong việc dùng máy bay chở quân về cứu nguy cho Buôn Ma Thuột.


Theo quyết tâm đã được bổ sung, trên các hướng bộ đội đang rất khí thế. Các đơn vị đã tổ chức rất khẩn trương, chuẩn bị cho trận tiến công tiêu diệt dứt điểm Sở chỉ huy Sư đoàn 23 ngụy vào ngày 11 tháng 3.

Từ 6 giờ đến 8 giờ ngày 11 tháng 3 các loại pháo binh hạng nặng của ta bắn dồn dập vào sở chỉ huy Sư đoàn 23. Dưới sự chi viện mạnh mẽ của các loại hoả lực, của các cụm pháo binh chiến dịch, pháo binh súng cối đi cùng bộ binh và xe tăng nhanh chóng phá vỡ vành đai lô cốt xe tăng và địch. Đột phá mãnh liệt đè bẹp sự kháng cự tuyệt vọng của địch. Bộ binh xe tăng ta chia làm 3 mũi kết hợp đột phá với thọc sâu vào tung thâm trận địa cố thủ của địch.

- Từ hướng bắc, 1 đại đội của Tiểu đoàn 5 thuộc Trung đoàn 95B cùng 2 xe tăng đã đột kích thẳng vào cổng chính của sư đoàn địch. Tiêu diệt nhiều xe tăng bộ binh địch tiến thẳng vào trung tâm sở chỉ huy Sư đoàn 23.

- Từ hướng Tây, 1 đại đội của mũi thọc sâu cùng 2 xe tăng cùng đồng thời đột kích thẳng vào Sở chỉ huy Sư đoàn 23.

- Từ hướng Đông, Tiểu đoàn bộ binh 7 thuộc Trung đoàn 149 xuất phát từ khu hành chính vượt qua khu Nhà Thờ chọc thẳng vào vào sở chỉ huy Sư đoàn 23.

Cùng lúc này Trung đoàn 148 cũng đã phái 1 đại đội và 2 xe tăng vượt qua sự chống cự yếu ớt để thoát thân của một số binh lính địch tiến thẳng vào sở chỉ huy Sư đoàn 23, nhưng đến nơi thì đơn vị bạn đã chiếm xong.

Trước sức tiến công áp đảo từ mọi hướng như vũ bão của quân ta, máy bay địch đã hốt hoảng ném bom bừa bãi xuống khu vực Sở chỉ huy Sư đoàn 23 không phân biệt được đâu là quân của chúng và đâu là quân của đối phương. 10 giờ 30 phút Liên đoàn biệt động quân 21 đã điện cho cấp trên của chúng: "Hiện nay Ban chỉ huy Liên đoàn, Đại đội 23 trinh sát và pháo đang ở tình trạng rất căng thẳng, tiểu khu Đắc Lắc mất rồi, Bộ Tư lệnh Sư đoàn 23 mất rồi. Hậu cứ của Liên đoàn 23 cũng mất, tiền cứ của Tiểu đoàn 72 cũng mất. Tiểu đoàn 72 và 96 hiện đang nằm ở phía sau tiểu khu, nay ở đó có nhiều tăng của Việt cộng. Liên đoàn 21 cũng bất lực, không cứu được Sư đoàn bộ Sư đoàn 23. Hiện nay đạn gần hết. Pháo chỉ còn 2 khẩu và 100 viên đạn, nếu không tiếp tế thì nguy lắm"¹ (Đại tướng Văn Tiến Dũng, Đại thắng mùa xuân, Nxb QĐND, H.2003, tr.72).

[vnmilitaryhistory]

Trong lúc hỗn loạn, lúc 8 giờ 15 phút tên đại tá Vũ Thế Quang, Sư đoàn phó Sư đoàn 23, "Tư lệnh Nam cao nguyên Trung phần" mới bổ nhiệm chưa ráo mực, Chỉ huy trưởng các lực lượng vũ trang của địch ở Đắc Lắc - Quảng Đức và tên đại tá Nguyễn Trọng Luật, Tiểu khu trưởng Đắc Lắc, bỏ lại sở chỉ huy, bỏ lại quân lính đang hoảng loạn tan tác tháo chạy. Đến chiều 11 tháng 3 Nguyễn Trọng Luật đã bị bộ đội Trung đoàn bộ binh 24 bắt sống ngay tại ngoài rìa Sư đoàn bộ Sư đoàn 23. Tên đại tá Vũ Thế Quang đã bị bộ đội Trung đoàn 174 bắt sống lúc 2 giờ sáng ngày 12 tháng 3 năm 1975 ở khu vực Buôn Alê trong khi đang tìm cách chạy trốn về hướng Phước An.


Thừa thắng trên các hướng, mũi quân ta tràn vào sở chỉ huy Sư đoàn 23, tiêu diệt bọn tàn quân đang hoảng loạn tháo chạy. Xe tăng ta phá vỡ hầm chỉ huy của cơ quan hành quân sự đoàn 23. Đầu não của quân địch ở Buôn Ma Thuột, hang ổ cuối cùng của chúng đã bị đập tan. 11 giờ ngày 11 tháng 3 năm 1975, lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng đã được kéo lên tung bay trên cột cờ cao của sở chỉ huy Sư đoàn 23 Ngụy.


Trận tiến công Buôn Ma Thuột - Trận then chốt mở đầu chiến dịch Tây Nguyên - Chiến dịch mang ý nghĩa chiến lược - Chiến dịch mở đầu cuộc Tổng tiến công chiến lược giải phóng miền Nam thống nhất Tổ quốc. Trận đánh mở đầu bước ngoặt lịch sử của dân tộc ta đã kết thúc thắng lợi rực rỡ sau 32 giờ tiến công mănh liệt.


Trong lịch sử cả hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của dân tộc ta, chưa có một trận đánh nào với qui mô lớn như vậy. Một thành phố lớn về diện tích, đông về dân số, nhiều lực lượng địch chiếm giữ và nhiều loại mục tiêu cần đột phá tiến công liên tục lại kết thúc thắng lợi rực rỡ đến như vậy trong thời gian 32 giờ. Điều này khẳng định thế và lực của ta đã được kết hợp đúng thời cơ, tạo thành một sức mạnh tổng hợp không có gì có thể ngăn cản nổi. Ngược lại, cũng khẳng định thế và lực của địch đã đang trên đà đi xuống, báo hiệu sự diệt vong và tàn lụi của một chế độ thực dân kiểu mới của Mỹ dựng, lên. Chế độ hào nhoáng, bán nước hại dân thối nát đã mục nát cả về thể chất và tinh thần, không có gì cứu vãn nổi.


Ngay trong ngày 11 tháng 3, Quân uỷ Trung ương đã chỉ thị cho Bộ Tư lệnh chiến dịch: "Ở Buôn Ma Thuột cần nhanh chóng tiêu diệt địch còn lại, vừa phát triển ra xung quanh, vừa sẵn sàng đánh viện của địch, nhanh chóng phát triển về hướng Cheo Reo, hình thành thế bao vây ngay Plâyku để tiến tới tiêu diệt Plâyku, cô lập Kon Tum, mở rộng phạm vi kiểm soát. Đường số 19, thực hiện chia cắt chiến lược tiến tới tiêu diệt An Khê"¹ (Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử Quân sự, Chiến dịch tiến công Tây Nguyên xuân 1975, H. 1991, tr.56).


Bộ Tư lệnh chiến dịch đã đồng thời chỉ thị cho khai thác ngay hai tên đại tá Quang và Luật để nắm thêm tình hình cụ thể, kịp thời ra những quyết định chính xác thực hiện chấp hành công điện của Quân uỷ Trung ương.

Vũ Thế Quang, Sư đoàn phó Sư đoàn 23 - Tư lệnh trưởng Nam cao nguyên Trung phần khai: "Việc các ông đánh Buôn Ma Thuột nằm ngoài dự kiến của Bộ Tổng Tham mưu chúng tôi và cả của người Mỹ nữa. Sau trận Phước Long, chúng tôi nhận định: trong thời gian tới, các ông có thể đánh một số thị xã nhỏ như Gia Nghĩa, An Lộc, còn thị xã lớn như Buôn Ma Thuột, Plâyku, Tây Ninh chưa đánh được. Khi Buôn Ma Thuột bị tiến công, chúng tôi đã cho rằng nghi binh để đánh Gia Nghĩa.


Muốn phòng thủ Quân khu 2 hiện nay, Sài Gòn phải giữ Nha Trang, ở đó có cơ sở thứ hai của Bộ Tư lệnh Quân đoàn 2, Ban chỉ huy tiếp vận 5, sân bay, hải cảng. Phải có một trung đoàn giữ đèo Mơ Đrắc, một trung đoàn giữ từ đèo Cả trở vào, một trung đoàn phòng thủ Nha Trang. Nha Trang - Phan Thiết quan trọng hơn Qui Nhơn. Qui Nhơn chỉ quan trọng khi còn Plâyku và Kon Tum. Sư đoàn 23 có thể thành lập lại nhưng sau 3 tháng mới được 50 phần trăm quân số.


Nếu các ông đánh Nha Trang bây giờ thì thuận lợi, vì ở đây đang hoang mang. Chỉ cần chú ý hải pháo, chỉ có pháo 76 ly, còn 122 ly rất ít. Không quân ở đây hoạt động dễ dàng hơn. Nhưng số lượng không nhiều, mỗi ngày chỉ được 30 lần chiếc máy bay F.5 cho toàn miền, còn là máy bay A.37. Tiếp tế đường biển dễ hơn, song tinh thần binh sỹ suy sụp và thế phòng thủ chưa hình thành. Bây giờ Sài Gòn chỉ còn dựa vào quân dù và thuỷ quân lục chiến. Mà lính dù thì thiếu tin tưởng. Lúc này đánh thiệt hại quân dù hoặc thuỷ quân lục chiến là đánh sụp tinh thần quân lực Sài Gòn.


Cam Ranh chẳng có gì phòng thủ cả. Chỉ có vẻ mạnh bề ngoài thôi. Quân đoàn làm nhà toàn hướng ra biển để hóng mát. Với cách đánh của các ông thì đánh là được ngay. Cam Ranh muốn phòng thủ lại cũng mất ít nhất là 3 tháng. Mà chưa chắc đã tổ chức được vì thiếu nhiều thứ. Từ khi Mỹ rút, túi đựng cát, dây kẽm gai, xi măng, xe cộ đều thiếu. Tình hình này thì dễ vỡ lắm"¹ (Đại tướng Văn Tiến Dũng, Đại thắng mùa xuân, Nxb QĐND, H.2003, tr.75).


Bị mất Buôn Ma Thuột, bọn tàn quân địch chạy về Căn cứ 45, trường huấn luyện, Căn cứ 53, một số chạy về ấp Châu Sơn, nhằm co cụm, cố giữ những căn cứ còn lại làm bàn đạp, chờ quân ở Bản Đôn, Chư Nga kéo về và quân tăng viện tới, cùng nhau phối hợp thực hành phản kích chiếm lại Buôn Ma Thuột.


Bộ Tư lệnh chiến dịch nhận định tình hình "Ta đã chiếm hết các mục tiêu quan trọng nhất, làm chủ được thị xã Buôn Ma Thuột, khống chế được sân bay Hoà Bình, nhưng một số căn cứ quan trọng ven thị xã địch vẫn đang chiếm giữ, chúng có thể đổ quân xuống các căn cứ đó để tổ chức phản kích đánh chiếm lại thị xã". Chấp hành chỉ thị của Quân uỷ Trung ương và căn cứ vào tình hình trên, Bộ Tư lệnh nhanh chóng hạ quyết tâm: "Nhanh chóng phát triển thắng lợi, tiêu diệt địch ở ngoại vi, phụ cận, trọng điểm là các căn cứ Trung đoàn 45, 53, quét sạch tàn binh địch, củng cố giữ vững chắc những khu vực đã chiếm, sẵn sàng đánh bại phản kích địch".


Bộ Tư lệnh đã ra lệnh cho Sư đoàn bộ binh 10 nhanh chóng cơ động về Đông Bắc thị xã, sẵn sàng làm dự bị và chuẩn bị đánh phản kích lớn.

Trận then chốt mở đầu chiến dịch Tây Nguyên, chiến dịch mang ý nghĩa chiến lược, mở màn cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975 thắng lợi nhanh, gần sát với dự kiến, thể hiện một lối đánh bất ngờ. Lối đánh này đòi hỏi trình độ tổ chức hiệp đồng hết sức chặt chẽ, vì rất phức tạp. Mục tiêu tiến công nhiều, phạm vi đánh chiếm rộng, lực lượng địch đông, tính quyết liệt rất cao. Ta đã cố gắng tổ chức chuẩn bị để thực hiện bằng được các ý định chiến dịch đã được tính toán chu đáo, công phu và có cơ sở thực tiễn, khoa học. Nhưng khi tiến công địch, thế và lực của địch đã tan vỡ rồi thì ở một số đơn vị và từng lúc ta cũng còn bộc lộ một số mặt yếu mà ta cần nhanh chóng khắc phục. Từ nhận thức đến cung cách làm ăn đều chưa tiến kịp trong điều kiện và yêu cầu mới, vẫn còn vướng mắc kiểu cũ, họp hành nhiều và kéo dài. Người đứng quyết đoán và tổ chức hành động mau lẹ chưa nổi lên. Có tình trạng chưa nắm chắc bộ đội, có máy vô tuyên điện mà không sử dụng, cứ lách cách kéo theo đường dây điện thoại; có xe lấy được của địch, có tù binh biết lái xe cũng không dám dùng để cơ động bộ đội mà vẫn cứ lẽo đẽo đi bộ. Địch đang rối loạn, không như địch có tổ chức chuẩn bị phòng ngự đợi ta tiến công, nhưng khi thực hành đột phá vẫn cứ đòi hỏi đầy đủ bài bản, phải chuẩn bị từ đêm đến sáng mới đánh. Không quân địch đánh phá có hạn và bay cao, thả bom toạ độ thiếu chính xác nhưng vẫn không cho bộ đội vận động ban ngày, để chờ đợi về đêm mới cơ động, chậm trễ, bỏ phí thời gian, bỏ lỡ thời cơ... Tất cả những vấn đề đó phải được nhắc đi nhắc lại nhiều lần mới được khắc phục, nhưng cũng còn thiếu sự sáng tạo.

[vnmilitaryhistory]

Kết quả: Trận then chốt mở đầu tiến công thị xã Buôn Ma Thuột

Tính cả trong và ngoài thị xã ta đã tiêu diệt làm tan rã và bắt sống 10.210 tên (riêng trong thị xã có 3.523 tên); bắt sống 5.197 tên, có 186 sỹ quan, có 3 tên đại tá, trong đó có tên Sư đoàn phó Sư đoàn 23 và tên Tỉnh trưởng Đắc Lắc; làm tan rã 1.490 tên.


Các đơn vị bị diệt trong thị xã có: Sở chỉ huy Sư đoàn 23 cùng các đơn vị trực thuộc: Tiểu đoàn 23 thông tin, Tiểu đoàn 23 công binh, Tiểu đoàn 23 vận tải, Tiểu đoàn 23 tiếp vận, Tiểu đoàn 23, Đại đội 23 trinh sát, Đại đội 23 vận tải, Đại đội 23 thông tin hữu tuyến điện, Đại đội 154 thông tin vô tuyến điện; Ban chỉ huy Thiết đoàn 8, Chiến đoàn 3 Thiết đoàn 8; Liên đoàn biệt động quân 21; Tiểu đoàn 1 Trung đoàn bộ binh 53; lực lượng bảo vệ hậu cứ Trung đoàn 45; các Tiểu đoàn 230, 232 pháo binh và số lính đang huấn luyện; 2 đại đội bảo an, 9 trung đội dân vệ; 2 đại đội cảnh sát; cơ quan Ngụy quân Ngụy quyền tỉnh; 1 đại đội máy bay lên thẳng và nhân viên kỹ thuật.


Các đơn vị bị diệt và tan rã ở ngoại ô thị xã có: Cơ quan chỉ huy, nhân viên kỹ thuật, cảnh sát sân bay Hoà Bình; Ban chỉ huy Trung đoàn 53, Tiểu đoàn 3 Trung đoàn 53; Đại đội 45 trinh sát; 1 tiểu đoàn và 4 đại đội bảo an; 57 trung đội dân vệ, cảnh sát quận, xã; 5 trung đội pháo hỗn hợp; 1 chi đội xe thiết giáp.


Ta thu được 3.215 súng các loại, có 42 khẩu pháo cối, 355 xe ôtô; 24 xe tăng xe bọc thép; phá huỷ 386 xe các loại; thu 3.200 tấn đạn dược, hàng triệu lít xăng dầu.

Bắn rơi phá huỷ 50 máy bay, có 30 máy bay A.37; 4 máy bay L.19; 13 máy bay lên thẳng; 3 máy bay C.130.

Trận then chốt thứ hai - Xoá sổ Sư đoàn bộ binh 23 Ngụy - Đánh bại phản đột kích chiến dịch

Thực hiện quyết tâm mới của Bộ Tư lệnh, ngày 12, 13 tháng 3. Các lực lượng ta một mặt tổ chức ngay lực lượng, nhanh chóng phát triển tiến công đánh chiếm các mục tiêu còn lại ngoài thị xã, mặt khác nhanh chóng truy lùng tàn quân địch đang lẩn trốn, để ổn định tình hình trong thị xã và rảnh tay chuẩn bị đánh địch đổ bộ đường không.


Tiểu đoàn 4 Trung đoàn 95B đánh chiếm khu nhà lao, bắt hơn 100 tên, giải phóng số tù nhân còn lại. Sáng 12 tháng 3 Trung đoàn 24 và 1 đại đội xe tăng đánh chiếm hậu cứ Trung đoàn 45 và khu trung tâm huấn luyện Sư đoàn 23, diệt và bắt hơn 350 tên, thu hơn 400 súng các loại. Chiều 12 tháng 3 Trung đoàn 174 tiến công tiêu diệt cụm quân địch ở cầu Sêrêpốc, bắt 300 tên. Trung đoàn 9 Sư đoàn 320 đánh chiếm quận lỵ Buôn Hồ, Điểm cao Chư Bao, ấp Đạt Lý. Ngày 13 tháng 3 một bộ phận của Trung đoàn 148 đánh chiếm ấp Châu Sơn. Ngày 14 tháng 3, Tiểu đoàn 21 giải phóng Bản Đôn, gọi hàng tiểu đoàn bảo an, phá rã một căn cứ Fulrô.


Trên các hướng chiến trường Tây Nguyên Đường 19, Plâyku, Đường 21, Đường 14, sự phối hợp tiến công các mục tiêu ngoại vi và đánh cắt giao thông rất hiệu quả. Ngày 11 tháng 3, Trung đoàn 25 diệt một đoàn xe địch đang cơ động trên Đường 21. Ngày 12 tháng 3 Trung đoàn 19 Sư đoàn 968 chiếm thêm 2 vị trí địch ở Nam Plâyku, áp sát quận lỵ Thanh Bình, uy hiếp Thanh An, tiếp tục pháo kích vào Plâyku và Kon Tum. Ngày 13 tháng 3, Trung đoàn 95A tiêu diệt một cụm quân địch ở ngã ba Plâyku. Tiếp đó, đã diệt 2 chi đoàn xe thiết giáp, đánh bại phản kích của địch và phát triển xuống đèo Măng Giang. Sư đoàn 3 (thiếu) Quân khu 5 sau khi diệt 9 chốt của địch đã phát triển tiến công về hướng Vườn Xoài, Đường 19 vẫn hoàn toàn bị cắt đứt. Các hành động tác chiến này đã giúp Bộ Tư lệnh chiến dịch rảnh tay chuẩn bị một quyết tâm mới đánh địch phản kích lớn.


Ngày 12 tháng 3 Thiệu gửi điện cho tướng Phú, Tư lệnh Quân khu 2 - Quân đoàn 2: "Phải giữ Buôn Ma Thuột bằng bất cứ giá nào, trách nhiệm chỉ huy thống nhất cả mặt trận Nam cao nguyên là do Tư lệnh Sư đoàn 23 đảm nhận".


Ngày 12 tháng 3 tướng Phú đã bay trực thăng trên vùng trời Căn cứ 53, phong quân hàm lên đại tá cho tên Võ An, động viên tên này chống cự đến cùng, chò Sư đoàn 23 về phản kích chiếm lại Buôn Ma Thuột. Tên An đã chỉ huy trung đoàn chống cự rất ngoan cố. Y ra lệnh cho thuộc hạ:


"Kẻ nào ra khỏi công sự sẽ bị bắn tại chỗ". Căn cứ Trung đoàn 53 Ngụy nằm ở Đông Nam sân bay Hoà Bình, cách trung tâm thị xã khoảng 10km, được thiết bị phòng ngự rất vững chắc. Trong căn cứ có Trung đoàn 53 (thiếu), một chi đội M113, hậu cứ của cả 2 Trung đoàn 53 và 44. Đây là điểm tựa để cho địch tổ chức triển khai phản kích chiếm lại Buôn Ma Thuột. Sau khi thấy mất Buôn Ma Thuột, luẩn quẩn trong đồn điền ca phê một hồi, Liên đoàn biệt động quân 21 cũng mò được về phía Đông Căn cứ 53. Các loại lính thuộc các đơn vị thất trận cùng lần mò về tập trung ở Căn cứ 53. Lúc này căn cứ của Trung đoàn 53 như một cái túi đựng đủ mọi loại tàn quân, rất ô hợp, không ai chỉ huy được.


Ngày 14 tháng 3, Bộ Tư lệnh chiến dịch giao nhiệm vụ cho Sư đoàn 316: "Sử dụng Trung đoàn 149, được tăng cường 1 đại đội xe tăng tiến công tiêu diệt Căn cứ 53". Quá trình chuẩn bị chiến đấu gấp, nhận không rõ mục tiêu, Trung đoàn 149 đã đánh nhầm vào khu hành chính của sân bay Hoà Bình, sau đó mới phát triển tiến công Căn cứ 53 nhưng không thành công. Ngày 15 tháng 3 tiến công lần 2 vẫn không giành được thắng lợi. Trong thời khắc giành giật quyết liệt này. Trung đoàn 45 Sư đoàn 23 Ngụy đã đổ quân bằng máy bay lên thẳng xuống Đông Bắc Căn cứ 53. Đại đội trinh sát của Trung đoàn 45 Ngụy đang tiến sát hàng rào căn cứ 53. Được tiếp sức, hy vọng đang lóe lên, quân địch trong Căn cứ 53 càng chống trả điên cuồng.


Trước tình hình đó, Bộ Tư lệnh chiến dịch đã quyết định tung Trung đoàn 66 thuộc Sư đoàn bộ binh 10, được tăng cường 1 đại đội xe tăng vào tham chiến. Đêm 16 rạng 17 tháng 3 được chi viện hiệu quả của hoả lực pháo binh chiến dịch. Trung đoàn 66 từ hướng Tây Bắc, Trung đoàn 149 từ hướng Tây Nam đã đồng thời đột phá vào Căn cứ 53. Quân địch phần lớn bị tiêu diệt trước sức mạnh đột kích dũng mãnh của bộ binh và xe tăng ta, số còn lại tháo chạy về phía Đông.


Căn cứ Trung đoàn 53 bị tiêu diệt, tia hy vọng mỏng manh làm bàn đạp phản kích của Sư đoàn 23 vừa loé lên đã bị dập tắt.

[vnmilitaryhistory]

Sau khi ta giải phóng Buôn Ma Thuột, bọn chỉ huy cầm đầu chính quyền Sài Gòn "vẽ" ra một số tình huống:

- Tìm mọi cách ngăn chặn bước tiến của quân ta từ Buôn Ma Thuột theo Đường 21 về Ninh Hoà, Nha Trang.

- Cố thủ, đối phó với cuộc tiến công tiếp theo của quân ta vào Plâyku.

- Có điều kiện thì phản kích tái chiếm lại Buôn Ma Thuột, vì lực lượng của Sư đoàn 23 vẫn còn.


Cả 3 tình huống trên lý thuyết thì có thể nhận định là đúng, nhưng thực tiễn không có khả năng để thực hiện bất kỳ tình huống nào. Bản thân Quân đoàn 2 - Quân khu 2 ở Tây Nguyên chỉ có Sư đoàn 23 là đáng kể, còn các liên đoàn biệt động quân và các lực lượng khác thì sức chiến đấu kém, ô hợp, lại đang bị choáng váng, tan rã, không còn khả năng để tập hợp lại. Lực lượng tổng dự bị đang bị phân tán và đang phải loay hoay chống đỡ những cuộc tiến công của ta ở khắp mọi nơi, không những trên chiến trường Tây Nguyên mà còn bị tiến công trên khắp các chiến trường khác.


Bọn chỉ huy Quân khu 2 đang sống dở chết dở, phải tự mình lo liệu, không nhờ cậy gì vào sự chi viện của bọn cầm đầu Mỹ - Ngụy ở Sài Gòn. Ngay cả chi viện hoả lực không quân cũng rất khó khăn. Trông chờ vào chi viện là ảo tưởng, điều đó không thể xảy ra. Vô cùng bối rối và hoảng loạn, chỉ còn cách duy nhất là tung đứa con cưng là Sư đoàn 23 (thiếu) gồm Trung đoàn 44 và Trung đoàn 45 xuống phía Đông Buôn Ma Thuột, trên Đường số 21. Mọi đường bộ đến Buôn Ma Thuột đã hoàn toàn bị ta cắt đứt. Không còn phương cách nào là đổ quân xuống bằng máy bay lên thẳng. Đổ quân để thực hiện kế hoạch phản kích tái chiếm Buôn Ma Thuột bằng máy bay không thể đổ cả xe tăng và pháo binh hạng nặng được. Chỉ có thể có một số pháo lựu 105 với một số đạn, vật chất khác rất hạn chế.


Tư lệnh Sư đoàn 23, tướng Lê Trung Tường tình nguyện đưa quân về đánh chiếm lại Buôn Ma Thuột, mặt khác Sư đoàn 23 từ lâu được bọn Ngụy quân Ngụy quyền phong là "Sư đoàn Nam bình, Bắc tiến, Cao Nguyên trấn" là lực lượng dự bị mạnh của Quân khu 2 - Quân đoàn 2 Ngụy. Mặt khác hậu cứ của Sư đoàn 23 lại ở Buôn Ma Thuột. Đưa Sư đoàn 23 về phản kích tái chiếm Buôn Ma Thuột cũng là tất yếu cả về hình thức và nội dung. Không đưa Sư đoàn 23 về phản kích Quân khu 2 cũng chẳng còn lực lượng nào đáng kể để thực hiện một việc tác chiến lớn không tưởng này đối với tướng Phú.


Thực hiện ý đồ này, ngay từ chiềụ ngày 13 và cả ngày 13 tháng 3 địch đã sử dụng 145 lần chiếc máy bay lên thẳng và 81 lần chiếc máy bay chiến đấu cường kích các loại yểm trợ cho Lê Trung Tường thực hiện kế hoạch đổ Trung đoàn 45 và Pháo đội 232 xuống phía Đông Buôn Ma Thuột, từ điểm cao 581 dọc theo Đường 21 đến Phước An. Trước khi thực hiện đổ quân tên Sư đoàn trưởng Sư đoàn 23 đã báo cho Căn cứ 53 ở sân bay Phụng Dực (sân bay Hoà Bình) đang cùng đường rằng: cố thủ đến cùng, sẽ có lực lượng xuống ứng cứu và sẽ thực hiện phản kích tái chiếm Buôn Ma Thuột. Với ý đồ đổ quân trên một dải địa hình trên. Địch đã bộc lộ hướng phản kích từ khu vực Căn cứ 53 đến Căn cứ 45 và Điểm cao 581 làm bàn đạp, các lực lượng tàn quân phải về đó, hợp quân với lực lượng đổ bộ đường không vừa xuống phản kích từ phía Đông - Đông Nam Buôn Ma Thuột.


Thật tai hoạ cho Trung đoàn 45, Căn cứ 45 đã bị ta chiếm giữ từ lúc 9 giờ 30 phút ngày 12 tháng 3. Trung đoàn 45 và Pháo đội 232 không còn nơi đứng chân để mà triển khai đội hình, thực tiễn cũng chẳng liên lạc và chẳng hợp quân được với Căn cứ 53. Chẳng còn cách nào, buộc phải đổ quân xuống nơi không được xác định trước là Nông Trại - Phước An. Trong khi bọn tàn quân của Liên đoàn biệt động 21 đang tháo chạy tan tác, xô nhau ào tới nhờ quân vừa đổ xuống che chở yểm hộ để chạy trốn.


Như vậy, dù có thực hiện đổ quân trót lọt xuống khu vực đã định, với 2 trung đoàn đang hoang mang cũng không thể đối chọi lại với thế đã chuẩn bị chờ sẵn và lực rất mạnh của ta có đầy đủ các binh chủng đang hừng hực khí thế chiến thắng được. Sai lầm kế tiếp sai lầm của địch, tiếp tục đổ lực lượng vào chỗ chắc chắn sẽ bị tiêu diệt.


Trong kế hoạch tác chiến chiến dịch hoàn toàn chủ động, không những ta đã dự kiến tương đối chính xác về thành phần lực lượng phản đột kích mà còn dự kiến đúng cả về thời gian, hướng và khu vực đổ bộ, khu vực triển khai, phương pháp cơ động lực lượng phản đột kích. Một phán đoán, dự kiến có cơ sở chắc chắn, đã tạo ra một thế trận vững chắc đón sẵn cho các lực lượng. Ta hoàn toàn chủ động cơ động di chuyển các cụm pháo binh, pháo phòng không ra phía Đông thị xã Buôn Ma Thuột.


Sau khi hoàn thành nhiệm vụ tiến công giải phóng Đức Lập, Sư đoàn bộ binh 10 cùng các lực lượng khác đã lần lượt hành quân bằng cơ giới vượt qua hơn 100km đường quân sự làm gấp về Đông thị xã Buôn Ma Thuột. Mặc dù chủ động nhưng Trung đoàn 24 và các lực lượng của ta đã phải vượt qua mọi địa hình sình lầy, gai góc, đường quân sự làm gấp nhỏ hẹp, khúc khuỷu, dưới hoả lực không quân pháo binh địch để tiến vào vị trí xuất phát tiến công. Đội hình cơ động triển khai trên các hướng mũi gặp rất nhiều khó khăn. Vì vậy trung đoàn đã không thực hiện được kế hoạch hiệp đồng theo giờ "G" qui định. Đến 7 giờ ngày 14 tháng 3 pháo binh mới bắt đầu bắn được. Với thế trận này, Trung đoàn 45, Pháo đội 232 thuộc Sư đoàn 23 Ngụy vừa đổ quân xuống đã bị Trung đoàn 24 thuộc Sư 10 đón sẵn đánh luôn một trận phủ đầu và lập tức bị ngăn chặn, không liên lạc được với Trung đoàn 53 đang bị ta bao vây, áp sát, uy hiếp ở sân bay Hoà Bình. Chưa kịp thực hiện bất kỳ hành động tác chiến nào, Trung đoàn 45 đã liên tiếp bị bao vây cô lập. Sau gần hai giờ chiến đấu ta làm chủ được trận địa, trận đánh kết thúc, ta mới chỉ tiêu diệt làm tan rã Tiểu đoàn 1, Tiểu đoàn 2 Trung đoàn 45 và Tiểu đoàn bảo an đang cố thủ tại chỗ. Ta đã chiếm Điểm cao 581, giải phóng đoạn Đường 21 dài 12km, diệt 210 tên, bắt sống 180 tên, thu 260 súng bộ binh, 4 khẩu lựu pháo 105mm. Bị tiến công dồn dập, Trung đoàn 45 và Liên đoàn biệt động 21 đã phải tháo chạy về co cụm ở Nông Trại và Đông điểm cao 581.


Trung đoàn 24 được tăng cường 1 đại đội xe tăng, được hoả lực pháo binh chi viện đã thực hiện một trận tiến công bất ngờ, kịp thời tạo thế cho các lực lượng của Sư đoàn 10 đến tiếp sau triển khai đội hình tiến công. Một đội hình tiến công gần như trong hành tiến bằng sức mạnh của binh chủng hợp thành với sức đột kích rất mạnh của xe tăng vào đội hình đổ bộ của quân địch.


Trên thực tiễn địch vẫn còn khả năng đổ thêm quân tăng viện, nhưng bàn đạp để triển khai đội hình phản kích vào Buôn Ma Thuột đã bị đẩy ra xa hơn. Thế và lực, sức mạnh tinh thần và sức mạnh vật chất của địch, trước mắt dù có tiếp tục đổ quân cũng không tạo được đủ sức và thời cơ để phản kích trực tiếp vào Buôn Ma Thuột cũng không còn nữa. Theo các nguồn tin của ta nắm được, quân tăng viện đã bị tiến công phủ đầu thua chạy. Buộc phải co cụm chắp vá vội vàng chống đỡ trước sức mạnh tiến công của ta. Thực chất những hành động co cụm vội vàng trên chưa thể coi đây là hành động phòng ngự có chủ định để ngăn chặn ta được.

[vnmilitaryhistory]

Ngày 15 và 16 tháng 3, địch đổ tiếp Trung đoàn 44 và Sở chỉ huy nhẹ của Sư đoàn 23 xuống Phước An. Riêng sở chỉ huy Sư đoàn di chuyển xuống ở luôn khu vực Nông Trại cùng với tàn quân của Trung đoàn 45 đang ngơ ngác tìm cách thoát thân. Như vậy toàn bộ lực lượng, đội hình của cái gọi là "Nam bình - Bắc tiến - Cao Nguyên trấn" đã về Đắc Lắc, đang dồn chân ở phía Đông thị xã Buôn Ma Thuột. Một đội quân thất trận ô hợp ở khu vực từ Nông Trại đến Phước An tổng cộng có khoảng 5.600 tên, từ Đông Phước An đến Chư Cúc có đến 3 Tiểu đoàn bảo an chốt giữ.


Các lực lượng tham chiến của ta đang từ thế trận đánh quân tăng viện đã nhanh chóng hình thành một thế trận mới, thế trận tiến công trong hành tiến. Hướng tiến công và phát triển về Phước An - Chư Cúc là hướng chủ yếu. Một thế trận ta cũng chưa có thời cơ điều kiện vận dụng nhiều trong cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.


Chiều ngày 15 tháng 3, Sư đoàn 10 cho pháo kích vào Đông Điểm cao 581. Sáng 16 tháng 3 Trung đoàn 24 được tăng cường thêm Tiểu đoàn 1 của Trung đoàn bộ binh 66 đột kích vào Nông Trại tiêu diệt gần hết lực lượng đang co cụm của Trung đoàn 45 Ngụy, số còn lại tháo chạy về Phước An. Bộ Tư lệnh chiến dịch chỉ thị cho Sư đoàn bộ binh 10 sử dụng xe cơ giới cơ động Trung đoàn 28 hành quân ngay trong đêm 15 tháng 3 để tăng cường sức chiến đấu cùng với Trung đoàn 24. Ngay trong đêm 15 tháng 3, Trung đoàn 66 (-1d) được tăng cường 1 đại đội xe tăng, 2 khẩu pháo 85mm, phối hợp chiến đấu cùng Trung đoàn 149 thuộc Sư đoàn 316 tiến công dứt điểm Căn cứ 53, đập tan ý đồ hy vọng lấy Căn cứ 53 làm bàn đạp phản kích tái chiếm Buôn Ma Thuột của địch.


Ngày 17 tháng 3, Sư đoàn 10 lại tiến công cụm quân địch ở Phước An, tiêu diệt và làm tan rã gần hết quân địch đang dồn về đây. Số còn lại tiếp tục kéo súng chạy về Chư Cúc. Trước nguy cơ bị truy kích, uy hiếp Ninh Hoà - Nha Trang địch đã sử dụng không quân ném bom phá huỷ cầu trên Đường 21.


Ngày 18 tháng 3 Trung đoàn 66 thuộc Sư đoàn 10 được sự phối hợp với Trung đoàn 25 tiếp tục tiến công quân địch ở ngã ba Phước An và quận lỵ Phước An, trận đánh kết thúc. Ta đã hoàn toàn làm chủ trận đánh, Sư đoàn bộ binh 23, lực lượng cơ động của Quân Khu 2 - Quân đoàn 2 Ngụy ở Tây Nguyên, đồng thời là lực lượng phản đột kích chủ yếu hòng tái chiếm lại Buôn Ma Thuột về cơ bản đã hoàn toàn bị tiêu diệt và tan rã. Tên tướng Trần Trung Tường, Sư đoàn trưởng tình nguyện đưa Sư đoàn 23 về phản kích, đã “tình nguyện” tháo chạy bằng máy bay trực thàng và bị lực lượng pháo phòng không của ta bắn bị thương nặng.


Trong quá trình tác chiến, Trung đoàn 28 đang thực hiện truy kích quân địch chạy về Phước An, Trung đoàn đã cử trinh sát bám địch để đón Trung đoàn sang đánh Phước An, theo kế hoạch ban đầu của chiến dịch. Nhưng thừa thắng đột kích liên tục Trung đoàn 66 đã kết thúc tiến công Phước An giành thắng lợi. Quân địch còn sống sót đã tháo chạy khỏi Phước An. Trên hướng Đông Bắc quận lỵ Phước An chỉ còn một tiểu đoàn thuộc Trung đoàn 44 Ngụy đổ bộ xuống chiều 16 tháng 3. Tiểu đoàn này có nhiệm vụ đứng chân ở đây để đón các lực lượng tàn binh của Trung đoàn 53 Ngụy ở sân bay Hoà Bình bị Trung đoàn 66 và Trung đoàn 149 đang tiến công quyết liệt. Đến lúc này về cơ bản căn cứ và các lực lượng ô hợp dồn chạy về Căn cứ 53 đã bị tiêu diệt, ta đã hoàn toàn làm chủ Căn cứ 53. Tiểu đoàn nguỵ làm nhiệm vụ thu dung và chặn bước tiến của quân ta tuyệt nhiên không thấy đâu cả.


Sau khi hợp đồng tác chiến với Trung đoàn 28, Trung đoàn 24 đã tiến công tiêu diệt lực lượng địch, đánh chiếm quận lỵ Phước An, truy lùng bọn tàn quân lẩn trốn, đón đánh bọn tàn quân của Trung đoàn 53 Ngụy.

Sáng 18 tháng 3, mặc dù kém địch nhiều về số lượng, song ta nắm thời cơ địch đang nao núng tan rã, thực chất không còn khả năng tổ chức tác chiến, mạnh kẻ nào kẻ đó tìm cách thoát thân; Trung đoàn 28 nhanh chóng hạ quyết tâm, cùng xe tăng pháo binh pháo cao xạ cơ động lực lượng tiến công trong hành tiến dọc Đường 21. Sử dụng các lực lượng nhỏ nhanh chóng vượt qua đội hình ngăn chặn chắp vá của địch ở khu vực phía Tây và Đông Chư Cúc, hình thành thế bao vây chặt, hiệp đồng với các lực lượng đột phá phía trước lần lượt tiêu diệt các lực lượng của Trung đoàn 44 Ngụy, tiến công Chư Cúc và phát triển về hướng đông. Bằng cách đánh linh hoạt chủ động tiến công với sử dụng lực lượng đột kích mạnh hơn hẳn địch về thế trận và sức mạnh, Trung đoàn đã đánh một đòn dứt điểm, bất ngờ vào lực lượng còn lại của Trung đoàn 44 quân Ngụy. Ta tiêu diệt một số, số còn lại tháo chạy tán loạn.


Trước tình thế hết sức nguy ngập, địch đã sử dụng không quân ngăn chặn ta và đánh sập cầu số 13 trên Đường 21. Lợi dụng lúc công binh ta bắc cầu, địch co lại tập trung thành một lực lượng lớn trên Đường 21 từ cầu số 15 đến cầu số 20, tình hình rất hỗn loạn.


11 giờ 30 phút sau khi công binh ta vừa bắc cầu xong, đội hình bộ binh xe tăng lập tức tiến công như vũ bão ngay. Cụm quân địch ở khu vực này bị tiêu diệt và tan rã, không thể chống đỡ nổi. Số tàn binh tiếp tục chạy về phía Đông cũng không thoát khỏi bị tiêu diệt hoặc bị bắt sống. Trung đoàn bộ binh 25 của ta đang tổ chức chuẩn bị tiến công Khánh Dương, thấy quân địch ào tới đã chủ động chặn đánh ngay. Kết quả 500 tên đã bị tiêu diệt và bắt sống, số còn lại chạy tan tác vào rừng.


Trận đón đánh quân tăng viện bằng đổ bộ đường không của địch đã chính thức trở thành trận tiến công quân địch trong hành tiến ở khu vực Nông Trại - Phước An - Chư Cúc của các lực lượng ta đến đây kết thúc. Quân ta đã đập tan ý định phản đột kích của địch tái chiếm lại Buôn Ma Thuột và ngăn chặn tốc độ tiến công của quân ta về đồng bằng. Một loạt các trận đánh không những xoá sổ Sư đoàn 23 “những thiên thần lịch sử” của quân Ngụy mà còn quét sạch lực lượng bảo an, chính quyền địa phương và tàn quân địch ở các nơi khác “trôi dạt” về đây, giải phóng thêm hai quận Phước An và Chư Cúc.


Đập tan cuộc phản kích, xoá sổ Sư đoàn 23 Ngụy. Đòn then chốt thứ 2 của chiến dịch diễn ra gần như dự kiến. Cùng với đòn then chốt mở màn chiến dịch đánh chiếm thị xã Buôn Ma Thuột. Hai đòn chiến thắng lớn và hoàn chỉnh trong một thế trận vững chắc, đã tạo đà phát triển tiến công trên các hướng của toàn bộ mặt trận Tây Nguyên. Hai trận quyết chiến thắng lợi nàv đã tạo ra thế và lực mới đế các lực lượng ta tiến công xuống các tỉnh đồng bằng ven biển miền Trung. Đồng thời thúc đẩy sự sụp đổ, tan rã nhanh chóng của Quân Khu 2 - Quân đoàn 2 Ngụy ở Tây Nguyên đang chuẩn bị tháo chạy, bỏ lại Tây Nguyên.

[vnmilitaryhistory]

Với sự thất thủ Buôn Ma Thuột, ngay cả đại sứ Mỹ Ma tin cũng không dám nhìn thẳng vào sự kiện Tây Nguyên. Ngày 14 tháng 3, ngay sau khi mất Tây Nguyên, từ Mỹ đại sứ Ma tin viết cho Thiệu một bức thư, chỉ thị cho Thiệu phải cố giành lấy một vài thắng lợi vang dội để gây loãng tin và vòi Quốc hội Mỹ cho tiền. Ma tin yêu cầu Thiệu đánh một trận đẹp mắt không phải là ở Tây Nguyên mà ở Tây Ninh "Như tôi đã nói với ngài từ trước, tôi không nghĩ rằng hiện nay ngươi Mỹ thực sự có đủ tiêu chuẩn (về pháp lý) để giúp ý kiến cố vấn về quân sự. Vì tác động chính trị, nếu như trong vài tuần tới có thể có cơ hội để quân lực Cộng hoà đánh một trận đẹp mắt với quân Bắc Việt Nam làm cho công chúng thấy rõ, thì ít ra có tác dụng. Phản ứng chính trị ở đây (Mỹ) sẽ rất tốt nếu có sự kiện như vậy. Có thể các trận đánh tối ở quanh Tây Ninh hoặc các nơi khác trong Quân Khu 3 sẽ tạo ra cơ hội trên, ở đây một số người lo ngại rằng ngài có thể dùng quá nhiều lực lượng để tái chiếm Buôn Ma Thuột ngay"¹ (Tài liệu thu được ở nhà Thiệu, Lưu trữ Bộ Tổng Tham mưu, Hoàng Minh Thảo, Chiến dịch Tây Nguyên đại thắng, trích dẫn, Nxb QĐND, H, tr.154).


Như vậy, sau khi thất thủ Buôn Ma Thuột, ngay cả đại diện của Mỹ làm "quân sư" cho Thiệu, cũng không bàn tính gì đến việc phản kích tái chiếm lại hoặc bàn về chiến lược, chiến dịch, thế trận... mà chỉ tính đến khuyên Thiệu tìm cách để xin tiền viện trợ của Quốc hội Mỹ.


Kết quả: Trận then chốt thứ 2 - Đánh bại phản đột kích chiến dịch

Tổng cộng, ta tiêu diệt và bắt sống 5.266 tên

Thu 3.718 khẩu súng các lọai, có 5 khẩu pháo 155mm, 9 khẩu pháo 105mm; 170 xe vận tải GMC; 8 xe M113; 127 xe Jép và 1 máy bay lên thẳng.

Các đơn vị bị tiêu diệt: Sư đoàn bộ binh 23 gồm 2 Trung đoàn 44 và 45; các lực lượng bảo an dân vệ địa phương và tàn quân các nơi khác chạy về.

Trận then chốt thứ 3 - Tiêu diệt quân địch rút chạy trên Đường số 7.

Ngay từ khi Buôn Ma Thuột vừa bị đánh chiếm, khả năng phản đột kích chiến dịch tái chiếm lại Buôn Ma Thuột khi một số căn cứ, địa hình phụ cận Buôn Ma Thuột vẫn chưa bị ta đánh chiếm, lực lượng cơ động của Quân Khu 2 - Quân đoàn 2 là Sư đoàn bộ binh 23 vẫn còn. Nhưng khi Đường 19 bị cắt đứt, Plâyku, Kon Tum bị bao vây, sân bay Cù Hanh bị pháo kích dữ dội suốt ngày đêm, quân địch đã tự dồn mình vào tình thế khốn quẫn.


Ngày 13 tháng 3, Nguyễn Văn Thiệu họp Hội đồng An ninh Quốc gia công bố quyết định chiến lược: “Nặng ở đáy, nhẹ ở đầu”. Theo quyết định chiến lược của Thiệu: rút bỏ những vùng chúng cho là không quan trọng, hoặc không thể giữ được để đưa quân về giữ những vùng có tính chất sống còn của chúng. Trên địa bàn Quân Khu 1, Thiệu quyết định bở Quảng Trị đồng thời rút luôn Sư đoàn lính dù về trấn giữ Sài Gòn. Trên địa bàn Quân Khu 2, Thiệu quyết định rút bở Tây Nguyên về trấn giữ duyên hải miền trung, chủ yếu là giữ Nha Trang, Cam Ranh. Thật nực cười cho những cái đầu của Hội đồng An ninh Quốc gia Ngụy Sài Sòn. Chính những quyết định vội vàng thiếu tính toán của Thiệu đã giội thêm tinh thần đang hoảng loạn, tan rã của thuộc hạ và binh lính địch, sau đòn choáng váng mất Buôn Ma Thuột, mất luôn Sư đoàn 23 lực lượng cơ động và mạnh nhất của Quân Khu 2. Quyết định rút bỏ chiến lược của Thiệu đã đẩy thế chiến lược của toàn bộ “lãnh thổ” Việt Nam Cộng hoà đi nhanh đến sụp đổ hoàn toàn.


Sau quyết định rút bỏ chiến lược với Hội đồng An ninh Quốc gia, ngày 14 tháng 3 Thiệu bay ngay đến Cam Ranh, kéo theo Cao Văn Viên, Trần Thiện Khiêm, Đặng Văn Quang và gọi tướng Phú về hội đàm tại Cam Ranh.


Tại cuộc đàm đạo này Phú đã báo cáo: “Đã cho 2 Trung đoàn 44 và 45 về giải toả, tái chiếm Buôn Ma Thuột, nhưng đã bị lực lượng của đối phương quá mạnh đẩy lùi về phía Đường 21. Ở Plâyku và Kon Tum, Liên đoàn biệt động 23 bị đánh mạnh. Phi trường Cù Hanh bị pháo kích liên tục. Ở quốc lộ 19, Trung đoàn 95 cộng sản đánh mạnh vào Liên đoàn biệt động quân 4 và Thiết đoàn kỵ binh 3, đã có 12 thiết giáp bị cháy, ở Bình Định, cộng sản đang nỗ lực chiếm phi trường Phù Cát. Cộng sản rất mạnh, họ đã bắt đại tá Vũ Thế Quang. Ông Quang bị bắt tức là họ biết rất rõ tình hình Nha Trang và Cam Ranh (Quang nguyên là thị trưởng Cam Ranh).


Thiệu hỏi tướng Phú: ‘‘Trước tình hình đó anh tính sao”?

“Tôi sẽ giữ Cao Nguyên bằng mọi giá. Tối đa cho Sư đoàn 23 về tăng viện cho Buôn Ma Thuột, rút 2 Liên đoàn biệt động quân ở Kon Tum về tăng cường cho mặt trận phía Đông và phía Tây, chuẩn bị chiến đấu đến cùng. Tôi sẽ ở lại Plâyku chiến đấu và tôi sẽ chết ở đó, với điều kiện Tổng thống và tướng Viên cho không quân yểm trợ tối đa, tiếp tế bằng không vận đầy đủ nhu cầu về vật liệu, vũ khí, đạn dược và bổ sung quân số đủ bù thiệt hại vừa qua. Nếu được tăng viện, tôi sẽ giữ được Cao Nguyên.

Thiệu quay sang hỏi Viên: “Còn quân trù bị để tăng viện cho Quân đoàn 2 không”?

Viên trả lời: “Không còn”

Cuối cùng, Thiệu quyết định: rút khỏi Kon Tum và Plâyku để bảo toàn lực lượng, lấy quân về giữ đồng bằng ven biển, tiếp tế thuận lợi hơn.

Thiệu hỏi Viên: “Rút theo Đường số 19 có được không”?

Viên trả lời: “Trong lịch sử chiến tranh Đông Dương, chưa có lực lượng nào rút theo Đường số 19 mà không bị tiêu diệt”.

Nghe xong Thiệu quyết định phải rút theo Đường số 7, tuy đường xấu, nhưng đã lâu không dùng nên tạo được yếu tố bất ngờ.

Khi thấy Thiệu ra quyết định rút bở Tây Nguyên, Phạm Văn Phú đã phản đối. Nhưng Thiệu nói thẳng. Nếu không chấp hành mệnh lệnh sẽ bị ngồi tù hoặc bị cách chức! (55 NGÀY CHẾ ĐỘ SẢI GÒN SỤP ĐỔ - ALOEN DOWSON)¹ (Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử Quân sự, Chiến dịch Tây Nguyên xuân 1975, H, 1991, tr.63, 64).


Trong một thời gian ngắn, đánh chiếm Buôn Ma Thuột và diệt gần hết Sư đoàn 23 chủ lực của Quân Khu 2 - Quân đoàn 2. Liên tiếp hai đòn sấm sét với thế và lực hoàn toàn áp đảo ở Nam Tây Nguyên, đã làm rung chuyến thế chiến lược của địch. Địch cũng bắt đầu nhận thấy, hành động tác chiến của ta không phải là nghi binh. Thực sự đây là những đòn điểm đúng huyệt của địch, chúng bắt đầu ngấm đòn. Địch đã choáng váng và rối loạn về chiến lược. Lại chồng thêm một sai lầm chiến lược lớn của địch. Sự sụp đổ sau những sai lầm như thế về chiến lược là tất yếu.


Trở về Plâyku ngay trong ngày hôm đó, Phú triệu tập ngay cuộc họp khẩn cấp, trình bày lại ý kiến của Thiệu và giao cho Trần Văn Cẩm phụ tá của Tư lệnh Quân đoàn 2 làm kế hoạch rút lui. Phú căn dặn cấp dưới: Phải rút rất nhanh và rất bí mật. Không được thông báo cho các tỉnh trưởng. Địa phương quân toàn là người Thượng thì trả chúng về với Cao Nguyên.

[vnmilitaryhistory]

Triển khai kế hoạch rút lui ngay trong đêm 14 rạng 15 Sư đoàn 16 không quân đã di chuyển cơ quan Quân đoàn 2 và lính không quân về Nha Trang.

Theo kế hoạch sau này ta nắm được, lực lượng rút chạy của địch gồm có: 6 Liên đoàn biệt động quân; Lữ kỵ binh 2; 6 tiểu đoàn pháo binh có 1 tiểu đoàn "vua chiến trường - tự hành 175mm"; 1 tiểu đoàn bộ binh thuộc Trung đoàn 44; Tiểu đoàn 89 thuộc Liên đoàn biệt động 21; Liên đoàn 20 công binh; Liên đoàn 26 truyền tin; cơ quan Quân đoàn 2; sỹ quan của Sư đoàn 6 không quân; 2 Liên đoàn bảo an của tỉnh Kon Tum - Gia Lai và một số tàn quân các nơi chạy về; tổng cộng lên tới 27 đầu mối. Ngoài ra, trên đường rút chạy còn có ô hợp các loại sắc lính đồn trú trong các thị trấn, thị tứ, căn cứ từ Phú Thiện đến Củng Sơn.


Thời gian bở Plâyku rút chạy về Cheo Reo được ấn định trong 3 ngày. Ngày 15 tháng 3, sử dụng Liên đoàn biệt động quân số 6 và số 23 cùng Lữ đoàn kỵ binh số 2 làm nhiệm vụ bảo vệ đường; sử dụng Liên đoàn công binh đi trước để bảo đảm đường, bắc cầu. Ngày 16 tháng 3 rút Kon Tumu ngày 17 tháng 3 rút Plâyku. Đến lượt bộ phận nào rút thì bộ phận đó biết. Vừa thực hiện sửa đường vừa rút, sửa xong đường đến đâu rút đến đó. Kế hoạch rút bở Tây Nguyên đã phải sử dụng đến lực lượng ở đồng bằng lên hỗ trợ. Bởi vì, hình quân rút chạy là ô hợp nên hoang mang, hỗn loạn. Địch đã dự kiến đến tình huống bị du kích ta phục kích mà không dự kiến đến những trận phục kích, truy kích lớn của lực lượng chủ lực ta. Mặt khác, chúng phải sửa chữa và khắc phục năm đoạn đường từ Nam Củng Sơn đến Tuy Hoà sẽ phải mất rất nhiều thời gian và lực lượng, trong khi lúc nào cũng nơm nớp lo sợ bị tiến công bất thần từ nhiều hướng tới.


Mọi biện pháp được địch đưa ra nhằm bảo đảm sự bí mật của cuộc hành quân "bất đắc dĩ" này. Cơ quan Tham mưu Quân đoàn 2 còn phóng tin đi là di chuyến sở chỉ huy về Nha Trang để chỉ huy tái chiếm lại Buôn Ma Thuột. Những thông tin cố làm để giữ bí mật một mặt chỉ nằm trên giấy, mặt khác không thể che giấu được những triệu chứng tháo chạy của các lực lượng. Càng giấu giếm, thì những thông tin loan truyền lại càng quan trọng, cấp bách và được thổi phồng lên nghiêm trọng hơn. Tất cả những thông tin về sự tháo chạy của những người cầm súng trấn giữ Tây Nguyên đã lan truyền rất nhanh trong dân chúng. Thị xã Plâyku thực sự đã rơi vào cảnh hỗn loạn, cảnh rút chạy của binh lính và sỹ quan Quân đoàn 2 diễn ra trong tình trạng hoảng loạn, không có phương thức hữu hiệu nào có thể kiểm soát được. Kế hoạch rút bở Tây Nguyên của Thiệu và thuộc hạ đã thực sự trở thành thảm hoạ, một bi kịch trong chiến lược "nặng ở đáy, nhẹ ở đầu" của chính quyền Sài Sòn.


Ngược dòng lịch sử các cuộc chiến tranh ở Đông Dương, trong phạm vi chiến dịch, một Quân đoàn được trang bị đầy đủ hiện đại về vũ khí, có lực lượng nhiều, đã phải bỏ một địa bàn chiến lược quan trọng để rút chạy, điều này chưa bao giờ xảy ra trong quá khứ. Chính sự ấu trĩ và sai lầm này của đối phương sẽ dẫn đến nhiều sự kiện quan trọng đột biến khác, cái đột biến lớn nhất có thể dẫn đến việc ta kết thúc thắng lợi cuộc chiến tranh? Vào thời khắc lịch sử này, ngày 16 tháng 3 sự rút chạy khỏi Plâyku - Kon Tum chưa xảy ra.


Ngay từ ngày 13 tháng 3, Quân uỷ Trung ương đã thông báo cho Bộ chỉ huy chiến dịch, trong đó có đoạn viết: "Bộ Chính trị và Quân uỷ Trung ương dự kiến là nếu địch bị tiêu diệt một bộ phận sinh lực lớn, thị xã Buôn Ma Thuột và nhiều quận lỵ khác bị mất, Đường số 19 bị cắt, thì lực lượng còn lại ở Tây Nguyên sẽ cụm lại ở Plâyku và cũng có thể chúng buộc phải rút lui chiến lược, bở Tây Nguyên”. Do đó, Bộ Chính trị và Quân uỷ Trung ương chỉ thị: “Cần hình thành ngay việc bao vây Plâyku, triệt cả đường bộ lẫn đường không của địch, chuẩn bị tốt cho việc tiêu diệt địch trong cả hai tình huống"¹ (Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử Quân sự, Chiến dịch Tây Nguyên xuân 1975, H.1991, tr.65). Như vậy, Bộ Chính trị và Quân uỷ Trung ương đã dự kiến cuộc rút lui chiến lược của địch ở Tây Nguyên trước 2 ngày so với thực tế xảy ra.


Vào lúc 21 giờ ngày 16 tháng 3, tại sở chỉ huy chiến dịch, đồng chí trực ban nhận được tin địch đang rút chạy khỏi Plâyku, một đoàn xe đã qua ngã ba Mỹ Thanh theo hướng Đường số 7, kho đạn ở Plâyku đang nổ và có nhiều đám cháy trong thị xã. Như vậy, điều đột biến đó đã bắt đầu xảy ra.


Chấp hành chỉ thị của Quân uỷ Trung ương mà trực tiếp là tiền phương Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Tư lệnh chiến dịch hạ quyết tâm: "truy kích tiêu diệt toàn bộ tập đoàn đang tháo chạy hỗn loạn trên Đường số 7 từ Plâyku - Kon Tum về Cheo Reo. Đoạn tập trung tiêu diệt địch chủ yếu từ Cheo Reo đến Củng Sơn" và sử dụng lực lượng vào trận đánh như sau:

- Sư đoàn bộ binh 320 và Trung đoàn bộ binh 95B

- Tiểu đoàn 1 thuộc Trung đoàn 273 xe tăng

- Trung đoàn 593 pháo cao xạ phòng không

- Trung đoàn 675 pháo binh

- 2 Tiểu đoàn chủ lực của địa phương và các lực lượng khác cùng phối hợp.

Vào thời điểm này Sư đoàn 320 đang triển khai đội hình chiến đấu ở Chư Phao, Đạt Lý, Cẩm Ga. Phía Đông Đường số 7B đã có Tiểu đoàn 9 thuộc Trung đoàn 64 đang đứng chân. Từ Cẩm Ga đi Cheo Reo khoảng 50 km, cơ động nhanh cũng phải mất 1 ngày. Mọi cố gắng cao nhất, mọi nỗ lực cao nhất của chiến dịch đều tập trung giành cho kỳ được thắng lợi của trận truy kích.


Bộ Tư lệnh chiến dịch đã sử dụng Sư đoàn 320 được tăng cường Trung đoàn bộ binh 95B, 1 Tiểu đoàn xe tăng và một bộ phận của Trung đoàn pháo binh 675 truy kích diệt đạo quân đang tháo chạy trên Đường 7. Đồng thời đề nghị Bộ Tư lệnh Quân khu 5 sử dụng lực lượng vũ trang tỉnh Phú Yên chốt chặn địch ở khu vực Củng Sơn. Bộ Tư lệnh đã phân công đồng chí Phó tư lệnh chiến dịch và một bộ phận cơ quan trực tiếp đi cùng Sư đoàn 320.

[vnmilitaryhistory]

Chiều 16 tháng 3 Sư đoàn 320 và các đơn vị đã nhận nhiệm vụ truy kích địch trên Đường số 7. Vì đã được dự báo trước, tuy đường xa, tổ chức hiệp đồng phức tạp, cơ động lực lượng cũng gặp nhiều khó khăn. Nhưng ngay sau khi nhận lệnh Sù đoàn 320 đã bôn tập về hướng thị xã Cheo Reo. Tiểu đoàn 9 thuộc Trung đoàn 64 đang đứng chân ở phía Đông Đường 14 đã cơ động lực lượng lên phía trước để chặn địch. Chiều 17 tháng 3 phần lớn đội hình Tiểu đoàn 9 đã cơ động đến Đường số 7 tại cầu IaNu cách Đông Cheo Reo 4 km. Như một mũi dao bất ngờ và vững chắc cắt chặt xuống Đường số 7. Tiểu đoàn 9 đã cắt ngang đội hình quân địch đã rối loạn lại càng rối loạn thêm. Tiểu đoàn đã chặn đứng khối lớn quân địch lại phía sau. Đây chính là một bàn đạp, một thế trận vững chắc cho đội hình của toàn bộ Trung đoàn 64 vận động tiến công rất mãnh liệt vào đội hình bị chặn đứng đang rối loạn của địch tại khu vực Chư Mơ ri A. Thị xã Cheo Reo nhỏ hẹp lúc này trở thành tụ điểm của hàng vạn sắc lính và dân chúng. Trên dọc Đường số 7, khoảng 2000 chiếc xe ôtô xếp hàng 3 hàng 4 chen chúc xô đẩy lẫn nhau để tháo chạy, đã tắc nghẽn lại càng tắc nghẽn hoàn toàn. Đội hình địch không thể nhúc nhích cơ động chạy trốn được trước sức mạnh tiến công áp đảo của các lực lượng ta trên các hướng mũi. Từ thời điểm này, không một xe nào chạy thoát, vượt qua được trận địa chốt chặn của ta. Trung đoàn đã tranh thủ thời gian tổ chức chuẩn bị, sẵn sàng đột phá tiến công vào khu chiến địa Cheo Reo.


Cùng thời điểm này sở chỉ huy và 1 Tiểu đoàn của Trung đoàn bộ binh 48 đã cơ động đến khu vực Chư Pa. Phát hiện thấy Liên đoàn biệt động quân 23 và lực lượng bảo an từ thị xã Cheo Reo đang nống ra khu vực Tây Nam. Tiểu đoàn đã nhanh chóng chiếm giữ núi Chư Pa chặn đánh thẳng vào đội hình của địch ngay tức khắc, quân địch phải chạy quay trở lại phía thị xã. Thừa thắng, Trung đoàn 48 cơ động đội hình vào sát sân bay và sử dụng một bộ phận cắt luôn Đường 7 cách Cheo Reo 3 km về phía Bắc, hình thành tiếp một thế trận bao vây cô lập quân địch trong khu chuẩn bị quyết chiến.


Lúc 9 giờ ngày 17 tháng 3, tại khu vực Phú Nhơn trên Đường 14, Trung đoàn bộ binh 9 của ta cũng cơ động được đến khu vực Kênh Sắn thuộc chi khu Phú Nhơn. Phát hiện thấy quân địch đang tháo chạy, Trung đoàn nổ súng tiến công áp đảo luôn, diệt một số, số còn lại chạy về phía Phú Nhơn. Trước sức áp đảo rất mạnh mẽ của ta, quân địch chiếm giữ Phú Nhơn và cả bọn bại binh vừa chạy về bỏ luôn Phú Nhơn tháo chạy. Thừa thắng sốc tới, Trung đoàn tiến hành một loạt các trận đánh, giải phóng luôn Phú Quang, Mỹ Thạch và Căn cứ 433. Tiếp tục xuyên rừng theo hướng Đường số 7 đánh chiếm các chốt bảo an. Đến sáng 18 tháng 3 đội hình của Trung đoàn đến sát phía Tây và Đông Nam Phú Thiện, triển khai ngay đội hình tiến công quận lỵ Phú Thiện, thực hiện chia cắt phía sau đội hình quân địch của chiến dịch. Tạo điều kiện cho các lực lượng bạn thực hành tiến công vào thị xã Cheo Reo. 7 giờ sáng ngày 18 tháng 3, trên các hướng quân ta đã hình thành thế bao vây, chia cắt, ở tư thế sẵn sàng tiến công tiêu diệt quân địch đang ùn tắc tại thị xã Cheo Reo. Về phía địch, bọn chỉ huy Quân đoàn 2 cũng lệnh cho các lực lượng phải tìm mọi cách để chốt giữ cho bằng được Cheo Reo và Phú Thiện, bảo đảm cho đoàn quân rút chạy an toàn.


11 giờ 30 phút ngày 18 tháng 3 pháo binh ta pháo kích Cheo Reo. Ngay khi hoả lực pháo bắn chuẩn bị đã trúng nhiều mục tiêu. Các loại hoả lực đi cùng đồng thời chế áp mãnh liệt trên các hướng đột kích. Pháo binh xe kéo bắn cấp tập vào trung tâm cơ quan tiểu khu, nơi địch đang dồn co cụm đông nhất, hỗn loạn nhất: xe địch bốc cháy, binh lính hoảng loạn, mạnh kẻ nào kẻ ấy chạy, chúng giẫm đạp lên nhau để thoát thân. Xe tăng, xe cơ giới các loại tranh nhau vượt qua cầu Ba Nu. Cầu bị sập, xe rơi xuống sông, các xe đang ùn tắc tại đầu cầu lao tràn xuống sông định vượt bừa qua sông. Thật không may mắn cho những xe liêu lĩnh đó, nước sâu, cát lún, lại bị tiến công bằng hoả lực pháo cối, bị uy hiếp từ nhiều phía, xe hỏng ùn lại, người chết chồng chất lên nhau. Trên bãi sông ngổn ngang xác xe cháy và xác người.


Cầu bắc qua sông đã bị sập hoàn toàn, biết chắc chắn không thể tháo chạy như ý muốn được nữa. Phạm Van Phú đã điện cho tên chuẩn tướng Phạm Duy Tất, chỉ huy cuộc rút chạy: "Mở đường máu mà tháo thân. Mạnh đơn vị nào, đơn vị ấy chạy, xe không đi nổi thì phá xe, tìm đường, bỏ đi mọi tình huống mà luồn cho thoát, lấy Củng Sơn làm tụ điểm". Ngay sau khi nhận được điện của Phú, Tất tót lên máy bay chuồn trước, bỏ mặc lại một đội quân ô hợp đang kêu la, hoảng hốt, tranh cướp nhau giẫm đạp lên nhau để tìm đường thoát thân. Quân lính chấp hành "lệnh tháo thân" của tướng Phú đã vứt bỏ xe pháo, phương tiện, thậm chí bỏ lại cả người nhà gia đình lội bừa sang sông chạy thục mạng. Tướng Tất phải thốt lên: "Tổn thất quá nặng nề, gần như tan rã". Chẳng còn đường nào để thoát thân đối với binh lính, ngoài con đường độc nhất vô nhị là: bỏ súng - giơ tay cao khỏi đầu - kẻ nào nhát gan hơn và có điều kiện thì vẫy thêm một mảnh vải trắng để đầu hàng. Quân địch sau hồi hoảng loạn đã lũ lượt kéo nhau ra hàng, đông đến nỗi ta không đủ người để áp tải, phải chỉ đường cho chúng tự đi về hướng phía sau ta.


Ngay trong đêm 18 tháng 3, lực lượng còn lại của địch không rút chạy được, một số tên chỉ huy cầm đầu, cùng xe tăng dồn về đã hội tụ với đám quân chiếm đóng tại chỗ tổ chức trong khu vực tiểu khu ngoan cố chống cự lại ta. Hành động chống cự cũng chỉ là bột phát và cùng đường, không có tổ chức. 24 giờ cùng ngày lực lượng co cụm này cũng bị tiêu diệt, bắt sống và tan rã hết. Số tàn quân chạy thoát trên Đường số 7 bị các trận địa chốt của ta đánh bật trở lại, chúng dồn cục thành 2 cụm lực lượng ở Nam Cheo Reo khoảng 2 km. 6 giờ 20 phút ngày 19 tháng 3, quân ta tiếp tục bao vây, gọi hàng và tiến công rất mãnh liệt, xoá sổ luôn cả 2 cụm quân này. Đến 9 giờ sáng ngày 19 tháng 3, quân ta đã hoàn toàn giải phóng thị xã Cheo Reo tỉnh Phú Bổn.


Trong lúc trên các hướng tiến công, quân ta vừa giải phóng Cheo Reo, đang tiến công tiêu diệt bộ phận đi giữa và cuối của đội hình quân địch rút chạy trên Đường 7 thì nhận được tin quân địch ở Quảng Trị đã tháo chạy về Huế (19 tháng 3). Như vậy, không chỉ Quân Khu 2 chấp hành kế hoạch chiến lược của Thiệu rút bở Tây Nguyên mà Quân Khu 1 gần như đồng thời cũng phải chấp hành kế hoạch chiến lược của Thiệu: rút bỏ cái cửa ngoài đồng bằng, vùng giáp ranh giành đi giật lại với ta nhiều lần trong lịch sử. Sự chỉ đạo chiến lược của địch lúc này càng thêm lỡ đà và thất thế - bối rối và do dự, một điều nguy hiếm vỡ thế chiến lược đang rình rập đối với chúng.