Đội tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu

[vnmilitaryhistory]

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này còn đảm đương một nhiệm vụ rất quan trọng của thành phố là mở lớp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ nội, ngoại thành. Các lớp đào tạo cán bộ tự vệ nội thành tổ chức ở doanh trại của trung đội Trần Quốc Toản. Còn trung đội Hà Huy Tập (ở Sinh Từ) trực tiếp huấn luyện cho cán bộ tự vệ ngoại thành.


Việc huấn luyện quân sự, chính trị của Đội Tự vệ chiến đấu cho Thanh niên tự vệ Thành đã đem lại nhiều kết quả tích cực. Nó góp phần nâng cao ý chí đấu tranh chống thù trong giặc ngoài và tinh thần vũ trang toàn dân của nhân dân, nhất là thanh niên các khu phố ở Thủ đô Hà Nội.


Cuối tháng 11, bọn chủ ngân hàng Đông Dương đồng lõa với bọn Tưởng, định ăn quỵt của nhân dân ta một lượng tiền lớn bằng cách hủy bỏ không tiêu tiền giấy bạc 500 đồng mà chúng vừa phát hành. Ngày 24 tháng 11, Thành ủy chủ trương huy động đông đảo quần chúng mít tinh phản đối vào ngày 26 tháng 11 ngay trước cửa nhà băng Đông Dương. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh cử ngay cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố, đến các đoàn thể cứu quốc, vận động quần chúng tham gia. Các cán bộ phụ trách đã bàn kế hoạch tổ chức thực hiện. Ngay sau đó nhiều anh chị em đã tỏa xuống các đường phố, đến từng nhà vận động. Chị em trung đội Minh Khái phối hợp cùng đoàn viên Phụ nữ Cứu quốc và nữ Tự vệ Thành vận động các bà, các chị ở khắp các phố buôn bán, các chợ lớn đi mít tinh thật đông.


Quá trưa 26 tháng 11, đồng bào thành phố đã kéo về hướng nhà băng Đông Dương, phần lớn là chị em các khu phố, các bà nội trợ. Các chị tự vệ Minh Khai chia nhau đứng giữa các ngả đường, đón bà con vào quảng trường trước cửa nhà băng. Đội trưởng Lê Trung Toản, thành viên ban lãnh đạo cuộc đấu tranh đã có mặt tại trụ sở Thanh niên cứu quốc Thành (29 Lý Thái Tổ) để chỉ đạo. Các đồng chí Nguyễn Anh Bảo và Đỗ Đức Kiên trực tiếp chỉ huy các anh chị em Tự vệ chiến đấu tại quảng trường để giữ trật tự và bố trí các tổ chiến đấu bí mật ém quán ở một số vị trí xung quanh quảng trường, sẵn sàng giáng trả nếu kẻ địch dám liều lĩnh vũ trang chống lại. Khi ta vừa ổn định hàng ngũ thì một toán quân Tưởng kéo đến, dàn hàng ngang trước mặt đồng bào ta và bắn hàng loạt đạn chỉ thiên hòng uy hiếp, buộc đồng bào ta phải giải tán. Một số đồng bào bắt đầu nhốn nháo. Các đồng chí Đỗ Đức Kiên, Bạch Ngọc Liễn¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất), Ninh Hữu Cẩn, Hà Giáp và nhiều đồng chí Tự vệ chiến đấu khác liên tiếp hô to các khẩu hiệu: Thu đổi bằng hết giấy bạc 500, không được quỵt! Cả khối quần chúng đông đảo nhiệt liệt hưởng ứng hô vang hết đợt này đến đợt khác. Đổi hết! Không được quỵt! Quân Tưởng kéo đến thêm. Ta cũng có người đến thêm đứng bọc sau lưng chúng và tiếp tục hô vang khẩu hiệu đấu tranh. Trước khí thế đấu tranh kiên quyết của đồng bào ta, lại có cán bộ Ban liên lạc Việt - Hoa tới giải thích, quân Tưởng không dám tiếp tục khiêu khích, dọa nạt. Bỗng có một loạt đạn nổ, vài người bị thương nhẹ do có kẻ cố tình kích động xung đột lớn. Các đồng chí Tự vệ chiến đấu nâng người bị thương lên và liên tiếp hô lớn: Đả đảo bọn giết người! Bọn giết người phải đền tội! Bọn giết người phải bị trừng trị! Nhà băng Pháp phải chịu trách nhiệm về việc này! Đổi hết tiền! Không được quỵt! Trước khí thế đấu tranh của đồng bào ta càng sôi sục, hàng ngũ đấu tranh càng giữ vững, cuối cùng bọn chủ nhà băng Đông Dương phải cử đại diện ra nhận sẽ thu đổi hết giấy bạc 500. Cuộc đấu tranh đã thắng lợi. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hoàn thành nhiệm vụ vận động quần chúng và bảo vệ cuộc đấu tranh.


Cuối tháng 11 và tháng 12 nàm 1945, cả thành phố tập trung vào việc chuẩn bị cho cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam mới. Bọn Việt quốc, Việt cách mặc dù phải nhận đoàn kết hợp tác với ta trước khí thế đấu tranh của nhân dân, nhưng vẫn tìm mọi cách chống phá. Lúc này chúng tập trung chống Tổng tuyển cử, vì chúng biết tuyệt đại đa số nhân dân sẽ không bỏ phiếu cho bọn Việt gian bán nước phản động. Dựa vào thế lực của quân Tưởng, chúng dùng loa phát thanh, các tờ báo, các toán lưu động có vũ trang... ra sức tuyên truyền nói xấu ta và phá Tổng tuyển cử. Chúng còn huy động một số tay sai và quần chúng lạc hậu dự định biểu tình tuần hành qua các đường phố để chống phá Tổng tuyển cử.


Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được Trung ương, Xứ ủy, Thành ủy giao nhiệm vụ làm nòng cốt tiến hành những trận chiến đấu chống những cuộc biểu tình phản cách mạng. Lúc này phần lớn cán bộ, chiến sĩ đang cùng các đoàn thể thành phố tuyên truyền cho Tổng tuyển cử. Đội đã lập nhiều tổ tuyên truyền, mỗi tổ 3 người, được bồi dưỡng nội dung và phương pháp tuyên truyền vận động, để phổ biến chủ trương đúng đắn, thiện chí của ta và vạch trần luận điệu xuyên tạc, vu khống của bọn phản động. Một lực lượng khá lớn tỏa ngay xuống những cơ sở đường phố dự kiến chúng sẽ biểu tình đi qua vừa tuyên truyền, giáo dục, vận động quần chúng, vừa tổ chức đội ngũ tiến hành chống biểu tình. Các đội viên Tự vệ chiến đấu sẽ mặc thường phục, tổ chức đấu tranh ở xa những nơi có quân Tưởng.


Ngày 12 tháng 12 năm 1945, ta đánh thắng trận đầu "chống biểu tình" trên đường phố Hà Nội. Khởi đầu, bọn Việt quốc, Việt cách gồm vài chục tên từ phố Quán Thánh tiến về phía chợ Đồng Xuân, vừa đi vừa hô khẩu hiệu, phát thanh kêu gọi biểu tình, phát báo có những bài chống Tổng tuyển cử, hai đầu đường (bốt Hàng Đậu và Cầu Gỗ) có lính Tưởng đứng gác. Lúc đó, các tổ tuyên truyền vận động Tổng tuyển cử của Đội Tự vệ chiến đấu ở các khu phố lân cận và một số tổ đặc trách từ trụ sở đội, mang theo vũ khí trong người đã có mặt tại phố Hàng Giấy và trước cửa chợ Đồng Xuân. Một đồng chí trong tổ đặc trách xông vào giữa bọn chúng đang phát báo, hỏi: Báo gì đây? Chúng đáp: Báo Việt Nam! Đồng chí ta nói lớn: Việt Nam gì, báo của chúng mày là báo Việt gian! Nói rồi, đồng chí đó giật chồng báo trên tay chúng, quẳng xuống đất. Cuộc xô xát bắt đầu. Đồng bào xung quanh chỉ chờ cơ hội đó, lập tức đổ xô lại bao vây, trừng trị. Bị bất ngờ, chúng hoảng loạn chạy trốn, nhiều đứa lao bừa vào nhà dân quanh đó để trốn, các đồng chí ta vượt theo. Người trong nhà kín đáo ra hiệu chỉ cho chúng ẩn nấp để đồng chí ta lôi ra. Chúng phải van lạy xin tha, chủ nhà cũng khéo léo xin cho, sau khi cảnh cáo không được tái phạm. Bọn lính Tưởng đứng gác chỉ dám bắn chỉ thiên thị uy. Các đồng chí Tự vệ chiến đấu sau khi hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ, lại ung dung hòa trong dòng người trên đường phố. Đồng bào vui mừng hả hê bàn tán về trận thắng đầu tiên này. Qua trận đầu, ta rút kinh nghiệm, thấy rõ mức độ tinh thần của bọn phản động, phản ứng của binh lính Tưởng, khả năng hành động của anh chị em Tự vệ chiến đấu và trình độ chính trị của nhân dân nội thành.


Ngày 13 tháng 12, trinh sát của đội nắm được tin bọn Việt quốc, Việt cách sẽ tổ chức cuộc biểu tình khiêu khích to hơn vào ngày 14. Ta còn bắt được kế hoạch của chúng là chia quân nhiều ngả, chủ yếu theo các trục đường tàu điện, về bến tàu điện ở bờ hồ Hoàn Kiếm; nơi có đông dân lên xuống, qua lại để tuyên truyền chống Chính phủ, phá Tổng tuyển cử.

[vnmilitaryhistory]

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh huy động lực lượng lớn hơn, tiếp tục làm nòng cốt trong trận chống biểu tình thứ hai. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo được phân công trực tiếp chỉ huy. Các đội viên Tự vệ chiến đấu được chia thành nhiều nhóm, mặc thường phục, giấu kín vũ khí trong người (chủ yếu là quả đấm sắt, thanh sắt, bù-loong, dao găm và cả súng lục...). Đồng chí Tiến mang búa tầm sét của công nhân xe lửa; đồng chí Vũ Yên được mang khẩu súng ngắn pạc-hoọc và 4 quả hỏa mù nước, vỏ thủy tinh.


Từ sáng sớm 14, các tổ đã chia nhiêu ngả (đi bộ hoặc đi tàu điện đến Bờ Hồ) trà trộn trong dân ở gần nhà Thủy Tạ, Nhà đèn, rạp chiếu bóng Hòa Bình. Các tổ đã nhận ra nhau nhưng làm như không quen biết, chủ động thực hiện nhiệm vụ đã phân công hoặc tuyên truyền, giải thích với nhân dân hoặc sẵn sàng tư thế đánh địch (nhưng hạn chế dùng súng). Khi nào đánh, đồng chí Anh Bảo sẽ phát lệnh. Nếu bọn lính Tương can thiệp, đồng chí Vũ Yên sẽ tung hỏa mù bảo vệ cho anh chị em ta rút sau khi đã đập tan đám biểu tình phản cách mạng.


Khoảng 10 giờ sáng, khi các đoàn tàu điện từ các hướng vừa đến bến, một tốp khá đông những tên Việt quốc, Việt cách ngồi trong các toa tàu chĩa loa sang hai bên thành tàu lớn tiếng kêu gọi biểu tình và hô những khẩu hiệu phản cách mạng: Đả đảo Tổng tuyển cử! Đả đảo Chính phủ Việt Minh! Anh chị em Tự vệ chiến đấu trà trộn trong dân như những dân thường lên tiếng phản đối, kêu gọi mọi người cùng phản đối. Nhiều người dân đứng quanh hưởng ứng phản đối theo, rồi hô vang: Ủng hộ Tổng tuyển cử! Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh. Thấy có tiếng hô ngược lại với chúng, một nhóm phản động từ trên tàu nhảy xuống đường lơ láo, xoi mới tìm người hô khẩu hiệu. Có tên chặn cửa tàu giơ súng đe dọa. Tên gọi loa vẫn tuôn ra những lời lẽ phản động. Đồng chí Anh Bảo phát lệnh. Đồng chí tiểu đội trưởng trinh sát của đội bất ngờ xông lên đấm tên cầm súng ngã vào trong tàu. Một tên đứng trong tàu giơ súng nhằm đồng chí Anh Bảo định bắn, nhưng tiểu đội trưởng Lê Thành Quế và hai chị Quách Thị Vinh, Mai Lịch cùng phát hiện, đã kịp thời bắn trước, tên này né tránh được nhưng đạn lại trúng tên đang cầm loa phóng thanh. Một tên khác bắn lại, trúng đầu đồng chí Quế. Lúc này, tất cả anh chị em Tự vệ chiến đấu đang ở trên tàu hay dưới đường đều nhất tề xông tới bọn địch, dùng những vũ khí sẵn có đánh chúng. Tên bắn lén đồng chí Quế bị nhát búa vào mặt. Những tên khác đều bị đánh túi bụi bằng quả đấm sắt, thanh bù-loong, báng súng...


Bị đánh bất ngờ, mãnh liệt, tất cả bọn chúng đều hoảng sợ tháo chạy tán loạn, cả bến tàu điện huyên náo. Đông đảo đồng bào có mặt ở đó, người tránh dạt sang một bên, người chỉ chỗ lẩn trốn của những tên phản động, người cùng anh em đấm đá bọn chống đối. Một chủ cửa hàng sơn khung xe đạp đã đưa các thanh tuýp xe cho anh em làm vũ khí đuổi đánh địch. Đồng chí Vũ Yên đuổi theo một tên chạy trốn vào ngõ Hàng Hành. Do chạy nhanh quả hỏa mù giấu trong túi áo va vào nhau bị vỡ, tỏa khói thành một vệt tuôn ra nghi ngút, mọi người xung quanh kêu ầm lên. Nhưng đồng chí Vũ Yên vẫn chạy và đuổi kịp tên phản động đang chui vào bếp một nhà dân gần đó, kịp đá tung khẩu súng trong tay nó, dùng báng súng của mình nện lên đầu nó. Một đồng chí ta chạy tiếp tới định dùng dao đâm chết tên phản động; đồng chí Vũ Yên đã ngăn lại, chỉ cho đánh không cho giết.


Bọn Việt quốc, Việt cách tan tác hết. Khi bọn lính Tưởng kéo đến thì chỉ thấy đám đông nhân dân (trong đó có nhiều anh chị em Tự vệ chiến đấu cải trang) đang phẫn nộ chửi rủa bọn gây rối và xúm quanh đồng chí Lê Thành Quế bị thương nặng. Chị Mai Lịch và Quách Thị Vinh quần áo thấm máu, nước mắt đầm đìa, đầu tóc rũ rượi vừa ôm khóc đồng chí Quế vừa phân bua là mấy anh em đi qua đây thì người anh bị bọn phản động trên tàu điện bắn trúng. Đồng bào xung quanh vừa xúc động trước ngươi bị nạn, vừa tỏ thái độ căm uất kẻ giết người. Bọn lính Tưởng hùng hổ tới nhưng không có cớ can thiệp, khủng bố đành bỏ đi. Chị Mai Lịch đưa ngay đồng chí Quế vào nhà thương Phủ Doãn, chị Quách Thị Vinh ở lại tiếp tục tố cáo tội ác của bọn phản động. Vì vết thương quá nặng, ngày hôm sau đồng chí Lê Thành Quế đã hy sinh, để lại niềm thương tiếc vô hạn trong Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành, các đoàn thể cứu quốc và nhiều bà con thành phố.


Liên tiếp bị thất bại, nhưng bọn Việt quốc, Việt cách vẫn tìm mọi cách tiếp tục chống phá Tổng tuyển cử. Trinh sát ta nắm được kế hoạch của chúng lần này khác hai lần trước. Chúng định tổ chức một cuộc biểu tình tuần hành, xuất phát từ Ngũ Xã, không đi tàu điện mà đi bộ dọc đường tàu lên Quán Thánh - Bờ Hồ, tiến đến trước Bắc Bộ Phủ để biểu tình chống Chính phủ, chống Tổng tuyển cử. Lực lượng chúng định huy động khoảng 100 tên có cờ "ba que" dẫn đầu, sẽ vừa đi vừa hò hét chống phá. Thời gian chúng dự định tiến hành là ngày 20 tháng 12.

[vnmilitaryhistory]

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh tiếp tục làm lực lượng xung kích cùng các đoàn thể cứu quốc, Tự vệ Thành và công an trừng trị bọn phản động, phá cuộc biểu tình phản cách mạng này. Các đồng chí phụ trách họp bàn ngay kế hoạch và phân công đồng chí Đỗ Đức Kiên trực tiếp chỉ huy. Theo kế hoạch, ta dự kiến sẽ "đánh" nhiều trận ở Hàng Giấy, chợ Đồng Xuân, Hàng Đường, Hàng Ngang... và kết thúc trước khi đến Bờ Hồ. Anh chị em Tự vệ chiến đấu cùng các lực lượng bạn xuống các khu phố dọc hai bên đường (chúng dự định tuần hành qua) chuẩn bị trận chiến đấu "chống biểu tình". Từ Hàng Giấy đến chợ Đồng Xuân, các đoàn thiếu nhi quàng khăn đỏ được anh chị phụ trách và các nữ tự vệ Minh Khai hướng dẫn, đã khua vang trống ếch với đội hình dài cản đường, chia cắt đám tuần hành của bọn phản động. Một số anh em Tự vệ chiến đấu đột kích chớp nhoáng đánh vào một số tên đi đầu hoặc đi cuối. Nhiều đồng bào đi đường, nhân cơ hội cũng tham gia đánh đuổi một số tên tách khỏi đội hình biểu tình của chúng. Bọn lính Tưởng gác ở đầu đường cũng chỉ bắn chỉ thiên, không dám rời ụ gác. Nhiều tên biểu tình bị đánh bươu đầu, sứt trán lùi dần. Đến phố Hàng Đào, bọn chúng còn độ dăm chục tên. Tên chỉ huy đi đầu cạnh tên cầm cờ "ba que" vẫn lớn tiếng hò hét đồng bọn tiếp tục tiến. Khi chúng kéo đến cuối Hàng Đào, còn cách ụ gác của lính Tưởng ở đầu phố Cầu Gỗ khoảng vài trăm mét, theo kế hoạch đã thống nhất, đồng chí Đỗ Đức Kiên xông vào đánh tên chỉ huy, đồng chí Vũ Tiên đánh tên cầm cờ, ba đồng chí khác thành ba mũi từ hè bên số chẵn đánh sang hè bên số lẻ, cắt ngang đội hình phía sau của chúng. Anh em vừa đánh vừa hô hào đồng bào cùng đánh. Trận đánh diễn ra rất nhanh chóng và thắng lợi. Tên cầm cờ bị một búa của đồng chí Tiến đánh vào tay bèn vứt cờ chạy thẳng. Bọn phía sau bị anh em Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành và đồng bào đi đường cùng đánh. Tên chỉ huy chưa kịp đối phó đã bị đồng chí Kiên bất ngờ dùng báng súng của mình, đánh vào cánh tay cầm súng của nó; khẩu súng bị văng đi và nó quay đầu tháo chạy. Đồng chí đuổi theo rất sát, thấy nó chạy vào một nhà đồng bào, bèn xông vào theo. Tên chỉ huy cuộc biểu tình nhận ra đồng chí Kiên vội quỳ xuống, xưng tên là Phường. Đồng chí đã nhận ra nó từ trước, biết nó chính là Phạm Văn Phường con Phạm Văn Bình từng là bộ trưởng bộ thanh niên và thể thao của chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim. Nó còn là cháu của cụ Phạm Văn Nam thày dạy học của đồng chí. Tên cầm đầu cuộc biểu tình phản cách mạng mặt tái mét, cúi đầu xin tha tội. Đồng chí Đỗ Đức Kiên chĩa súng vào mặt nó cảnh cáo: Tội mày đáng chết, anh tha, từ nay không được đi theo bọn phản động làm càn nữa! Nó cảm ơn rối rít, xin lui.


Cuộc biểu tình ngày 20 tháng 12 năm 1945, một đỉnh cao cố gắng chống phá Tổng tuyển cử của bọn Việt quốc, Việt cách đã bị Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đập tan. Từ đó đến ngày 6 tháng 1 năm 1946, bọn chúng chỉ quanh quẩn ở khu vực Ngũ Xã, không tiến hành được cuộc biểu tình phản cách mạng chống Tổng tuyển cử nào nữa.


Càng gần đến ngày 6 tháng 1 năm 1946, cuộc vận động Tổng tuyển cử ở Hà Nội càng sôi nổi. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tiếp tục làm nhiệm vụ vận động quần chúng và bảo vệ trật tự trong cuộc vận động này.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các ứng cử viên đại biểu Quốc hội ra mắt đồng bào trong cuộc mít tinh lớn ở Việt Nam Học Xá. Anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được huy động tới canh gác bảo vệ trật tự khu vực sát lễ đài. Anh chị em một lần nữa vô cùng phấn khởi được gần Bác Hồ, gìn giữ trật tự, góp phần bảo vệ Bác.


Ngày 6 tháng 1 năm 1946, đồng bào Hà Nội cùng đồng bào cả nước đi bầu cử Quốc hội như một ngày hội lớn của toàn dân. Tất cả cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hòa cùng nhân dân Hà Nội làm nhiệm vụ công dân đi bỏ phiếu bầu những đại diện xứng đáng của mình, đồng thời anh chị em đều tham gia công tác bầu cử như tham gia bảo vệ hòm phiếu, tuần tra canh gác bảo đảm an ninh trật tự trên đường phố. Cuộc Tổng tuyển cử đã thành công rực rỡ. Anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu rất phấn khởi được góp phần xứng đáng vào thắng lợi chung đó.


Giữa tháng 1 năm 1946, đại đội tự vệ toàn Thành được tổ chức ở bãi SEPTO (nay là sân vận động Hàng Đẫy) như một biểu dương lực lượng vũ trang cách mạng hùng hậu của thành phố sau ngày Tổng tuyển cử. Trung đội Tô Hiệu dưới sự chỉ huy của đồng chí Vỵ Hải đã biểu diễn các động tác đội ngũ, thao tác sử dụng súng, triển khai đội hình tiểu đội, trung đội vận động trong hành quân và chiến đấu. Động tác của anh em trung đội Tô Hiệu đều, mạnh, đẹp được hàng vạn Tự vệ Thành nhiệt liệt cổ vũ.


Càng tham gia đấu tranh, thực hiện những nhiệm vụ cấp trên giao cho, đông đảo anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu ngày càng tiến bộ. Qua thử thách trong những trận đấu tranh và được giáo dục về Đảng, một số đồng chí đã thật sự trưởng thành. Trong những ngày đầu tháng 9, chi bộ của đội mới chỉ có 3 đảng viên. Cuối tháng 11, thêm đồng chí Đỗ Đức Kiên được kết nạp vào Đảng ngay sau trận đấu tranh trước cửa ngân hàng Đông Dương. Tiếp đó đầu tháng 1 năm 1946, các đồng chí Đỗ Trình, Hoàng Phương, Vũ Yên, Vũ Văn Đôn, Nguyễn Văn Tích... lần lượt được kết nạp vào Đảng. Chi bộ Đảng của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đến đây đã có gần 10 đồng chí, tăng thêm hẳn sức mạnh lãnh đạo trực tiếp của chi bộ Đảng.

[vnmilitaryhistory]

Đội hình của đội lúc này được bố trí theo sự phân công mới, từ bắc đến nam thành phố.

Trung đội Tô Hiệu sau khi hoàn thành chương trình huấn luyện quân sự, chính trị đã chuyển lên phía bắc thành phố, làm nhiệm vụ tại các khu Hồng Hà. Trúc Bạch xuống đến phố Hàng Than, Hàng Đậu, khống chế hoạt động của bọn phản động tại khu vực Ngũ Xã. Trung đội Tô Hiệu đóng tại Nghĩa Dũng, ở đây có nhiều cơ sở phản động nhưng cũng có đông đảo anh chị em công nhân nhà máy điện, máy nước Yên Phụ. Từ Nghĩa Dũng, anh em đã xuống cơ sở tiến hành công tác vận động quần chúng cả ngoài bãi sông Hồng và các đường phố trong đê, tiến hành tuần tra, canh gác và luyện tập. Phong trào quần chúng không chỉ ở Nghĩa Dũng, Phúc Xá mà cả Bãi Giữa và Phúc Tân; rồi từ Yên Phụ đến Hàng Than, Hàng Đậu... đều có chuyển biến tốt. Được chỉ huy đội đồng ý, trung đội Tô Hiệu đã tuyển chọn thêm được 6 đội viên mới, trong đó có 3 đồng chí ở Bãi Giữa (sau này thành cốt cán hoặc lãnh đạo đại đội Hồng Hà và trung đội Nghĩa Dũng). Các đơn vị Tự vệ đường phố được anh em trung đội Tô Hiệu giúp đỡ huấn luyện cũng đã trưởng thành rõ rệt, cùng phối hợp với nhau tăng cường hoạt động bảo đảm an ninh trật tự. Trung đội Tô Hiệu còn quan hệ chặt chẽ với đơn vị quân đội đóng ở nhà máy điện, máy nước nên hoạt động, của Tự vệ chiến đấu càng tăng hiệu lực. Cả bọn Việt quốc và lính Tưởng ở khu vực này không dám xông xáo quấy nhiễu, phá phách như trước.


Trung đội Phó Đức Chính đóng tại phía nam thành phố vừa tiến hành huấn luyện, vừa phục vụ đại đội huấn luyện của đội, vừa canh gác bảo vệ đài phát thanh ở Vọng, vừa làm công tác vận động quần chúng tại các khu phố Đại La, Bạch Mai. Việc bảo vệ đài phát thanh của trung đội Phó Đức Chính được phối hợp chặt chẽ với anh em tự vệ công nhân trong sự hiệp đồng chung với tiểu đoàn bộ đội đóng ở gần đó. Tiểu đội trưởng Cát được cử đặc trách giúp đỡ huấn luyện quân sự và hướng dẫn tự vệ phối hợp với trung đội tuần tra, canh gác, công tác cơ sở. Trung đội trưởng Nguyễn Văn Cừ thường quan hệ chặt chẽ với chủ tịch Ủy ban nhân dân khu phố Bạch Mai Vũ Văn Quý; sau khi đồng chí Quý chuyển công tác, đồng chí Nguyễn Văn Sâm, nguyên trung đội phó trung đội Phó Đức Chính được trên điều sang thay đồng chí Quý, quan hệ công tác giữa trung đội với ủy ban càng thêm khăng khít. Đồng chí Phan Sinh, trung đội phó trung đội Ký Con sau lớp học tập trung của đội, được cử đặc trách xây dựng và huấn luyện trung đội tự vệ Quỳnh Lôi, giúp huấn luyện quân sự cho một số sinh viên ở Việt Nam Học Xá. Nhờ huấn luyện quân sự tốt, việc huấn luyện chính trị cho sinh viên thêm thuận lợi, chống lại ảnh hưởng tuyên truyền phản động của bọn Việt quốc trong một số sinh viên. Trung đội Phó Đức Chính còn cử anh em tổ chức và trực tiếp dạy các lớp bình dân học vụ, tổ chức và trực tiếp phụ trách thiếu nhi khu phố, tuyên truyền và dạy chữ cho các chị em cô đầu trước kia ở Lạc Thành Đài, cùng địa phương nắm chắc tình hình bọn phản động và các đầu mối mua hoặc lấy vũ khí của quân Tưởng. Trung đội Phó Đức Chính đã kết hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương xây dựng khu phố Bạch Mai thành căn cứ hậu phương trực tiếp của Liên khu 2.


Các trung đội Hà Huy Tập, Trần Quốc Toản, Minh Khai, Ký Con, Lương Khánh Thiện... được bố trí chốt ở một số khu vực thuộc trung tâm thành phố.

Trung đội Hà Huy Tập đóng tại trường Sinh Từ (nay là trường phổ thông cơ sở Lý Thường Kiệt), ở sát liền với khu đóng quân của bọn Tưởng. Do luôn luôn cảnh giác và khôn khéo, anh em đã tránh được mọi sự khiêu khích của địch. Không những thế, anh em còn, tìm cách mua được một số súng của chúng và vận động chúng cho cả 18 con ngựa của quân Nhật giao lại. Trung đội Hà Huy Tập liên tục cử cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố Văn Miếu, Kim Liên, Khâm Thiên để vận động quần chúng và huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố. Đã có lục trung đội Hà Huy Tập tách một lực lượng cùng với lực lượng của các trung đội khác hình thành trung đội Lương Khánh Thiện, nhưng sau đó trung đội Lương Khánh Thiện lại được nhập vào trung đội Hà Huy Tập.


Trung đội Trần Quốc Toản vẫn đóng ở trường Kỹ nghệ thực hành, tiếp tục phục vụ các lớp huấn luyện cán bộ tự vệ nội thành và cử cán bộ, chiến sĩ tỏa xuống các khu phố 6 Liên khu 2, một phần Liên khu 1, khu Đông Kinh Nghĩa Thục làm công tác vận động quần chúng và huấn luyện quân sự. Một số đồng chí được phân công đi mua sắm vũ khí, một số đồng chí khác tổ chức sản xuất lựu đạn kiểu "lọ mực", đồng chí Xuân Trường¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất) và Đoàn Văn Dũng thường phải đem xuống Giáp Bát để thử.


Ở trung đội Minh Khai, các đồng chí nữ Giải phóng quân trước đây phụ trách trung đội chuyển đi nhận nhiệm vụ khác, nay chị Kim Xuyên làm trung đội trưởng, chị Kim Lan làm trung đội phó, chị Quách Thị Vinh làm chính trị viên. Trung đội Minh Khai tiếp tục ở trường Hàm Long vừa bảo vệ trụ sở Hội Phụ nữ cứu quốc Thành, vừa xuống các khu phố xung quanh làm công tác vận động quần chúng, nhất là tổ chức và phụ trách các đội thiếu nhi, huấn luyện quân sự chờ Tự vệ khu phố. Một số đồng chí có khả năng tuyên truyền còn được tuyển chọn vào đội tuyên truyền đặc biệt do đội tổ chức chỉ huy.


Trung đội Ký Con phần lớn phân tán thành các tổ, nhóm đảm nhiệm canh gác bảo vệ nhiều cơ quan quan trọng (trước dây do trung đội Tô Hiệu phụ trách) ở các phố Hàng Bồ, Hàng Trống, Gam-bét-ta, Tràng Thi...

Tại trụ sở đội còn có đội tuyên truyền đặc biệt, bao gồm các "báo cáo viên", chuyên được cử đi giải thích tình hình, phổ biến chủ trương, chính sách, nhiệm vụ, nói chuyện thời sự... với các đoàn thể quần chúng và nhân dân các khu phố.

[vnmilitaryhistory]

Đời sống vật chất của anh chị em lúc này tuy có khá hơn trước nhưng vẫn còn khó khăn, thiếu thốn, thường là bữa cơm đạm bạc. Nhiều trung đội không có điều kiện tổ chức bếp riêng, hàng ngày anh em vẫn phải về trụ sở đợi lĩnh cơm canh; có lần anh em trung đội Tô Hiệu đi lĩnh cơm canh, không may làm vỡ vò đựng canh trên tàu điện ca trung đội đành phải chịu ăn cơm không canh bữa đó.


Đời sống tinh thần của anh em ngày càng phong phú. Anh chị em thường xuyên được phổ biến tình hình nghe nói thời sự. Các trung đội đều động viên, cổ vũ phong trào ca hát, tổ chức diễn kịch, vừa làm cho đời sống luôn vui tươi, vừa có "vốn" để cùng sinh hoạt văn nghệ với quần chúng nhân dân khu phố.


Đặc biệt trong toàn đội, phong trào thể dục thể thao "khỏe vì nước" rất sôi nổi. Nhiều trung đội tập chạy đều dọc đường phố. Trung đội Phó Đức Chính chạy từ đài phát thanh xuống Ô Cầu Dền; nhiều bộ phận trung đội Ký Con chạy quanh bờ hồ Hoàn Kiếm...


Tết âm lịch năm đó, Tết độc lập đầu tiên của đất nước của mỗi người dân thành phố, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tổ chức một cái Tết tập thể "gia đình cách mạng" đầu tiên của nhiều anh chị em và cũng "rất Hà Nội" bằng sự cố gắng vượt bậc của toàn đội, sự ủng hộ nhiệt tình của các đoàn thể, nhất là Đoàn Phụ nữ cứu quốc thành phố, sự giúp đỡ của nhiều gia đình anh chị em, nhất là nhờ những bàn tay nội trợ khéo léo của các nữ chiến sĩ trung đội Minh Khai. Bữa liên hoan Tết của toàn đội có đủ bánh chưng, giò mỡ, dưa hành, thịt lợn, thịt gà, măng, miến... có cả 200 chiếc bánh gấc đỏ tươi do gia đình nữ đồng chí Liên tặng đội. Nhân dịp Tết, các trung đội đều trổ tài làm báo tường, múa hát, trang trí, thi đua dọn dẹp vệ sinh, trật tự...


Sau Tết Nguyên đán, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu phát huy những kết quả xây dựng và hoạt động đã đạt được, tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ được Thành giao trước tình hình mới. Lúc này tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến chuyển ảnh hưởng trực tiếp đến Hà Nội. Ở miền Nam, chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp ngày càng mở rộng: ở miền Bắc, bọn Tưởng bị thất bại trong mưu đồ lật đổ chính quyền cách mạng Việt Nam, bắt đầu mặc cả với Pháp để rút quân về đối phó với phong trào cách mạng trong nước. Bọn chúng thỏa hiệp mua bán với nhau. Bọn Tưởng cho đám tàn quân Pháp hơn 3.000 tên từ biên giới Trung Quốc trở lại vùng Tây Bắc và sẽ để quân Pháp vào thay thế quần chúng rút về nước. Còn bọn Pháp phải trả tất cả tô giới của Pháp trên đất Trung Hoa và bảo đảm một số quyền lợi kinh tế ở Đông Dương cho bọn Tưởng. Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng chủ trương đàm phán với Pháp để đuổi nhanh quân Tưởng về nước tạo điều kiện quét sạch bọn tay sai của chúng, gạt bớt một kẻ thù, tranh thủ thời gian chuẩn bị thực lực đối phó với giặc Pháp.


Bọn Việt quốc, Việt cách thấy cả Tưởng lẫn Pháp trong cuộc mua bán với nhau đều không đếm xỉa gì đến chúng, nên càng giãy giụa chống phá. Ngày 20 tháng 2, chúng huy động nhiều lực lượng phá hoại nhiều nơi. Một số tên đứng chặn ở một số cửa ô ngăn không cho đồng bào ta từ ngoại thành vào bán hàng trong nội thành. Có những tên nhảy lên tàu điện, khóa máy, không để cho người lái cho tàu chạy. Nhiều tên khác cướp chìa khóa, không cho người gác công sở mở cửa. Một số tên xông vào chợ Đồng Xuân, leo lên quầy hàng hô hào mọi người giải tán. Đông nhất là toán biểu tình tuần hành từ Quán Thánh lên phía Bờ Hồ. Chúng có khoảng trăm tên trương một lá cờ vàng có hai chữ "Dân chúng" vừa đi, vừa hò hét, vừa giơ súng bắt ép những người đi đường phải theo chúng biểu tình chống Chính phủ. Chúng còn chửi bới thô tục những người không theo chúng, khiến nhân dân càng căm tức, nguyền rủa.


Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu trước đó đã được lệnh sẵn sàng làm lực lượng xung kích của đồng bào thành phố đập tan những hành động chống phá, nhất là những cuộc biểu tình phản cách mạng. Theo sự chỉ đạo của cán bộ phụ trách đội, phần lớn anh em đã tỏa xuống các khu phố giải thích chủ trương của Đảng và Chính phủ, lúc này đều tập trung về phá cuộc biểu tình tuần hành của bọn Việt quốc, Việt cách. Từ Quán Thánh đến Bờ Hồ, một số khá đông anh chị em Tự vệ chiến đấu cải trang như dân thường, một số đã len vào giữa hàng ngũ biểu tình của địch. Trong khi đó, đồng chí Nguyễn Văn Minh, phụ trách Tự vệ các xí nghiệp toàn Thành đứng ở Bờ Hồ đã giương cao một lá cờ đỏ sao vàng lớn, lập tức hàng ngàn đồng bào ùa tới hoan hô, tự động xếp thành đội ngũ, hình thành một đoàn biểu tình chống biểu tình hô vang khẩu hiệu: ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Lúc này, bọn biểu tình phản động dưới chiêu bài "Dân chúng" đã đến Tòa Thị chính. Chúng đang định tiến về phía Bắc Bộ Phủ thì những anh chị em Tự vệ chiến đấu đã đứng trong hàng ngũ chúng từ trước bỗng hô to: Đả đảo bọn phá hoại! Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Tiếp đó là những cú đấm đá của anh chị em Tự vệ chiến đấu và của cả một số đồng bào tới tấp đánh vào chúng. Đoàn biểu tình do đồng chí Minh dẫn đầu cũng rầm rộ kéo tới trước cửa Tòa Thị chính. Bọn biểu tình chống đối Chính phủ bỏ chạy tán loạn. Lúc này hàng đoàn thiếu nhi các khu phố xung quanh Bờ Hồ do các nữ Tự vệ chiến đấu Minh Khai huy động và điều khiển đến hỗ trợ. Các em khua vang trống ếch, cùng hô các khẩu hiệu ủng hộ Chính phủ. Đoàn biểu tình do đồng chí Minh dẫn đầu sôi nổi, hào hứng tiến đến trước Bắc Bộ Phủ như để báo cáo thắng lợi với lãnh tụ. Bác Hồ xuất hiện ở cửa sổ, giơ tay vẫy chào đồng bào. Cả ngàn người cảm động sung sướng hô lớn "Hồ Chủ tịch muôn năm" như sấm rền không ngớt. Một số anh em trung đội Ký Con được điều đến Bắc Bộ Phủ từ trước để bảo vệ Bác, lúc này được chứng kiến cảnh tượng đó đều vô cùng xúc động.


Ngày 23 tháng 2, ta tiến hành tiếp một cuộc biểu tình quần chúng chủ động chống lại bọn gây rối. Đi đầu là một thanh niên giương cao lá cờ đỏ sao vàng lớn dẫn hàng trăm thiếu nhi thuộc các đội phố Nguyễn Thái Học, phố Sơn Tây... mặc đồng phục, đội ngũ chỉnh tề, mỗi em một khẩu súng gỗ trên cắm một lá cờ đỏ sao vàng, khua vang trống ếch. Tiếp theo là khoảng 300 đèn 400 người, gồm các đoàn viên thanh niên, hội viên cứu quốc, cùng các đội viên Tự vệ chiến đấu các trung đội Minh Khai, Tô Hiệu với cờ đỏ sao vàng cầm tay hô vang các khẩu hiệu: Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Đả đảo bọn gây rối, phá hoại! Đoàn biểu tình tập trung từ Bờ Hồ tiến về hướng phố Quán Thánh. Dọc đường tuần hành, thiếu nhi, thanh niên và nhiều đồng bào hai bên đường phố tham gia làm cho đội ngũ đông đến hàng ngàn người. Bọn Việt quốc, Việt cách đang tập hợp trước cửa trụ sở của chúng ở Quán Thánh chuẩn bị biểu tình về Bờ Hồ... thấy đông đảo nhân dân phản đối, đã phải vội vàng giải tán.


Ngày 27 tháng 2, bọn Việt quốc, Việt cách lại tiếp tục tiến hành một cuộc biểu tình nữa. Lần này chúng huy động lực lượng đông hơn, tới vài trăm tên định kéo xuống nhà cố vấn Vĩnh Thụy (Bảo Đại) đường Gam-bét-ta, để gọi là "bày tỏ nguyện vọng của "dân chúng" chống lại Chính phủ Việt Minh". Trước khí thế đấu tranh sôi sục của nhân dân thành phố, Bảo Đại tìm cách tránh mặt. Bọn chúng còn đang lúng túng thì một số anh chị em Tự vệ chiến đấu cùng hội viên các đoàn thể và nhiều đồng bào ở khu phố đã ùa đến vây quanh phản đối, uy hiếp. Bọn phản động thất thế, vội vàng tản ra, rút lui.


Ngày 2 tháng 3, Quốc hội khóa đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa họp kỳ đầu tiên tại Nhà hát lớn thành phố trong không khí chính trị sục sôi, căng thẳng, phức tạp. Bọn phản động tìm mọi cách phá hoại, bọn cảnh vệ Tưởng đi lại ngay ngoài hành lang xung quanh. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được vinh dự cử một số cán bộ, chiến sĩ các trung đội Ký Con, Phó Đức Chính, Hà Huy Tập, Trần Quốc Toản làm hàng rào danh dự và canh gác bảo vệ vòng trong; các đồng chí công an có trách nhiệm bảo vệ vòng ngoài. Anh em Tự vệ chiến đấu của cả mấy trung đội đều được chỉ thị cố tránh va chạm nhưng kiên quyết không cho bọn cảnh vệ Tưởng đột nhập phòng họp. Anh em đã hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đặc biệt quan trọng này. Sau kỳ họp này Quốc hội lấy nhà Khai trí Tiến Đức làm trụ sở, một tiểu đội của trung đội Ký Con được giao nhiệm vụ đến canh gác bảo vệ.


Ngày 6 tháng 3, ta ký hiệp định với Pháp để đuổi nhanh 200.000 quân Tưởng (tạo điều kiện quét sạch bọn tay sai nguy hiểm của chúng) nhưng phải thỏa thuận cho 15.000 quân Pháp vào thay thế.

Ngày 7 tháng 3, thành phố tổ chức một cuộc mít tinh lớn đông hàng chục vạn quần chúng tại quảng trường Nhà hát lớn để nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giải thích về Hiệp định Sơ bộ. Một tiểu đội Tự vệ chiến đấu thuộc trung đội Ký Con được vinh dự canh gác bảo vệ ở ngay cửa ra vào phía bên phải, nơi Bác đi qua. Anh em đã hoàn thành nhiệm vụ được giao.


Ngày 9 tháng 3, Thường vụ Trung ương Đảng ra chỉ thị "Hòa để tiến" chỉ rõ chiến lược đúng đắn của ta lúc này, ký Hiệp định 6-3 để quân và dân ta bước sang một thời kỳ mới, tiếp tục đấu tranh để tiếp tục tiến lên.

Trải qua hơn 5 tháng xây dựng và hoạt động (9-1945 - 3-1946), Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã trưởng thành nhanh chóng và hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ trên giao.

Các cán bộ trung đội, tiểu đội được thường xuyên bồi dưỡng cả về quân sự và chính trị, nhất là được các đồng chí lãnh đạo của Đảng trực tiếp chỉ bảo, hầu hết anh chị em đều được mở rộng tầm nhìn, nắm vững các chủ trương, chính sách của Đảng, lại biết đoàn kết chặt chẽ và dân chủ bàn bạc, phát huy sáng tạo của anh chị em... nên ngày càng chủ động trong công việc, trong xây dựng huấn luyện cũng như trong công tác, chiến đấu và từng bước có thể độc lập công tác.


Hầu hết anh chị em đội viên trải qua học tập và rèn luyện, qua công tác cơ sở và thực tế đấu tranh đều tiến bộ rõ rệt. Từng tổ, từng người có thể độc lập tiến hành vận động quần chúng, tuyên truyền chính trị, nói chuyện thời sự, huấn luyện quân sự cho thanh niên Tự vệ khu phố và trực tiếp lãnh đạo quần chúng từng khu phố đấu tranh chống địch, đủ tư cách và năng lực công tác như những cán bộ dân vận, chỉ huy quân sự thật sự...


Tuy chỉ một thời gian ngắn chưa đầy nửa năm, nhưng trong lịch sử Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, đây là một thời kỳ rất quan trọng - thời kỳ trưởng thành của toàn đội của từng cán bộ, chiến sĩ để bước vào thời kỳ đấu tranh mới đạt những thành quả lớn hơn.

[vnmilitaryhistory]

Chương ba
TIẾP TỤC XÂY DỰNG, HUẤN LUYỆN TRƯỞNG THÀNH - CÙNG CÔNG AN DIỆT TRỪ PHẢN ĐỘNG, CÙNG VỆ QUỐC ĐOÀN VÀ TỰ VỆ THÀNH TÍCH CỰC CHUẨN BỊ KHÁNG CHIẾN Ở THỦ ĐÔ
(10-3 - 19-12-1946)

Chỉ bốn ngày sau khi ta ký với Pháp Hiệp định 6-3 và một ngày sau khi Trung ương ra chỉ thị "Hòa để tiến", ngày 10 tháng 3 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến Tòa Thị chính thành phố đích thân giải thích cho cán bộ tự vệ toàn Thành vé hiệp định. Mấy trăm cán bộ Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành hết sức chăm chú lắng nghe như nuốt lấy từng lời của Bác. Anh em vô cùng sung sướng được ngồi gần nhìn rõ Bác, lại được nghe Bác giải thích cặn kẽ, dễ hiểu. Ai nấy đều thấy như được mở rộng tầm nhìn, tăng thêm sức mạnh, như được uống liều thần dược, thêm sáng óc, sáng lòng.


Sau buổi nói chuyện của Bác, cả mấy trăm cán bộ tự vệ toàn thành phố Hà Nội đã nhanh chóng truyền đạt lại ý Bác và Đảng đến từng đội viên lực lượng vũ trang thành phố, đến các tầng lớp nhân dân mà đơn vị tự vệ có trách nhiệm vận động, tổ chức.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được quán triệt sâu sắc chỉ thị của Bác và Đảng: Vừa tích cực tham gia đấu tranh đòi Pháp phải thi hành đúng hiệp định, vừa ra sức chuẩn bị sẵn sàng đối phó với sự bội ước của thực dân Pháp.

Tổ chức đội lúc này có những phát triển mới. Chi bộ Đảng đã lần lượt kết nạp thêm các đồng chí Vỵ Hải, Nguyễn Văn Cừ, Lương Ngọc Chi¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu)... Sức mạnh lãnh đạo của chi bộ Đảng được tăng thêm.


Một số cán bộ của đội cũng tăng cường thêm cho các lực lượng khác của thành phố. Đồng chí Đỗ Đức Kiên kiêm nhiệm Trưởng ban tuyên truyền thành phố. Các đồng chí Hoàng Phương, Trần Vĩ, Đỗ Trình kiêm nhiệm Bí thư Việt Minh các liên khu 1, 2, 3. Một số cán bộ trung đội cũng kiêm nhiệm Bí thư Việt Minh khu phố. Một số chị ở trung đội Minh Khai được bố trí về các chi hội phụ nữ cứu quốc khu phố; một số chị tăng cường cho đội tuyên truyền của Thành. Đồng chí Phạm Hồng Cư² (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), trung đội trưởng trung đội Hà Huy Tập được cử vào ban công tác thiếu nhi của Xứ và Thành. Đội trưởng Lê Trung Toản, Thành ủy viên thôi kiêm nhiệm bí thư chi bộ để đồng chí Anh Bảo đảm nhiệm. Đối với công việc của đội, đồng chí đội trưởng thường bàn bạc với đồng chí Anh Bảo về các chủ trương, các công việc lớn giao cho đồng chí Anh Bảo giải quyết công việc cụ thể hàng ngày. Đây cũng là phương pháp thích hợp đào tạo người thay thế để khi đội trưởng được điều động đảm nhiệm công tác khác thì công việc của đội vẫn được liên tục.


Đội hình của đội cũng có điều chỉnh ở phía bắc. Trung đội Tô Hiệu từ bãi Nghĩa Dũng chuyển vào chốt ở trường Yên Phụ, áp sát hơn phía sau khu Ngũ Xã (đang bị bọn Việt cách, Việt quốc khống chế) và phát triển cơ sở cách mạng tuyến trong đê từ Yên Phụ đến các phố Nguyễn Trường Tộ, Hàng Bún, Yên Ninh, Hàng Than, Hàng Đậu...


Đúng như Đảng ta dự kiến, bọn thực dân Pháp sớm bội ước, chúng xuyên tạc nhiều điều khoản quan trọng của hiệp định và không đình chỉ chiến sự ở miền Nam.

Ngày 14 tháng ba, 100.000 nhân dân Hà Nội họp mít tinh tại Việt Nam Học Xá đòi Pháp phải thi hành nghiêm chỉnh Hiệp định 6-3. Đồng chí Đỗ Đức Kiên được sự chỉ đạo, giúp đỡ của đội trưởng Lê Trung Toản đã hoàn thành nhiệm vụ diễn giả chính trong cuộc mít tinh đó.


Ngày 18 tháng 3, theo hiệp định, một đơn vị quân Pháp được phép từ Hải Phòng lên Hà Nội. Toàn thành phố tỏ thái độ bình tĩnh và kỷ luật. Các lực lượng tự vệ đã triển khai canh gác các đường phố. Toàn Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được phổ biến về tình hình mới khẩn trương và phức tạp. Tuy quân Pháp vào thay thế quân Tưởng, nhưng quân Tưởng lại chưa chịu rút ngay. Bọn Việt quốc, Việt cách đang thay thầy đổi chủ, tìm cách bắt tay với Pháp tiếp tục phá hoại, lật đổ chính quyền cách mạng.


Cũng theo hiệp định, ta và Pháp tổ chức Tiếp phòng quân. Các đơn vị Vệ quốc đoàn trước đây chuyển ra ngoài thành nay trở vào đóng trong nội thành. Đội Tự vệ chiến đấụ trao lại nhiệm vụ bảo vệ một số mục tiêu cho các đơn vị Vệ quốc đoàn.

Quân Pháp vừa mới đến Hà Nội đã có những hành động rất trắng trợn. Ngày 26 tháng 3, chúng ngang nhiên cho quân chiếm Nha Tài chính (nay là trụ sở Bộ Ngoại giao). Ta quyết định tổ chức "Bất hợp tác" vào ngày 29 tháng 3. Anh chị em Tự vệ chiến đấu đã cùng Tự vệ khu phố và đoàn thể cứu quốc kẻ nhiều khẩu hiệu "Bất hợp tác" căng dán khắp thành phố. Cuộc vận động này rất có kết quả. Từ 10 giờ sáng ngày 29 tháng 3, thành phố vắng lặng dần, nhiều cửa hiệu đóng cửa, người đi lại thưa thớt, ngoại thành không mang hàng tươi sống vào nội thành, quân nhu Pháp không mua được lương thực, thực phẩm. Bọn Pháp trong ban liên kiểm phải chủ động đề nghị với ta họp bàn giải quyết và quân Pháp đã phải rút khỏi Nha Tài chính. Tin thắng lợi được loan báo ngay trong toàn Thành. Các cửa hàng lại mở cửa, chợ búa lại đông vui, phố xá lại tấp nập, thành phố đã trở lại nhịp sống náo nhiệt thường ngày.


Các trung đội Tự vệ chiến đấu tiếp tục tham gia xây dựng phong trào quần chúng trong các khu vực đã phân công và đưa việc huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố vào nền nếp.

Trung đội Tô Hiệu đóng ở trường Yên Phụ, ban ngày tỏa xuống các khu phố từ Ô Yên Phụ đến Hàng Than, Hàng Đậu tiếp xúc với dân; đến tối anh em mắc một đèn điện 500 oát trước cửa trường Yên Phụ sáng rực đường phố để nam nữ tự vệ các khu phố luân phiên đến tập quân sự do các chiến sĩ của các trung đội Tô Hiệu và Minh Khai hướng dẫn. Các đợt huấn luyện này thường kết thúc bằng cuộc thi ném lựu đạn, đánh trận giả, đi cắm trại, liên hoan văn nghệ vui tươi, sôi nổi. Các trung đội khác đều tiếp tục cử cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố tổ chức huấn luyện tự vệ, trung đội Ký Con xuống khu Đông Thành và bãi Phúc Tân, trung đội Trần Quốc Toản ở khu chợ Hôm, Đồng Nhân, Đông Kinh Nghĩa Thục, trung đội Phó Đức Chính tới khu Bạch Mai và dọc đường Đại La...

[vnmilitaryhistory]

Cùng với việc huấn luyện quân sự cho Tự vệ Thành, các trung đội đều rất chú ý cử chiến sĩ chuyên trách làm công tác thiếu nhi, một lực lượng rất quan trọng ở khu phố hồi bấy giờ. Các đồng chí Trần Ngọc Tiến, Đặng Văn Băng, hai đội viên trẻ của trung đội Hà Huy Tập đã xây dựng thành công hai đội thiếu nhi mạnh ở hai khu lao động Liên Mỹ (nay là bến xe Kim Liên) và Khâm Thiên, rồi giao cho đoàn thanh niên khu phố phụ trách, sau đó tiếp tục đi xây dựng đội thiếu nhi khu phố khác. Trung đội Tô Hiệu đã góp phần tích cực xây dựng thành công đội thiếu nhi Nguyễn Thái Học, cũng như trung đội Hà Huy Tập xây dựng thành công đội Thi Sách, là hai trong số những đội thiếu nhi ngoan, có kỷ luật, hoạt động tích cực, nổi tiếng của Hà Nội hồi này. Trường Yên Phụ, nơi trung đội Tô Hiệu đóng quân còn được Ban thiếu nhi Xứ chọn làm nơi bồi dưỡng cán bộ phụ trách thiếu nhi các tỉnh, huyện toàn Bắc Bộ và đội Nguyễn Thái Học thường được dùng làm đội mẫu của lớp học.


Tình hình Hà Nội thời kỳ này ngày càng căng thẳng. Anh em Tự vệ chiến đấu phối hợp cùng Tự vệ khu phố kiên quyết ứng phó kịp thời. Quân Pháp ngày càng tăng thêm hành động bội ước. Tuy chúng phải lùi bước trong vụ chiếm Nha Tài chính, nhưng ngày càng có nhiều toán lính mũ đỏ xông vào các khu phố ăn quỵt, gây gổ, quấy rối, khiêu khích. Có lần một toán lính mũ đỏ đến gây rối ở phố Hàng Bồ đã bị các đồng chí Tự vệ chiến đấu gác ở Tòa báo Lao động cùng anh em Tự vệ khu phố kịp thời vây đánh, chúng phải kéo nhau vội chạy về khu Thành.


Quân Tưởng chưa về nước vẫn còn hung hăng, hống hách. Có lần một ô-tô chở đầy lính Tưởng xông vào nhà vô tuyến điện ở Bạch Mai. Đồng chí Vy đang gác hỏi giấy tờ, chúng đã không trình giấy mà lại còn túm áo ngực đồng chí Vy định hành hung. Lập tức đồng chí Trần Thọ Châu cùng gác với Vy lên đạn bắt chúng phải dừng lại. Cùng lúc đông đảo anh em ta ở phía sau tới. Chúng đành phải lên xe quay về, buổi chiều chúng lại đến nhưng với đầy đủ giấy tờ để liên hệ công việc.


Bọn Việt quốc, Việt cách ở Ngũ Xã nhiều lần bắn sang phía trường Yên Phụ để khiêu khích, uy hiếp anh em Tự vệ chiến đấu. Trung đội Tô Hiệu mấy lần im lặng, không muốn trả lời, chúng càng làm già, ngày càng bắn nhiều hơn, tưởng ta sợ. Có lần chúng vừa bắn sang, vừa nghênh ngang khiêu khích, ta bèn lia ngay một băng trung liên hốt-kít trên đầu chúng, từ đó chúng mới thôi quấy nhiễu.


Cuối tháng 4, đầu tháng 5 bọn Pháp ở Hà Nội ngày càng có những hoạt động ngấm ngầm chuẩn bị tăng cường những cuộc chống phá nhân dân ta. Chúng trang bị vũ khí cho tù binh Pháp bị Nhật bắt trước đây đang bị giam giữ trong khu Thành, chúng còn bí mật cấp phát vũ khí cho bọn Pháp dân sự đang ở rải rác trong thành phố, biến những nơi đó thành những ổ tác chiến. Giữa tháng 5, bọn Pháp và bọn Tương lại bắn nhau ngay tại phố Tràng Thi.


Các trung đội Tự vệ chiến đấu được lệnh theo dõi chặt chẽ mọi hoạt động của quân Pháp, nhất là bám sát động tĩnh của các ổ tác chiến tại nhà các sĩ quan Pháp ở ngoài phố. Anh em phân công nhau theo dõi sát nhà tên quan năm pháo binh Lơ-mét ở đầu đường Phan Bội Châu, phố Thợ Nhuộm. Đồng chí Trần Nhẫn¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) được giao nhiệm vụ bám sát tên chủ chợ Mơ, chợ Hôm. Một tổ của trung đội Ký Con cùng tự vệ phố Hàng Phèn thường xuyên bám sát địch hướng Cửa Đông. Tất cả cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu được thường xuyên nhắc nhở phải đề cao cảnh giác, đề phòng địch bắt cóc hoặc ám hại. Cuối tháng 5, đồng chí Nguyễn Văn Tư, một cán bộ tình báo của Xứ, vốn là cán bộ có công trong việc tổ chức trung đội Trần Quốc Toản, bị bọn Pháp dùng xe gíp đâm vào khi đồng chí đang đi công tác bằng xe đạp, cướp cặp tài liệu của đồng chí. Đồng chí Tư bị thương quá nặng, đã hy sinh. Cái chết của đồng chí Nguyễn Văn Tư càng làm cho anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu sôi sục căm thù giặc Pháp.


Cuối tháng 5, lớp học cuối ở khu vô tuyến điện Bạch Mai kết thúc, toàn đội tổ chức kiểm tra (cho điểm) trình độ quân sự, chính trị từng người, nhiều đồng chí được nhận bằng tốt nghiệp tiểu đội trưởng lớp học cuối còn tổ chức đợt diễn tập phân đội chiến đấu. Anh chị em đi xe lửa lên Từ Sơn (Bắc Ninh), rồi hành quân bộ tới chùa Bách Môn (Tiên Du) diễn tập.


Lúc này, đi đôi với việc xây dựng quân đội thường trực Đảng nhấn mạnh việc xây dựng lực lượng vũ trang quần chúng tại chỗ gồm dân quân, du kích ở nông thôn, tự vệ và tự vệ chiến đấu ở thành thị. Do đó, việc đào tạo cán bộ quân sự được đặc biệt chú trọng. Tháng 5, Bộ Quốc phòng mở trường võ bị Trần Quốc Tuấn. Cùng thời gian, thành phố Hà Nội mở trường đào tạo cán bộ tự vệ, trường được mang tên Bác - trường Hồ Chí Minh.


Ngày 31 tháng 5, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên đường sang Pháp theo lời mời của chính phủ Pháp, với tư cách là thượng khách của nước Pháp. Đông đảo nhân dân Hà Nội đến Việt Nam Học Xá tiễn Bác. Trung đội Phó Đức Chính do đồng chí Nguyễn Văn Cừ chỉ huy lại được vinh dự làm hàng rào danh dự ngay chân kỳ đài để bảo vệ Bác.


Sang tháng 6, quân Tưởng nấn ná mãi rồi cũng phải rút khỏi Hà Nội. Bọn đầu sỏ Việt quốc, Việt cách mất chỗ dựa, lần lượt trốn lủi theo quan thầy. Ta mở ngay những đợt tiến công truy quét chúng tại Việt Trì, Phú Thọ, Vĩnh Yên. Ở Hà Nội, bọn Đại Việt quốc dân đảng do Trương Tử Anh cầm đầu, đã ở lại làm tay sai cho Pháp. Thời kỳ còn quân Tưởng, bọn Đại Việt sáp nhập với Việt Nam quốc dân đảng, nhưng vẫn giữ hệ thống tổ chức riêng. Những hoạt động tống tiền, cướp của, giết người, gây rối, phá hoại của chúng đều lấy danh nghĩa Việt Nam quốc dân đảng. Do đó, hoạt động chống phá cách mạng, bản chất phản cách mạng của chúng, nhân dân ta khó phát hiện và chưa phân biệt rõ.

[vnmilitaryhistory]

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh quân Tưởng rút ở đâu, ta tiếp quản ở đấy, không để cho quân Pháp chiếm trước. Ở trường Hàng Cót, trường Sinh Từ việc tiếp quản diễn ra theo đúng kế hoạch của ta. Riêng việc tiếp quản Đấu Xảo (nay là địa điểm Cung Văn hóa Hữu nghị) rất phức tạp. Đây là một căn cứ lớn, quân Tưởng đóng tới 1 trung đoàn. Đồng chí Anh Bảo đã cử đồng chí Phạm Quang Đức (biết tiếng Trung Quốc) đến giao thiệp với tên chỉ huy, tranh thủ sự đồng tình bàn giao vị trí Đấu Xảo cho ta. Chúng đã hứa đồng ý. Đúng ngày hẹn, 26 tháng 6, hai tiểu đội của trung đội Ký Con và trung đội Trần Quốc Toản quân phục chỉnh tề, vũ khí đầy đủ do các đồng chí Phan Sinh và Nguyễn Khắc Hữu chỉ huy, từ sáng sớm đã tiến đến gần cổng Đấu Xảo với nhiệm vụ tiếp quản - chiếm lĩnh căn cứ Đấu Xảo ngay sau khi quân Tương vừa rút. Nhưng bất ngờ, quân Pháp cũng đã có một đoàn xe gồm cả xe bọc thép (háp-tơ-rắc) và xe chở quân trực sẵn ở đầu đường Quán Sứ, trước nhà công ty Hỏa xa Việt Điền, súng liên thanh trên xe chĩa thắng vào công nhà Đấu Xảo. Lúc này nhiều hội viên đoàn thể cứu quốc và quần chúng nhân dân do Thành bộ Việt Minh huy động đến hỗ trợ Tự vệ chiến đấu tiếp quản - chiếm lĩnh cũng đã đến gần đó đang ngồi trên vỉa hè bên kia đường đối diện với cổng Đấu Xảo. Đồng chí Phan Sinh khôn khéo dẫn 1 tiểu đội tiến thẳng vào cổng, theo đội hình hành quân như để tiếp thu, đổi gác. Những tên lính Tưởng gác không cho anh em ta đến gần. Đồng chí Phạm Quang Đức đề nghị đồng chí Phan Sinh cho tiểu đội đi tuần quanh một vòng để đồng chí Đức vào gặp bọn chỉ huy quân Tưởng thương lượng. Sau đó chúng chấp nhận yêu cầu để lực lượng ta vào thay thế như chúng đã hứa lần trước. Một lát sau, một tên chỉ huy quân Tưởng cùng đồng chí Đức ra vọng gác, vừa lúc tiểu đội Tự vệ chiến đấu do đồng chí Phan Sinh chỉ huy cũng vòng đến. Tên lính Tưởng rút lá cờ Tàu cắm ở trạm gác, một đồng chí của ta cắm ngay lên đó lá cờ đỏ sao vàng và vào thay thế vị trí gác của tên lính Tưởng. Mọi việc diễn ra nhanh chóng và êm thấm trước những cặp mắt theo dõi chăm chú, hồi hộp, đầy hào hứng của đông đảo đồng bào đến hỗ trợ ở bên kia đường và trước những con mắt soi mói, tưng hửng, đầy hằn học của đám quân Pháp ở đầu đường Quán Sứ. Đồng chí Đức cùng đồng chí Phan Sinh còn ra tận ga Hàng Cỏ tiễn bọn chỉ huy quân Tưởng lên tàu. Đồng chí Nguyễn Khắc Hữu bố trí ngay lực lượng canh gác, sau đó trèo lên cột thu lôi nhà chính giữa cao nhất khu Đấu Xảo để treo lá cờ đỏ sao vàng. Từ trên nóc nhà, Hữu thấy đông đảo đồng bào bốn phía xung quanh ngước nhìn lá cờ Tổ quốc phấp phới tung hay trên tận đỉnh cao và reo hò vang dậy đường phố. Ngay quá trưa và chiều, đến tối hôm đó, quân Pháp dùng xe cơ giới chạy lồng lộn xung quanh khu Đấu Xảo, một chiếc xe "gíp" còn tiến vào gần ụ chặn ở ngoài cổng định khiêu khích. Nhưng anh em gác của ta đã ở vị trí sẵn sàng chiến đấu, bình tĩnh, không mắc mưu địch. Cuối cùng bọn Pháp không thể làm gì được ta và cũng không biết làm gì nữa để có thể chiếm khu Đấu Xảo, đành quay xe rút lui.


Tất cả các vị trí đóng quân của bọn Tưởng đều rất bẩn, anh em ta phải làm vệ sinh rất vất vả mới có thể đóng quân được.

Từ đây khu Đấu Xảo rộng lớn vừa là vị trí đóng quân chủ yếu của Đội Tự vệ chiến đấu, vừa là trụ sở của ban chỉ huy Tự vệ Thành và Trường đào tạo cán bộ tự vệ của thành phố. Mối quan hệ công tác phối hợp hoạt động giữa chỉ huy Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu và ban chỉ huy Tự vệ Thành càng thêm gắn bó.


Âm mưu của bọn Pháp ở Hà Nội lúc này là từ những chỗ đã đóng quân, tìm mọi cách mở rộng, lấn chiếm, thành lập chính quyền bù nhìn, cuối cùng sẽ kết thúc bằng đảo chính, chiếm đóng toàn bộ. Bọn Đại Việt do Trương Tử Anh cầm đầu phục vụ mưu đồ đó của Pháp, bí mật ám sát kiều dân Pháp để quân đội Pháp lấy cớ khiêu khích, tiêu hao lực lượng ta. Dựa vào thế lực của Pháp, chúng còn công khai đóng trụ sở riêng, tổ chức lực lượng vũ trang riêng, xuất bản báo chí riêng. Ở Hà Nội, chúng lập các trụ sở có vũ trang ở 80 phố Quán Thánh, 90 Đỗ Hữu Vị (nay là phố Cửa Bắc), 7 Ôn Như Hầu, 46 Ha-le (nay là phố Nguyễn Du), 132 Đuy-vi-nhô (nay là phố Bùi Thị Xuân)... Ngoài cửa mỗi trụ sở, chúng đắp công sự và đặt hàng rào thép gai, có lính cầm súng gác... hệt như đồn bốt thực sự.


Giữa lúc cuộc đàm phán Việt - Pháp ở Phông-ten-nơ-blô bế tắc, ta nắm được âm mưu của bọn Pháp ở Việt Nam định lợi dụng cơ hội kỷ niệm ngày cách mạng Pháp (14-7) cùng bọn Đại Việt tạo cớ gây khiêu khích lớn, đánh chiếm Hà Nội, lật đổ chính quyền cách mạng khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang còn ở bên Pháp.


Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng với lực lượng công an là hai lực lượng chủ yếu được huy động để phá tan âm mưu của chúng. Ta phát hiện Trương Tử Anh thì thụt ra vào khu Thành để bàn bạc với Pháp. Bọn Đại Việt tập trung nhiều phương tiện ấn loát, đã in tài liệu, đang đóng gói chuẩn bị gửi đi các tỉnh. Xanh-tơ-ni đại diện chính phủ Pháp liên tục xin Chính phủ ta cho quân Pháp được diễu binh quanh Bờ Hồ. Cụ Huỳnh Thúc Kháng, quyền Chủ tịch nước (thay Bác Hồ trong thời gian Bác sang Pháp) cùng đồng chí Võ Nguyên Giáp căn cứ vào thỏa thuận trước đây giữa Pháp và ta quy định quân Pháp chỉ được đóng quân và đi lại ở phạm vi trong Thành và vườn hoa Canh Nông, nên ta chỉ cho phép chúng duyệt binh tại chỗ.


Ngày 11 tháng 7, được nhân dân giúp đỡ, công an ta đã khôn khéo đột nhập đúng nơi in truyền đơn, biểu ngữ, bố cáo kêu gọi bạo động của bọn Đại Việt ngay tại trụ sở của chúng, bắt gọn toàn bộ bọn phản động ở đây cùng đầy đủ tang chứng. Qua lời khai của bọn này, ta biết được kế hoạch của bọn Pháp và tay sai Đại Việt. Ngày 14 tháng 7, quân đội Pháp trang bị vũ khí đầy đủ sẽ diễu binh trên đường phố quanh khu vực Bắc Bộ Phủ, bọn Đại Việt sẽ cho người ném lựu đạn vào đám lính da đen trong đội ngũ diễu binh, bọn Pháp sẽ vin cớ đó, vu cáo Chính phủ ta đánh chúng và sẽ huy động toàn lực bao vây đánh úp các cơ quan đầu não cách mạng ở Hà Nội, bắt giam các lãnh tụ; bọn Đại Việt sẽ tuyên bố đảo chính, lập chính phủ mới, bọn Đại Việt ở một số tỉnh được chuẩn bị từ trước sẽ hưởng ứng...


Quyền chủ tịch Huỳnh Thúc Kháng sau khi nghe báo cáo đầy đủ và trực tiếp xem các tờ truyền đơn, hiệu triệu của bọn Đại Việt, vô cùng căm giận, ký ngay lệnh cho Công an và Tự vệ Thủ đô phải thi hành phép nước, diệt trừ bọn phản động và đưa vụ này ra ánh sáng.

[vnmilitaryhistory]

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng lực lượng Công an ngay sáng ngày 12 tháng 7 mở đợt tiến công, vây bắt bọn phản động theo một kế hoạch thống nhất. Đồng chí Vỵ Hải được thay mặt chỉ huy đội sang trực hẳn bên sở chỉ huy công an để kịp giải quyết hiệp đồng giữa hai lực lượng. Từng chuyến ô-tô của công an đến khu Đấu Xảo đón từng tiểu đội Tự vệ chiến đấu trang bị đầy đủ cùng nhau nhanh chóng tiến công, vây quét từng vị trí của bọn phản cách mạng.


Gần như cùng lúc, cuộc tiến công vây quét của ta diễn ra đồng loạt ở khắp nội thành. Tại các vị trí của bọn Đại Việt ở phố Thiền Quang, địch ngoan cố chống cự, ta phải đánh mạnh chúng mới chịu đầu hàng. Tại các trụ sở của chúng ở phố Nguyễn Du, phố Huế, Hàng Đẫy, ta đánh chiếm khá nhanh chóng. Ở trụ sở phố Nguyễn Du, ta bắt được Phan Kích Nam, ủy viên trung ương Quốc dân đảng, chỉ huy "đệ nhất chiến khu" của chúng cùng với nhiều vải vàng để may cờ ba que. Tại trụ sở phố Huế, bên ngoài là hiệu sách Trường Xuân, bên trong có cả máy in bạc giả và rất nhiêu quần áo nam nữ để cải trang. Tại trụ sở phố Hàng Đẫy, chúng khai là trạm đón tiếp của trung ương Quốc dân đảng, anh em ta mặc quần áo của chúng tiếp tục gác cửa, sau mấy giờ ta bắt tiếp được 8 tên đến liên hệ.


Tại trụ sở số 7 phố Ôn Như Hầu (nay là phố Nguyễn Gia Thiều), bọn phản động chống cự rất ngoan cố. Chúng có khoảng 15 tên dùng tiểu liên tôm-sơn từ tầng hai bắn xuống ngăn không cho lực lượng ta xông vào. Cuộc chiến đấu ở đây bắt đầu từ 10 giờ sáng phải kéo dài hơn những nơi khác. Đội Tự vệ chiến đấu phải điều thêm 1 trung đội có cả đại liên hỗ trợ từ Đấu Xảo tới. Đến 12 giờ trưa mới kết thúc trận đánh. Ta cứu được 1 người dân bán bánh giầy bánh giờ mà chúng bắt vào, định ăn hết bánh rồi sẽ thủ tiêu và 1 lính Quốc dân đảng bị chúng nghi làm phản. Những người này cho biết ở đây đêm nào bọn phản động cũng bắt người về tống tiền, hãm hiếp, tra tấn. Sợ nạn nhân kêu la, chúng thường vặn máy hát to hoặc hò hét vang lên để tránh ngoài đường phát hiện, ở đây, ta tìm thấy nhiều dụng cụ tra tấn như bình điện, roi song, kìm, búa, trên tường đầy vết máu. Lần theo vết máu, ta tìm thấy 7 xác người bị chôn ở ngoài vườn, 4 xác đã thối rữa, 3 xác mới bị giết, chúng chặt ra từng mảnh chôn chung một hố. Tin tìm được nhiều xác người ở số 7 Ôn Như Hầu ngay giữa nội thành Hà Nội do bọn phản động giết hại lan rất nhanh toàn thành phố. Đồng bào khắp các phố phường kéo đến phố Ôn Như Hầu, nhiều người kêu khóc len vào tìm dấu vết người thân mất tích trước đó ít ngày. Bè lũ Việt quốc, Việt cách, nhất là bọn Đại Việt đã bị phơi trần bộ mặt quốc gia giả hiệu, tàn ác dã man, xấu xa đê tiện.


Cuộc tiến công vây bắt bọn phản động ở trụ sở 80 phố Quán Thánh còn quyết liệt dai dẳng hơn. Ở đây có phần lớn bọn đầu sỏ phản động. Từ 8 giờ sáng ta đã bao vây. Địch dựa vào công sự kiên cố và tường đá dày bắn trả kịch liệt và cho người bí mật đi cầu cứu quân Pháp. Cuộc chiến đấu kéo dài tới 10 giờ đêm, ta vẫn chưa đột phá vào được. Bọn Pháp được chúng cầu cứu đã dùng xe tăng chặn hai đầu đường Quán Thánh, nổ súng liên hồi vào xung quanh chỗ ta bố trí. Đoàn đại biểu ta trong Ban liên kiểm lập tức tới can thiệp. Trước những lý lẽ sắc bén của ta, bọn Pháp rút đi, chúng không muốn phải sớm phơi bày bộ mặt xấu xa, trơ trẽn cùng hội, cùng thuyền với bọn phản động đang bị cả thành phố ghê tởm, khinh ghét, nguyền rủa qua "vụ Ôn Như Hầu". Ta tăng thêm hỏa lực, bắn áp đảo mạnh mẽ, các chiến sĩ dũng cảm tràn vào. Toàn bộ bọn đầu sỏ Đại Việt, Quốc dân đảng bị ta bắt. (Trương Tử Anh trốn được, nhưng mấy tháng sau cũng bị ta bắt).


Ngay sau đó, ta tiến công vây bắt bọn phản động trong trường Đỗ Hữu Vị (Cửa Bắc), ở đây, tại sân trường, ta lại thấy 2 xác người Việt - một đàn ông, một đàn bà - đều bị chúng chặt làm đôi chôn chung một hố và xác một số lính Pháp bị chúng giết để vu cáo cho ta, gây thêm rắc rối giữa Pháp và ta.


Cuộc trấn áp bọn phản động ở Hà Nội ngày 12 tháng 7 giành thắng lợi lớn. Đây là một đòn sấm sét đánh gục thế lực nội phản chủ yếu ở Hà Nội. Ngày 13, Xanh-tơ-ni không còn khẩn khoản xin cho quân Pháp diễu binh như mấy ngày trước nữa.

Trong cuộc chiến đấu vây quét này, hai lực lượng Công an và Tự vệ chiến đấu phối hợp rất chặt chẽ. Mỗi lực lượng đều phát huy thế mạnh và sở trường của mình cùng tiến công địch; sau khi đánh chiếm xong, anh em Công an thường đảm nhiệm bắt chúng, đưa lên xe ô-tô, giải về trạm giam; anh em Tự vệ chiến đấu ở lại chốt giữ những vị trí đã đánh chiếm.


Ngay sau trận thắng, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh cử một đoàn tuyên truyền đi theo đồng chí Trần Huy Liệu về hỗ trợ xây dựng phong trào quần chúng ở thị xã Phủ Lý. Đoàn gồm hơn 50 cán bộ chiến sĩ nam nữ Tự vệ chiến đấu cùng một số em thiếu nhi đội Nguyễn Thái Học. Đoàn đã phân công nhau tỏa xuống các phố thăm hỏi nhân dân và nói chuyện tình hình cả nước và Hà Nội. Đoàn còn tổ chức đồng diễn thể dục, tổ chức nhiều buổi liên hoan văn nghệ. Đoàn tuyên truyền đã được đồng bào, thanh niên, thiếu nhi Phủ Lý rất quý mến. Đợt tuyên truyền này đã thành công. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã góp phần làm tiêu tan ảnh hưởng của bọn Quốc dân đảng vừa tuyên truyền xuyên tạc suốt mấy tháng nay ở thị xã cửa ngõ phía nam của Thủ đô Hà Nội.


Giữa tháng 7, đồng chí đội trưởng Lê Trung Toản được điều xuống Hải Phòng làm Bí thư Thành ủy. Cùng với đồng chí Toản tăng cường cho Hải Phòng còn có một số cán bộ trong Đội Tự vệ chiến đấu như Phan Sinh, Phùng Hiền, Nguyễn Phú Tuyên, Xưởng... Các đồng chí Anh Bảo, Đỗ Đức Kiên, Đỗ Trình được bổ sung vào Thành ủy Hà Nội. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo được chỉ định thay đồng chí Lê Trung Toản làm đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, đồng chí Đỗ Đức Kiên kiêm nhiệm Bí thư Thành bộ Việt Minh, đồng chí Đỗ Trình kiêm nhiệm Trưởng ban tuyên truyền Thành (sau đó đi học lớp Nguyễn Ái Quốc, rồi chuyển sang làm Bí thư Liên khu ủy 3, Hà Nội).


Đến cuối tháng 7, đội hình bố trí lực lượng của đội có thêm những thay đổi. Trung đội Phó Đức Chính vẫn chốt giữ ở Bạch Mai để bảo vệ nhà vô tuyến điện và làm nòng cốt xây dựng phong trào, huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố ở vành đai phía nam thành phố, nhất là khu Bạch Mai. Một lực lượng của trung đội Ký Con tiếp tục canh gác, bảo vệ các trụ sở Thành bộ Việt Minh Tòa báo Cứu quốc, Tòa báo Lao động, số 7 Ôn Như Hầu. Đông đảo lực lượng còn lại của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được tập trung về khu Đấu Xảo, vừa có điều kiện huấn luyện tập trung về tác chiến trong thành phố, vừa gấp rút chuẩn bị cho ngày lễ thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành.

[vnmilitaryhistory]

Trong khi cuộc đàm phán Việt - Pháp vẫn bế tắc, bọn Pháp ở Hà Nội ngày càng lộng hành, tăng cường khiêu khích như cướp của, đánh người, phóng xe ô-tô với tốc độ cao và bắn súng bừa bãi trên đường phố.

Tối 24 tháng 7, một xe ô-tô của quân Pháp chạy qua trụ sở đội đã bất ngờ xả súng bắn một băng liên thanh vào cổng. Đồng chí Nguyễn Trọng Ấm đang đứng gác bị trúng đạn hy sinh. Ngày 25, ta tổ chức tang lễ đồng chí Âm, vạch trần tội ác của quân Pháp. Lực lượng tự vệ toàn Thành và nhân dân thành phố vô cùng căm phẫn quân thực dân Pháp tàn bạo.


Tiếp đó, một cuộc xung đột vũ trang đã xảy ra ở phố Hàng Phèn, Hàng Bút. Đây là những phố giáp cổng cửa Đông của khu Thành, ở ngã ba ta có một vọng gác công khai của Tự vệ Thành. Đầu phố Hàng Phèn ta bố trí một nửa tiểu đội Tự vệ chiến đấu do đồng chí Nguyễn Văn Huyên chỉ huy. Từ khi có Tự vệ chiến đấu về làm nòng cốt xây dựng, huấn luyện, hoạt động ở đây, anh em tự vệ tại khu phố này không chỉ phát triển thêm về số lượng (lập thêm 1 tổ tự vệ công nhân tư gia), nâng hẳn về chất lượng, đoàn kết chặt chẽ, hăng hái tập luyện, nâng cao cảnh giác, sinh hoạt nền nếp. Bọn Pháp ở trong khu Thành thấy rõ vọng gác và lực lượng tự vệ ở khu phố này gần như án ngữ cổng ra vào Thành. Chúng tìm mọi cách uy hiếp. Hàng ngày chúng thường cho xe bọc thép chạy qua, chạy lại trên phố Hàng Gà, Tiên Sinh và bắn súng liên thanh về phía phố Hàng Bút, Hàng Phèn. Nhiều hôm rất căng thẳng tưởng như chúng đánh hai phố này, nhiều đêm anh em Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành phải bố trí trên nóc nhà số 146 Hàng Phèn (hiệu thuốc lá Thịnh Mỹ) sẵn sàng đối phó. Giữa tháng 7, bọn Pháp đưa 4 xe bọc thép với trọng liên 12,7 mi-li-mét, 13 mi-li-mét bắn dọc phố Hàng Phèn, Hàng Bút. Sau đó chúng dùng 4 xe đó chốt luôn ở ngã ba Hàng Bút - Hàng Phèn, bắn quét vào cửa nhà hai bên đường phố. Bọn Pháp lần này quá trắng trợn, láo xược. Sự căng thẳng đã đến đỉnh cao. Được toàn tổ đồng tình, đồng chí Huyên đã ném luôn một quả lựu đạn vào chỗ bọn Pháp đang lố nhố ở ngã ba. Chúng bắn trả một lúc rồi rút về Cửa Đông. Tiếng lựu đạn ta nổ và sự rút lui của quân Pháp đã gây phấn chấn trong anh em tự vệ và đồng bào khu phố; nhưng không phù hợp với sách lược của ta lúc này là phải tự kiềm chế, tránh mọi khiêu khích của địch, tránh để địch kiếm cớ tiến công lớn, vì ta cần thêm thời gian chuẩn bị thực lực. Lúc này cả nước chưa thể bắt đầu kháng chiến, Bác Hồ lại đang còn ở bên Pháp... Đội trưởng nghe báo cáo, rất thông cảm với hoàn cảnh của anh em lúc đó, nhưng rõ ràng phải nhân sự việc này giáo dục thêm toàn đội không chỉ về ý chí chiến đấu mà cả ý thức kỷ luật, phòng ngừa những trường hợp tương tự còn có thể xảy ra. Đồng chí Huyên đã bị phạt giam 3 ngày vì mắc mưu khiêu khích của địch, không giữ nghiêm kỷ luật. Anh em tự vệ phố Hàng Phèn, Hàng Bút đã trình bày rõ thêm sự việc và xin giảm nhẹ kỷ luật cho đồng chí Huyên. Sau 2 ngày, đồng chí Huyên được nhắc nhở thêm bài học vừa qua và trở về Hàng Phèn, Hàng Bút tiếp tục chỉ huy ở đó. Rõ ràng, tình hình lúc này đòi hỏi anh em phải rất kiên quyết, sẵn sàng nhưng cũng phải rất tỉnh táo, sáng suốt, không được mắc mưu khiêu khích của địch, có thể gây nhiều tổn thất lớn hơn.


Cuối tháng 7, bọn Pháp trắng trợn đưa quân lên chiếm đóng thị xã Bắc Ninh, cả thành phố lại sục sôi biểu tình phản đối thực dân Pháp bội ước.

Việc thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành ngày càng cần thiệt. Lâu nay, bọn Việt quốc, Việt cách, Đại Việt... lợi dụng những khu phố cơ sở còn yếu, đã len lỏi vào định nắm lực lượng tự vệ. Một số người khác, không hoàn toàn chống đối, nhưng cũng có tham vọng xen vào nắm lực lượng vũ trang ở cơ sở. Từ tháng 9 năm trước (1945), ta đã thống nhất về mặt chỉ huy Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành; qua một năm, Đội Tự vệ chiến đấu đã thâm nhập huấn luyện Tự vệ Thành ở các cơ sở. Lúc này, điều kiện đã chín muồi, đã thống nhất về mặt tổ chức và cũng đã đến lúc cần phải thống nhất, về thực chất, đây là một biện pháp bảo đảm Đảng nắm chắc toàn bộ lực lượng Tự vệ - lực lượng vũ trang quần chúng - của thành phố.


Ngày 29 tháng 8, buổi lễ thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành diễn ra trọng thể tại khu Đấu Xảo. Hơn 10.000 Tự vệ Thành, Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ chiến đấu đã có mặt với hàng ngũ chỉnh tề. Đại biểu chính quyền, đoàn thể thành phố Hà Nội đã đến đông đủ. Đặc biệt, có quyền Chủ tịch Huỳnh Thúc Kháng và đồng chí Võ Nguyên Giáp đến chủ tọa buổi lễ, huấn thị lực lượng tự vệ toàn Thành. Đồng chí Đỗ Đức Kiên đọc báo cáo về tình hình và nhiệm vụ lực lượng tự vệ thành phố. Hàng vạn cán bộ, chiến sĩ tự vệ Hà Nội bừng bừng khí thế, quyết tâm làm tròn mọi nhiệm vụ cấp trên giao cho. Buổi lễ kết thúc bằng cuộc diễu binh của lực lượng tự vệ. Dẫn đầu là 2 trung đội thuộc Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu¹ (Lúc này còn được gọi là Đội Tự vệ xung phong) - một bộ phận của thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành, với trang phục thống nhất, trang bị đầy đủ súng trường, tiểu liên, trung liên và cả khẩu trọng liên 12,7 mi-li-mét; tiếp theo là các đoàn Tự vệ xí nghiệp mặc quần áo xanh công nhân. Lực lượng tự vệ toàn Thành diễu binh một vòng quanh sân khấu Đấu Xảo, rồi qua cổng, tỏa về các khu trong toàn thành phố. Đây là cuộc biểu dương sự lớn mạnh của lực lượng vũ trang quần chúng thành phố, đánh dấu một bước trưởng thành của lực lượng vũ trang Hà Nội một mốc thành công của Đảng trong quá trình chỉ đạo xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang Thủ Đô.


Các đồng chí Hoàng Phương, Vỵ Hải được cử tham gia Ban chỉ huy Thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành, càng tạo điều kiện cho mối quan hệ giữa Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành thêm gắn bó.

Trong ngày Quốc khánh (2-9-1946), một trung đội của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được tham gia duyệt binh, diễu binh và anh em đã hoàn thành tốt nhiệm vụ.

Giữa tháng 9, phái đoàn Việt Nam rời Pa-ri về nước sau khi ta và Pháp ký Tạm ước 14-9. Anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng đồng bào Hà Nội, đồng bào cả nước mong chờ Bác về để trực tiếp lãnh đạo toàn dân, toàn quân tiếp tục cuộc đấu tranh trong tình hình mới.


Đến cuối tháng 9, trung đội Phó Đức Chính vẫn chốt ở phía nam thành phố, toàn Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tập trung về khu Đấu Xảo. Các đồng chí lãnh đạo, chỉ huy chủ chốt của đội lúc này thường phải kiêm nhiệm vụ ở Thành hoặc Liên khu, đội đã tổ chức một ban chỉ huy đại đội - dưới sự chỉ đạo của đội trưởng Nguyễn Anh Bảo, gồm đại đội trưởng Vỵ Hải, chính trị viên Nguyễn Văn Cừ và đại đội phó Phạm Văn Tường. Đồng chí Nguyễn Văn Nấp đã về công tác tại Bộ Tổng tham mưu, đồng chí Vũ Yên vừa làm phái viên vừa cùng đồng chí Phùng Văn Phúc trực tiếp phụ trách huấn luyện quân sự của đội. Toàn đội được huấn luyện về cách đánh trong thành phố, làm công sự đặt chướng ngại vật, học sử dụng các loại vũ khí từ súng trường, lựu đạn đến bom; mìn, đạn lõm. Trong quá trình huấn luyện chiến đấu, anh em được hướng vào những yêu cầu thiết thực để sẵn sàng thi hành mọi nhiệm vụ được giao. Hướng huấn luyện chiến đấu trong thành phố lúc này chủ yếu là học cách đánh từng tổ, từng người chốt tại những vị trí quan trọng, độc lập chiến đấu hoặc phối hợp và làm nòng cốt trong Tự vệ Thành.