Lịch sử Quân sự Việt Nam - Tập 9

[UyenNhi05]

đ. Căn cứ Trung Thuần và Võ Xá (Quảng Bình)

Tháng 5-1945, Hội nghị cán bộ Đảng toàn tỉnh Quảng Bình có đồng chí Trần Hữu Dực - Xứ uỷ viên tham dự, đã thành lập Tỉnh uỷ lâm thời, và sau đó là Hội nghị Việt Minh toàn tỉnh chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.

Hội nghị quyết định thành lập hai căn cứ võ trang là Trung Thuần ở bắc và Võ Xá ở nam Quảng Bình. Hàng trăm thanh niên các nơi trong tỉnh được đưa về huấn luyện quân sự ở hai khu căn cứ. Lực lượng vũ trang mạnh đã áp đảo được chính quyền tay sai.

Tỉnh trưởng Quảng Bình đã nộp lên chiến khu ba khẩu súng, hứa nghe theo Việt Minh và xin được che chở. Đồn trưởng Bảo an binh và nhiều binh lính đã ngả theo cách mạng, giao ruột số súng cho Việt Minh. Hai chiến khu đã tạo thành thế thuận lợi cho ngày Tổng khởi nghĩa.

Ngoài ra, trong khoảng hai tháng 4 và tháng 5-1945, ở nhiều tỉnh khác đều có chủ trương lập căn cứ địa, hay có nơi gọi là chiến khu, để luyện tập quân sự, tích trữ vũ khí, chờ đón thời cơ... nbơ: Hà ĩ nh có căn cứ Đá Bạc (Cẩm Xuyên);

Quảng Trị có chiến khu Phú Long và Của; Bình Định có An Độ An Sơn (Hoài Nhơn); Ninh Thuận có chiến khu Bầu Bèo (Bầu Bàn); Thủ Dầu Một có căn cứ Chánh Lưu - Bến Cát; Vùng cực nam Nam Bộ có căn cứ U Minh. . . 

Trong khi đó, cũng có tỉnh, thành phố, tuy không xây dựng căn cứ địa hay chiến khu, nhưng phong trào đấu tranh vũ trang vẫn phát triển mạnh: ở Bến Tre có Cứu quốc quân, gần ngày khởi nghĩa tổ chức thành Cảm tử quân. ở Sa Đéc, mỗi xã lập một đội xung phong vũ trang.

Ở Mỹ Tho có phong trào du kích cách mạng, đã tổ chức được ba trung đội du kích với 32 khẩu súng và mở nhiều lớp huấn luyện quân sự. Ở Cần Thơ cũng như ở Sài Gòn, phong trào thanh niên Tiền phong mạnh, có các Xung phong đội của Thanh niên, Tự vệ xung phong của thành phố, Xung phong công đoàn của công đoàn. ở Huế có các đội tự vệ, các tổ tuyên truyền xung phong có vũ trang.

Ở Hà Nội, do có An toàn khu của Xứ uỷ và Trung ương ở ven nội, tổ chức vũ trang được phát triển dưới nhiều hình thức: từ các đội tự vệ vũ trang, du kích quân, giải phóng quân ở An toàn khu đến các đội tự vệ vũ trang, các đội Cảm tử quân thành phố...

Điều đáng lưu ý của cao trào tiền khởi nghĩa là: ngoài việc đưa số người tham gia vũ trang lên cao chưa từng có, việc thu, sắm vũ khí cũng rất được coi trọng. Đó không chỉ là sự chuẩn bị cho Cách mạng Tháng Tám mà còn là sự chuẩn bị tích cực và có hiệu quả cho cả cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. ở miền Bắc, chiến khu Đông Triều là nơi phong trào thu, sắm vũ khí thu được hiệu quả cao. Tại đây, ta đã thu được hàng nghìn súng các loại từ đại liên đến súng trường, súng lục cùng nhiều đạn dược . . . 

Ở miền Nam, sau ngày 9-3, Nhật chiếm một số xưởng máy ở các đồn điền cao su như Phú Hưng, Hớn Quản, Kêruenla (vùng Chánh Lưu)... thuộc Thủ Dầu Một, biến các nơi này thành các xưởng chế tạo vũ khí như mìn, lựu đạn, đạn. . . Công nhân cách mạng đã lấy vũ khí từ chính các xưởng chế tạo này để tự vũ trang. Đội chủ lực ở Chánh Lưu, Bến Cát được trang bị đầy đủ các loại vũ khí, kể cả súng liên thanh. Lực lượng du kích đột nhập các kho vũ khí của Nhật để lấy súng đạn. Số vũ khí trên đây không chỉ đủ dùng mà còn tiếp tế cho Sài Gòn, Chợ Lớn. . .


VI- THÀNH CÔNG CỦA CAO TRÀO TIỀN KHỞI NGHĨA

Trong lịch sử cách mạng ở các nước trên thế giới, ít thấy ở đâu có hình thái cao trào tiền khởi nghĩa gần sáu tháng như ở Việt Nam. Những thắng lợi của cao trào tiền khởi nghĩa đã tạo điều kiện cho cuộc Cách mạng Tháng Tám diễn ra nhanh chóng, thuận lợi và ít đổ máu.

Thời cơ mở đầu cho cao trào này là cuộc đảo chính của phát xít Nhật hất cẳng thực dân Pháp ngày 9-3. Sự kiện đó là khách quan. Nhưng nguồn gốc nảy sinh ra cao trào lại hoàn toàn là sự chủ động nắm và tạo thời cơ để kịp thời chớp lấy thời cơ của cách mạng Việt Nam:

[UyenNhi05]

1. Chủ động ở việc Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương đã có chỉ thị kịp thời lãnh đạo phong trào toàn quốc ngay khi Nhật hất cẳng Pháp để độc chiếm Đông Dương. 

2. Chủ động ở việc các cơ sở cách mạng đã quán triệt và vận dụng sáng tạo Nghì quyết Trung ương lần thứ VIII để kịp thời xây dựng và tăng cường lực lượng, xây dựng căn cứ địa, đẩy mạnh các hoạt động du kích, kịp thời chớp lấy thời cơ Tổng khởi nghĩa.

Nhờ vậy, trong khi không để xảy ra phiêu lưu, manh động, khắp nơi trong cả nước, chúng ta đã hành động khẩn trương, đẩy mạnh hoạt động vũ trang tiêu diệt địch, giành chính quyền theo dạng khởi nghĩa từng phần; củng cố và mở rộng chiến khu Việt Bắc trở thành Khu giải phóng, xây dựng hàng loạt căn cứ, chiến khu lớn nhỏ từ Bắc chí Nam. 

3. Dựa trên nguyên tắc khởi nghĩa vũ trang của chủ nghĩa Mác-lê nin và Tơ tưởng Hồ Chí Minh, chúng ta vừa tiến hành và đẩy mạnh đấu tranh vũ trang, vừa phát động các phong trào đấu tranh khác dưới những hình thức như:

Công nhân bãi công, lập đội tự vệ; nông dân chống thuế, phá kho chóe cứu đói; tiểu thương tiểu chủ đấu tranh chống vơ vét thóc gạo, hàng hoá, tăng sưu thuế, trí thức đấu tranh đòi tự do ngôn luận, hội họp, hoạt động yêu nước... Các tầng lớp công, nông, thanh, phụ, dân tộc, đa số thiểu số đều tham gia đấu tranh, khiến cả nước dấy lên một cao trào cách mạng. 

4. Đồng thời với việc chủ động, tích cực xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang chúng ta cũng đã đẩy mạnh phong trào sắm sửa vũ khí bằng cách vừa cướp súng giặc vừa tự rèn - gươm giáo, đúc súng đạn.

Đây cũng là một trong số những nhân tố đảm bảo cho sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, chúng ta đã có một lực lượng quân sự và vũ khí để bước đầu bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp. 

5. Việc đập tan được uy thế của kẻ thù là phát xít Nhật và chính quyền bù nhìn tay sai trong cao trào tiền khởi nghĩa đã thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động giành chính quyền ở nhiều thôn xã, bản làng tới châu, huyện ở các địa phương; tiêu diệt được một số sinh lực của Nhật. Các cuộc đấu tranh đổ máu không nhiều và số lượng giặc Nhật bị giết không cao. 

Thực tế đó có những nguyên nhân khách quan và chủ quan của nó. Có điều, không thể vì thế mà có thể hạ thấp vai trò của đấu tranh vũ trang trong thời kỳ lịch sử này.  Nhìn chung lại, với những nội dung trên đây, đã có thể khẳng định được rằng, cao trào tiền khởi nghĩa là sự dọn đường cho Tổng khởi nghĩa nổ ra mạnh mẽ, nhanh chóng, giành thắng lợi vang dội và ít đổ máu.

CHƯƠNG V

ĐẤU TRANH VŨ TRANG TRONG TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM

Đến tháng 8-1945, cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám đã trải qua hơn 5 năm. Trong hơn 5 năm đó, ở trong nước, Khu giải phóng được thành lập, “Nước Việt Nam mới ra đời” 1 như đồng chí Trường Chinh đã nhận định. Các lực lượng vũ trang nhân dân (gồm tự vệ cứu quốc, tự vệ chiến đấu, du kích địa phương, du kích thoát ly, Cứu quốc quân, Giải phóng quân, Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân. . .) trong các chiến khu cách mạng đã đẩy mạnh các hoạt động “đánh Pháp, đuổi Nhật”, làm tan rã chính quyền tay sai của chúng. 

Mặt trận Việt Minh - một mặt trận dân tộc thống nhất cứu nước rộng rãi đang ngày càng phát triển. Tất cả những điều đó đã là nỗ lực chủ quan góp phần tạo nên thời cơ Tháng Tám năm 1945.


________________________________________________
1. Trường Chinh: Cách mạng Tháng Tám, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1960, tr.9.

[UyenNhi05]

Trên trường quốc tế, cả nhân loại tiến bộ với lực lượng dẫn đầu là Đồng minh quốc tế chống phát xít do Liên Xô, Mỹ, Anh, làm nòng cốt, có Trung Quốc, Pháp (phái Đờ Gôn), Việt Nam... cùng nhiều dân tộc khác tham gia, đã đánh bại chủ nghĩa phát xít ở cả phương Tây lẫn phương Đông.

Thắng lợi đó về khách quan, đã góp phần to lớn tạo nên thời cơ cho cách mạng các nước trong đó có Việt Nam, giành tháng lợi. Có điều với cách mạng Việt Nam, thời cơ đó hoàn toàn không phải là bất ngờ. Trước đó, nó đã nằm trong lường tính của những người cộng sản Việt Nam.

Cuối tháng 4, đầu tháng 5-1945, những ngày tàn của phát xít Đức ở phương Tây đã điểm. Ngày 30-4-1945, Hồng quân Liên Xô cùng quân Đồng minh đánh chiếm Béclin.  Hít le tự sát. Ngày 9-5-1945, phát xít Đức ký văn bản đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Ngày 16-6-1945, trên tờ Cờ giải phóng với bài “phát xít Đức đã tắt thở”, đồng chí Trường Chinh đã viết:

“Cái khâu chính của dây xiềng mà phe trục định dùng để trói buộc lo.ái người, vừa đứt phựt. Nay mai, toàn thể dây xiềng sẽ tan rã. Phát xít Nhật, bạn đồng minh của Đức Hít le bị trơ trọi hẳn và đang lo như cá nằm trên thớt. Chẳng bao lâu nữa chúng sẽ trở về thiên cổ theo gót bọn chúng bên trời âu”.

Bài báo của đồng chí Trường Chinh ra mắt đúng vào những ngày cao trào tiền khởi nghĩa đang trên đà phát triển.  Nó có tác dụng thúc đẩy phong trào, đồng thời chỉ ra cho hoạt động vũ trang phải sẵn sàng lao vào hành động khi thời cơ chín muồi: “Dù sao nhân dân Đông Dương không thể bị động trông chờ những ngày may mắn từ đâu đưa lại. . . Phải đứng dậy đánh đuổi giặc Nhật, góp sức với Đồng minh dìm chết con thú dữ Nhật Bản dưới đáy Thái Bình Dương. . . sẵn sàng phát động Tổng khởi nghĩa giành hẳn lại đất nước”. 

Do đó, từ tháng 5-1945, đấu tranh vũ trang chống Nhật và tay sai giành chính quyền trong khởi nghĩa từng phần đã phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Tất cả đều hướng tới Tổng khởi nghĩa.

Trung tuần tháng Tám năm 1945, những ngày mong đợi đó đã đền. Theo thoả thuận Pốtxđam, ngày 9-8-1945, Liên Xô tuyên chiến với phát xít Nhật. Trong vòng một tuần lễ, Hồng quân Liên Xô đã tiêu diệt hoàn toàn đội quân Quan Đông của phát xít Nhật, giải phóng hoàn toàn vùng đông bắc Trung Quốc và bắc Triều Tiên.

Ngày 9-8-1945, Mỹ đã ném tiếp quả bom nguyên tử thứ hai xuống hải cảng Nagasaki. Ngày 10-8, Nhật chấp nhận điều kiện đầu hàng mà các nước Đồng minh đưa ra tại Hội nghị Pốtxđam. Ngay hôm sau, ngày 11-8, tin tức về Nhật đầu hàng được phát đi trên toàn thế giới. Ngày 13-8 Nhật Hoàng chính thức công bố lệnh đầu hàng. 

Thế nhưng, quân đội Nhật ở Đông Dương chưa nhận được lệnh chính thức trao quyền quản lý Đông Dương cho Đồng minh nên chúng vẫn giữ quyền thống trị và có trách nhiệm trước Đồng minh về việc giữ gìn trật tự ở Đông Dương trước khi quân Đồng minh tới.

Ngoài ra, phải bảo đảm an toàn cho các lực lượng thông tin, tình báo của Mỹ như của nhóm OSS do A.Patti dẫn đầu từ Vân Nam tới, hay nhóm Thông tin của Pháp do XanhTơni dẫn đầu tới hoạt động ở Đông Dương trước khi Đồng minh vào tiếp quản với danh nghĩa vào coi sóc những tù binh Pháp.

Nhưng mặt khác, Nhật lại vẫn buộc phải làm ngơ trước những hoạt động của Việt Minh đang giành chính quyền ở một số địa phương. Tuy rằng, cho cả tới sau khi đầu hàng, chúng vẫn không dễ dàng nhượng bộ Việt Minh về mặt quân sự. Chúng cố thủ ở thị xã Thái Nguyên, gây đổ máu ở Hà Đông, Bắc Ninh. . . ; đỡ đầu chính quyền bù nhìn do chúng dựng lên khi bọn này cố gắng thay đổi tổ chức, chuyển hướng hành động mong cứu vãn tình thế của chúng.

[UyenNhi05]

Cho đến ngày 19 - 8, chúng vẫn còn gây khó khăn trở ngại cho việc giành chính quyền của nhân dân Hà Nội bằng cách ủng hộ việc Chính phủ Trần Trọng Kim thay đổi nội các, cử Nguyễn Văn Sâm làm khâm sai ở miền Nam và cử Nguyễn Xuân Chữ (Đại Việt) vừa được Nhật đưa từ Xinhgapo về vào ghế khâm sai ở miền Bắc thay cho Phan Kế Toại.

Đầu tháng 8, Chính phủ Trần Trọng Kim còn nhận lệnh của Tướng Tsuchihashi, toàn quyền Nhật ở Đông Dương, thông qua Phan Kế Toại tìm gặp Việt Minh để thương lượng nhằm “mời” đại diện Việt Minh tham gia nội các của họ.  Thậm chí, cho tới ngày 16 - 17 tháng 8, họ còn hội họp bàn biện pháp cứu vãn quyền lực sau khi Nhật đầu hàng; cử đại diện đến mặc cả với Việt Minh để được chia một phần quyền lực và chỉ hoàn toàn chịu tự giải tán khi Việt Minh đã toàn thắng từ 19-8.

Do đó, đối tượng của cách mạng Việt Nam trong những ngày tháng 8-1945 về mặt quân sự vẫn là quân đội Nhật Bản với hơn sáu vạn tên hiện diện ở Đông Dương và về mặt chính trị, vẫn là Chính phủ Trần Trọng Kim, do Nhật dựng lên. 

Trong khi đó, quy ước Pốtxđam đã tạm thời giải quyết mâu thuẫn giữa các cường quốc trong Đồng minh về quyền lợi ở phương Đông bằng cách quyết định cho quân đội Anh vào tiếp nhận sự đầu hàng của Nhật và giải giáp quân dội Nhật từ vĩ tuyến 16 trở vào; còn phía Bắc, từ vĩ tuyến 16 trở ra, nhiệm vụ đó được trao cho quân đội Trung Hoa Tưởng Giới Thạch. 

Tình thế này khiến cho trong khi đối tượng của cách mạng Việt Nam là phát xít Nhật và bọn tay sai đã suy yếu và đang đến ngày tận số, thì đối tượng mới lại bắt đầu xuất hiện. Đó là lực lượng Pháp Đờ Gôn mà ngay từ tháng 4-1945, trong tuyên bố của mình, Đờ Gôn đã lộ rõ dã tâm trở lại thống trị Việt Nam. Âm mưu này lại được Anh, và trên chừng mực nào đó là cả Mỹ, ủng hộ.

Trên thực tế, từ tháng 8-1945, nhóm XanhTơni theo chân đoàn đại diện OSS (cơ quan tình báo chiến lược Mỹ) do A.Patti dẫn đầu đã từ Trung Quốc vào Hà Nội, với danh nghĩa là coi sóc các tù binh Pháp còn kẹt lại ở Việt Nam.  Nhưng thực nhất là để nắm tình hình chuẩn bị cho việc đưa quân đội Pháp trở lại xâm lược Việt Nam. 


I.  HỘI NGHỊ TOÀN QUỐC CỦA ĐẢNG (13 - 15-8-1945) VÀ ĐƯỜNG LỐI QUÂN SỰ CỦA ĐẢNG TRONG TỔNG KHỞI NGHĨA

Trong những ngày cả nước sục sôi chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa, tại Tân Trào, lãnh tụ Hồ Chí Minh khẩn trương chuẩn bị Hội nghị toàn quốc của Đảng và Quốc dân đại hội.  Mặc dù đang ốm nặng, Người vẫn làm việc rất nhiều, viết nhiều chỉ thị và thơ hoả tốc gửi đi các hướng để triệu tập các đại biểu nhanh chóng về họp. Từ chiếc lán ở Nà Lừa, Người chỉ thị “Lúc này, thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập” 1.

Theo Tư tưởng đó, ngày 13-8-1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng đại diện cho 5.000 đảng viên trong cả nước khai mạc tại Tân Trào dưới sự chủ toạ của lãnh tụ Hồ Chí Minh.  Trong tình hình vô cùng khẩn cấp, Hội nghị đã làm việc trong ba ngày, từ ngày 13 đến ngày 15-8.  Phân tích toàn bộ diễn biến tình hình eo liên quan tới thời cơ lịch sử của cách mạng Việt Nam, Hội nghị nhận định rằng:

“Nhật đổ, hàng ngũ chỉ huy của chúng ở Đông Dương chia rẽ đến cực điểm, quân lính Nhật tan rã, mất tinh thần bọn Việt gian thân Nhật hoảng sợ”.

“Nhân dân Đông Dương cực khổ căm tức, cách mạng hoá; đến cả một phần quan lại cũng ngả về phe cách mạng”. 

“Cao trào kháng Nhật cứu nước do Đảng lãnh đạo ngày một mạnh mẽ sâu rộng khắp Bắc, Trung, Nam... Khu giải phóng và Quân giải phóng Việt Nam thành lập”. 

“Quân Đồng Minh sáp vào nước ta và đế quốc Pháp lăm le khôi phục lại địa vị cũ ở Đông Dương”. 


___________________________________
1. Võ Nguyên Giáp: Những chặng đường lịch sử, Nxb. Văn học, Hà NộI, 1977, tr.203.

[UyenNhi05]

“Toàn dân tộc đang sôi nổi đợi giờ khởi nghĩa, giành quyền độc lập” 1.

Trên cơ sở nhận định đó, Hội nghị chỉ ra rất rõ rằng: “Cơ hội rất tốt cho ta giành quyền độc lập đã tới” 2. 

Chớp thời cơ lịch sử “ngàn năm có một” này, Hội nghị quyết định: Đảng phải kịp thời phát động và lãnh đạo toàn dân đứng lên Tổng khởi nghĩa để giành chính quyền từ tay phát xít Nhật và bọn bù nhìn tay sai của chúng, trước khi quân Đồng minh vào Việt Nam. Để bảo đảm lãnh đạo Tổng khởi nghĩa giành thắng lợi, Hội nghị đề ra ba nguyên tắc chỉ đạo:

“a. Tập trung - Tập trung lực lượng vào những việc chính. 

b. Thống nhất - Thống nhất về mọi phương diện quân sự, chính trị, hành động và chỉ huy.

c. Kịp thời - Kịp thời hành động, không bỏ lỡ cơ hội” 3.

Hội nghị vạch rõ nhiệm vụ quân sự là: “đánh cho quân giặc những đòn chí tử, tiêu diệt lực lượng của chúng, chớp lấy những căn cứ chính (cả các đô thị) trước khi quân Đồng minh vào” 4.

Trong tiến công quân sự, Hội nghị chỉ ra, phải: “Tập trung lực lượng vào những chỗ cần thiết để đánh”, “đánh chiếm ngay những nơi chắc thắng, không kể thành phố hay thôn quê”, “Làm tan rã tinh thần quân địch và dụ chúng hàng trước khi đánh” 5.

Hội nghị cũng chỉ rõ, trong tác chiến, phải tuân thủ nguyên tắc “quân sự và chính trị phải phối hợp” 6. Lường định những khó khăn có thể gặp phải trong quá trình tiến công một số mục tiêu của địch, Hội nghị đề ra kế hoạch đồi phó với trường hợp quân ta buộc phải thoái lui, nhằm “giữ gìn đội ngũ, bảo toàn thực lực” 7.  Coi trọng việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng ngay cả trong quá trình diễn ra Tổng khởi nghĩa, Hội nghị quyết định: “Chỉnh đốn và phát triển bộ đội”, “tổ chức thêm những bộ đội mới, chỉnh đốn bộ đội tự vệ chiến đấu và tiểu tổ du kích để thành lập quân Giải phóng ở ngoài khu giải phóng” 8.

Hội nghị cho rằng, trong quá trình đó, phải thống nhất biên chế, thống nhất khẩu lệnh, cải thiện công tác chính trị, định rõ các chiến khu, đào tạo cán bộ quân sự, tìm kiếm sự trang bị vũ khí cho lực lượng vũ trang bằng việc “Tước võ khí của quân Nhật - tiếp tục chế thêm” 9 . 

Ngoài việc quyết định những nhiệm vụ chủ yếu trước mắt là lãnh đạo toàn quân, toàn dân Tổng khởi nghĩa giành  chính quyền trong cả nước, Hội nghị còn đề ra những chủ trương quan trọng về đối nội, đối ngoại cần phải thực hiện sau khi Tổng khởi nghĩa thành công.

Về đối nội, Hội nghị nhấn mạnh phải chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục, tổ chức quần chúng - mà trước hết là đối với các đoàn thể trong Mặt trận Việt Minh; thông qua và ban hành 10 chính sách lớn của Việt Minh, coi đó là chính sách cơ bản trước mắt của toàn Đảng, toàn dân; chú ý tới việc sản xuất nông nghiệp, trước hết là sản xuất lương thực. 

Về đối ngoại , phải triệt để lợi dụng mâu thuẫn giữa Pháp, Anh, Mỹ, Tưởng; hết sức tránh trường hợp cùng một lúc phải đối phó với nhiều kẻ thù; ra sức tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của thế giới, đặc biệt là nhân dân Pháp và nhân dân Trung Quốc; đánh tan âm mưu của thực dân Pháp định trở lại xâm lược nước ta và âm mưu của Tưởng Giới Thạch định biến nước ta thành “một nước chư hầu”. 

Trong lúc Hội nghị đang họp thì tình hình diễn biến rất mau lẹ. Vì thế, ngay trong đêm 13-8, Uỷ ban khởi nghĩa do Tổng bộ Việt Minh vừa thành lập đã ra Quân lệnh số 1, hạ lệnh cho quốc dân đồng bào cả nước đứng lên tổng khởi nghĩa:

“Hỡi quân dân toàn quốc !...

“Giờ tổng khởi nghĩa đã đánh !

“Cơ hội có một cho quân dân Việt Nam vùng dậy giành lấy quyền độc lập của nước nhà !

"Hỡi các Tướng sĩ và đội viên Quân giải phóng Việt Nam! 


_________________________________________________
1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t. 7, tr.424.
3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd t.7, tr. 425, 429, 430.

[UyenNhi05]

“Dưới mệnh lệnh của Uỷ ban khởi nghĩa, các bạn hãy tập trung lực lượng, kíp đánh vào các đô thị và trọng trấn của quân địch, đánh chẹn các đường rút lui của chúng, Tước hết võ khí của chúng!

“Đạp qua muôn trùng trở lực, các bạn hãy kiên quyết tiến!

“Hỡi nhân dân toàn quốc !

“Dưới mệnh lệnh của Uỷ ban khởi nghĩa, đồng bào hãy đem hết tâm lực ủng hộ đạo quân giải phóng, sung vào bộ đội xông ra mặt trận đánh đuổi quân thù.

“Chúng ta phải hành động cho nhanh với một tinh thần vô cùng quả cảm, vô cùng thận trọng!

“Tổ quốc đang đòi hỏi những hy sinh lớn lao của các bạn ! 

“Cuộc thắng lợi hoàn toàn nhất định sẽ về ta!” 1.

Cũng ngay đêm 13-8 2, uỷ ban chỉ huy lâm thời Khu giải phóng lệnh cho lực lượng vũ trang, các Uỷ ban nhân dân cách mạng và toàn thể nhân dân trong khu đứng lên khởi nghĩa. Mệnh lệnh này gồm những nội dung chủ yếu sau đây: 

- Tập trung lực lượng đánh vào các đô thị nhưng phải chắc thắng, đánh chặn quân Nhật rút chạy;

- Sau mỗi một cuộc chiến đấu, lập tức bổ sung và củng cố bộ đội, để lại một phần ba hoạt động trong địa phương, hai phần ba thì chuẩn bị sẵn sàng, đợi lệnh điều động đi tác chiến nơi khác;

- Củng cố các căn cứ bí mật, lập các kho tàng quân lương, quân giới, trong đó chú trọng xây dựng cả các xưởng bí mật, chuẩn bị kháng chiến một khi quân Pháp trở lại. 

Mệnh lệnh khởi nghĩa ban ra, đáp ứng kịp thời mong mỏi và quyết tâm to lớn của quân dân cả nước nói chung, quân, dân Khu giải phóng nói riêng. Khí thế đó đã được đồng chí Võ Nguyên Giáp sau này ghi lại: “Nửa đêm nhận lệnh, bộ đội và nhân dân reo mừng, sẵn sàng chiến đấu hy sinh để thực hiện nhiệm vụ lớn”. Vì thế, ngay sau đó các đơn vị Giải phóng quân đóng tại Chợ Chu, Tuyên Quang được lệnh chuyển g~ về tập trung tại Tân Trào . . .


II. QUỐC DÂN ĐẠI HỘI TÂN TRÀO VÀ LỄ XUẤT QUÂN CỦA GIẢI PHÓNG QUÂN VIỆT NAM

Ngay sau Hội nghị toàn quốc của Đảng, ngày 16-8, Quốc dân Đại hội khai mạc cũng tại Tân Trào. Tham dự Hội nghị có hơn 60 đại biểu Bắc, Trung, Nam và đại biểu kiều bào ở nước ngoài, đại biểu các đảng phái, đoàn thể nhân dân, các dân tộc, tôn giáo. Đại hội nhiệt liệt tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng, thông qua Lệnh KHỞI nghĩa của Tổng bộ Việt Minh và 10 chính sách lớn của Việt Minh.

10 chính sách lớn đó là:

“1. Giành lấy chính quyền, xây dựng một nước Việt Nam dân chủ cộng hoà trên nền tảng hoàn toàn độc lập. 

“2. Võ trang nhân dân. Phát triển quân Giải phóng Việt Nam. 

“3. Tịch thu tài sản của giặc nước và của Việt gian, tùy từng trường hợp sung công làm của quốc gia hay chia cho dân nghèo.


________________________________________
1. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.7, tr.421-422.
2. Trong cuốn sách Từ nhân dân mà ra, tr.226, đồng chí Võ Nguyên Giáp ghi chú: Quân lệnh số 1 của Uỷ ban khởi nghĩa do Trần Huy Liệu khởi thảo. Thời điểm phát ra Mệnh lệnh khởi nghĩa của Khu giải phóng, các tài liệu đưa chênh nhau một ngày nhưng rất quan trọng. Theo đồng chí Võ Nguyên Giáp thì đó là 11 giờ đêm ngày 13-8, như vậy trùng với lúc đồng chí uỷ quyền cho đồng chí Trần Huy Liệu thảo Quân lệnh số 1. Còn văn kiện Đảng cũng như Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (Sđd, tr.393) lại ghi là ngày 12-8, rồi nhiều sách khác cũng theo. Xét lôgíc của vấn đề thì ý của đồng chí Võ Nguyên Giáp là hợp lý hơn, tức 11 giờ đêm 13-8-1945.

[UyenNhi05]

“4. Bỏ các thứ thuế do Pháp, Nhật đặt ra; đặt một thứ thuế công bằng và nhẹ.

“5. Ban bố những quyền của dân cho dân: a) nhân quyền, b) tài quyền (quyền sở hữu), c) dân quyền: quyền phổ thông đầu phiếu, quyền tự do dân chủ (tự do tín ngơỡng, tự do Tơ tưởng, ngôn luận, hội họp, đi lại), dân tộc bình quyền, nam nữ bình quyền.

“6. Chia lại ruộng công cho công bằng, giảm địa tô, giảm địa tức, hoãn nợ, cứu tế nạn nhân.

“7. Ban bố luật lao động: ngày làm tám giờ, định lương tối thiểu, đặt xã hội bảo hiểm.

“8. Xây dựng nền kinh tế quốc dân, phát triển nông nghiệp. Mở quốc gia ngân hàng.

“9. Xây dựng nền quốc dân giáo dục; chống nạn mù chữ, phổ thông và cơỡng bách giáo dục đến bậc sơ cấp. Kiến thiết nền văn hoá mới.

“10. Thân thiện và giao hảo với các nước Đồng minh và các nước nhược tiểu dân tộc để giành lấy sự đồng tình và sức ủn g hộ của họ” 1 .

Đại hội quy định Quốc kỳ là cờ đỏ, giữa có ngôi sao vàng năm cánh; Quốc thiều là bài Tiến quân ca. Đại hội cử ra Uỷ ban dân tộc giải phóng Việt Nam - tức Chính phủ lâm thời, do lãnh tụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Uỷ ban dân tộc giải phóng có một Ban thường trực gồm năm người: Hồ Chí Minh, Trần Huy Liệu, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Lương Bằng, Dương Đức Hiền.

Đại hội quốc dân Tân Trào thể hiện ý chí và sự đoàn kết của toàn dân, toàn quân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm mục tiêu chung là nhanh chóng nắm lấy thời cơ lịch sử “ngàn năm có một”, giành lấy chính quyền, xây dựng một nước Việt Nam dân chủ cộng hoà trên nền tảng hoàn toàn độc lập. 

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của dân tộc lúc bấy giờ đã được Đại hội khẳng định là phải khẩn trương vũ trang toàn dân, phát triển Quân giải phóng Việt Nam. Vì rằng: “không phải Nhật bại là nước ta tự nhiên được độc lập. Nhiều sự gay go trở ngại sẽ xảy ra. Chứng ta phải khôn khéo và kiên quyết.  Khôn khéo để tránh những sự không lợi cho ta. kiên quyết đê giành cho được nền hoàn toàn độc lập” 2 . 

Như vậy, bắt đầu từ thời điểm này, đồng chí Hồ Chí Minh chính thức trở thành người lãnh đạo tói cao của quân đội và của dân tộc với Tơ cách là Chủ tịch Uỷ ban dân tộc giải phóng tức Chính phủ lâm thời; Quân kỳ cờ đỏ sao vàng đã xuất hiện từ Nam Kỳ khởi nghĩa cũng như trong ngày thành lập Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân 22-12-1944, nay chính thức trở thành Quốc kỳ và bài Tiến quân ca đã từng được quân Giải phóng ca vang, nay chính thức trở thành Quốc ca của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. 

Quốc dân Đại hội Tân Trào khai mạc sáng ngày 16-8, thì chiều ngày 16-8 Giải phóng quân làm lễ xuất phát, nhận nhiệm vụ cấp tốc về xuôi, giải phóng Thái Nguyên tiến về thủ đô 3.

Buổi lễ diễn ra trong một bầu không khí Tưng bừng, trang nghiêm , dạt dào tình cảm cách mạng. Sau này, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã ghi lại quang cảnh buổi xuất quân lịch sử đó:


______________________________________
1. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.7, tr.559-560.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, i.7, tí. 561
3. Theo A.Patti, vào giữa tháng 7-1945, số người Mỹ ở Việt Bắc đã có: Thomas. Phelan, Dejourneaux, Hoaglund, Spuires và các nhân viên khác của toán “Con Nai”. Như vậy, có thể họ là những người có mặt ở đoàn quân cùng xuất phát từ Tân Trào ngày 16-8, trước sự hoan nghênh của các đại biểu dự Đại hội: “Họ đi theo cùng với bộ đội Việt Minh suốt trên đường về Hà Nội, nhưng chỉ với Tơ cách là những quan sát viên thôi chứ không tham gia chiến đấu; “Họ ở lại với du kích Việt Minh cho đến khi rời Hà Nội ngày 9-9-1945” (Archimedes L.A.Patti Tại sao Việt Nam Nxb. Đà Nẵng, 1995, tr.146-149).

[UyenNhi05]

“Chiều 16-8, một đơn vị Giải phóng quân tập họp dưới cờ làm lễ xuất phát tiến về Nam. Các đại biểu về dự Quốc dân Đại hội đều có mặt dưới cây đa cổ thụ, cạnh ngôi nhà Hội đồng cứu quốc xã Tân Trào để tiễn đưa bộ đội lên đường chiến đấu. Chưa bao giờ Tân Trào lại đón tiếp một đoàn người nhiều màu sắc như vậy. Cùng với màu chàm rừng núi quen thuộc, còn có màu nâu dày dạn của đồng bằng, và những màu sắc tươi sáng của đô thị. Những chiến sĩ Giải phóng quân, quần áo đủ kiểu, mang trên người dấu vết của những cuộc vật lộn ác liệt với quân thù trên nẻo đường rừng, trên các triền núi đá Việt Bắc, tề tựu nghiêm trang dưới cờ nghe đọc bản Quân lệnh số 1 của Uỷ ban khởi nghĩa... Đoàn quân Giải phóng, áo vải chân đất, rầm rập tiến về phía Nam, trước những bàn tay vẫy chào chúc mừng thắng lợi...” 1 . 
 
Trong thư gửi đồng bào cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi:

“Hỡi đồng bào yêu quý!

“ Hiện nay quân đội Nhật đã tan rã, phong trào cứu quốc lan tràn khắp nước . . .

“Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc  đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta...  “Tiến lên! Tiến lên! Dưới lá cờ Việt Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!” 2.

Tình hình bấy giờ vô cùng khẩn cấp. Một số đại biểu ở xa Trung ương đang trên đường tới Việt Bắc, được lệnh phải lập tức quay về lãnh đạo phong trào khởi nghĩa cướp chính quyền tại địa phương. Nhiều tỉnh tuy chưa nhận được lệnh khởi nghĩa của Trung ương, nhưng các đảng bộ và cấp bộ Việt Minh ở đây do thấm nhuần tinh thần các nghì quyết mà Đảng đề ra từ trước, nhất là tinh thần của Chỉ thị Nhật- Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta và căn cứ vào diễn biến tình hình trong hàng ngũ kẻ thù. . . đã chủ động, linh hoạt, sáng tạo phát động nhân dân đứng lên khởi nghĩa kịp thời, mau lẹ.

Cách mạng đang trong bước nhảy vọt, từ những cuộc khởi nghĩa từng phần chuyển lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên toàn quốc.


III- HOẠT ĐỘNG VŨ TRANG Ở CĂN CỨ ĐỊA VIỆT BẮC VÀ VÙNG PHỤ CẬN TRONG NHỮNG NGÀY TỔNG KHỞI NGHĨA

Tuyên Quang: Đây là nơi có thủ đô cách mạng Tân Trào. Trong ngày 16-8, khi đội quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy đã tiến về Thái Nguyên, thì đội quân do đồng chí Song Hào và Tạ Xuân Thu phụ trách cũng tiến về phía Tuyên Quang.

8 giờ tối ngày 16-8, các lực lượng vũ trang và bán vũ trang cách mạng đã tập trung ở ỷ La trên đường Hà Giang - Tuyên Quang để tiến về giải phóng thị xã, nơi có dinh tỉnh trưởng do bảo an binh canh giữ và có doanh trại quân Nhật ở Thổ Sơn.

Lực lượng ta gồm có: ba trung đội Giải phóng quân, - lực lượng bán vũ trang của công nhân mỏ than và của các dân tộc ở thị xã Tuyên Quang và các xã lân cận.  Khoảng 2 giờ sáng, sau khi nghe tuyên đọc Quân lệnh số 1, các lực lượng vũ trang tiến quân theo hai hướng: một trung đội tiến về phía trại bảo an binh và dinh tỉnh trưởng; một trung đội tiến về đánh doanh trại lính Nhật trên đồi Thổ Sơn. 

Do có binh lính được giác ngộ cách mạng hưởng ứng, nên ở mũi thứ nhất, quân ta nhanh chóng đột nhập được vào trại bảo an binh, chiếm các vị trí trọng yếu, bắt tên chỉ huy, kêu gọi binh lính đầu hàng. Cuộc tập kích kết thúc mau lẹ. Các đơn vị chia nhau đi chiếm các công sở. Công chức, nhân viên đã chuẩn bị sẵn sàng đón quân Giải phóng. Viên tỉnh trưởng bù nhìn đã đầu hàng.

Mũi thứ hai tiến đánh đồn Nhật trên đồi Thổ Sơn. Tại đây cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt. Địch gồm hơn một tiểu đoàn, có cả súng cối và sơn pháo. Vị trí đóng quân của chúng có tường cao, hào sâu. Một cuộc tập kích anh dũng diễn ra.


_________________________________________
1. Võ Nguyên Giáp: Từ nhân dân mà ra, Sđd, tr. 225-227.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, T.7, tr.417- 418

[UyenNhi05]

Quân khởi nghĩa bám từng bờ hào, nhảy lên mái nhà, công kênh nhau vượt tường, dùng dao, súng, mã tấu xung phong đánh quân Nhật. Bên ngoài nhân dân biểu tình hỗ trợ. Tiếng hô khẩu hiệu và tiếng hò reo lẫn với tiếng súng trận ầm vang thị xã. Quân Nhật phải xin đàm phán. Cuộc đàm phán diễn ra vào sáng 19-8. Đồng chí Tạ Xuân Thu, người chỉ huy cuộc chiến đấu dẫn đầu, vào tận trại lính Nhật. Kết quả là chúng chỉ đồng ý trao cho ta những vũ khí tịch thu được của Pháp, còn số vũ khí riêng của chúng thì xin đợi ý kiến của bộ chỉ huy ở Hà Nội.

Thế nhưng, khi được tin có cánh quân Nhật từ Hà Giang xuôi về Hà Nội sắp qua Ỷ La, bọn Nhật ở Thổ Sơn trở mặt. Khoảng 2 giờ chiều 19-8, chúng cho nổ súng vào quân ta nhằm tạo thế trong đánh ra, ngoài đánh tới. Quân ta, do đã chuẩn bị sẵn sàng nên đã lập tức chuyển sang tấn công mãnh liệt vừa đánh Thổ Sơn vừa đánh chặn quân ở Ỷ La, kết hợp với biểu tình của hàng vạn dân chúng uy hiếp cả hai toán quân địch.

Cuộc bao vây và tiến công diễn ra suốt đêm 19 và ngày 20-8, quân Nhật ở Thổ Sơn buộc phải đồng ý trao lại hầu hết vũ khí, chỉ xin giữ lại một số làm tượng trưng mang về Hà Nội. Cánh quân Nhật ở Ỷ La ngoan cố chống cự, quân ta nổ súng diệt 30 tên. Số còn lại buộc phải nộp vũ khí. 

Hà Giang. Hà Giang tuy là một trong sáu tỉnh thuộc căn cứ địa Việt Bắc nhưng tổ chức Việt Minh cũng mới phát triển và quân Nhật cũng chỉ đóng ở thị xã Hà Giang. Chính quyền địa phương đều nằm trong tay các thổ ty, tiêu biểu nhất là Vương Chí Sình, người H’mông ở Đồng Văn. 

Một số cán bộ Việt Minh từ Tuyên Quang, Cao Bằng đã sang gây.cơ sở ở Yên Minh, Mậu Duệ, Đường Thượng, Cán Tỷ (Đồng Văn) và ở một số xã thuộc Bắc Quang, Vị Xuyên nhưng cơ sở Việt Minh ở những nơi này cũng chưa vững chắc.  Về vũ trang, tại đây mới xây dựng được lực lượng tự vệ .  thôn bản. Riêng ở Đường Thượng, đã có một đội du kích để bảo vệ cơ sở cách mạng.

Ngày 29-8-1945, quân Nhật rút khỏi Hà Giang. Ngày 30-8, một bộ phận quân đoàn 52 của Tưởng đã tràn vào Hà Giang dưới danh nghĩa Đồng minh vào Tước khí giới quân đội Nhật. Thực hiện đường lối đoàn kết dân tộc, cách mạng đã lôi kéo được một số thổ ty mà tiêu biểu nhất là Vương Chí Sình đi theo cách mạng.

Ông đã về Hà Nội gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, được Người trao giữ chức Chủ tịch châu Đồng Văn và tặng thanh kiếm với dòng chữ “Tận trung báo quốc, bất thụ nô lệ”.

Việc giành chính quyền ở Hà Giang đã diễn ra không phải đổ máu. Lực lượng tự vệ, du kích được duy trì và phát triển để bảo vệ các cơ sở cách mạng trong tình hình mới. 

Tại Cao Bằng: Thực hiện mệnh lệnh khởi nghĩa ngày 12-8-1945 của Uỷ ban chỉ huy lâm thời Khu giải phóng: “Tập trung lực lượng đánh vào các đô thị một khi có điều kiện thắng lợi, đánh chặn những đội quân rút lui của Nhật”, Uỷ ban khởi nghĩa Cao Bằng đã nhanh chóng ra quân. ở đây, sau ngày nhận được lệnh đầu hàng, quân Nhật từ các đồn phía bắc và phía tây vội vã rút về thị xã. Quân ta phục kích đánh chúng trên các ngả đường.


Ngày 19-8, một toán quân Nhật từ đồn Sóc Giang định kéo về Nguyên Bình đã bị quân ta chặn đánh, buộc phải rút về Nước Hai. Ngày 20-8 quân Nhật từ Nước Hai rút về thị xã lại bị chặn đánh kịch liệt. Chúng phải quay trở lại. 

Ở Nguyên Bình, trong hai ngày 20 và 21-8, các lực lượng vũ trang vừa bao vây, chặn đánh quân Nhật, vừa tiến công Tước khí giới của bọn bảo an binh. Ngày 22-8, ta tổ chức mít tinh, thành lập chính quyền huyện. ở Hoà An, trong hai ngày 2 1 và 22-8, quân ta tiến công quân Nhật và bảo an binh, giải phóng thị trấn.

Ở tỉnh lỵ Cao Bằng, ngày 20-8, Giải phóng quân từ Quảng Uyên vào Tước khí giới bảo an binh rồi tổ chức mít tinh. Ngày 21-8 đánh chiếm dinh tuần phủ, tịch thu kho khí giới của Pháp do Nhật canh giữ. Quân Tưởng đã tiến vào Cao Bằng, ta phải rút ra, chỉ để lại một bộ phận cán bộ bí mật làm việc tại thị xã.

[UyenNhi05]

Tại Lạng Sơn, ngày 19-8 một đơn vị Giải phóng quân cùng dân quân hai huyện Bằng Mạc, ôn Châu tiến đánh Đồng Mỏ. Nhật xin điều đình. Ta đồng ý cho chúng trú quân ở Đồng Mỏ với điều kiện phải giữ thái độ trung lập. Từ 21 đến 23-8, Nhật rút khỏi Na Sầm, Đồng Đăng, Lộc Bình về thị xã.

Ở thị xã Lạng Sơn, ngoài Nhật, còn khoảng 300 bảo an binh, việc điều đình của ta với Nhật và tên tuần phủ đã có kết quả. Họ đồng ý tạo mọi thuận lợi cho ta vào tiếp thu thị xã và trao cho ta một số vũ khí nên không xảy ra đụng độ. Ngày 25-8 quân cách mạng chiếm hoàn toàn thị xã, toàn tỉnh Lạng Sơn được giải phóng. Thế nhưng, ngày 26-8, quân Tưởng đã tiến vào thị xã. Bởi vậy, mãi tới tháng 10-1945, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời Lạng Sơn mới được thành lập. 

Tại Bắc Cạn, quân cách mạng bao vây thị xã. Binh lính Nhật ở đây vẫn cố thủ chờ số quân ở Cao Bằng tới để cùng kéo về Thái Nguyên. Nhưng chính quyền bù nhìn thì hoang mang, đã cử người ra gặp Việt Minh xin giải vây thị xã và sẵn sàng trao lại chính quyền.

Ngày 23-8, Tỉnh bộ Việt Minh cho một trung đội tự vệ, dưới quyền chỉ huy của chủ nhiệm Việt Minh tỉnh - đồng chí Nông Văn Lạc vào tiếp nhận chính quyền. Quân Nhật lo ngại về việc ta bao vây thị xã, phong toả kinh tế, đã phải xin được ta cung cấp lương thực cho đến ngày chúng rút về Thái Nguyên. Đáp lại, chúng đồng ý trao cho ta tất cả vũ khí, gồm số súng đủ trang bị cho một tiểu đoàn, 500 két đạn và mấy trăm hòm mìn thu được của Pháp.

Tại Yên Bái, cho đến thời điểm Tổng khởi nghĩa, du kích chiến khu Vần - Hiền Lương lên tới 300 người và đã tiến về đóng từ Hiền Lương đến Âu Lâu - đối diện với Nhật bên Đồn cao, Yên Bái. Ngày 16-8, cuộc điều đình giữa ta và Nhật diễn ra ở nhà tri phủ Trấn Yên. Ta yêu cầu Nhật phải nộp hết vũ khí và trong 48 tiếng đồng hồ phải trả lời. Nhưng mới được 24 tiếng thì một đồng chí chỉ huy phía ta đã vội vã nổ súng tấn công quân Nhật. Sau một ngày kịch chiến, ta vẫn chưa giành được thắng lợi. Ngày 20-8, Nhật cử đại diện sang Âu Lâu, trụ sở của Ban chỉ huy quân sự, xin điều đình, chấp thuận nộp hết vũ khí. Sáng 22-8, Quân đội cách mạng tiến - vào Yên Bái. Ngày 23-8, Uỷ ban Nhân dân cách mạng lâm thời được thành lập.

Tại Phú Thọ, trong cao trào tiền khởi nghĩa, tại chiến khu Hiền Lương (Hạ Hoà) phong trào đấu tranh vũ trang đã được đẩy mạnh. Ngoài ra, một số địa phương như Vạn Thắng (Cẩm Khê), Anh Dũng (Phù Ninh), Chí Tiến (Thanh Ba)...  cũng đã xây dựng được các cơ sở vũ trang. Đặc biệt, đến trước ngày Tổng khởi nghĩa, ở hai huyện Phù Ninh và Hạ Hoà, ta đã giành được chính quyền. Vào lúc đó, lực lượng vũ trang cách mạng đã phát triển khá mạnh.

Tại thị xã Phú Thọ, Uỷ ban dân tộc giải phóng đã vận động được bảo an binh, hầu hết những viên quản, đội, cai đã ngả theo cách mạng. Một số lính bảo an đã lập những tiểu tổ vũ trang ngay trong trại để hưởng ứng khởi nghĩa. Nhưng quân Nhật đóng ở thị xã còn là chỗ dựa cho bọn Việt gian hoạt động chống phá cách mạng. 

Ngày 21-8, đội danh dự trừ gian phải giết tên trùm Việt gian Chấn Tốn để cảnh cáo chúng. Lập tức, Nhật bắn súng thị uy, khủng bố dân chúng và sang Tước vũ khí của bảo an binh.  Qua nhiều cuộc điều đình căng thẳng có tỉnh trưởng bù nhìn làm trung gian, ngày 22-8, quân Nhật và tay sai mới đồng ý trao chính quyền cho Việt Minh. Mấy tên phản động cũng nộp súng xin hàng.

Cùng ngày 22-8, lực lượng cách mạng các địa phương có vũ trang yểm hộ tiến về thị xã biểu tình thị uy Quân Nhật buộc phải rút ở các nơi về đóng ở phố Trại nhưng không chịu trao lại vũ khí. Ngày 24-8, một cuộc mít tinh lớn lại được tổ chức, biến thành biểu tình tuần hành uy hiếp quân địch, làm áp lực cho cuộc đàm phán. Cuối cùng, Nhật chịu trao lại số vũ khí mà chúng thu được của Pháp và của bảo an binh. Ngày 25-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời Phú Thọ được thành lập.

Tại Vĩnh Yên và Phúc Yên, ngày 18-8, lực lượng tự vệ Đông Anh và đoàn biểu tình đã xông vào huyện lỵ giải tán chính quyền huyện. Ngày 21-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng huyện được thành lập. Cùng ngày, tự vệ bao vây uy hiếp lính Nhật gồm bảy tên đóng ở gần huyện lỵ. Chúng chống cự lại, nên đã bị tiêu diệt hoàn toàn.