Lịch sử Quân sự Việt Nam

Khuất Quang Thụy
Bút ký

TẢN MẠN TRƯỚC MỘT CHUYẾN ĐI
Trước hết, tôi xin phép được giải thích đôi chút về cái "tít" có vẻ hơi kỳ quặc của bài viết này. Chẳng là, trong hai số tạp chí Văn nghệ Quân đội đầu năm nay (số 2 và số 3) tôi đã đưa đăng bài bút ký "Hành trình ngược chiều", đó là một bài bút ký điều tra về những hiện tượng phạm tội trong hoạt động kinh tế của một vài người trong ngành hàng không dân dụng. Theo phân công của Tòa soạn, tôi đang say sửa với "Hành trình ngược chiều" của mình để "truy tìm" bọn tội phạm: (dĩ nhiên chỉ bằng con đường của một nhà văn). Trên bàn làm việc của tôi còn xếp một chồng hồ sơ các vụ án mà Cục điều tra hình sự cho mượn về nghiên cứu. Cuộc "hành trình" này quả là chẳng vui vẻ gì nhưng tôi cũng hy vọng sẽ góp được một tiếng nói vào sự nghiệp đổi mới của đất nước và của quân đội thông qua việc nhìn thẳng vào sự thật, dù là sự thật "ngược chiều" với bản chất, truyền thống của quân đội ta. Nếu cuộc hành trình đó của tôi mà "thuận buồm xuôi gió" thì bạn đọc còn có dịp đọc thêm những bài bút ký điều tra nữa trong những số báo tới. Nhưng... bõng đùng một cái "biển Đông nổi sóng", sự kiện Trường Sa nổ ra đã gây nên sự xúc động lớn cho cả nước. Lần đầu tiên bào đăng danh sách 74 chiến sĩ thân yêu của chúng ta bị mất tích trong cuộc chiến đấu trên biển. Như thường lệ, Tòa soạn của chúng tôi lại sôi sục lên. Và... tôi nhận được lệnh hãy để bọn tội phạm hình sự đấy, chuẩn bị cho một chuyến đi viết về những ngườu chiến sĩ anh hùng của chúng ta đang chiến đấu bảo vệ Trường Sa.

Thế là tôi lại được phóng về hướng thuận chiều, hướng quen thuộc, hướng đi đến với những con người đại diện cho phẩm chất truyền thống anh hùng của quân đội ta. Kể cũng thú vị. Giống như một con lắc đang ở cực này văng sang cực kia. Sự "chuyển gam" như vậy có lẽ cũng rất có ích đối với tôi, nhưng sẽ vất vả. Bởi, lần này không phải là chỉ sang Cục điều tra hình sự mượn tài liệu về đọc hay nghe các đồng chí cán bộ điều tra kể chuyện, mà sẽ phải có một chuyến đi xa. Nhưng khi gặp các chiến sĩ Trường Sa, tôi cũng sẽ có nhiều chuyện kể với họ, tôi sẽ kể cho họ nghe về bọn tội phạm, về cuộc đấu tranh chống tiêu cực, chống bảo thủ để đổi mới đang diễn ra quyết liệt trên đất liền, làm trong sạch lại bầu không khí xã hội. Tôi nghĩ rằng, những điều đó sẽ giúp cho những người lính ở phía trước tin tưởng hơn ở hậu phương thân yêu, tin tưởng hơn và Đảng vào dân mà vững vàng thêm tay súng.

Trong những ngày tháng tư này ở khắp đất nước mọi người đều nói tới Trường Sa, đều băn khoăn, lo lắng. Ở Hà Nội cũng vậy. Báo chí đã đưa tin đối phương chiếm mất một số đảo. Nhiều người băn khoăn tự hỏi "Liệu chúng ta có giữ vững được lãnh thổ và lãnh hải của mình không?". Nhân dân khắp nơi, thông qua các cơ quan đoàn thể đều tìm cách biểu hiện sự quan tâm của mình tới Trường Sa bằng cách gởi nhiều quà biếu cho chiến sĩ Trường Sa. Nhưng tôi tin rằng ít người biết hết, hiểu hết được nỗi gian khổ, hy sinh của những người lính Trường Sa.

Đọc trên báo Nhân dân, trong bản danh sách những người mất tích tôi thấy có một người cùng quê; anh Kiều Văn Lập ở thôn Phú Long, xã Long Xuyên, huyện Phúc Thọ, Hà Nội. Làng Phú Long của anh chỉ cách làng tôi một cánh đồng. Những năm chiến tranh, trường cấp III Phúc Thọ đã sơ tán về đây, hàng ngày tôi vẫn đi qua cánh đồng đó đến lớp. Tôi không biết anh, nhưng tôi biết khá rõ về cái làng nhỏ ở ven đô sông Hồng ấy. Khi báo chí đưa tin về những người mất tích, Hội Phụ nữ Hà Nội và một vài cơ quan chính quyền ở địa phương đã tới thăm và an ủi gia đình anh. Nhưng, không ai có thể trả lời rằng liệu anh có còn trở về nữa không. Không ai trả lời được. Những người có lương tri trên thế giới bắt đầu lo ngiạ nhìn về Thái Bình Dương.

Cũng phải nói rõ thêm một sự thật khác, rằng ở hậu phương không phải không có những người chẳng hề quan tâm tới sự kiện nóng bỏng này. Họ cữ ngở rằng... Trường Sa xa lắm! Trên biên giới súng nổ ình ình quanh năm còn chẳng ăn nhằm gì nữa là nhăm nhe mấy cái đảo đá tít mù ngoài khơi. Lại nghe nói có những cái đảo chỉ nhỏ như cái sân bóng, lại còn chìm dưới nước hoặc chỉ nổi lập lờ khi triều xuống! Thế thì... béo bở gì mà phải giữ cho mệt?  Nhưng phải nhắc lại rằng, hầu như tất cả mọi cuộc xâm lăng của kẻ thù vào đất nước chúng ta đã bắt đầu từ biển vào đó sao? Thời đại ngày nay, khoảng cách mấy trăm hải lý đâu đã phải là một khoảng cách an toàn? Cha ông ta từ xa xưa cũng đã nghĩ tới những hòn đảo tiền đồn này rồi, phên dậu nước nhà cần phải được củng cố vững chắc mọi hướng. Với một dải bờ biển kéo dài tới 3.500km thì chiến lược phòng thủ Tổ quốc trong tương lai phải được xây dựng trên từng ngọn sóng của hải phận. Mỗi hòn đảo trong hải phận của Tổ quốc sẽ trở thành một tiền đồn. Ấy là chưa kể đến nguồn lợi kinh tế mà những kẻ xâm lược luôn luôn thèm muốn trên thềm lục địa của nước ta.

Vì vậy tôi nghĩ rằng Trường Sa rất gần gũi với mọi người. Hãy nghĩ tới những người lính của chúng ta đang đứng chơi vơi nơi đầu sóng, đối mặt với một hạm đội mạnh có tới gần sáu trăm tàu có trang bị tên lửa và pháo 130 ly, với âm mưu thâm hiểm và tham vọng biến biển Đông thành ao nhà của họ. Hãy nghĩ tới 74 chiến sĩ mất tích trên mặt biển và trên những hòn đảo san hô.

Trong mấy năm qua, tình hình kinh tế của đất nước sút kém, đời sống đang khó khăn, lòng tin bị xói mòn, kỷ cương lỏng lẻo, lẽ công bằng bị xâm phạm... Từng ấy thứ đã khiến chúng ta có lúc nghĩ tới "chủ nghĩa anh hùng Việt Nam" như một cài gì đó có vẻ "tô hồng". Thậm chí có người đã nghi ngờ nó và cho rằng đó chỉ là sản phẩm của một thời lãng mạn đã qua. Từ một hiện thực phức tạp người ta đi đến sự hoài nghi cả quá khứ. Có lẽ đó không phải là tâm lý lành mạnh.

Vì vậy, cuộc hành trình theo chiều thuận này trước hết là có ích với bản thân tôi. Đó là hành trình để nhận thức lại về bản thâm mình, về dân tộc mình.

NƠI CON TÀU RỜI BẾN
Nói tới biển có nghĩa là nói tới những người thuỷ thủ và những con tàu. Nói tới Trường Sa cũng có nghĩa là nói tới trách nhiệm nặng nề và thiêng liêng mà Tổ quốc trao cho Hải quân nhân dân.

Chúng tới Hải đoàn M28 và nhập ngay vào không khí chiến đấu sôi sục. Sở chỉ huy Hải đoàn vắng ngắt, tất cả đều đã ra biển hoặc đang ở trên cảng, tham gia vào việc chuẩn bị cho những con tàu rời bến. Tới đây chúng tôi mới hiểu cuộc chiến đấu ở ngoài khơi xa kia phụ thuộc vào đất liền biết bao. Đất liền không phải chỉ nơi thường xuyên chi viện cơ sở vật chất, từ giọt nước tới viên đạn, mà còn là niềm tin, là chỗ dựa cho người lính đang chốt giữ trên các hòn đào san hô giữa trùng khơi. Đất liền vững vàng và hùng mạnh thì người lính đảo càng chắc tay súng, đất liền sống trong sáng đẹp đẽ thì người lính đảo cũng thanh thản vô tư.

Những ngày vừa qua, đọc trên báo thấy địa phương nào, đoàn thể nào cũng có những hoạt động hướng về Trường Sa, nhiều địa phương, cơ sở sản xuất đã quyên góp ủng hộ các chiến sĩ Trường Sa. Tôi đã thử làm một con số thống kê căn cứ vào những bài đăng trên báo và ngạc nhiên khi thấy con số giá trị đã lên đến hàng trăm triệu đồng.

Nếu tất cả những số tiền và hàng hoá đó đến được tận tay những người lính bảo vệ Trường Sa thì thực sự có một sức mạnh. Trước hết, người lính đảo sẽ yên tâm rằng đất liền luôn nhớ tới họ, tin tưởng và hy vọng ở họ. Hàng ngày, đứng trên những đảo đá san hô chỉ nhỏ như những quả trứng trước đại dương mênh mông, những người lính giữ đảo luôn hướng về đất liền mà trông đợi. Họ reo lên sung sướng mỗi khi nhìn thấy bóng dáng một con tàu. Và, mỗi khi tàu cập đảo thì thực sự là một ngày hội. Có những đảo xa, sáu bảy tháng mới có một lần tàu cập đảo. người trên tàu, người trên đảo vừa ôm nhau vừa rưng rưng nước mắt!
- Các anh từ cảng nào đến với chúng tôi vậy?

Đó là một trong những câu hỏi đầu tiên mà các thuỷ thủ thường phải trả lời những người giữ đảo. Đất nước ta có tới 3.500km bờ biển. Từ bất cứ miền nào dọc theo cái hình chữ S ấy cũng có thể xuất phát một con tàu. Nhưng... nếu là con tàu ấy xuất phát từ những nơi gần quê hương mình hơn thì vẫn thích hơn chứ.

Chúng tôi đang ở một trong những nơi xuất phát những con tàu ấy.

Bạn đọc có thể ngạc nhiên nếu tôi nói ngay rằng đây là một đoàn tàu làm kinh tế biển, một đoàn tàu đánh cá của hải quân nhân dân chứ không phải là một đoàn tàu chiến hùng hậu... Nhưng... hãy khoan, ở đây tôi không định kể chuyện cá mú, mặc dù cũng có rất nhiều điều thú vị xung quanh đề tài này. Chúng ta đang nói chuyện về những ngày tháng sôi sục vừa qua ở Trường Sa. Đây là câu chuyện về những người thuỷ thủ đã một sớm một chiều từ người lính đánh cá trở thành lính chiến, giành giật từng hòn đảo san hô với địch như thế nào?

Trung tá, Phó đoàn trưởng về chính trị Triệu Đức Hiển đã dành thời gian để kể cho chúng tôi nghe về quá trình hình thành và phát triển của hải đoàn M.28. Sau chiến tranh chống Mỹ, do chủ trương kết hợp kinh tế với quốc phòng mà đoàn M28 được thành lập dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Cục kinh tế, Bộ Tư lệnh Hải quân. Đoàn M28 có nhiệm vụ vừa đánh cá vừa kết hợp tuần tra, kiểm soát trên biển bằng các loại tàu nhỏ có vũ trang. Sau mấy năm làm ăn, đoàn đã chuyển dần từ bao cấp sang hạch toán kinh tế. Nghĩa là những người lính đã có thể khai thác tài nguyên trên biển để tự nuôi nhau và nuôi những con tàu của mình. Nói thì đơn giản, nhưng hãy thử hình dung mỗi tháng đoàn phải kiếm cho ra gần bốn triệu đồng tiền lương và cũng tương đương một số tiền như vậy để nuôi tàu. Mỗi khi có một con tàu phải lên đốc sửa chữa là hàng triệu đồng đi đứt. Những trường hợp phải đại tu thì tốn phí có thể lên tới hàng chục triệu. Duy trì được một đoàn tàu đánh cá là cả một kỳ công. Ngay các xí nghiệp đánh cá quốc doanh của nhà nước được đầu tư lớn được quyền chủ động trong kinh doanh mà vẫn còn đang toát mồ hôi ra vì thua lỗ. Có lẽ vì thế mà một thời gian ở các cơ quan trên Bộ, người ta đã đề xuất phương án "xoá sổ" các đơn vị hải quân làm kinh tế trên biển. Những luận cứ của quan điểm này cũng không phải không có lý - Muốn quân đội tiến lên chính quy, hiện đại thì "quân đổi phải ra quân đội", chú không thể cứ du kích, nửa ngư dân nửa lính thuỷ được! Nhưng, Bộ tư lệnh hải quân nhân dân và những người lãnh đạo, chỉ huy bộ đội Hải quân làm kinh tế trên biển đã căn cứ vào tình hình thực tiễn của đất nước và kinh nghiệm của hải quân trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước đi đến kết luận rằng: phương hướng kết hợp kinh tế với quốc phòng là phương hướng đúng và cần thiết trong giai đoạn hiện nay để đảm bảo cho Hải quân vừa xây dựng, củng cố lực lượng vừa bảo vệ được lãnh hải của Tổ quốc. Hải quân của ta chưa mạnh, chưa có đủ những đoàn tàu chiến hoạt động dài ngày và có sức cơ động lớn trên biển, lãnh hải của ta lại rộng lớn, vì vậy chỉ có cách duy trì những đoàn tàu nhỏ, sức giãn nước vài trăm tấn, tiêu hao nhiên liệu ít, có thể hoạt động liên tục dài ngày trên biển, vừa đánh cá tự nuôi mình, nuôi tàu, vừa làm nhiệm vụ tuần biển, rèn luyện thuỷ thủ thì mới có thể hoàn thành được sứ mạng của Hải quân nhân dân mà Tổ quốc đã giao cho là bảo đảm an toàn lãnh hải của Tổ quốc. Các đoàn tàu chiến của ta chưa nhiều. Vả lại, trong điều kiện đất nước còn nghèo, bảo đảm cho một đoàn tàu chiến hoạt động trên biển không phải là chuyện đơn giản. Một tàu tuần biển loại vừa, chưa phải loại hiện đại, hoạt động một giờ trên biển đã đốt hết hàng chục tấn dầu, chưa kể tới những chi phí khác. Với nhiên liệu ấy, một tàu đánh cá vũ trang cỡ nhỏ có thể hoạt động hàng tuần trên biển.

Nhưng, điều đáng nói nhất là, thông qua hoạt động kinh tế kết hợp với quốc phòng trên biển, bộ đội Hải quân đã đào tạo được một đội ngũ thuyền trưởng và thuỷ thủ dàn dạn sương gió, quen thuộc biển cả, luồng lạch. Để có những thuỷ thủ và thuyền trưởng cự phách như vậy, không một trường huấn luyện nào có thể làm nổi. Những người lính dày dạn sóng gió và thuộc biển như lòng bàn tay ấy vừa qua đã trở thành những người anh hùng trên biển. Chính họ đã làm nên những kỳ tích.

Tôi đã nhận thức ra điều đó trong những ngày làm việc ở đoàn M28. Con số 1037 tấn cá và 626 ngàn lít nước mắm đoàn sản xuất được trong năm 1987, tạo ra 15 triệu đồng tiền lãi, không phải là không hấp dẫn. Nhưng hấp dẫn hơn cả là thông qua quá trình lao động, rèn luyện trên biển cả, đoàn M28 đã tạo dựng nên những người lính biển dày dạn, dũng cảm và trong sáng. Điều đó thật khó mà có thể "hạch toán được".

Sự kiện Trường Sa được cả nước biết đến kể từ sau ngày 14 tháng 3, khi máu đã thực sự đổ ra trên biển. Nhưng cuộc chiến đấu của những người lính hải quân bảo vệ Trường Sa đã bắt đầu từ lâu.

Tôi muốn trở lại một cái mốc thời gian gần nhất, đó là cuối tháng 10 năm 1987.

Vào thời điểm này, ý đồ của nhà cầm quyền Bắc Kinh xâm chiếm một số đảo trên quần đảo Trường Sa của ta đã lộ rõ. Hạm đội Nam Hải của Trung Quốc đã có mặt quanh khu vực Trường Sa và trên Vịnh Bắc Bộ. Bộ đội Hải quân ta đã phải sẵn sàng chuẩn bị để bước vào chiến đấu. Một loạt tàu đánh cá, tàu vận tải của Hải quân ta hoạt động khắp nơi dọc theo bờ biển của đất nước đã được lệnh báo động, một số tàu đánh cá được gọi gấp về căn cứ nhận nhiệm vụ mới. Trong số những con tàu ấy có hai con tàu số 701 và 712 của đoàn M.28 mà bây giờ đây tên tuổi đã trở nên quen thuộc với tất cả chúng ta.

Đang đánh cá ở vùng biển Cát Bà, hai tàu 701 và 712 vội vã trở về căn cứ.Vừa cập cảng, hai thuyền trưởng quần áo vẫn còn tanh mùi cá, đã nhận được lệnh chuẩn bị gấp để lên đường ra chi viện cho Trường Sa.

Lệnh bốn ngày phải nhổ neo. Bốn ngày, hàng ngàn công việc phải chuẩn bị cho con tàu. Bốc cá lên, sửa chữa sơ qua những chỗ hỏng hóc, nạp nhiên liệu, nước ngọt, hàng chi viện cho đảo, lương thực, thực phẩm, súng đạn... Không ai có thời gian để nghĩ đến mình, đến gia đình. Thuyền trưởng tàu 712, Nguyễn Văn Thuỷ vợ sắp đẻ đến nơi rồi nhưng anh cũng không có thời gian để giúp vợ "nằm ổ". Trung uý Hoàng Minh Thao thợ máy, được lệnh điều động gấp xuống tàu trước ba tiếng khi tàu nhổ neo. Đến xếp lại cái ba lô cũng vội, chưa nói gì đến chuyện riêng tư. Mà trong những ngày thàng này, mỗi người đều có bao nhiêu điều phải lo nghĩ, bao nhiêu điều còn phải để lại trên bờ (Hoàng Minh Thao đang làm nhiệm vụ trên biển thì được tin mẹ mất, Nguyễn Văn Thuỷ nhổ neo sáu ngày thì vợ đẻ con trai - lại một thuỷ thủ tương lai). Nhưng quyền lợi của dân tộc, của đất nước lúc này đã được đặt lên trên hết. Chính vì vậy mà tất cả các con tàu đều nhổ neo đúng giờ quy định. Như đã nói ở trên, để những người lính trên biển hoàn thành nhiệm vụ, đất liền phải cố gắng rất nhiều, phải xứng đáng hơn.

Ở đây tôi đang nói về đất liền, nói về nơi những con tàu rời bến.Tôi chưa kể về hành trình của những con tàu. Vì vậy, chúng ta hay vui lòng lướt qua một quãng thời gian để đến với đêm giao thừa Tết Mậu Thìn vừa qua.

Đêm ba mươi Tết, cơ quan đoàn bộ M28 đang chuẩn bị cho buổi đón giao thừa thì có lệnh gọi đoàn trưởng Lê Văn Giá và đoàn phó Triệu Đức Hiền lên cơ quan cấp trên nhận nhiệm vụ gấp. Hai tiếng sau, khi hai thủ trưởng đoàn trở về thì mọi người được biết rằng trên biển đã diễn ra những sự kiện hết sức quan trọng và xúc động. Tàu 601 do biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân và thuyền trưởng Hà Văn Thái chỉ huy đã lao lên đảo Đá Lớn, hy sinh con tàu để khẳng định chủ quyền của Tổ quốc đối với hòn đảo này trước mũi một biên đội tàu chiến của đối phương đang lăm le định lên chiếm đảo. Bộ Tư lệnh đã lệnh cho đoàn phải sửa chữa gấp tàu 709 để khẩn cấp lên đường đi chi viện.

Thế là buổi đón giao thừa lập tức biến thành buổi giao ban tác chiến để bàn thực hiện nhiệm vụ. Khi tiếng pháo nổi giòn khắp các thôn xóm, báo hiệu sự bắt đầu của một năm mới thì phương án sửa chữa, khôi phục con tàu, phương án biên chế tàu và các phương án bảo đảm khác cũng đã hình thành. Ngay lập tức, các cơ quan đoàn bộ phóng người đi thu gom anh em thuỷ thủ, thợ máy đang nghỉ tết ở các địa phương về để đi nhận nhiệm vụ.Ban kỹ thuật của đoàn lập tức triển khai phương án sửa chữa tàu.

Cũng phải nói qua một chút về tàu 709. Đây là loại tàu đánh cá 400 mã lực, sức giãn nước khaỏng 350 tấn, được thiết kế và đóng tại Trung Quốc theo đơn đặt hàng của Việt Nam từ những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Thời  hạn sử dụng theo thiết kế đã hết từ lâu, thời hạn kéo dài sử dụng "để tiết kiệm" cũng đã hết... Con tàu đã hoàn thành vẻ vang nhiệm vụ của mình và đã "về hưu". Nghĩa là đã được đưa tới bãi thải, chuẩn bị thanh lý. Tàu đã nhừng hoạt động hơn một năm, đoàn thuỷ thủ của tàu đã mỗi người một ngả đi nhận nhiệm vụ khác.

Với một điều kiện như vậy, mà tàu 709 phải bằng mọi giá "hồi sinh" trong vòng một tuần lễ để đi chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, thì thật là một điều kỳ diệu! Và... 709 đã hồi sinh. Trước hết là đoàn thuỷ thủ, tối mồng một Tết thì cả mười hai người, từ thuyền trưởng đến các thuỷ thủ, thợ máy đã được triệu tập về đủ. Trong khi đó, trạm sửa chữa của đoàn bắt đầu công việc của mình, anh em thợ của trạm chia làm ba ca làm việc liên tục để hồi sinh con tàu. Tất cả cán bộ từ đoàn trưởng, đoàn phó đến trợ lý các cơ quan được huy động để tham gia công tác đảm bảo hậu cần cho tàu. Từ viên đạn, hạt gạo, lít nước ngọt, bó rau xanh đều được đưa xuống tận cầu cảng.

Trong khi ấy cả nước đang đón xuân. Tết năm nay mưa gió suốt mấy ngày trời, người ta ít ra khỏi nhà hơn mọi năm, lượng rượu thịt, cà pgê, thuốc lá... vì thế có lẽ cũng được tiêu thụ nhiều hơn mọi năm. Có một ông giám đốc công ty khoe với tác giả của bài viết này rằng, tết năm nay ông ta vừa tròn sáu chục tuổi, được anh em trong công ty thương yêu rất mực nên tổ chức một lễ mừng thủ trưởng "lên lão" rất sang trọng, với hai chục mét pháo mừng, hơn năm mươi chai rượi ngoại và bảy két bia...

Trong khi đó con tàu 709 đang được hồi sinh.

Trong khi đó thuỷ thủ của tàu 701 chốt trên con tàu của mình vừa tự mình đánh chìm trên đảo Đá Lớn, lênh đên giữa trời nước, cũng đang đón xuân với hào phóng khí trời và nước biển. Nắm hương của họ mang đốt lên trên mũi con tàu đã cháy hết, họ nhìn về đất liền và tự hỏi "không biết ở trong kia năm nay người ta ăn tết có vui không?".

Trong khi đó, ở nhiều đảo trên quần đảo Trường Sa các chiến sĩ của chúng ta không nhận được hàng tết. Họ sẽư không trách đồng đội, khi họ biết rằng nhiều tàu đang chở hàng tết ra cho đảo đã đột ngột được lệnh thay đổi nhiệm vụ đi chốt giữ những nơi hiểm yếu trên biển.

Nhưng đồng đội ở đất liền luôn nghĩ tới họ. Và vì họ mà con tàu 709 đã hồi sinh vào ngày mồng năm tết, ngày Quang Trung vào thành Thăng Long. và, ngày mồng 6 tết tàu 709 đã rời đốc, nổ máy ra khơi luôn, không một gờ chạy thử. Con tàu đã chấp nhận mạo hiểm. Mười hai thuỷ thủ trên con tàu đã chấp nhận mạo hiểm? Có lẽ, trên thế giới này, chỉ có những người thuỷ thủ Việt Nam mới dám chấp nhận ra khơi xa với những con tàu nhỏ rách nát ọp ẹp như vậy. An ninh Tổ quốc đang bị đe doạ và đồng đội của họ ngoài khơi xa kia đang mỏi mắt ngóng chờ. Vì vậy, phải ra khơi. Trên bến cảng chỉ có những người lính đưa tiễn những người lính.

Vào cuối tháng 3, đoàn thuỷ thủ của tàu 701 đã trở về căn cứ. Họ đã trở về nguyên vẹn, không thiếu một ai, trừ con tàu mà họ đã để lại trên đảo Đá Lớn như một tấm bia chủ quyền. Đồng chí tư lệnh hải quân đã tới thăm hỏi họ và nghe họ kể về những giờ phút quyết định nhất, khi họ chấp hành mệnh lệnh lao tàu lên đảo Đá Lớn. Nghe xong, ông vui vẻ kết luận: "Chúng ta đã hành động đúng vào những giây phút quyết định đó. Mất một con tàu nhưng chúng ta đã bảo vệ được chủ quyền của một hòn đảo!".

Sau ít ngày nghỉ ngơi, đoàn thuỷ thủ tàu 701 lại được lệnh tiếp nhận một con tàu mới. Lần này là một con tàu lớn, sức giãn nước tới 1.500 tấn. Nhưng... cũng lại là một con tàu đã đến tuổi thanh lý từ lâu. Nó có tên là Sông Thao, do công ty vận tải biển III bàn giao cho. Con tàu này được hạ thuỷ từ năm 1960. Nghĩa là đã có tới 28 năm thâm niên hoạt động trên sông biển. Cùng với xêry với nó có 2 con tàu khác, cũng được Liên Xô chuyển nhượng cho ta một lần, đều đã được thanh lý. Riêng Sông Thao vẫn kiên cường hoạt động theo phương châm tiết kiệm của Việt Nam. Nó cũng đã già lão, ọp ẹp. Khi mới nhìn thấy nó trên cảng, anh em thuỷ thủ tàu 701 cũng thấy khoái mắt. Tàu Tây hẳn hoi cơ mà! Nhưng, khi bắt đầu làm thủ tục tiếp nhận nó, hiểu hết những ngóc ngách của nó, sự già lão của nó, mới thấy đáng sợ. Nhưng trong lúc nước sôi lửa bỏng như thế này, có được một con tàu có sức chở lớn như vậy cũng là quý rồi.

Đoàn M28 lại sôi sục lên vì con tàu mới. Mệnh lệnh là phải khẩn trương, tiếp nhận sửa chữa, củng cố, học thao tác, sử dụng trong vòng... nửa tháng, để chuẩn bị ra khơi. Thế là, lại như mấy ngày tết chuẩn bị cho 709 lên đường, toàn đoàn M28 lại làm việc quên ngày quên đêm. Một đồng chí trợ lý ở cơ quan đoàn bộ đã tóm tắt nỗi vất vả ấy thành một câu:
Từ ngày có cái Sông Thao
Râu ria ông nào cũng thấy dài ra!

CHUYẾN ĐI BIỂN CUỐI CÙNG CỦA TÀU 701
Trước khi bắt đầu cuộc hành trình của tàu Sông Thao chúng ta hãy trở lại cuộc hành trình cuối cùng của con tàu 701 anh hùng trên hải phận của Tổ quốc.

Từ căn cứ của hải đoàn, tàu 701 cùng tàu 712 hình thành một biên đội do đại uý Nguyễn Văn Tân làm biên đội trưởng, đại uý Đặng Ngọc Thuần làm phó biên đội trưởng về chính trị, đi làm nhiệm vụ ở vùng biển phía nam. Nhưng vào tới Cam Ranh tàu 712 bị hỏng máy, phải sửa chữa nên tàu 701 chuẩn bị lên đường ra tiếp tế cho Trường Sa với tàu 671. Biên đội ghép này vẫn do đại uý Nguyễn Văn Tân chỉ huy. Lần này ra đảo, hai tàu 701 và 671, ngoài cơ số lương thực, thực phẩm, nước ngọt của mình và những hàng hoá vật liệu chở ra đảo theo nhiệm vụ, còn mang theo cả nhu yếu phẩm và hàng tết cho anh em trên đảo trong đó có cả bò và lợn, gà. Nhiệm vụ trên giao vẫn như vậy, vừa làm nhiệm vụ vận tải vừa trinh sát tuần biển và sẵn sàng cơ động khi cần thiết.

Ngày 31 tháng 1 biên đội xuất phát. Ra đến Trường Sa Lớn, biên đội gặp một biên đội bạn, hai bên cập mạn trao đổi tình hình. Biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân gặp các thuyền trưởng của hai tàu bạn và biết rằng hiện nay tàu đối phương đã neo ở bãi Đá Chữ Thập, rất nhiều chiếc tàu khác đang lảng vảng quanh các đảo của ta. Chính họ đã bị hai tàu chiến này đuổi theo, áp hai bên mạn khiêu khích liên tục một tiếng đồng hồ.

Theo lịch trình, biên đội tiếp tục phải đi đến Nam Yết để trả hàng và đưa mươi càn bộ, chiến sĩ đi công tác trở về đảo. Nhưng, trước tình hình đó trên đã điện cho biên đội, ra lệnh đi đảo Đá Lớn ở vĩ độ Bắc 10 độ 04 phút 30 giây và kinh độ Đông 114 độ 0 "00"! Nhiệm vụ, trinh sát và sẵn sàng chiến đấu bảo vệ đảo.

Từ nhiệm vụ vận tải, biên đội lập tức chuyển sang trạng thái sẵn sàng làm nhiệm vụ chiến đấu. Theo lệnh của biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân cả hai tàu 701 và 671 chuyển hướng, nhằm đảo Đá Lớn mà đè sóng lướt tới.

Gió mùa đông bắc về. Mưa suốt ngày. Mặt biển sục sôi, sóng cấp 6 cấp 7. Đã được rèn luyện nhiều trên biển nên hầu hết thủy thủ trên hai tàu vẫn tỉnh táo. Chỉ có gió lớn, không đun nấu gì được, anh em phải ăn uống thất thường nên sức khỏe có giảm sút đôi chút. Hai giờ chiều ngày 6 tháng 2 năm 1988, biên đôi đến đảo Đá Lớn. Quan sát trên mặt biển không thấy bóng tàu đối phương, biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân ra lệnh cho tàu 701 neo ở Nam đảo, tàu 671 neo ở Bắc đảo. Triển khai xong, báo cáo về Bộ chỉ huy và nhận được mệnh lệnh: “Chốt lại giữ đảo cho đến khi có lệnh mới!”.

Đảo Đá Lớn là một hòn đảo nằm án ngữ phía tây cụm đảo phía bắc của quần đảo Trường Sa. Đảo có chiều dài hai chục km, chiều ngang hơn một ngàn mét. Toàn bộ hòn đảo còn chìm dưới sóng nước, chỉ nổi lên mặt nước chừng hơn một mét vào những giờ thủy triều xuống thấp nhất. Vào những giờ triều lên, đảo nằm sâu dưới một mét tám mươi phân nước. Trong tương lai, do những biến động của vỏ trái đất, khi đảo hoàn toàn nổi lên trên mặt nước thì đảo này sẽ là một hòn đảo lớn, có vị trí hết sức quan trọng và có tiềm năng kinh tế lớn. Trên đảo có một hồ rộng, hình miệng núi lửa, rất đẹp và nhiều cá. Đá Lớn là hòn đảo đã được khẳng định chủ quyền của Việt Nam từ lâu nhưng ta chưa đủ lực lượng để chốt giữ. Vì thế, trong tình hình cẳng thẳng như này, hai tàu 701 và 671 phải làm nhiệm vụ của những người lính canh giữ đảo.

Tết nhất sắp đến rồi. Nhìn thấy đống hàng tết của anh em trên một số đảo vẫn còn nằm trên tàu mà sốt ruột. Nhưng… biết làm sao được? Giữ đảo là trên hết, hàng tết có đến chậm hẳn anh em mình cũng rộng lượng mà thể tất cho. Trên tàu 701 có một chú bò. Do không dự kiến được tình hình đột xuất này nên tàu không dự trữ đủ cỏ khô cho chú ta. Ăn hết cỏ khô, chú bắt đầu rống suốt ngày vì đói ăn. Bí quá, anh em thủy thủ trên tàu nghĩ ra cách cho chú nhai thử bìa các tông của các kiện hàng đồ hộp. Thứ này quả là không hấp dẫn gì với họ nhà bò. Nhưng… đói quá chú nhai tuốt. Đến khi… không còn một mảnh bìa các tông nào cho chú nhai nữa, anh em thủy thủ nghĩ rằng người ăn cơm mà sống được thì tại sao bò lại không thể ăn cơm nhỉ? Thế là nhà bếp được báo thêm một suất nữa cho ông khách quý hóa này… Nhưng… vì thiếu “chất tươi” và vì sóng to gió lớn, chú bò thân yêu đã lăn đùng ra chết. Con lợn có vẻ chịu sóng gió tài hơn, nó đã sống được cho đến khi phải “hy sinh vì nhiệm vụ”.

Biên đội chốt trên đảo Đá Lớn cho đến ngày 14 tháng 2. Buổi chiều hôm đó có ba tàu chiến của đối phương tiến vào phía nam đảo. Chúng chạy đi chạy lại chờ vờn, giương oai diễu võ gần tàu 701 của ta. Thủ đoạn của chúng là đe dọa, nếu ta non gan nhổ neo là lập tức chúng sẽ lao lên chiếm đảo.

Lệnh sẵn sàng chiến đấu được truyền cho các tàu. Thông tin trên tàu trực canh, liên tục giữ liên lạc với Sở chỉ huy và với cụm đảo.

Đêm 14 tháng 2. Gió lớn. Mưa rền rĩ trên biển. Sóng cấp 7. Biển tối đen như mực. Tàu đối phương vẫn lảng vảng đâu đó. Hình như chúng tắt đèn, thả trôi, chờ thời cơ lên chiếm đảo của ta.

21 giờ. Lệnh của Sở chỉ huy: Lợi dụng thủy triều, đưa tàu lên mặt đảo. Nhắc: Chú ý bảo đảm an toàn, bằng giá nào cũng phải lên được mặt đảo, không được để tàu lật hoặc va vào đá vỡ tàu. Nếu tàu lật hoặc vỡ tàu sẽ lập tức bị sóng cuốn ra biển, sự hy sinh con tàu sẽ trở nên vô ích và tất cả thành viên trên tàu cũng rất ít khả năng sống sót.

Biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân ở trên tàu 701 lập tức thông báo mệnh lệnh của Bộ chỉ huy cho tàu 671 và cùng thuyền trưởng tàu 701 Hà Văn Thái bàn phương án lên đảo. Chi bộ Đảng trên tàu lập tức được triệu tập để nghe thông báo quyết tâm của người chỉ huy và bàn cách thực hiện quyết tâm ấy. Cả bảy đảng viên của chi bộ đều biểu lộ quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ. Mọi người trở về vị trí của mình và thông báo cho thủy thủ trên tàu biết nhiệm vụ và quyết tâm của chỉ huy và chi bộ tàu.

Lệnh nhổ neo.

Biển động dữ dội. Tàu lần theo mép đảo, lúc nào cũng có nguy cơ bị hất vào đá. Nước triều chưa lên cao, loay hoay hơn một giờ mà tàu vẫn chưa tìm được luồng lạch thuận lợi để lên đảo. Thuyền trưởng Hà Văn Thái quyết định cho tàu lùi ra để tính toán lại luồng lạch.

1 giờ 30 phút, thuyền trưởng và biên đội trưởng quyết định cho tàu lao vào lần thứ hai. Nước triều đã bắt đầu xuống, bụng tàu bị sóng đập thình thình trên đá. Biết chắc chắn là đáy tàu sẽ bị vỡ nhưng những người chỉ huy vẫn kiên quyết cho tàu lao tới. Cuối cùng, tàu đã lên được mặt đảo. Một con sóng lớn hất văng tàu quay mũi ra phía biển, tưởng tàu có nguy cơ bị sóng hất ra, nhưng may mắn sao, tàu rơi vào đúng một gộp đá, mắc cứng lại.

Tàu 701 đã vĩnh viễn nằm lại trên đảo Đá Lớn. Nước bắt đầu ào vào, chìm hết khoang hàng và boong tàu. Thuyền trưởng Hà Văn Thái ra lệnh cho thuỷ thủ dọn đồ đạc đem lên cabin chỉ huy và điện báo về đất liền xin phương tiện cấp cứu anh em trên tàu.

Lệnh của Sở chỉ huy: Để lại một tổ chốt trên đảo còn toàn bộ thuỷ thủ của tàu 701 bơi ra tàu 671 tiếp tục nhiệm vụ bảo vệ đảo. Tàu 671 vũng đã lên đảo an toàn vì tàu nhỏ và cơ động thuận lợi hơn nên Sở chỉ huy đồng ý cho tàu 671 rút ra để đón anh em trên tàu 701.

7 giờ 30 phút sáng (27 tết) ba tàu chiến của đối phương trong đó có một tàu chiến loại lớn mang số hiệu 164 tiến vào đảo. Chiếc tàu này yểm trợ cho hai chiếc tàu loại nhỏ hơn mang số 551 và 552 tiến sát vào tận mép đảo. Lúc này nước triều đã xuống, đảo Đá Lớn đã nổi lên trên mặt đại dương. Bọn xâm lược nhìn lên và giật mình kinh ngạc khi thấy trên đảo đã có một con tàu của Việt Nam đứng sừng sững. Chúng lồng lộn, quay cuồng một lát rồi vội vã kéo nhau đi.

Đêm hôm sau, vào quãng 10 giờ tàu 671 đã tới được khu vực tàu 701. Thuyền trưởng Nguyễn Đình Cúc và các thuỷ thủ bơi vào đảo, căng dây cho anh em trên 701 lần theo bơi ra tàu trong đêm tối mênh mông. Thuyền trưởng Hà Văn Thái cùng bốn thuỷ thủ gồm các đồng chí Đỗ QUang Hoà, Nguyễn Tiến Lừng, Trần Văn Bôn và Nguyễn Văn Phuc (báo vụ) tình nguyện chốt lại trên con tàu bây giờ đã trở thành một chiếc lô cốt, trở thành bia chủ quyền trên đảo Đá Lớn.

Đây là một trận đánh thực sự tuy không phải nổ súng, chấp nhận đương đầu với sóng gió, với đêm tối và đại dương có nghĩa là các anh đã sẵn sàng chấp nhận sự hy sinh thân mình. Vào những giây phút quyết định lao tàu lên đảo, tính mạng của mười lăm con người đã thực sự treo lên đầu sợi tóc. Cơ may thành công không phải là nhiều. Nhưng các anh đã thành công, sự thành công ấy không chỉ là kết quả của lòng dũng cảm, trí thông minh, sự dạn dày sóng gió và kinh nghiệm đương đầu với hiểm nghèo trên đại dương, mà trong đó còn có cả sự may mắn.

Tàu 701 và tàu 671 đã được tặng thưởng huân chương Quân công hạng ba và được đề nghị tuyên dương là những đơn vị anh hùng. Tổ quốc đã đánh giá đúng lòng dũng cảm và tinh thần sẵn sàng hy sinh của các anh.

Vào những ngày cả nước vui vẻ đón xuân thì các anh đã trải qua cuộc chiến đấu một mất một còn ấy. Sau khi đồng đội rời đảo trở về tàu 671, trên đảo còn năm người tình nguyện trụ lại. Họ lấy con tàu làm điểm tựa, sẵn sàng chấp nhận chiến đấu nếu địch đổ bộ lên đảo. Khi triều xuống, đảo nổi lên, cả con tàu nằm trơ trên bãi đá, khi triều lên cả đảo chìm trong sóng nước, con tàu chỉ còn lại cabin chỉ huy không ngập nước. Thuyền trưởng Hà Văn Thái và các chiến sỹ của anh đã ăn, ngủ, sinh hoạt trên cái cabin chật hẹp đó. Và cũng như mọi người dân Việt Nam trên khắp đất nước, họ cũng chuẩn bị đón xuân. Cả tàu còn lại một con gà. Thái quyết định để dành cho bữa liên hoan đón giao thừa. Nhưng rủi thay, chiều ba mươi tết, những người lính dũng cảm của chúng ta đã run tay khi cắt tiết chú gà duy nhất ấy. Tay dao vừa rơi ra, chú gà liền vùng dậy và... chồm xuống biển. SÓng lập tức vồ lấy và cuốn ra khơilàm vật hiến tế thần biển anh linh. Năm chiến sỹ ngơ ngác nhìn nhau, không nói lên lời.

Đã gần đến giờ giao thừa. Biên đội trưởng Nguyễn Văn Tân và thuyền trưởng Cúc cùng thủy thủ ủa hai con tàu đang chuẩn bị bữa liên hoan đạm bạc của mình trên tàu 671 thì bỗng nghe có tiéng gọi... từ dưới biển, rồi bên mạn tàu nhô lên một cái đầu ướt rượt. "Trời ơi Bôn! Cậu bơi ra đây làm gì thế?" - Biên đội trưởng Tân hốt hoảng kêu lên anh nghĩ có chuyện gì xảy ra trên đảo. Thuỷ thủ Trần Văn Bôn vừa thở vừa trình bày lý do cuộc mạo hiểm của mình: Gà bay mất, anh em trên đảo không có gì liên hoan đón giao thừa nên... Nhìn ra mặt biển đêm tối đen, ầm ì sóng dữ. Biên đội trưởng xúc động không nói lên lời, không nỡ phê bình quở trách chiến sỹ của mình. Anh vội bảo anh em lấy hai gói kẹo, một chai rượu và... một thẻ hương trao cho Bôn và dặn: "Từ giờ trở đi tuyệt đối không được bơi ra tàu trong đêm tối như thế này nữa nhé!".

Bôn trở lại đảo vào lúc sắp giao thừa. Thuyền trưởng Hà Văn Thái trịnh trọng đốt mấy nén hương. Mọi người đều im lặng và không ai bảo ai, đều lặng lẽ quay về hướng đất liền.

Tôi không dám hỏi các anh xem vào giờ khắc thiêng liêng ấy, giữa biển khơi mênh mông các anh đã nghĩ gì. VÌ tôi tin rằng, không ai có thể diễn tả được tình cảm của họ trong giờ khắc ấy. Còn chúng ta, cũng xin đừng suy diễn. Bởi nếu suy diễn sẽ lập tức dẫn đến những khái niệm sáo rỗng, tầm thường. Nếu có thể được, mỗi chúng ta hãy thử dùng trí tưởng tượng để hình dung hoàn cảnh của các anh lúc ấy, và hãy thử dũng cảm (dù chỉ là trong tưởng tượng) tự đặt mình vào khung cảnh ấy. nếu cuộc "trắc nghiệm" ấy thành công hẳn chúng ta sẽ đi đến một kết quả duy nhất, trong ta sẽ nảy sinh lòng biết ơn và một đôi chút hổ thẹn nếu đã có lúc chúng ta sống tầm thường.

BẰNG MỒ HÔI VÀ MÁU
Chủ quyền lãnh thổ của một đất nước được khẳng định không phải bằng nước bọt của các chính khách nhiều tham vọng cũng không phải chỉ bằng những cuộc "xâm lăng hoạ đồ" như những người cầm quyền ở đâu đó xưa nay vẫn làm. CHủ quyền lãnh thổ của một đất nước bao giờ cũng phải được khẳng định bằng mồ hôi và máu thông qua quá trình khai khẩn, chinh phục thiên nhiên đối với các vùng lãnh thổ do dân tộc đó phát hiện và tiến hành từng bước việc quản lý theo cơ cấu Nhà nước.

Dân tộc ta đã khẳng định chủ quyền của mình trên quần đảo Trường Sa bằng con đường đó. Từ rất xa xưa, những đoàn thuyền chiến của các triều đại phong kiến Việt Nam cũng đã nhiều lần chiến thắng sóng dữ để tới những quần đảo san hô này mặc dù lúc đó Hoàng Sa và Trường Sa chưa có một "thần dân" nào. Đây, không phải là một cuộc "du ngoạn" của các tướng lĩnh, mà đó là những cuộc tầun du được thực hiện thường xuyên theo chiếu chỉ của các nhà vua để cài chắc thêm phên dậu nước nhà. Để thực hiện thành công những cuộc tuần thám như vậy, những người lính thuỷ Việt Nam từ thuở xa xưa đã phải vượt qua biết bao nhiêu gian khổ hy sinh. Ta cũng biết rằng, dưới các triều đại phong kiến, sinh mạng của một người lính chẳng bõ để các nhà chép sử ghi vào sử sách. Đối với họ, lịch sử là lịch sử của những ông hoàng bà chúa, của các triều đại kế tiếp nhau. Tuy vậy các nhà sử gia phong kiến vẫn buộc phải ghi lại trong sử sách tên một viên cai đội đã từng chỉ huy một đội tuần tiễu đã tiến hành thành công cuộc tuần thám của họ trên vùng biển Hoàng Sa và Trường Sa, đó là viên cai đội Phạm Quang Ảnh. Đội Ảnh đã thực hiện cuộc tuần binh của mình vào năm 1815. Chắc chắn đây không phải là người lính Trường Sa đầu tiên của thuỷ quân Việt Nam. Trước đội Ảnh, đã có biết bao nhiêu người lính vô danh đã đổ mồ hôi và máu cho sự nghiệp bảo vệ và khai khẩn những vùng đất mới của Tổ quốc.

Cán bộ chiến sĩ hải quân nhân dân hôm nay rất tự hào vè những người đồng đội đã đi tiên phong trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trên đại dương ấy. Nhưng, ở đây tôi không định viết một luận văn lịch sử mà chỉ muốn nhắc lại rằng chúng ta cần phải thừa kế như thế nào một "tầm nhìn xa" như vậy về chiến lược phòng thủ Tổ quốc của cha ông chúng ta. Ở vào thời đại chúng ta, Trường Sa đã trở nên vô cùng thân thuộc và gần gũi. Trên quần đảo đã có một hòn đảo mang tên một thuyền trường của hải quân nhân dân, đó là thuyền trưởng Phan Vinh, người đã từng chỉ huy một con tàu không số đưa vũ khí vào miền Nam trong những năm chống Mỹ cứu nước và đã hy sinh tại hòn đảo này. Con đường mòn trên biển mang tên lãnh tụ Hồ Chí Minh đã được cả nước biết tới và đã nổi tiếng trên thế giới, một chặng trên con "đường mòn" ấy là quần đảo Trường Sa. Thiết tưởng, riêng điều đó cũng đủ bảo đảm tính chất hợp pháp về chủ quyền lãnh thổ và lãnh hải của Việt Nam trên vùng biển và hải đảo này rồi, đã là đoạn đường mòn thì còn có gì xa lạ?

Biết bao nhiêu mồ hôi và máu của các thế hệ người VIệt Nam đã đổ vì quần đảo thân yêu này? Hôm nay kẻ thù lại dẫn xác tới đoạn đường mòn thân yêu của đất nước ta, và như một tất yếu, màu và mồ hôi lại thêm một lần tuôn chảy.


Đợt công tác ngắn ngủi và gấp gáp vừa qua đã giúp tôi nhìn nhận ra nhiều điều mới mẻ. Trong đó có cả những điều tưởng như đang bị lãng quên, đang dần mòn mỏi trong cuộc sống vất vả và dung tục của ngày hôm nay. Tôi đã cố gắng đến được một vài đơn vị đã đổ nhiều mồ hôi và xương máu nhất trong những tháng vừa qua để thêm một lần khẳng định lại chủ quyền đất nước đối với quần đảo Trường Sa, một trong những đơn vị như vậy là đoàn công binh Sông Mã, một đơn vị đã được tuyên dương anh hùng năm 1975 vì những chiến công mà đoàn đã lập được trong những năm đánh Mỹ.

Trong chiến dịch mang tên "Chủ quyền 88", những người lính thợ của đoàn công binh Sông Mã đóng một vai trò xứng đáng vơi truyền thống của mình. Họ là những người lính thợ, có nhiệm vụ chủ yếu là xây dựng những công trình sinh hoạt và chiến đấu cho những đơn vị bảo vệ đảo, lấy lao động sáng tạo làm phương tiện chủ yếu để công hiến cho Tổ quốc. Nhưng khi kẻ thù xuất hiện, những người lính thợ ấy, lập tức trở thành lính chiến, họ đã chiến đấu dũng cảm như bất kỳ một người lính nào trước kẻ thù mạnh hơn gấp bội. Gương chiến đấu của người chiến sĩ công binh trẻ tuổi Nguyễn Văn Lanh trong ngày 14 tháng 3 trên đảo Gạc Ma là một ví dụ điển hình. Khi tôi đến đơn vị thì Nguyễn Văn Lanh vẫn còn nằm điều trị tại quân y viện. Nhưng tôi đã gặp được nhiều đồng đội của anh, những người đã cùng anh đứng đối mặt với kẻ thù để bảo vệ lá cờ Tổ quốc. Họ đã kể về những hành động của anh một cách chân thực, giản dị như kể về những công việc quai búa đóng cọc, dựng nhà vậy. Hầu như ai cũng bắt đầu bằng một câu giản dị "hôm đó cúng tôi đi trên tàu 604 ra làm nhà cho anh em mình trên đảo Gạc Ma...".

Họ đi làm nhà, đúng thế. Trên tàu 604 có hai đội công binh do hai đồng chí Trần Văn Phong và Nguyễn Sĩ Minh chỉ huy. Khi họ đang dùng xuồng chở vật liệu vào đảo thì đối phương từ ba chiếc tàu chiến kéo tới ào ạt đổ bộ lên. Thấy đối phương đổ quân lên đảo quá đông, một đồng chí chỉ huy trên tàu hô lớn: "Đồng chí nào bơi giỏi hãy bơi vào hỗ trợ cho anh em giữ đảo, bảo vệ cờ". Hàng loạt chiến sĩ công binh đang trên tàu đã lao xuống biển bơi vào đảo phối hợp với số anh em công binh đang chở vật liệu và tổ chốt do thiếu uý Trần Văn Phương chỉ huy. Cuộc vật lộn đã thực sự bắt đầu. Chưa có lệnh của cấp trên, các chiến sĩ của chúng ta kiên trì chưa dùng súng mà chỉ dùng tay không để chống trả, quây thành một vòng tròn, xây lưng với nhau để bảo cệ lá cờ Tổ quốc.

Nhưng... họ đã nổ súng. Cùng một lúc chúng nổ súng vào các chiến sĩ ta trên đảo và dùng đại bác cỡ lớn bắn vào ba tàu vận tải của ta: tàu 604 neo cạnh đảo Gạc Ma, tàu 505 neo cạnh đảo Cô Lin và tàu 605 neo cạnh đảo Lan Đao. Tàu 604 bị thương nặng, chìm tại chỗ, tàu 605 bốc cháy, tàu 505 cũng bị trúng đạn nhưng thuyền trưởng Nguyễn Ngọc Lễ đã kịp thời ra lệnh kéo neo cho tàu lao lên bãi cạn của đảo Cô Lin.

Tất cả các thuỷ thủ và anh em công binh còn lại trên tàu 604 đã hy sinh và mất tích.

Máu đã đổ như vậy đó. Nhiều tình tiết về sự kiện này đã được kể lại trên các báo. Trong khi đó các tàu chiến của đối phương thường xuyên vây hãm khu tàu đắm, ngăn trở các tàu cứu hộ Việt Nam vào làm nhiệm vụ. Tuy vậy, tàu 671, một tàu vận tải nhỏ của hải quân, đã từng có mặt trong đoàn tàu không số trong những năm kháng chiến chống Mỹ vẫn tìm cách vượt qua được vòng đai phong toả của tàu chiến của đối phương vào được đảo Cô Lin để đưa các chiến sĩ bị thương về đảo Sinh Tồn cấp cứu. Đó cũng là một hành động anh hùng. Bởi vì chỉ cần một viên đạn đại bác từ các tàu chiến kia bắn tới là con tàu nhỏ nhoi đó sẽ chịu chung số phận với tàu 604. Sau này, khi gặp lại tàu 671, tôi hơi bất ngờ vì sự nhỏ bé của nó so với những con tàu đi biển xa. Sức chở theo thiết kế của nó cũng chỉ có 50 tấn. Đó là loại tàu được thiết kế riêng cho đoàn tàu không số để có thể luồn lách trong các kinh rạch, các cửa sông của Nam Bộ trước mũi những đội giang thuyền của Mỹ - nguỵ. Điều thứ hai khiến tôi ngạc nhiên là đội thuỷ thủ của tàu quá trẻ, thuyền trưởng, thượng uý Nguyễn Đình Cúc mới hơn ba mươi tuổi. Vậy mà chính anh, đêm 28 tết Mậu Thìn vừa qua đã chỉ huy con tàu của mình cùng với tàu 701 lao lên giữ đảo Đá Lớn. Phải là một con người đi biển tài giỏi và dũng cảm mới thực hiện thành công được nhiệm vụ khó khăn đó và đưa con tàu trở về an toàn. Tôi bỗng so sánh cái dáng vẻ hiền lành, khiêm tốn của anh với những tay thuyền trưởng tàu Viễn Dương khụng khiệng điệu đàng, tiêu tiền như rác và cũng khinh người như rác mà tôi đã được gặp một vài lần.

Bỗng dưng tôi băn khoăn tự hỏi, không lẽ những người tốt cứ lặng lẽ làm việc, lặng lẽ chiến đấu và hy sinh, nhưng cũng cứ lặng lẽ mà chịu đựng thiệt thòi? Tiện thể tôi cũng xin kể luôn đến trường hợp của một thuyền trưởng tài ba khác, thuyền trưởng Nguyễn Xuân Thủy, thượng úy chỉ huy con tàu tiếp nước 931. Hầu như Thủy và đồng đội của anh phải đi biển liên tục. Nhiệm vụ của anh là mang nước ngọt, dòng sữa của đất liền, tới cho tất cả các đảo chìm và đảo nổi, tất cả những con tàu neo đậu ngoài các đảo. Trong những tháng vừa qua chiếc tàu chở nước của Nguyễn Xuân Thủy là tàu chịu nhiều căng thẳng nhất, vì các anh phải đi lại nhiều, trên tất cả các luồng lạch của quần đảo, lần nào cũng bị tàu của đối phương chặn đường dọa dẫm, nhiều lần chúng cho tàu cặp sát mạn tàu 931, chĩa tất cả các loại súng pháo sang rồi gọi loa dọa dẫm. Nhưng chưa lần nào tàu 931 chịu lùi bước. Nếu hỏi bất kỳ một thuyền trưởng nào của hải quân, bất kỳ một chiến sĩ cán bộ nào trên các đảo ngoài Trường Sa rằng, con tàu nào được họ yêu mến, mong đợi nhất thì họ sẽ trả lời đó là 931. Các thuyền trưởng nhất định sẽ công nhận thuyền trưởng tàu 931 là thuyền trưởng đi biển nhiều nhất, thuộc luồng lạch và dũng cảm nhất. Nếu lấy Thủy ra mà so sánh với các thuyền trưởnn tàu buôn dân sự ta sẽ thấy vô cùng tự hào vì quân đội ta có được những thuyền trưởng giỏi như vậy, nhưng năm nay anh mới có 36 tuổi, quân đội còn sử dụng được anh ít nhất là mươi năm nữa. Nhưng chúng ta cũng lấy làm buồn khi phải thừa nhận rằng, quân đội nuôi những thuyền trưởng với một chế độ quá chật hẹp. Em trai Thủy cũng là chiến sĩ hải quân đang phục vụ trên tàu 513 ở khu vực cụm đảo Sinh Tồn - một gia đình có hai anh em trai đang ở Trường Sa. Vậy cha mẹ, gia đình họ sống ra sao? Thiết tưởng chúng ta cũng nên ngoái nhìn về "hậu phương thân yêu" của họ một chút. Bố Nguyễn Xuân Thủy cũng là thương binh, hiện đang điều dưỡng và nghỉ ngơi ở Hải Phòng, mẹ Thủy sống một mình ở Thanh Hóa với tuổi già sức yếu, hai anh em thì lênh đênh trên biển, chưa kịp "buông neo" ở đâu để mẹ có con dâu mà nhờ cậy. Mẹ già một mình một bóng nơi quê nhà. Trước tết vừa qua, mẹ đi quét lá khô về nấu cám, không may trong đống lá có lẫn một viên đạn lép. Khi gặp lửa, viên đạn nổ tung, mẹ bị thương phải đưa đi cấp cứu tại bệnh viện. Hai anh em nhận được bức điện báo tin dữ khi chiến dịch đang ở vào giai đoạn căng thẳng, vì thế không anh nào có thể về để phụng dưỡng mẹ được. Biết mẹ ở nhà đang vô cùng thiếu thốn nên sau một chuyến đi biển về, Nguyễn Xuân Thủy vừa day dứt vừa tạm ứng lương được một khoản tiền hơn chục ngàn bạc gửi về cho mẹ để mẹ thêm tiền mà thuốc thang, bồi dưỡng. Ba tháng sau Thủy nhận được thư mẹ báo tin rằng, mẹ đã nhận được giấy báo từ lâu, nhưng ba bốn lần ra bưu điện đều được trả lời là chưa có tiền mặt. Mẹ khuyên anh nếu có tiền thì đừng gửi về cho mẹ qua bưu điện nữa, mẹ tuổi già sức yếu không thể cứ chống gậy đi mà đòi tiền suốt ngày này qua ngày khác được. Nghe những chuyện đại loại như thế về hậu phương của người lính, nghĩ thật buồn. Nhưng ngay trong quân đội chúng ta cũng chưa biết quý trọng nhau, chưa biết tạo ra sự công bằng và đấu tranh để giành lấy quyền lợi chân chính và xứng đáng với mồ hôi và xương máu của người lính thì ta còn biết oán trách ai?

Bây giờ chúng ta hãy trở lại với các chiến sĩ đoàn công binh Sông Mã để hiểu người lính của chúng ta đã lao động và cống hiến cho Tổ quốc như thế nào?

Trong danh sách 74 người mất tích thì riêng đoàn công binh Sông Mã đã có 32 cán bộ và chiến sĩ. Một tổn thất như vậy không phải là nhỏ đối với một đơn vị công binh, những người vốn tự coi mình là lính thợ. Chiều ngày 16-3 tin anh em hy sinh và mất tích trên biển đã chính thức được thông báo. Đối với anh em chiến sĩ trẻ, chưa từng trải qua chiến đấu, thì đây là một cú "sốc" lớn. Đảng ủy và ban chỉ huy đoàn đã tỏ ra băn khoăn, lo lắng không ít về tinh thần và tư tưởng của bộ đội. Nhưng sự lo xa của những người lãnh đạo, chỉ huy đơn vị đã nhanh chóng được giải đáp. Ngay buổi chiều hôm đó, hai đội công binh được lệnh tiếp tục ra đảo. Tất cả các chiến sĩ được phân công đều vui vẻ lên đường, không một ai từ chối nhiệm vụ, không một ai do dự băn khoăn. Ai cũng biết đồng đội của họ vừa hy sinh, ai cũng biết rằng, rất có thể khi ra khơi họ sẽ đụng độ với tàu chiến đối phương. Nếu chúng điên khùng nổ súng thì họ chỉ có mỗi một con đường quyết tử. Vì thể buổi tiễn đưa anh em ra biển chiều 16-3 có màu sắc, không khí của một buổi tiễn đưa các chiến sĩ cảm tử quân năm xưa. Ban chỉ huy đoàn đều ra bến cảng tiễn anh em ra đi. Bắt tay nhau, kẻ ở người đi vẫn hẹn ngày trở lại, nhưng trong thâm tâm ai cũng nghĩ tới khả năng họ không còn được nhìn thấy nhau nữa. Ngồi trên xe ô tô trên đường ra cảng, các chiến sĩ trẻ vẫn hát vang bài hát "Vì nhân dân quên mình", bài hát đã xưa cũ nhưng trong khung cảnh này bỗng lại thấy thiêng liêng, khiến những người chỉ huy tóc đã bạc cũng phải rưng rưng nước mắt. Dân tộc ta có lẽ vẫn còn vượng, vẫn còn hào khí vì sau tất cả mọi điều, chúng ta vẫn còn giữ được ngọn lửa thiêng liêng trong lòng đối với Tổ quốc, và vẫn còn những thế hệ, những người trai trẻ sẵn sàng hy sinh thân mình vì độc lập tự do và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Nếu để thế hệ ấy mất lòng tin, nếu để thế hệ ấy buồn nản mỗi khi nghĩ đến những bất công của xã hội, nếu để thế hệ ấy cảm thấy mình bị bạc đãi, để cuối cùng thế hệ ấy nghĩ rằng những hy sinh của mình trở nên vô ích, thì Tổ quốc và nhân dân sẽ phải trả giá. Có một số người thuộc thế hệ những người lính đánh Mỹ, lớp cha anh họ đã buộc phải nghĩ như vậy sau mười năm giải phóng do những sơ hở và sai lầm của bộ máy hành chính quan liêu bao cấp. Điều đó cần được báo động để tạo nên sự tin tưởng của mỗi người cầm súng. Những người chiến sĩ trẻ sẵn sàng lao vào nơi hiểm nguy và gian nan hôm nay không phải không biết tới những thực tế đáng buồn đó, không có một thủ đoạn chính trị nào có thể bịt được mắt họ. Nhưng, họ vẫn vui vẻ ra đi, vì họ vẫn còn niềm tin và điều quan trọng hơn, họ vẫn còn nghĩ tới quyền lợi và danh dự của dân tộc.

Khi đơn vị sắp xuống tàu thì có một sự cố. Những người chỉ huy đã phát hiện được bốn chiến sĩ không có tên trong danh sách ra đảo lần này nhưng vẫn khoác ba lô đi theo đơn vị. Đó là các chiến sĩ: Nguyễn Viết Khánh, Phan Thành Chung, Nguyễn Thanh Hùng, Phạm Ngọc Anh. Sau một hồi "làm công tác tư tưởng" những người chỉ huy mới giải thích được cho ba chiến sĩ "thông cảm", mà quay trở về doanh trại. Một người trong số bốn anh chàng "xé rào" ấy đã gặp may, đó là Nguyễn Viết Khánh. Anh được đi thay cho một đồng chí đã bị đau chân nhưng vẫn ỉm đi, không báo cáo đơn vị trước khi đi biển. Anh chàng "láu cá" này đã buộc phải trở về đơn vị.

Kể chuyện này vào giữa năm 1988, tôi cứ băn khoăn tự hỏi mình, liệu người ta có tin vào những điều tốt đẹp như vậy hay không? Liệu có bao nhiêu người khi đọc những dòng trên đây sẽ mỉm cười và buông một câu: "Ôi, mấy cái thằng dở hơi! Nếu đi Tây đi Tàu gì thì còn có lý. Chứ tình nguyện, nhảy vào cái nơi nước sôi lửa bỏng như thế thì thật... hấp!". Và tôi cũng lo khi viết chuyện thực này ra, khéo có người bảo tôi: "Lại tô hồng!". Hồi đánh Mỹ, khi cả nước một lòng, Nam Bắc đều sục sôi, những chuyện đại loại như lấy máu viết đơn xin đi chiến đấu, bỏ đá vào túi cho đủ cân để được đi bộ đội và khóc như trẻ con khi bị bỏ lại trong hậu cứ trong khi đơn vị đi chiến đấu... đã từng là điều dễ hiểu và quen thuộc. Nhưng ngày nay... khi cuộc sống ở phía sau người lính đang ngổn ngang trăm mối, khi người ta đang hàng ngày tính lời bằng "cây" bằng "chỉ", khi người ta đang chạy đôn chạy đáo hết cửa này đến cửa kia để chen chân cho được một suất đi lao động ở nước ngoài; khi những "ông bự" đang xây biệt thự và tìm cách tuồn những cậu ấm cô chiêu vào những chỗ thơm trong biên chế nhà nước... thì hành động của bốn chiến sĩ trẻ trên đây quả là những sự lạ lùng đối với họ. Nhưng đối với người lính chúng ta thì đó là điều dễ hiểu, điều thuận chiều, điều đã từng làm nên phấm chất và vinh quang của "Anh bộ đội Cụ Hồ" và Anh giải phóng quân năm xưa, và đó cũng là thực chất của tinh thần dân tộc ta.


Bây giờ tôi muốn kể về lao động trên biển cả của những người lính. Trước khi kể về điều này, tôi muốn nhắc lại rằng, chúng ta đang sống trong thời đại "ăn đấu làm khoán". Đã có lúc chúng ta nói đến khoán sản phẩm trong lao động như biểu hiện của sự công bằng xã hội, như một phát minh, như một chìa khóa vàng. Theo cơ chế quản lý này, người lao động có được quyền quyết định tương đối về sự hưởng thụ của mình trong lao động. Đó chính là văn minh, là tiến bộ, hơn hẳn cái thời còn quản lý bằng cái kẻng và bằng những cuộc họp bình công chấm điểm. Bây giờ ai làm ra sản phẩm nhiều, vượt khoán nhiều thì sẽ được hưởng nhiều. Chúng ta hoan hô chế độ khoán! Vì nó đề cao vai trò của người lao động chân chính, nó bớt đi được ảo tưởng về tinh thần tự giác trong lao động mà chúng ta vẫn tưởng rằng chúng ta đã trang bị xong xuôi cho mỗi người lao động trên toàn quốc.

Bộ đội cũng có chế độ khoán, nhưng không phải làm nhiều thì hưởng nhiều; mà làm nhiều làm nhanh làm tốt là để... làm nhiều hơn nữa, nhanh hơn nữa, tốt hơn nữa vì lợi ích của Tổ quốc. Khái niệm khoán trong các đơn vị quân đội chỉ có nghĩa là giao nhiệm vụ có định mức thời gian ngặt nghèo (dĩ nhiên ở đây tôi không nói tới các đơn vị làm kinh tế trong quân đội và các xí nghiệp quốc phòng). Theo quy định của cấp trên, đến ngày ấy, tháng ấy, đơn vị anh phải hoàn thành công việc. Nếu vượt thời gian thì rất hoan nghênh (có thể kèm theo một cái bằng khen), còn nếu không hoàn thành nhiệm vụ thì có thể nhận một cú kỷ luật, nhẹ nhàng cũng phê bình khiển trách. Đơn giản như vậy thôi. Nếu cấp trên hào hiệp thì sau một đợt lao động vượt khoán, có thể ra lệnh cho hậu cần ngả một con lợn để lính làm một bữa tươi tỉnh. Sau đó... lại lên đường. Cố nhiên, đã vượt định mức khoán rồi thì chớ có tụt lại, phải cố mà vượt nữa, vượt nữa.

Trong những ngày tháng sôi sục vừa qua, do đối phương mở chiến dịch lấn chiếm các đảo trong quần đảo Trường Sa của ta, nên ta phải lập tức tăng cường rào dậu (dĩ nhiên nếu ta tích cực rào dậu từ trước thì hơn là mất bò mới lo làm chuồng). Do đó, nhu cầu bảo đảm nhà ở và các công trình phòng thủ trên các đảo bỗng tăng vụt lên. Gánh nặng đó, trước hết chất lên vai những người lính công binh hải quân.

Nói đến đảo trên quần đảo Trường Sa có nghĩa là nói đến cả ba loại đảo: đảo đá nổi, đảo nửa chìm nửa nổi (nghĩa là những đảo có nhô lên chút đỉnh khi thủy triều xuống thấp nhất), và đảo chìm, nghĩa là ngay cả khi thủy triều xuống ở mức thấp nhất cũng không nhô lên được khỏi mặt sóng. Với các đảo nổi thì mọi việc đơn giản hơn nhiều, nhưng với hai loại đảo còn lại, nhất là các đảo chìm thì việc xây dựng các công trình sinh hoạt và chiến đấu cho bộ đội trở nên vô cùng khó khăn. Với một đất nước tiềm lực kinh tế thấp kém và trình độ kỹ thuật lạc hậu như nước ta thì khó khăn trở nên gấp bội. Người ta thiết kế riêng những ngôi nhà dành cho những đảo chìm, lính ta vẫn gọi nôm na là "nhà cao cẳng", nghĩa là nó có nguồn gốc xuất thân từ cái chòi kéo vó bè! Tất cả mọi cấu kiện của ngôi nhà đã được gia công sẵn từ đất liền, rồi chất lên tàu, mang ra đảo. Công binh có nhiệm vụ dựng nó lên. Nói một câu như vậy nghe thật ngon lành, nhưng trên thực tế để dựng được một ngôi nhà như vậy giữa mênh mông đại dương, với sóng gió, với giá lạnh mùa đông và nắng lửa mùa hè, với điều kiện ăn uống sinh hoạt kham khổ và với sự đe dọa thường xuyên của những chiếc tàu chiến của đối phương luôn lởn vởn ngoài khơi, không phải là chuyện dễ dàng gì.

Trước hết là việc vận chuyển vật liệu ra đảo, mỗi ngôi nhà như vậy có tổng trọng lượng tới hàng trăm tấn với gần hai chục cây cột xi măng có trọng lượng khoảng sáu trăm cân mỗi cột, ngoài ra còn có vài chục chiếc dầm gỗ có trọng lượng cũng gần như vậy thêm nữa còn có vài chục cấu kiện sắt thép khác. Nếu dùng các loại tàu có sức chở 50 tấn thì phải vài chiếc gắng sức mới chở hết vật liệu cho một ngôi nhà kiểu này. Khi ra đảo, các chiến sĩ công binh đều phải dùng xuồng để chuyển tải tất cả khối lượng vật liệu đó lên đảo, cự ly chuyển tải có khi hàng ngàn mét. Thông thường họ đều phải chăng dây nối cố định giữa tàu và đảo rồi lần theo dây mà kéo xuồng chở vật liệu. Sóng yên biển lặng còn dễ, sóng to gió lớn thì thật vô cùng gian khổ, đánh vật với sóng gió để chuyển được cái đống vật liệu đó lên đảo đã hết hơi rồi. Vậy mà cần phải dựng cái đống sắt thép xi măng, gỗ... ấy lên thành nhà, làm sao cho nó đủ sức chống chọi với sóng gió đại dương. Mỗi chân cột phải đào thật sâu, dựng những chiếc cột bê tông, rồi tìm cách đổ bê tông cố định chân cột (mỗi ngôi nhà đều có nhiều cột như vậy). Sau khi dựng cột cố định bằng bê tông rồi thì bắt đầu đưa các dầm gỗ lên tạo ra bộ khung nhà, sau đó tiến hành chống néo gia cường để tạo độ giằng giữa những chiếc cột. Tiếp đó là giai đoạn lát sàn và làm phần mái.

Một khối lượng công việc to lớn và nặng nhọc như vậy mà thường xuyên phải thi công trong điều kiện dầm mình dưới nước biển thì vô cùng gian khổ và khó khăn. Các bạn đọc của tôi hẳn nhiều người đã được hưởng cái thú tắm biển. Thú vị thật đấy! Nhưng với điều kiện chỉ tắm vài chục phút rồi lên bờ, đi tắm lại bằng nước ngọt, sau đó làm một li nước giải khát. Chứ không phải là dầm nước biển cả ngày, cả tuần, cả tháng mà không thể xa xỉ đến mức dùng nước ngọt mà tắm sau một ngày dầm nước biển. Nước ngọt trên đại dương quý như máu, sức mang của tàu có hạn, phải dùng tiết kiệm đến mức tối đa, thông thường các thuyền trưởng là người trực tiếp quản lý két nước ngọt. Đấy, chúng ta hãy thử dùng trí tưởng tượng của mình mà hình dung ra khung cảnh lao động của những người lính trên biển cả; để tạm thời quên đi những gian lao của cuộc sống trên đất liền, trong những ngày tháng này; bởi vì dù có khó khăn, thiếu thốn đến đâu, cuộc sống và lao động của chúng ta trên đất liền cũng còn lâu mới có thể so sánh được với những lao động của những người lính trên quần đảo Trường Sa.

Một ngôi nhà như tôi vừa phác hoạ trên đây, trong những ngày tháng vừa qua được cấp trên khoán cho công binh theo công thức: 1 nhà dùng 35 người, phải hoàn thành trong 20 ngày. Đó là một định mức đã được các cơ quan lập kế hoạch tính toán theo tinh thần tranh thủ thời gian tối đa, tưởng không còn kẽ hở nào để đẩy nhanh tiến độ lên được nữa. Ban chỉ huy đoàn Sông Mã cũng lo sốt vó về chỉ tiêu này và đã làm mọi việc để có thể thực hiện được chỉ tiêu thời gian do trên quy định. Vì trong lúc đối phương đang tăng cường lấn chiếm như thế này "thời gian chính là lực lượng"...

Đội công binh do trung uý Hà Quốc Vinh chỉ huy được giao nhiệm vụ làm ngôi nhà đầu tiên trên đảo Đá Lát, một hòn đảo chìm. Vinh và đồng đội của anh ra biển trong đợt gió mừa đông - bắc, trời rét đậm, sóng to. Đứng trước hòn đảo chìm trong sóng nước, trước thời tiết khắc nghiệt như vậy không mấy ai tin rằng các anh có thể vượt được thời gian. Nhưng bất chấp giá buốt, bất chấp sóng dữ và sự đe doạ thường xuyên của tàu chiến đối phương, các anh đã hoàn thành ngôi nhà đầu tiên trong vòng 12 ngày. Cả đoàn công binh Sông Mã xôn xao trước tin ấy. Thế là đã có cơ sở mà tin rằng có thể hoàn thành được nhiệm vụ theo yêu cầu ngặt nghèo về thời gian của cấp trên rồi. Nhưng... chỉ ít ngày sau, kỷ lục này của đội công binh Hà Quốc Vĩnh đã bị đơn vị bạn phá. Một đội công binh của đoàn 31 đã rút chỉ tiêu thời gian xuống còn 7 ngày. Bảy ngày để làm một công trình như vậy trên biển thì thật quá sức tưởng tượng! Biết tin này, Hà Quốc Vinh vô cùng băn khoăn, không phải vì cay cú mà vì anh cảm thấy hình như trong quy trình lao động của mình còn có những khâu chưa thật hợp lý. Anh vùi đầu vào tính toán lại, anh đã tìm ra những "kẽ hở". Và, anh nóng lòng chờ dịp "phục thù". Ngày 5-4-1988 Hà Quốc Vinh lại được lệnh dẫn đội công binh của anh ra làm nhà trên đảo Thuyền Chài, cũng một đảo chìm. Anh đã báo cáo phương án của mình với chỉ huy và... xin rút bớt đi sáu người, chỉ cần đưa 29 người ra biển. Sợ anh phiêu lưu, Ban chỉ huy yêu cầu anh trình bày rõ hơn phương án của mình. Sau khi nghe xong, Ban chỉ huy đoàn đã chấp nhận phương án đó. Bởi vì nếu rút được đi sáu người là một phương án tối ưu rồi, thêm một người ra biển là thêm bao nhiêu khó khăn về ăn, ở, bảo đảm sinh hoạt. Khi tiễn các anh ra biển, Ban chỉ huy đoàn chỉ yêu cầu các anh cố giữ tiến độ cũ. Với hai mươi chín người mà thời gian thi công vẫn chỉ 12 ngày đã là một thắng lợi lớn rồi. Vinh cũng hứa như vậy, nhưng thâm tâm anh đã tính toán khác.

Ít ngày sau, tin đội công binh của Hà Quốc Vinh hoàn thành ngôi nhà cao chân trên đảo Thuyền Chài trong vòng... năm ngày đã khiến mọi người, từ chiến sĩ đến tư lệnh quân chủng ngơ ngác vì ngạc nhiên. Từ Sở chỉ huy, các đồng chí chỉ huy quân chủng lập tức điện ra, yêu cầu đơn vị bảo vệ đảo kiểm tra lại chất lượng ngôi nhà do đội công binh của Hà Quốc Vinh vừa bàn giao. Cho đến khi đích thân đồng chí Lê Trình, thiếu tá, tham mưu phó đơn vị giữ đảo điện về xác nhận lại một lần nữa chất lượng của công trình, mọi người mới hoàn toàn tin rằng các chiến sĩ công binh lại lập thêm một kỳ tích nữa trong lao động.

Chúng tôi đã đến đoàn công binh Sông Mã gặp Hà Quốc Vĩnh. Thú thực khi nghe đồng chí Chủ nhiệm chính trị Quân chủng nói về các anh và thông báo về kỷ lục này, tôi cứ ngờ ngợ rằng, hoặc có sự nhầm lẫn, hoặc có sự "tuyên truyền" theo cái lối "xây dựng điển hình" mà ta vẫn từng làm xưa nay. Vì vậy, khi đến tiểu đoàn 2, tôi và anh Viết Thái, phóng viên báo Phú Khánh, đã yêu cầu phó tiểu đoàn trưởng Cù Duy Tài thuyết minh kỹ cho chúng tôi từng công đoạn trong quy trình xây dựng kiểu nhà cao chân này, đồng thời chỉ rõ cho chúng tôi thấy những "kẽ hở" mà Hà Quốc Vĩnh và đồng đội của anh đã phát hiện ra để hợp lý hoá toàn bộ quy trình một cách tối ưu. Sau đó chúng tôi mới bắt đầu tiếp xúc với Hà Quốc Vĩnh và đồng đội của anh. Qua những gương mặt xạm đen vì nắng gió, những bàn tay chai sạn và bằng cách diễn tả giản dị chân thực, không chút khoa trương của các anh, tôi đã hình dung được năm ngày lao động vô cùng khẩn trương và căng thẳng của các anh trên biển cả. Kỷ lục đó của các anh hiện nay là đỉnh cao, khó ai có thể vượt qua. Chính các anh cũng thừa nhận rằng, chưa chắc lần sau đi làm nhà ở những hòn đảo khác chúng tôi đã đạt tới cái kỷ lục kỳ diệu này. Đó là cách nói hiện thực và khiêm tốn. Ở đây tôi chỉ suy nghĩ về một điều, nếu như ở bất kỳ đâu chúng ta cũng có những con người lao động tự giác và hết mình, luôn hướng tới những đỉnh cao như thế, có lẽ từ lâu chúng ta đã không còn lõm bõm trong tình trạng trì trệ, lạc hậu và nghèo đói như hiện nay.

Bằng máu và mồ hôi, các chiến sĩ đang hoạt động trên quần đảo Trường Sa đã khẳng định thêm một lần nữa chủ quyền thiêng liêng của đất nước đối với quần đảo này; khẳng định thêm một lần nữa phẩm chất cao quý của anh bộ đội cụ Hồ, khẳng định phẩm giá của những người chân chính.

NHỮNG ĐỢT SÓNG NGẦM

Tôi muốn dành trọn phần này để nói hộ các chiến sĩ hải quân nhân dân đang hoạt động trên biển và trên quần đảo Trường Sa về những tâm tư nguyện vọng, những băn khoăn lo lắng và đôi khi cả những bất bình phẫn nộ của họ đối với những vấn đề liên quan tới quyền lợi chân chính của bản thân và gia đình họ, liên quan tới đời sống hàng ngày và hiệu quả lao động chiến đấu của họ. Những vấn đề đang khiến "đất liền" nhức nhối thì trên đại dương chính là những đợt sóng ngầm. Hậu quả của nó sẽ không thể nào mà lường được nếu như tình trạng thờ ơ, vô trách nhiệm, bệnh quan liêu và tệ bất công vẫn tồn tại, hàng ngày làm tổn thương lòng tin và tình cảm của những người cầm súng.

Trước hết, tôi muốn trở lại những con tàu. Ở phần đầu của bài bút ký này tôi đã ca ngợi việc chắp vá, hồi phục cấp tốc những con tàu đã quá hạn sử dụng, đã rách nát ọp ẹp để khẩn trương đưa ra biển đi chi viện cho Trường Sa. Trong chiến đấu, việc chấp nhận mạo hiểm là cần thiết. Khi nhiệm vụ đã trở nên khẩn cấp, khi đồng đội ngoài khơi xa kia đang kêu gọi, thì dẫu phải ra khơi với những con thuyền gỗ, những con tàu ọp ẹp, người chiến sĩ hải quân nhân dân cũng sẵn sàng. Nhưng trong điều kiện bình thường thì việc đưa những con tàu không đủ tiêu chuẩn an toàn ra khơi là một việc không thể chấp nhận được. Gần đây, nhà văn Xuân Cang đã viết một cuốn sách trong đó nói về một vụ đắm tàu do sự vô trách nhiệm của các cơ quan đăng kiểm và các cơ quan quản lý tàu bè hoạt động trên biển. Nhưng tôi ngờ rằng, với trí tưởng tượng của một nhà tiểu thuyết, anh Xuân Cang cũng chưa "tưởng tượng" hết được quy mô của sự vi phạm quy chế an toàn trên biển của tàu bè Việt Nam.

Khi tới thăm các tàu của hải quân vừa đi làm nhiệm vụ trên biển về, tôi cứ ngờ ngợ là đang gặp lại cái tàu Sông Tràm của nhà văn này, thậm chí cái "Sông Tràm" còn được nhà văn mô tả "tươm tất" hơn những con tàu mà tôi đã gặp nhiều lắm. Trở lại con tàu mang tên Sông Thao mà Bộ Giao thông vừa chuyển nhượng gấp cho Hải quân để "tất cả vì Trường Sa thân yêu" để làm một ví dụ so sánh. Con tàu này đã có thâm niên 28 năm hoạt động trên biển và đáng lý đã phải mổ ra làm sắt vụn từ lâu rồi, nhưng đối với hải quân thì đây vẫn là con tàu có sức chở lớn và hiện đại, mà nếu không có sự kiện Trường Sa 14-3 thì có nằm mơ cũng chưa có nó. Trong mười năm qua, nhiều tỉnh và thành phố có cảng ven biển đều đã mua được những chiếu tàu vận tải có sức chở lớn và tương đối hiện đại, có thành phố có hẳn một đội tàu viễn dương. Vậy thì tại sao, với một đất nước có 3.500km bờ biển, có một hải phận mênh mông phải quản lý, lại có một quần đảo tít mù ngoài khơi nữa, vậy mà hải quân lại không có lấy một đội tàu vận tải hiện đại có sức chở lớn? (Tôi chưa nói đến những đoàn tàu chiến lớn). Tàu buôn thì có trang bị radar hiện đại, có máy đo sâu hiện đại, điện đài hiện đại, thậm chí cabin thuỷ thủ cũng khá hiện đại, vậy mà tàu hải quân thì lại trang bị thô sơ cổ lỗ? Đó là một điều không thể giải thích được?

Trong những ngày tháng sôi động vừa qua ở Trường Sa các thuỷ thủ tàu đánh cá, tàu vận tải cỡ nhỏ, trang bị thô sơ của hải quân đã làm nên kỳ tích. Nhưng nếu họ có trong tay những con tàu hiện đại hơn, hẳn họ sẽ lao động và chiến đấu có hiệu quả hơn và đỡ tốn mồ hôi xương máu hơn. Tôi đã gặp ở một quân cảng chiếc tàu 712 vừa hoạt động ròng rã sáu tháng trời trên biển về. Trông con tàu thật tang thương, boong, mạn tả tơi, máy móc cọc cạch, để đưa nó về nơi sửa chữa đã phải dùng một con tàu khác kèm cặp lai kéo. Anh em thuỷ thủ trên tàu, nhờ giời, vẫn mạnh khoẻ. Khi tôi hỏi thuyền trưởng Nguyễn Văn Thuỵ rằng, anh nghĩ gì khi đã hoàn thành một đợt đi biển dài ngày như thế, anh lắc đầu cười "Về đến bến thì mới biết là an toàn". Đúng vậy, với một con tàu như thế này giữa đại dương thì điều gì cũng có thể xảy ra cả.

Chúng ta yêu hoà bình, không chủ trương chạy đua vũ trang nhưng muốn được yên ổn để mà "yêu hoà bình" thì cũng phải có lực lượng tự vệ đủ mạnh để đủ sức chặn đứng những bước xâm lăng của kẻ thù từ mọi hướng khi cần thiết. Khi kể chuyện với chúng tôi, anh em thuỷ thủ đều uất ức mỗi khi kể về những sự "bắt nạt" trên biển của các tàu chiến đối phương. Chúng nó có cả một hạm đội mạnh, trang bị hiện đại. Tàu của chúng thường xuyên lao tới chặn đường, dùng vũ lực và cả sức dồi của sóng tàu để ép tàu ta. Anh em mình đành nén nhịn, dũng cảm đương đầu và tránh bị khiêu khích. Bởi vì nếu ta nổ một phát súng trước, địch sẽ lập tức dội tên lửa và đại bác vào tàu của mình ngay. Chiến đấu trên biển, sức mạnh trang bị kỹ thuật không phải là không đáng kể.

Tôi không dám đặt câu hỏi, ai phải chịu trách nhiệm về tình trạng thiếu thốn và lạc hậu về trang bị kỹ thuật đến mức như vậy của hải quân ta. Bởi vì, như thường lệ, sẽ rất khó tìm ra câu trả lời. Có một nguyên nhân to tát và luôn luôn đúng là đất nước ta còn nghèo, mà đã nghèo thì làm sao mạnh được? Nhưng, nếu có một cách nghĩ khác, một tầm nhìn khác hơn thì mười năm qua hải quân có lẽ cũng không đến nỗi thiếu thốn về trang bị kỹ thuật đến như vậy. Bên cạnh đó, các nước bạn của ta lại có hải quân vào hàng hùng mạnh của thế giới. Nhưng kinh nghiệm lịch sử cho thấy rằng, trước hết chính mình lo bảo vệ lấy mình đã.

Nói đến tàu rồi phải nói đến con người. Trong đợt đi thực tế vừa qua tôi đã có điều kiện để hiểu thêm về đời sống của bộ đội họat động trên biển, trước đó chúng tôi đã có những đợt đi đến với những người lính trên biên giới phía Bắc, và có thể đi đến kết luận rằng: đã là người lính thì ở đâu cũng phải chấp nhận sự thua thiệt và chỉ có người lính là không bao giờ mặc cả với Tổ quốc, với Đảng. Nhưng là người làm báo, có lẽ chúng ta cũng phải báo động một tình trạng có thực, một đợt sóng ngầm đang diễn ra trong lòng những người cầm súng. Đó là tình trạng người lính, nhất là các sĩ quan trong quân đội, đã cảm thấy mình bị đối xử bất công. Chúng ta đều biết rằng, một sĩ quan trung cấp trong quân đội hiện nay không có cách nào mà có thể giải thích được cái phương trình về đời sống của mình gồm hai vế: sự tồn tại của mình và sự tồn tại của vợ con mình bằng đồng lương của mình. Anh nào cho là có thể sống được và còn dư để chi tiêu cho kỳ nghỉ phép của mình bằng đồng lương chân chính là nói trạng. Đối với một sĩ quan đóng quân ở Hà Nội và có gia đình ở Hà Nội cũng vậy? Còn đối với các sĩ quan làm nhiệm vụ ngoài hải đảo hay trên biên giới thì lại càng khó khăn hơn gấp bội.

Ở đây tôi chỉ muốn nói đến chế độ lương và chế độ sinh hoạt phí đối với các sĩ quan, công nhân viên và thủy thủ hoạt động trên các con tàu và trên các đảo ngoài quần đảo Trường Sa mà thôi. Xưa nay, nói đến thủy thủ, người ta thường hình dung đó là một lớp người lính có cuộc sống phóng khoáng, tiêu tiền như rác. Hiện nay ở nước ta cũng đang hình thành một lớp thủy thủ như vậy, nhưng đó là các thủy thủ hoạt động trên các đoàn tàu buôn, tàu viễn dương. Nếu so sánh cuộc sống của họ với cuộc sống của các thuyền trưởng và thủy thủ tài ba và dũng cảm của hải quân nhân dân thì thật là khập khễnh. Tôi cũng xin nói ngay rằng tôi không mấy băn khoăn về cuộc sống sung túc của các thủy thủ viễn dương, họ đáng được hưởng như vậy sau những ngày lênh đênh trên biển cả, chấp nhận đương đầu với sóng gió đại dương. Điều đáng nói là ở chỗ, cũng hoạt động trên biển, trong đó cán bộ và thủy thủ của hải quân dĩ nhiên phải chấp nhận hiểm nguy nhiều hơn, phải hoạt động trong những điều kiện thời tiết bất lợi nếu có nhiệm vụ. Vậy mà chế độ ăn uống sinh hoạt của họ lại thua kém quá xa các thủy thủ hoạt động cho các cơ quan kinh tế nhà nước. Trong khi đó, ở các cơ quan kinh tế nhà nước còn có khả năng "tự điều chỉnh" bằng nhiều hình thức kể cả chế độ thưởng tiền và hiện vật mà hiện nay, đối với nhiều cơ sở kinh tế, thu nhập này đã trở nên "nặng đồng cân" hơn lương chính thức. Trong khi đó thủy thủ hoạt động trên biển và các cán bộ sĩ quan công tác trên các đảo ngoài Trường Sa thì "điều chỉnh" vào đâu? Các sĩ quan công tác ngoài đảo sau một năm vào nhận lương để đi phép thì đồng tiền đã "trượt dài", mất tất cả cái phần tiền ưu đãi (cán bộ ở đảo được hưởng thêm 100% tiền ưu đãi khu vực và khí hậu tính theo lương chính).

Sự kiện xảy ra trên đảo Gạc Ma vừa qua đã khiến cả nước bừng tỉnh. Người lính Trường Sa bỗng trở thành người anh hùng được cả nước biết đến. Trung ương đã huy động cả nước tham gia chi viện cho Trường Sa. Đã có nhiều lực lượng, nhiều địa phương tham gia vào nhiệm vụ này, trong đó có một số tàu của các địa phương cũng được huy động tham gia chi viện cho Trường Sa. Tất cả các con tàu đó đều được các chiến sĩ Trường Sa hoan nghênh "Bằng con đường nào cũng được, miễn là họ giúp chúng ta một tay". Một đồng chí phụ trách công tác phối hợp các lực lượng chi viện cho Trường Sa đã nói với chúng tôi như vậy. Vì, không phải không có những vị cán bộ đến phối hợp công tác với bộ đội Trường Sa với tâm lý của một kẻ đi làm giúp! Xem như việc bảo vệ Trường Sa là của riêng hải quân, của riêng quân đội vậy! Những đội tàu được các địa phương huy động đi chi viện cho Trường Sa cũng có năm bảy loại. Có những đội tàu đến với bộ đội Trường Sa với tinh thần tình nguyện như tàu Thuận An 02 Bình Trị Thiên. Tàu này đã ra Trường Sa chuyến thứ hai trong vòng hai tháng và được bộ đội nhiệt liệt hoan nghênh.

Khi tàu Thuận An 02 rời đảo Thuyền Chài lần thứ hai, các chiến sĩ trên đảo đã bắn tất cả các loại sung, kể cả pháo hiệu, pháo sang để tiễn con tàu về đất liền. Nhưng cũng có những đội tàu đến “làm giúp” bộ đội Trường Sa một cách miễn cưỡng. Trước khi đi họ đã mặc cả với địa phương của họ về đủ mọi điều, từ chế độ đãi ngộ, tiền lương, tiền thưởng đến quyền được đi nước ngoài sau khi hoàn thành chuyến vận tải ra Trường Sa… Tỉnh đã cho họ ăn mỗi ngày 1.500 đồng nhưng họ vẫn chưa thỏa mãn, ngành chủ quản phải huy động tất cả các lái xe trong tỉnh quyên góp để đủ cho mỗi người 6.000 đồng tiền ăn trong một ngày đi biển. Khi đến với bộ đội hải quân họ còn tiếp tục mặc cả, đòi phải được cung cấp đủ thứ, phải có bò non, gà non đưa xuống tàu, phải có bia 333 và thuốc lá ngoại! Đã thế họ vẫn còn chần chừ chưa chịu nhổ neo khi hàng đã chất lên tàu làm ảnh hưởng đến tiến độ chung. Một đồng chí chỉ huy bộ đội hải quân viết thư đến nhắc nhở, yêu cầu họ nhổ neo, thì họ còn ngang ngược trả lời “Tướng của các anh cũng chẳng là cái cóc gì đối với chúng tôi hết!”. Đến khi những đồng chí làm nhiệm vụ phối hợp phải làm găng, định báo cáo về tỉnh và trả tàu về cho tỉnh họ mới miễn cưỡng ra đi.

Những hiện tượng “mặc cả” để đi Trường Sa như vậy không phải chỉ diễn ra ở một con tàu, có điều mỗi nơi mỗi vẻ, nơi tế nhị kín đáo hơn, nơi thì vô cùng trắng trợn như vậy. Kể ra những chuyện này là để chúng ta biết quý hơn người lính của chúng ta. Với mức sinh hoạt 236 đồng một ngày trong thời giá hiện nay thì quả là quá kham khổ, nhưng họ vẫn vui vẻ lên đường, không một lời mặc cả. Các vị khách tới phối hợp, chỉ đi một hai chuyến rồi lại trở về để đi viễn dương, còn họ thì năm này qua năm khác gắn bó với Trường Sa. Đất nước và quân đội phải nghĩ đến họ, dù họ không một lời mặc cả.

Nói đến mặc cả thì cũng xin nói luôn, hiện tượng đầu cơ kiếm chác xung quanh vấn đề Trường Sa đã xuất hiện. Nhất là hiện tượng buôn bán vật tư, trang thiết bị và phụ tùng cho tàu thuyền. Do tình trạng tàu bè của hải quân như vậy, nên trong thời gian tăng cường hoạt động vừa qua đã phải sửa chữa thường xuyên. Hiện tượng khan hiếm phụ tùng đã tạo nên cơ hội cho bọn đầu cơ kiếm lời. Để hoàn thành nhiệm vụ, quân đội đã phải mua của họ các thiết bị, phụ tùng cho tàu thuyền bằng bất kỳ giá nào. Dĩ nhiên, tiền chi vào ngân sách quốc phòng, nhưng rơi vào chỗ giời ơi đất hỡi, ai không xót.

Cũng còn có những chuyện buôn bán tệ hại hơn ở một vài địa phương khi trung ương có chủ trương giao cho các địa phương gánh vác thêm sự nghiệp phòng thủ Trường Sa.Trung ương yêu cầu mỗi tỉnh, trước hết là các tỉnh ven biển hãy làm cho bộ đội Trường Sa một ngôi nhà tình nghĩa. Thế là đẻ ra vấn đề các tỉnh phải tự đưa người, vật tư thiết bị ra làm nhà. Và ở một vài nơi đẻ ra tình trạng thuê người đi Trường Sa với những hình thức thuê mướn rất kỳ cục mà thoạt nghe thật khó tin. Có địa phương cử hẳn một cán bộ đến lien hệ với hải quân xin được thuê chính bộ đội Trường Sa(!) dĩ nhiên với một khoản tiền công rất cao, để làm “ngôi nhà tình nghĩa cho địa phương họ, để mà họ có cái mà báo cáo với Trung ương (!) mà cán bộ và nhân dân địa phương không phải nhọc nhằn gì. Ông cán bộ ấy đã được trả lời rằng, bộ đội chúng tôi tuy nghèo thật, những cũng không “dễ mua” đến thế, rằng thành phố các anh, đia phương các anh lắm tiền thật, có thể mua được bất kỳ cái gì, trừ mồ hôi và sương máu của bộ đội chúng tôi.

Tất cả những điều trên đây và còn nhiều điều nhức nhối hơn nữa, tôi nghe được trong chuyến đi công tác vừa qua. Nhiều đồng chí kể những chuyện này xong đều kèm theo một câu “Các anh nghe vậy để biết thôi, chứ… viết ra có khi lại thêm khó dễ cho chúng tôi trong công tác. Vì lúc này là lúc chúng ta phải tranh thủ mọi lực lượng, mọi địa phương tham gia vào sự nghiệp bảo vệ chủ quyền của Trường Sa, nói ra họ không hài long, làm việc với họ đâm phiền phức thêm”. Tôi cũng đã thực hiện tinh thần “tự kiềm chế tối đa” đúng như các chiến sĩ của chúng ta đã tự kiềm chế trên biển khi bị khiêu khích. Vì vậy, trong bài này, tôi mới chỉ nhắc ra các vụ việc, các hiện tượng, mà có lẽ khi đọc bài báo này, các cán bộ và chiến sĩ hải quân tham gia hoạt động trong chiến dịch vừa qua đều có thể ngay lập tức biết tên những con tàu ấy, những vị cán bộ ấy, những địa phương ấy là ai… Phải nhắc để mọi người cùng suy nghĩ, vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ Trường Sa con lâu dài chứ đâu chỉ chuyện một sớm một chiều.

Điều cuối cùng mà một số cán bộ công tác trên các đảo Trường Sa yêu cầu chúng tôi lên tiếng, đó là sự quan tâm đến đời sống tinh thần của những người lính. Điều này báo chí cũng đã nói nhiều, không hiểu sao Cục Chính trị Bộ Tư lệnh hải quân vẫn chưa khắc phục được? Vừa qua vào công tác tại căn cứ Cam Ranh, tôi được biết nhiều địa phương đã gửi tặng bộ đội Trường Sa radio cassette, theo một đồng chí trợ lý tuyên huấn của vùng 4 hải quân cho biết thì số lượng radio cassette quà tặng đã có thể thể đủ trang bị cho mỗi đảo một chiếc, mong rằng số quà tặng này mau chóng tới Trường Sa góp phần cải thiện đời sống văn hóa của anh em chiến sĩ giữ đảo (theo tôi hiểu, hiện nay quà của cả nước gửi cho Trường Sa vẫn còn ùn trên bờ và có thể sẽ hư hỏng thất thoát nếu không giải quyết tốt).

Đến công tác ở các đơn vị bộ đội Trường Sa tôi đã được nghe và được gặp một số cán bộ có thâm niên phục vụ trên các đảo hàng chục năm. Theo tôi đó chưa chắc đã phải là một điều hay của công tác cán bộ. Trong lý lịch sĩ quan của chúng ta thường có một câu rất “độc”, ấy là câu “Chiến trường quen thuộc?” Hãy ghi vào đi, đồng chí đại úy, chiến trường quen thuộc của anh là Trường Sa ư? Thế thì mệt cho anh rồi đấy! Nếu chiến trường quen thuộc của anh là Hà Nội hay thành phố Hồ Chí Minh thì lại là chuyện khác? Không nên để những người đã quen chịu đựng gian khổ hy sinh thì cứ tiếp tục chịu đựng mãi. Ở đây tôi xin kể về một trường hợp, đồng chí Lê Đại Nghĩa, phó tiểu đoàn trưởng chính trị tiểu đoàn 2, đơn vị giữ đảo. Chiến trường quen thuộc của anh là Trường Sa nên anh đã ra đảo từ năm 1976 cho tới tháng 1-1987 mới được lên bờ làm phó tiểu đoàn trưởng chính trị của một tiểu đoàn công binh chuyên xây dựng đảo! Nghĩa là anh mới có được 1 chân trên bờ thôi, còn một chân vẫn ở đảo. Hai mươi năm tuổi quân chưa có một cái tết nào được ăn tết với gia đình, trong đó có tám cái tết ăn tết ở đảo. Một thành tích như vậy cũng đáng kể đấy chứ? Nhưng anh Nghĩa cũng chưa phải là người giữ kỷ lục về số năm công tác ở Trường Sa. Ở các đơn vị có “chiến trường quen thuộc” là Trường Sa, còn có những người thâm niên ở đảo hơn anh nhưng tôi chưa hân hạnh được gặp. Ở đảo thật gian khổ, vì vậy “hoa thơm” nên để mỗi người ngửi một tí thì công bằng hơn, hẳn nhiều đồng chí cán bộ của bộ đội hải quân đồng ý với tôi về điều này.

Bài viết của tôi đáng lẽ đã có thể chấm dứt nhưng vào cuối chuyến đi thì đã có một sự kiện quan trọng mà tôi không thể không danh một vài trang để viết nên những ý nghĩ của mình. Xin ban đọc hãy vui lòng nán lại cùng tôi để chúng ta cùng thắp một nén hương cho những đồng đội thân yêu hy sinh trên biển cả vì sự nghiệp bảo vệ Trường Sa thân yêu.

TƯỞNG NIỆM
Tôi và nhà phê bình văn học Hồng Diệu đã quyết định bỏ chuyến bay trở về Hà Nội từ sân bay Thành Sơn đê theo đồng chí đoàn trưởng đoàn công bình Sông Mã, trung tá Nguyễn Văn Tĩnh và đoàn cán bộ của đơn vị ra Đà Nang tổ chức lễ truy điệu các đồng chí đã hy sinh và mất tích trên biển trong sự kiện 14-3 ở khu vực đao Gạc Ma. Đà Nẵng là hậu phương của đoàn công binh Sông Mã. Con em nhân dân tỉnh Quảng Nam - Đà Nang có mặt khá đông trong đội hình của đoàn. Trong số những anh em đã hy sinh và mất tích trên biển trong sự kiện 14-3 vừa qua, riêng đoàn Sông Mã có 32 đồng chí trong đó con em của nhân dân Quảng Nam - Đà Nẵng là 10 đồng chí, riêng phường Hòa Cường thuộc thành phố Đà Nẫng có tám trong số mười đồng chí của tỉnh không trở về.

Chính vì vậy nên mặc dù phần lớn đơn vị đang công tác ở phía trước, đồng chí đoàn trưởng vẫn quyết định xin phép quân chủng cho anh được về hậu cứ tổ chức lễ truy điệu anh em và gặp gỡ thân nhân, gia đình những đồng chí đã hy sinh, mất tích cho đúng với đạo nghĩa của người Việt Nam.

Tất cả các gia đình, thân nhân những người đã hy sinh và mất tích đều có mặt theo lời mời của chỉ huy đoàn. Đại điện các cơ quan, chính quyền, đại diện các đơn vị bạn cùng mang vòng hoa tới viếng. Gần một trăm em học sinh của trường phổ thông cơ sờ Lý Tự Trọng do cô hiệu trướng Chu Thị Hồng Tuyết dẫn đầu đã có mặt rất sớm tại nơi cử hành buổi tưởng niệm hơn hai trăm chiến sĩ trẻ vừa mới nhập ngũ đang trong thời kỳ huấn luyện tại hậu cứ sắp hàng nghiêm ngắn trước lễ đài.

Hương trầm nghi ngút... Tiếng nhạc chiêu hồn tử sĩ vang lên da diết. Các đoàn đại biểu lặng lẽ tiến vào đặt vòng hoa. Sau đó là bài điếu văn trang trọng và đầy xúc động của trung tá Nguyễn Văn Tĩnh. Các mẹ, các chị, các em đều nghẹn ngào cố nén tiếng khóc. Tôi nhìn về phía những thân nhân của những người hy sinh và nhận ra những mái đầu bạc trảng .của những người cha, người mẹ những mái tóc hay còn xanh của những người chị, người em, người yêu, người vợ. Bỗng thấm thía. những hy' sinh vô cùng to lớn mà những người lính và gia đình họ phải chịu đựng vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Tôi được biết, trong số những người cha, người mẹ có con hy sinh và thất tích kia có những người đến nay cũng vẫn đang còn trong tình trạng choáng váng, có người cha suốt ngày ra bờ sông tìm con, vì đinh ninh rằng nhất định nó sẽ phải trở về bằng con đường này, vì nó là chiến sĩ hải quân; lại có những người mẹ suốt ngày đi bới đất để tìm hơi hướng của đứa con thân yêu, có những người vợ mỗi khi có người tới thăm hỏi lại lăn ra bất tỉnh nhân sự. Vậy mà trong phút thiêng liêng này, đứng trong hàng ngũ, trước bàn thờ anh linh của Tổ quốc, tất cả những người thân yêu ấy đã đứng vững, không một ai gục ngã như chúng tôi đã dự kiến. Hình như các mẹ, các chị, các em đều nghĩ rằng trong lúc này phải gắng mà nén tâm để tiếp sức cho chúng tôi, những người lính. .Sự bi lụy và sầu thương đã được nén lại để bảo đảm tính chất nghiêm trang, bi tráng của buổi lễ . Các chiến trẻ cũng hiểu như vậy và họ đả hiểu họ phải làm gì khi ngày mai ra trận.

Sau buổi lễ, chúng tôi có dịp để tiếp xúc với thân nhân các gia đình liệt sĩ và gia đình nhưng người mất tích. Điều dằn vặt tất cả mọi người chính là cho đến nay chúng ta vẫn chưa thể xác định được chính xác ai là người hy sinh, ai là người mất tích để chính thức báo cho các gia đình: Vì thế cá. 74 gia đình có danh sách mất tích vẫn còn trong tình trạng căng thắng, khắc khoải. Đó là một tội ác mà nhà cầm quyền Trung Quốc phải gánh chịu. Nếu họ để cho các tàu cứu hộ Việt Nam vào trục vớt những con tàu đắm và công bố danh sách những người chúng bắt giữ hẳn chúng ta đả có điều kiện đê tra lời câu hỏi bức thiết và chính đáng của các gia đình nói trên.

Chiểu hôm đó, tôi theo tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Tĩnh tới thăm vợ con của đồng chí Trần Văn Phòng, một trong số những cán bộ mất tích trên tàu 604. Anh Trần Văn Phòng là phó đại đội trưởng về chính trị nhưng lần này đã trực tiếp chỉ huy một đội công binh đi làm nhà ngoài đảo. Vợ anh, chị Lạc, là một quân y sĩ của đoàn. Chị cùng con gái nhỏ chưa đầy hai tuổi sống trong khu tập thể của đoàn ngay cạnh căn cứ. Khi báo công bố danh sách những người mất tích, mặc dù vô cùng đau xót chị đã phải nén lòng, vội vã đưa con gái về quê để an ủi mẹ chồng. Chị vừa trở vào đơn vị nhưng sợ mình không chịu đựng nổi nên chị đã không tới dự buổi lễ truy điệu. Vừa nhìn thấy đồng chí đoàn trưởng, chị đã òa lên khóc nức nở. Chúng tôi ngồi lặng bên nhau và đều rưng rưng nước mắt, không ai biết phải làm thế nào để an ủi chị. Bé Lan còn quá thơ dại, cháu chưa biết gì về tai họa của gia đình nên vẫn cười nói bi bô. Sự thơ ngây của con trẻ đã cứa vào lòng những người lính chúng tôi và tôi phải vội vã quay đi lau những dòng nước mắt vừa trào ra. Sự giản dị đơn sơ của căn phòng mà vợ chồng anh đã sống những năm hạnh phúc ngắn ngủi khiến bất kỳ ai bước vào cũng phải se lòng. Trên bàn thờ là tấm ảnh lồng trong khung kính. Đó là một người thanh niên trẻ, đẹp và cương nghị, năm nay anh mới hai mươi tám tuổi đời .

Cuối cùng, khi không còn chịu đựng nổi tiếng khóc của người vợ mất chồng nữa, anh Tĩnh, người lính từng trải nhất trong số chúng tôi quyết định đứng lên. Anh bước tới bên giường, nơi Lạc đang than khóc vật vã, bằng tình cảm của một người anh, hơn là một thủ trưởng, anh đã nhanh chóng an ủi chị và cuối cùng Lạc đã đứng dậy được. Chúng tôi dành thời gian còn lại để nghe chị nói về anh về gia đình anh. Chị kể rằng trong lá thư cuối cùng anh viết cho chị, anh chỉ có một nỗi băn khoăn rằng mình là cán bộ chính trị, trình độ chuyên môn còn yếu, không biết có
hoàn thành được nhiệm vụ hay không.

Các anh đã hoàn thành nhiệm vụ, hoàn thành sứ mạng của mình. Máu cửa các anh đã đổ, máu của các anh đã lên tiếng kêu gọi mọi người hãy cảnh giác với kẻ thù từ mọi hướng. Máu của các anh đế nhắc nhở những. người còn sống yên ổn trên đất liền hãy nhớ tới các chiến sĩ đang đứng chơi vơi trên những hòn đảo giữa đại dương, hãy sống lương thiện hơn, có trách nhiệm hơn... và... chớ có cả tin.

Xin châm một nén hương lên bàn thờ tưởng niệm các anh với tấm lòng đồng đội.