Lịch sử Quân sự Việt Nam

Tên sách: Lính Trường Sơn
Nhà xuất bản: Quân đội Nhân dân
Năm xuất bản: 1999
Số hoá: ptlinh, Sao Vàng



Chiến tranh lùi xa đã hơn 20 năm. Đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh, con đường đã trở thành huyền thoại. Đối với kẻ thù, đường Trường Sơn vẫn là bí ẩn vì chính con đường đó đã vô hiệu hóa toàn bộ sự cố gắng cao nhất của nền khoa học quân sự hiện đại Mỹ, nhằm chặn đứng mạch giao thông vĩ đại này.

Cho đến nay, vẫn trong sự ngạc nhiên, với bao nhiêu công trình nghiên cứu, bao nhiêu tác phẩm văn học nghệ thuật, báo chí mô tả, phản ánh, người Mỹ dường như vẫn chưa chạm tới được cái chân lý giản dị nhất trong cuộc đối đầu của họ ở Trường Sơn. Đó là cuộc đọ sức của những kẻ xâm lược với con người Việt Nam, nhân cách và bản sắc một dân tộc có truyền thống hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc đó không chịu khuất phục và không chịu làm nô lệ.

Tập sách nhỏ này (tập sách đầu tiên trong cuộc thi viết “Kỷ niệm sâu sắc chuyên đề về lính Trường Sơn”) là một minh chứng giản dị được thể hiện chân thực của những người trong cuộc vốn là những thanh niên từ nhiều làng quê trong cả nước tụ hội về con đường chiến lược này để làm bộ đội và thanh niên xung phong. Ghi chép của các anh các chị là những trang đẩy ắp hơi thở của cuộc sống thực, phản ánh tâm tư và sự cố gắng đóng góp của từng con người về sự sống của con đường.

Sự đóng góp nhỏ của mỗi người, như giọt nước góp mình cho dòng sông, đó là sức mạnh muôn người như một tạo nên sức mạnh tổng hợp diệu kỳ của con đường mang tên Bác. Đồng thời tập sách còn phản ánh lên cuộc sống hiện tại của những người lính Trường Sơn đang có mặt trên khắp mọi miền Tổ quốc, các anh đang tiếp nối truyền thống Anh hùng: không những đánh giặc giỏi mà lao động cũng giỏi, mãi mãi xứng danh Bộ đội Cụ Hồ.

Ra đời vào dịp Nhà nước kỷ niệm trọng thể 40 năm đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh, tập sách nhỏ này sẽ là tập tư liệu quý để các bạn trẻ trong và ngoài quân đội hiểu biết thêm về những ngày gian khổ, hào hùng của "Lính Trường Sơn" trong kháng. chiến chống Mỹ, trong nhiệm vụ bảo vệ và xây dựng Tổ quốc hiện nay.

[/size][/size]



Là một đảng viên của Xứ ủy Nam Trung Bộ từ năm 1933 - 1936, đã trải qua lao tù đế quốc từ Ba Tơ, Lao Bảo, lại bị đầy an trí ở Tây Nguyên, độc lập xong, đồng chí Võ Bẩm được bổ sung vào quân đội, giữ trọng trách là ủy viên quân sự của Liên khu ủy Khu 5. Anh đã hai lần vượt biển Đông rồi Trường Sơn theo chỉ thị Liên khu ủy, được Trung ương Đảng và Bác Hồ cho phép tổ chức một đoàn thuyền vượt gió bão biển Đông, lên tận đảo Hải Nam, Trung Quốc chở vũ khí về cho quê hương đánh giặc. Tháng 5 năm 1959, anh được lệnh vào Trường Sơn thành lập Đoàn 559. 

Trong giai đoạn đầu, anh đã tổ chức các cung gùi thồ thành công. Hàng trăm tấn gạo, hàng ngàn tấn vũ khí, thuốc men, nhu cầu sinh hoạt cùng bao tài liệu đã theo trên lưng người chiến sĩ 559 vào Khu 5, Nam Bộ, làm nên các cuộc tiến công, đồng khởi long trời lở đất.

Mùa đông năm 1962, để chuẩn bị cho kế hoạch vận chuyển Đông - Xuân 1962 - 1963, anh ra Hà Nội làm việc với Bộ Quốc phòng và một niềm vinh dự lớn lao đã đến với anh được gặp Bác Hồ. Với giọng nói trầm vang, suôn sẻ như không phải lục tìm gì mấy trong ký ức tưởng sắp già lẫn của anh, đồng chí Võ Bẩm kể:

“Trưa hôm ấy, mình đang ở nhà riêng, số 25 phố Phan Đình Phùng, Hà Nội, nghe tiếng chuông điện thoại reo. Có điện từ trong Thành báo ra gọi mình vào ngay phòng làm việc của Quân ủy Trung ương, nói là có việc gấp. Họ bảo mình phải ăn mặc quân hàm, quân hiệu chỉnh tề. Mình đoán là có thể làm việc với cán bộ cấp cao của Đảng hay quân đội. Mình mở tủ khoác vội bộ đồ dạ đ xếp để tận trong ngăn đáy. Nó nhăn nhúm quá cũng chẳng kịp là. Lục bộ quân hàm đại tá móc vội vào ve áo. Để đầu trần, mình đi thẳng vào Thành lối cổng Cửa Bắc.Qua trạm gác, một đồng chí cảnh vệ chạy ra ngăn lại bảo: "Đồng chí đại tá đeo quân hàm ngược rồi. Để tôi đeo lại cho". Anh ta đứng nghiêm xoay lại chiều đôi quân hàm và đề nghị mình quay về lấy mũ kê-pi đội, vì quy định của Bộ, quân nhân không được để đầu trần khi qua trạm gác.”

Vào đến phòng làm việc, vừa bước qua cửa, đã nhìn thấy Bác Hồ đang ngồi. Ở bàn phía trong, nói chuyện với đồng chí Văn Tiến Dũng, lúc bấy giờ là Tổng Tham mưu trưởng. Đi gặp Bác mà lại đến muộn? Mình vừa xúc động vừa hoảng quá, đứng ngay như phỗng, giơ tay chào theo đúng điều lệnh mà miệng lắp bắp: "Cháu... cháu chào Bác ạ."

Bác và anh Văn Tiến Dũng cùng đứng lên, đi về phía cửa ra vào. Bác bảo "Chú Bẩm này, chú chào đúng động tác nhà binh lắm. Thế là tốt". Mình đứng nghiêm, còn định hô "Chúc Hồ Chủ tịch..." thì Bác đã đưa tay ra nắm lấy bàn tay phải mình. Mình run lên. Đúng như câu thơ Tố Hữu: "Bàn tay Bác ấm vào dạ vào lòng".

Để cho mình đỡ hồi hộp rồi Bác bảo ngồi xuống ghế đối diện Bác, bên cạnh anh Văn Tiến Dũng. Với cặp mắt hiền từ, giọng nói ấm áp, Bác bảo:

- Chú vừa ở trong Trường Sơn ra, có khỏe không?

- Dạ thưa Bác, cháu mấy ngày nay có hơi mệt nhưng đã đỡ ạ.

Bác nhìn theo có vẻ thương cảm, rồi hỏi tiếp:

- Nào, chú báo cáo cho Bác nghe đi. Tình hình Đoàn 559 trong Trường Sơn do chú phụ trách ra sao.

Thấy tôi có vẻ bối rối, vừa là xúc động, vừa còn lúng túng chưa biết bắt đầu từ đâu, Bác gợi cho tôi nói từng ý: Đại loại là vận tải tiếp tế người, súng đạn cho chiến trường miền Nam được bao nhiêu, tới những đâu. Đặt trạm, lập kho, đưa quân, dẫn cán bộ như thế nào...

Tôi mở sổ tay, báo cáo với Bác từng con số, địa danh và sự vui mừng của các đơn vị, địa phương khi nhận được hàng tiếp tế của miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Tôi cũng không quên nhắc lại câu nói của anh em Hậu cần Khu 5 khi nhận những khẩu súng đầu tiên. Họ reo lên: “Súng của miền Bắc, của Bác Hồ đã gửi đến đây rồi? Sướng quá. Phen này thì Mỹ - ngụy phải thua to”. Nghe xong thành tích của chúng tôi, Bác gật đầu khen tốt. Sau đó Bác hỏi:

- Thế các anh em cán bộ, chiến sĩ ta có đủ sức khỏe làm việc không? .

Câu hỏi này làm tôi hơi lúng túng. Vì thực ra, anh em ta vào trong ấy, mặc dầu đều là những cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc, có sức khỏe dẻo dai và nhiệt tình hăng say vì quê hương ruột thịt. Nhưng phải trèo đèo lội suối mang vác cực nhọc, lại mưa nắng dãi dầu, ăn đói mặc rách, bệnh sốt rét và nhiều bệnh tật khác theo nhau hành hạ. Lại còn muỗi vắt rắn rết, thú dữ, tai nạn, đạn bom rình rập... Một số đồng chí đã hy sinh, nhiều anh ốm đau, mất sức đã phải cho ra phía sau an dưỡng, điều trị... Nhưng tôi không dám báo cáo chi li tình tiết với Bác sợ Bác lo buồn ảnh hưởng đến sức khỏe của Người nên tôi chỉ biết nói tóm tắt chung chung:

- Dạ thưa Bác, anh em 559 chúng cháu tuy gian khổ, vất vả nhưng vẫn cố gắng giữ sức khỏe. Đặc biệt tinh thần quyết tâm làm tròn nhiệm vụ của anh em rất cao. Vì hầu hết là con em miền Nam tập kết nên luôn sẵn sàng chịu đựng hy sinh vì quê hương ruột thịt. 
Tôi báo cáo một số gương dũng cảm, hy sinh để Bác nghe.

Ở Văn phòng Quân ủy Trung ương, tấm bản đồ tham mưu kích cỡ khá to, mỗi lần thay đổi tọa độ phải có người quay trục. Tôi đứng báo cáo chỉ trên bản đồ các vị trí con đường, sông suối… Bác cùng đứng bên nghe và dõi theo rất chăm chú. Có những chữ quá nhỏ, Bác phải ghé sát nhìn. Tôi thấy Bác đứng lâu, sợ Bác mệt, liền đề nghị cho ngồi xuống bàn, đưa tập bản đồ gấp nhỏ trong cặp của tôi ra để báo cáo, Bác và anh Văn Tiến Dũng đồng ý. Tôi lại được ngồi sát bên Bác để chỉ rõ những nơi chúng tôi đã đặt trạm, mở đường, chạy xe, thồ gùi bộ, giao hàng. Bác hỏi về đời sống và tinh thần tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước của đồng bào. Tôi báo cáo:

- Đồng bào ở các tỉnh mà tuyến 559 đã đi qua, cả trên đất Việt và đất Lào, đều rất hăng hái tham gia mở đường, vận chuyển. Như ở một số huyện miền Tây Quảng Nam, nhiều làng, bản, cả trẻ, già, trai gái đều lên đường tiếp chuyển hàng của miền Bắc gửi vào. Có nơi, không những thanh niên mà cả ông già, cả các cháu thiếu niên cũng đòi được nhận phân công gùi hàng.

Thỉnh thoảng Bác nói tôi tả rõ cho Bác nghe về cách khuân vác hàng qua sông, vượt núi cheo leo; cách lao động phát lối mở đường qua rừng rậm. Bác bảo "phải tìm cách cải tiến công cụ và cách làm để cho anh em và bà con lao động đỡ vất vả”. Bác còn bày cách làm xe cút-kít một bánh hai càng bằng gỗ như ở Nghệ An quê Bác.

Tôi báo cáo lại những tấm gương hy sinh dũng cảm, thì Bác yêu cầu nói rõ tên người, tuổi, quê quán để Bác biết. Khi nghe đến tình hình đồng bào ta từ dưới khu vực Mỹ - ngụy tạm chiếm trốn lên Trường Sơn xin tham gia kháng chiến, tố cáo về tội ác của chúng đã gây ra cho gia đình, quê hương, Bác nhiều lần ngậm ngùi chớp mắt. Rồi Bác hỏi:

- Đồng bào các vùng bộ đội chú đi qua, đời sống ra sao. Bà con có đủ cơm ăn, áo mặc hay không?

Lại một lần nữa tôi lúng túng. Tôi định bụng cứ biết vậy, để rồi sau sẽ tìm cách giúp đỡ đồng bào khi mình có điều kiện. Nhưng thấy nếu không nói thật với Bác là có tội, tôi thưa thật cùng Bác: 

- Dạ thưa Bác. Đồng bào Vân Kiều, Pa Kô ở Trị - Thiên - Nam - Ngãi cũng như đồng bào Thượng ở Tây Nguyên đều rất đói khổ. Họ phải quanh năm ăn rau, ăn cháo hoặc lên núi đào củ, kiếm măng. Trồng bắp, tra lúa thì thú rừng phá hoặc Mỹ cho bom, đại bác bắn vào. Chúng còn cho lính ngụy, biệt kích lên theo dõi, ngăn trở bảo là làm nương nuôi cách mạng. Cơm không có ăn, muối không có, phải đốt gio, mài đá mà ăn. Về cái mặc, không còn là rách rưới, mà nhiều nơi, phụ nữ cũng trên không áo, dưới chỉ có mảnh vỏ cây khô đập giập che thân.

Thấy Bác rơm rớm nước mắt, tôi chuyển sang những câu chuyện lạc quan hơn một chút. Đó là hình ảnh những pò, me (tiếng dân tộc gọi là bố, mẹ) suốt năm suốt tháng chỉ ăn củ, ăn rau, vẫn làm nương trồng lúa. Họ bảo để có thóc gạo dành cho Bộ đội Cụ Hồ.

Bác hỏi:

- Thế các chú không tiếp tế được gạo vào sao, còn để đồng bào đã đói kém lại phải nuôi.

- Dạ thưa Bác - tôi trả lời - ở phía ngoài thì cả nhân dân và bộ đội đều có gạo gùi thồ từ Bắc vĩ tuyến vào san sẻ nhau ăn. Nhưng phía trong thì lúc đầu phải chịu ăn rau, ăn củ. Về sau lâu dài, phải tăng gia lấy ngô sắn, lúa gạo mà ăn.

- Thế đồng bào chịu nhịn để các chú ăn, các chú cũng lấy à - Bác hơi nghiêm sắc mặt hỏi.

Tôi thưa:

- Dạ, chúng cháu đã đề ra kỷ luật, lúc đầu là lánh xa dân để giữ bí mật. Về sau dân biết có Bộ đội ông Cụ đi vào đánh Mỹ, họ lần theo biết hết. Họ loang gạo, ngô, mang bầu bí đến bắt anh em ta phải nhận. Anh em không nhận, họ nói: "Tụi bay chê tao nghèo, không cho tao đóng góp cho cách mạng à?". Có mẹ nói: "Chúng tao đói còn lên rừng đào được củ mà ăn, còn tụi bay đi cách mạng là đi miết. Đói lấy gì mà sống để đánh giặc".

Bác cười hóm hỉnh:

- Thế rồi các chú đành phải nhận chứ gì?

- Dạ thưa không. Chúng cháu chỉ chịu thua đồng bào lúc đó, nhận cho đúng phép. Sau đó tập trung vào, bí mật nhờ cốt cán trong bản chuyển đến giúp những bà con nơi nào còn thiếu đói. Những cử chỉ và tình nghĩa mặn nồng như vậy của đồng bào đã thôi thúc anh em càng quyết tâm phục vụ kháng chiến, giải phóng miền Nam cho nhanh để đồng bào được có đủ cơm no, áo lành, được học hành như Bác hằng mong. Thưa Bác, bà con Tây Nguyên còn có câu nói cửa miệng là "đánh Tây, đánh Mỹ cho hết sạch để người Tây Nguyên chóng có hạt muối của Cụ Hồ mà ăn ạ".

Bác lại gật đầu và bảo tôi lấy sổ tay ghi kỹ mấy điều Bác dặn:

- Việc đầu tiên, chú về lựa chọn những anh em nào hoàn thành nhiệm vụ xuất sắc nhất, lập danh sách để báo cáo lên Bác, Bác sẽ khen thưởng.

- Sau đó, chú vào nhớ chuyển đến đồng bào và chiến sĩ lời biết ơn và hỏi thăm sức khỏe của Bác. Nhớ nói với bộ đội và đồng bào là nếu mọi người cố gắng, đánh Mỹ - ngụy thành công thì Bác càng rất khỏe. Đồng bào và chiến sĩ thi đua nhau đánh giặc và sản xuất tốt để Bắc - Nam chóng sum họp một nhà.

- Việc nữa, rất quan trọng là chú báo cáo Thường vụ Quân ủy phải chuyển ngay cho đồng bào dân tộc ít người dọc Trường Sơn 30 tấn gạo, 10 tấn vải và dăm tấn muối, chú có làm được không?

- Dạ thưa Bác, chúng cháu cố gắng làm được ạ.

Bác vui vẻ chia tay chúng tôi quay về Phủ Chủ tịch, Bác bảo anh Văn Tiến Dũng cứ ở lại phòng làm việc rồi quay lại khoác vai tôi ra khỏi cửa và dặn thêm:

- Các chú ở Trường Sơn lâu nay làm việc tiếp tế và mở đường như vậy là tốt, cần tiếp tục phát huy. Riêng chú, phải nhớ hết sức giữ gìn sức khỏe. Phải luôn chăm lo đến anh em và đồng bào. Phải giữ nguyên tắc, giữ bí mật và phải thật khôn khéo để làm được tốt hơn. 

Từ giã Bác ra về, tỏi chuẩn bị trở vào với Đoàn 559 ở Trường Sơn. Trước lúc ra đi, tôi đã sang bàn bạc với ủy ban Thống nhất Trung ương để các đồng chí cùng chúng tôi lo đủ số lương thực, vải, muối mà Bác đã chỉ thị tặng cho đồng bào miền núi dọc Trường Sơn đang thiếu đói. Đến mùa xuân năm 1963, các món quà đặc biệt của Bác Hồ đã được chuyển đến các bản, tận tay những người dân mà chúng tôi rất cảm phục vì một lòng một dạ thủy chung với cách mạng, nguyện mãi mãi đi theo tiếng gọi của Bác Hồ: "Đất nước còn quân xâm lược thì ta còn chiến đấu quét sạch nó đi".

Mặt trời gần tròn bóng. Đoàn xe vừa tới khu tạm dừng, tôi bước tới chiếc thứ hai, chào đón Tổng tư lệnh có các anh Đồng Sĩ Nguyên và Đặng Tính đi cùng.

Khách vào lán tạm nghỉ bên bờ suối. Công vụ bưng thau nước tới, Đại tướng khẽ hỏi:

- Đồng chí để tôi xuống cầu phao được chứ?

Anh chiến sĩ lúng túng đỏ mặt. Tôi đứng bên vội đỡ lời:

- Thưa được ạ? Nhưng để đồng chí ấy xuống trước xem lại đã (tôi muốn làm động tác chứng minh sự an toàn để người cán bộ bảo vệ đi theo khỏi ngại).

Tổng tư lệnh cười, nhẹ nhàng nói: 

- Anh em vẫn dùng hàng ngày mà.

Ông thong thả bước từng bậc xuống cầu phao, chăm chú nhìn những nút lạt mây buộc thanh vịn, những đoạn tre ngà vàng óng ken mặt cầu, mấy dò phong lan hoàng điệp rực rỡ. Ông khoả tay xuống dòng nước trong veo mát lạnh, ngước nhìn mặt suôn thoáng rộng, quay sang người cán bộ đứng hộ tống bên cầu.

- Đồng chí mần chi ở đơn vị?

- Dạ... Báo cáo Đại tướng, tôi là "xê" trưởng ạ?

- Đồng chí người Bố Trạch phải không?

Người cán bộ công binh mở to mắt như một sự bất ngờ đến lạ lùng.

- Dà, dà... Đúng ạ.

Đại tướng mỉm cười: 

- Anh em khéo tay lắm. Chiếc cầu vững chãi, rất đẹp, đơn vị mới làm đón khách phải không? 

- Dạ, dạ... làm từ trước...

- Những nút lạt, vệt đeo các bậc lên xuống đã mách bảo tôi rồi. Cảm ơn đồng chí muốn tránh cho khách khỏi áy náy...

Đã từ lâu tôi nghe và đọc sách báo trong nước, thế giới ca tụng tài năng quân sự và nhãn quan chiến lược thông tuệ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tôi cũng đã chiêm nghiệm gần ba chục năm chiến đấu, thực tế hiển nhiên đó buộc ta không thể hiểu khác. Nhưng hôm nay được chứng kiến vị thống lĩnh quân đội có thái độ trân trọng công sức của quần chúng, lại rất thông cảm tâm lý con người Việt Nam trong bộ quần áo lính... tôi chợt nghĩ, ông đã nhìn chuyện đời và lòng người bằng con mắt của sử gia dân tộc, chứ không bằng cách nhìn của “ngài" Tổng tư lệnh. Một ấn tượng mới về ông mãi hằn đậm trong tôi.

Sau nghỉ trưa, đoàn đi về hướng ngã ba Lùm Bùm. Tới đèo Cốc Mạc, Đại tướng ra hiệu ngừng xe để quan sát địa thế con đường bị địch ngăn chặn quyết liệt. Tổng tư lệnh đi vào trận địa cao xạ ngay đầu trọng điểm. Ông đến từng khẩu đội, xem xét cách bố trí, thăm các chiến sĩ và nghe anh tiểu đoàn trưởng báo cáo trận đánh có hiệu quả nhất tại trọng điểm này.

Tổng tư lệnh hoan nghênh cách ứng dụng sáng tạo chiến thuật đánh tiêu diệt trong hoàn cảnh địa hình cụ thể, bám sát mục tiêu bảo vệ giao thông vận tải. Ông bắt tay từng cán bộ, chiến sĩ. Họ cứ ngây người nhìn khuôn mặt đôn hậu gần sát bên họ. Tôi thoáng nghe tiếng líu ríu:

" Đại tướng nắm tay tớ...”

“Ông cụ nắm đến chặt cậu ạ...”

Thì ra những người lính rất tinh tế, họ hiểu tấm lòng cấp trên qua cái bắt tay.

Đến ngã ba Lùm Bùm, xe quặt theo đường 20A. Đoạn dốc Chà Là bị đánh quyết liệt nhất trong mùa khô 1971 - 1972. Suốt hăm bốn giờ có từ 12 đến 15 tốp cường kích và B52 giội bom liên tục, kéo liền sáu mươi hai ngày đêm. Cả vùng đồi núi hơn một trăm ki-lô-mét vuông trốc lốc, hàng chục vạn hố bom ken nhau khoét thành những ao hồ đặc nước.

Ngọn Phu La Nhích đột ngột nhô cao. Đường vượt đèo đỏ đọc ở xa trông như tấm vải hồng vắt lên đám mây đang bồng bềnh trôi. Hàng vạn thân cây cụt ngọn lô nhô tựa một rừng giáo mác dựng ngược. Tiểu đoàn 33 công binh đã cố dọn dẹp cho giảm bớt độ căng thẳng nhức nhối. Song những xác xe cong queo, những chiếc ca-bin, bệ pháo bẹp rúm, thùng phuy cháy ngổn ngang đã nói rõ cả.

Đoàn xe lên tới đinh đèo, chỗ có ba đường vượt sông Ta Lê. Một chiến sĩ gái quán phục mầu rêu bước ra phất mạnh lá cờ hiệu chỉ đường xuống ngầm. 

Tổng tư lệnh mở cửa, bước tới bên chiến sĩ gái. Cô sững người lúng túng đưa tay lên vành mũ.

- Cháu... cháu chào Đại tướng ạ!

Tổng tư lệnh đáp lễ, bắt tay cô chiến sĩ.

- Đồng chí quê ở đâu?

- Dạ! Cháu người Quốc Oai ạ

- Gái quê lụa hở! - Đại tướng cười đôn hậu. 

- Dạ!

- Đồng chí nhập ngũ năm nào

- Báo cáo! Cháu nhập ngũ năm 72, ở tiểu đoàn nữ binh Trưng Trắc vào đấy ạ

- Đồng chí lên Trường Sơn đúng vào lúc Tổng thống Mỹ muốn làm nhụt tinh thẩn của nhản dân ta bằng B52 đấy! - Đại tướng trìu mến nhìn gương mặt trẻ măng - Đồng chí đã dự mấy trận chiến đấu rồi?

Cô chiến sĩ bớt e ngại, mạnh dạn kể những trận chiến dấu chống máy bay Mỹ đánh phá đỉnh đèo này. Nhưng cô chỉ kể chuyện về chị tổ trưởng Trần Thị Loan có sáng kiến tháo thuốc quả bom nổ chậm để làm bộc phá, cách cắt bom từ tính, và cô bạn thông tin Nguyễn Thị Thịnh có sáng kiến về cách kiểm tra bom rơi ban đêm, đồng chí tiểu đoàn trưởng công binh đã gan dạ dẫn xe vượt bom từ trường... .

Đồng chí trung đoàn trưởng đứng lên khẽ nhắc:

- Sao không báo cáo với Đại tướng sáng kiến của cô hạ gỗ lát kín hố bom, cho tiểu đoàn xe vượt hết, rồi mới chữa đường.

Mặt cô chiến sĩ thắm lại, cúi đầu nói lí nhí:

- Chuyện... có gì mà kể ạ!

- Còn chuyện cô "liều” lái chiếc xe đồng chí bị thương qua đèo nữa...

Cái nóng ở đâu như ập vào người cô công binh, nước ướt đầm lưng áo.

Tổng tư lệnh trìu mến nhìn người chiến sĩ gái đang cuống quít vì chỉ huy nhắc đến chiến công của mình. Ông dịu dàng động viên:

- Khiêm tốn đáng quý lắm, nhưng nói rõ để rút kinh nghiệm cho người khác cùng làm lại càng quý đấy.

- Báo cáo rõ ạ!

Trên đỉnh đèo lộng gió, Tổng tư lệnh nhìn thèo hướng tay của sư trưởng Nguyễn Đàm giới thiệu địa hình khu trọng điểm liên hoàn: "Phu La Nhích - Ta Lê - Cua chữ A". Dưới chân đèo phía đông, dòng sông uốn khúc ôm lấy sườn đá trơ trụi. Mặt sông tựa một nét mầu xanh sẫm, phía thượng lưu thác đổ trắng xóa, khiến dòng sông như bị đứt thành nhiều đoạn.

Con đường 20A từ đỉnh Phu La Nhích oằn oèo lượn theo bình độ bò xuống, hơi chếch hướng đông bắc, men hẻm núi kín, băng qua tràn đá "ngầm" vượt sông. Rồi lại ngoi lên uốn theo những "cua" gấp khúc. Bộ đội, thanh niên xung phong gọi nó là "Cua A mẹ", "Cua A con"... Bên kia trọng điểm là tổng kho phía. trước cua Binh trạm 14...

Sư trưởng Nguyễn Đàm ngồi xe đầu dẫn đoàn theo trục đường giới thiệu đã đi vào cái "túi bom" thuộc địa.

Nước sông Ta Lê giữa tháng 3 chưa cao, mặt ngầm phẳng rộng, hàng lộ tiêu sừng sững dọc hai mép. Lái xe yên tâm giữ đều tốc độ, nước tóe vọt loa lóa. Lên khỏi ngầm, đoàn xe chạy một mạch qua "Cua Chữ A", Đại tướng bảo dừng lại thăm anh em.

Chỉ một loáng cả đơn vị đã bao quanh vị Tổng chỉ huy của mình, tiếng chào mừng òa lên rộn rừng.

Đại tướng đưa hai tay quá đầu vẫy chào, cười nói:

- Tôi đến thăm các đồng chí và muốn nghe một kỷ niệm chiến đấu sâu sắc nhất của đơn vị. Được không?

- Được ạ? - Tiếng đáp đồng loạt vang núi.

Đỗ Hải, trung đội trưởng công binh bảy năm liền trụ bám trọng điểm được anh em đồng thanh tiến cử kể chuyện.

- Hôm đó ba tốp máy bay địch từ hướng đông vọt lên, nối tiếp nhau phóng bom kết thành vệt dài từ "Cua Chữ A" đến Ta Lê. Địch đánh mãi đã quen địa hình này, nên xác suất trúng đường khá cao.

Lực lượng công binh đã có kinh nghiệm chống phá hoại khẩn cấp. Mọi vật liệu thiết yếu chuẩn bị sẵn: đá hộc, gỗ tròn, ván lát kê... dồn dập chuyển đến. Các tổ ứng dụng biện pháp cạp hố bom lót ván cho xe vượt xong rồi sau sẽ san lấp. Chỉ hai mươi phút thông đường.

Tiểu đoàn 781 nhanh chóng qua "Cua Chữ A", đang vượt ngầm Ta Lê, bỗng có báo động khẩn cấp, kẻ địch đánh trận tiếp theo sớm một giờ, trái quy luật thường ngày.

Giữa trọng điểm xe không thể lùi lại, cũng không có chỗ tạt ngang trú ẩn. Binh trạm ra lệnh tất cả các loại pháo, súng máy trên đỉnh núi phải chặn địch từ xa, đánh hất địch lên cao. Bầu trời thoắt đỏ rực, phủ kín đoạn đường, dòng sông... Công binh vẫn bám trọng điểm, xe tiếp tục vượt.

Đột nhiên một chớp sáng ngợp mắt bùng lên giữa sông. Không nghe tiếng nổ. Một xe tải biến mất, một xe lật úp bên ngầm. Đoàn xe khựng lại.

Đội công binh bảo đảm ngầm hối hả băng xuống. Hai xe "ben" chở gỗ đá trực sẵn chân dốc lùi nhanh tới chỗ bị phá... Mất hơn mười phút cạp hố bom, nắn xong đoạn tránh, đặt lộ tiêu.

Hiệu lệnh thông đường. Đoàn xe khởi động máy vượt tiếp. Lái 781 nổi tiếng gan dạ, vậy mà lần ấy... họ vừa chớm đoạn mới chống phá hoại, các tay lái ký cựu bỗng ngập ngừng(?) ... Họ không tin đội bảo đảm ư? Vâng, tôi nổi cáu, bì bõm lội tới đầu xe... Thì ra, anh em ngần ngại vì hai mép ngầm trước mặt không phải những cọc tiêu lân tinh nữa, mà là hàng cọc tiêu sống - những cô gái khoác dù trắng...

Trên đầu tiếng phản lực vẫn ràn rạt... Hàng ngàn tia lửa đạn loang loáng bao quanh. Các chiến sĩ "lộ tiêu” vẫn đứng trơ giữa dòng nước. Mấy cô bị đá văng trúng, lảo đảo, nghiến răng nắm chặt tay nhau giữ thăng bằng...

Đại tướng, Tổng tư lệnh chăm chủ lắng nghe. Đôi mắt ông thoắt mở to, thoắt khép lại, dường như bị cuốn hút vào cuộc chiến vô cùng dũng cảm của đội quân "tường đồng vách sắt" đáng kính phục.... Ông quá hiểu trong mọi trận chiến đấu, người ta đều tự vệ bằng cách đánh trả, sự che khuất, hoặc bằng di động... Còn ở đây, những con người ấy cứ nguyên tại chỗ để sửa đường, làm cọc tiêu(?) Anh cán bộ này đã hai ngàn ngày đẫm mình trong đạn bom trọng điểm ấy...

Đỗ Hải kể xong, Đại tướng choàng tay ôm lấy anh, rồi bắt tay từng người, xúc động nói:

- Tôi rất cảm ơn các dũng sĩ Trường Sơn, những người con ưu tú của dân tộc góp phần làm nên thắng lợi rực rỡ kỳ diệu trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước vĩ đại này.

Đêm đó, Tổng tư lệnh nghỉ lại bên nậm Ta Lê giữa đạo quân trung dũng, ngay cửa ngõ đường Hồ Chí Minh. Đại tướng muốn chia sẻ với các chiến binh nơi tuyến lửa niềm vui bước đầu thắng Mỹ trên chặng đường dài lịch sử.

Bộ đội, thanh niên xung phong. Cửa khẩu 20 - Quyết Thắng hồ hởi đón nhận vinh dự lớn này. Nhưng chỉ hiềm nỗi nghèo vật chất quá. Gấp gáp quá, chỉ kịp dọn dẹp trang trí lại mấy ngôi nhà "âm" của sở chỉ huy Binh trạm 14 để đón Đại tướng và Bộ tư lệnh 559. 

Sau bữa cơm chiều, Tổng tư lệnh vui vẻ tọa đàm với cán bộ. Tôi chọn được chỗ ngồi khá thuận lợi dễ nghe, dễ thấy.

Qua cách diễn đạt thoải mái theo một lô-gic chặt chẽ, Tổng tư lệnh cho thấy:

"…Ta thắng hiệp đầu trong chiến tranh chống Mỹ, nhưng cũng khá dài. Mười tám năm bảy tháng rồi còn gì. Trong lịch sử chiến tranh, đây là lẩn đầu dân tộc ta đối chọi với tên xâm lược khổng lồ có nền khoa học kỹ thuật tiên tiến bậc nhất thế giới, có tư duy chiến lược sắc sảo hiểm độc vượt xa các đế quốc đương thời.

…Mỹ đổ vào cuộc chiến tranh Việt Nam, theo số liệu họ công bố chưa đầy đủ đã tốn gần ngàn tỷ đô-la, mười chín phần trăm tổng lực lượng quân sự, năm triệu rưởi lao động chính quốc phục vụ hậu cần chiến tranh...

Riêng với việc ngăn chặn đường "mòn", Mỹ đã huy động trí tuệ hầu hết các nhà khoa học kỹ thuật nổi tiếng để sáng chế các chương trình chiến tranh điện tử, chiến tranh "trụi lá rừng" - thực chất là chiến tranh hóa học, chiến tranh địa vật lý... Phải dốc sức thế, vì Mỹ ý thức rõ đường "mòn" Hồ Chí Minh là "động mạch" chủ yếu của cơ thể Việt Nam và cũng là chiếc "thòng lọng" siết lấy cổ họng người "khổng lố".

Cuộc chiến tranh chinh phục Việt Nam nằm trong chương trình công cộng ở châu Á. Chủ tâm của giới cầm quyền Mỹ là không thể bỏ chỗ đứng ở Việt Nam, nhưng rồi Mỹ vẫn phải ký hiệp định Paris. Song, chúng ta cần hiểu đúng thực chất khả năng của Mỹ. Không phải nó đã kiệt sức đâu, nó còn cố gắng được nữa. Tuy vậy vẫn phải rút khỏi miền Nam Việt Nam vì những chuyện nhức đầu đang nổ ra ngay trong nước Mỹ, trong quân đội và sự chống đối ngay giữa nội bộ những người có thế lực chi phối rất lớn.

Về phía ta, tuy thắng, nhưng ta cũng còn nhiều chỗ yếu kém; nhất là đôi lúc còn khá chủ quan, nên tổn thất không nhỏ, cũng hạn chế thành quả".

Tôi bị hút bởi cách phần tích thắng lợi và nguyên nhân rất thanh thoát. Ông không dùng những danh từ to tát có ý phô trương nhằm gây ấn tượng và cũng không quên những yếu tố từ phía địch tạo thuận lợi đặc biệt quan trọng cho ta chiến thắng... Trong cách so sánh lực lượng, không một lúc nào ông tỏ ra coi thưởng sức mạnh của đối phương, không cường điệu khả năng ta và rất tỉnh táo tự thấy mình... Sức thuyết phục của ông là ở chỗ đó. Tôi liếc nhìn những khuôn mặt đang ngửa lên im phắc.

Tổng tư lệnh trẩm ngâm một chút rồi nói tiếp:

- Bác Hồ vĩ đại vô cùng kính yêu không còn nữa, nhưng Bác đã để lại lời tiên tri về những chặng đường tiến tới toàn thắng. Hôm nay toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đã làm đúng lời dạy của Bác - ông hơi ngẩng cao đầu, giọng sảng khoái - Chúng ta là những học trò của Hồ Chủ tịch, những người con trung thành của Tổ quốc hết sức tin tưởng thắng lợi rực rỡ ở chặng đường tiếp theo. Để đạt tới đỉnh cao đó, chúng ta hãy dũng cảm hơn, mưu trí sáng tạo hơn. Thay mặt Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương, tôi chúc tất cả cán bộ chiến sĩ bộ đội Trường Sơn mạnh khỏe, quyết tâm cao.

- Chúc Đại tướng khỏe! - Tiếng đáp đồng thanh bật lên.

Những tràng pháo rộn rã kéo dài. Tổng tư lệnh cười rất tươi, giơ hai tay vẫy vẫy.

- Chúng ta chỉ nói chuyện thân mật với nhau, sao cứ như mét tinh thế... Tôi muốn nói thêm một điều khá quan trọng trực tiếp với các đồng chí. Tuy mới thắng Mỹ hiệp đầu, cũng đủ cho ta kết luận vai trò con đường chiến lược Trường Sơn. Đó là một trong những thành công kiệt xuất của đường lối chiến tranh của Đảng ta, là kinh nghiệm quý báu làm phong phú thêm khoa học nghệ thuật quân sự của nước ta... Bộ đội Trường Sơn đã bằng xương máu, mồ hôi lao động của mình để minh chứng hùng hồn chủ trương vô cùng chính xác của Đảng và Bác Hồ. Rồi đây, các đồng chí phải tổng kết đầy đủ sâu sắc các mặt hoạt động trên tuyến chiến lược này...

Tiếng hô bật lên rộn ràng: 

- Báo cáo Đại tướng: Rõ!

Ông nở nụ cười hiền hậu phác họa tương lai của con đường Hồ Chí Minh rồi đây không dừng ở mức dộ hiện nay, sẽ mở rộng rải đá để xe có thể đi được hai chiều không giảm tốc độ, đi được cả những tháng đầu mùa mưa để tăng thời gian vận chuyển chi viện... Dọc đường sẽ xây dựng thành những điểm cư dân góp phần bảo đảm sự vững chắc cho địa bàn chiến lược... Tổ chức lực lượng của bộ đội Trường Sơn cũng sẽ phải đổi mới, sẵn sàng thích hợp quy mô tác chiến lớn hơn trong sự nghiệp giải phóng sắp tới gần rồi.

Tôi cảm thấy ngợp trước những lời đánh giá và phương hướng mới của tuyến chi viện. Trong con mắt Tổng tư lệnh, cũng việc làm đó, thông qua đó mà tiền đồ con đường Hồ Chí Minh bỗng trở nên kỳ vĩ vô chừng (!) !

Có lúc ngồi nhớ Trường Sơn, tôi lại lẩn mẩn tự hỏi: không biết mấy cái hầm chỉ huy, mấy cái địa đạo của Bộ tư lệnh 559 ở giữa vùng núi non trùng điệp phía tây Trường Sơn bây giờ ra sao? Đã hơn hai mươi năm trôi qua, đường phía tây thì đã biến dạng lâu rồi. Chỉ một mùa khô lá rụng, rồi một mùa mưa lá mục, loài giun đất làm tổ đùn lên như những cái mõ lớn cũng đủ xóa đi hình dáng các con đường.

Nhưng địa đạo trong lòng núi thì khác. Chẳng hạn như địa đạo chỉ huy của Bộ tư lệnh Trường Sơn bên đường Coong-le. Đó là một công trình ngầm trong lòng núi được những đơn vị công binh thiện chiến xây dựng, có giàn gỗ trần, gỗ trụ vững chắc. Hẳn giờ vẫn còn. Đã sắp vào đầu mùa mưa. Đêm tối thế này, giữa vùng hoang vu ấy chắc mấy căn hầm tối lắm. Tôi nghe thấy tiếng vỗ cánh của những con chim lạ. Tôi nghe thấy tiếng suối chảy miên man ở chỗ không người. 

Tại sao ở sở chỉ huy phải xây dựng công trình hầm hào công phu như vậy? Bom? Một trong những công việc khó nhọc của tình báo quân đội Mỹ những ngày tháng ấy là tìm cho được cơ quan chỉ huy của "đường mòn” Hồ Chí Minh. Bom đã rơi xuống nơi trú đóng của Bộ tư lệnh 559 không phải một lần. Nhưng đều là vô tình chứ Mỹ không biết. Sau này, khi hết chiến tranh, các bản đồ tác chiến của Mỹ mà ta có được thấy rằng họ vẽ được nhiều tuyến đường, kể cả các con đường bí mật của ta. Nhưng sở chỉ huy đầu não của Trường Sơn đặt ở đâu thì Mỹ không biết. 

Chặng đường các năm từ Sáu mươi lăm đến Sáu bảy là chặng đường nhọc nhằn. Bom đạn dày đặc do các vụ không kích của địch tăng cường. Một số sở chỉ huy của cấp tiểu đoàn, cấp binh trạm tách xa các trục đường, ẩn sâu vào trong rừng. Hồi ấy chiến sĩ lái xe đã từng riễu một ông chỉ huy: "Hoan hô ông X. nhà ta, ngồi trong hang đá lệnh ra: chạy ngày!". Sự hoảng sợ địch ở chỗ này, chỗ kia, người này và người kia là có thật.

- Tại sao các anh lại chịu đựng cái cảnh ăn ở bệ rạc như vậy? Đây là sở chỉ huy của một đơn vị quân đội ở giữa mặt trận chứ không phải của ngành lâm nghiệp, không hà cớ gì lại rúc vào rừng sâu mà ở!

Câu nói nghiêm khắc và cương nghị ấy nghe đồn là của vị tư lệnh huyền thoại Đồng Sĩ Nguyên. Hồi ấy tôi chưa gặp anh, phải một năm sau đó, 1969 tôi mới nhìn rõ mặt, nhận ở anh một cái bắt tay ấm áp. Nhưng tôi đã nghe nói về anh, kể chuyện về anh thật nhiều từ miệng cán bộ, chiến sĩ Trường Sơn, nhiều người cũng chưa từng được gặp anh lần nào. Sau này có nhiều năm tháng tôi được ở gần anh thì ghi nhận rằng sự khâm phục và tin tưởng của cán bộ, chiến sĩ trên toàn tuyến đối với anh là dễ hiểu.

Nếu cần tìm một câu nào đó về phong cách chỉ huy của tư lệnh thì tôi nói thế này: Anh là một người thận trọng không sa vào chậm chạp, một người quyết đoán nhanh chóng mà không sa vào phiêu lưu, một người nhìn một việc mà thấy được nhiều việc, một người có khả năng nhìn thấy sự chuyển động của những việc chưa tới và những vật vô thanh, vô hình. Tôi có nói quá về anh không? Không quá?

Đối với sở chỉ huy đầu não của Trường Sơn và đối với các sở chỉ huy khu vực, ít ra tư lệnh Đồng Sĩ Nguyên đã có 5 công lao xây dựng: một là, đặt vị trí trú đóng các sở chỉ huy ấy đúng chỗ cần phải trú đóng, thỏa mãn các yêu cầu chiến lược, chiến thuật hay chiến dịch; hai là, thổi vào các sở chỉ huy ấy một quyết tâm, một ý chí, một nghị lực mới; ba là, tạo một nề nếp, một phong cách làm việc trong đó có việc đào tạo cung cách của người chỉ huy; bốn là, sẵn sàng cơ động, thay đổi vị trí; và năm là, bằng hệ thống thông tin hữu hiệu làm cho tất cả các sở chỉ huy của toàn bộ các binh chủng trên Trường Sơn thành một guồng máy thống nhất, tác chiến nhanh nhạy và hữu hiệu.

Một buổi sáng mùa khô của năm 1970 tôi và nhà thơ Trọng Khoát lên dự giao ban hàng ngày của Bộ tư lệnh. Con người cười to, nói to ấy hơn tôi gần chục tuổi mà anh trẻ trung một cách ký lạ. Những bài thơ Trọng Khoát đem đăng trên báo thường không thú vị bằng những bài thơ anh viết để truyền khẩu, rất độc miệng nhưng rất buồn cười.

Từ Cục Chính trị đến sở chỉ huy của Bộ tư lệnh phải đi vòng vèo qua một con suối và một cánh rừng mới tới. Giao ban hàng ngày của Bộ tư lệnh là việc nghiêm cẩn, toàn chuyện cơ mật mà chỉ có các sĩ quan cao cấp mới được tham dự. Nhưng riêng tôi và Trọng Khoát thì được biệt đãi, tham dự như những nhân chứng, như những nhà chép sử được tin cậy.

Trời còn sớm, chúng tôi ghé qua nhà Tư lệnh trước. Sở chỉ huy thì đặt trong địa đạo còn căn nhà anh Đồng Sĩ Nguyên ở thì ở ngoài. Nếu căn phòng có độ âm nửa mét (bộ đội gọi là nhà thùng). Cả bốn bức tưởng đều có rèm trắng bằng vải dù. Anh Đồng Sĩ Nguyên luôn muốn có sự đĩnh đạc, khang trang bất kỳ trong hoàn cảnh nào. Anh đã từng có một câu ngạn ngôn do anh nghĩ ra: “Phong cảnh hữu tình tái sinh trí tuệ". Hôm nay anh Nguyên vận bộ quân phục mùa hê nhìn rất trẻ trung. Anh chỉ cái bàn ở giữa căn phòng và nói: 

- Tôi vừa mới lắp điện thoại mới, cho Phạm Tiến Quật khai trương thử?

Tôi nhìn mãi mà không thấy điện thoại đâu. Thì ra chỉ cần bật công tắc là đã có thể nói, máy móc gắn ở đâu đó bên cạnh bàn, không cần ống nghe. Loa thì ăn ở trên tường. Lúc ấy thì tôi hiểu. Anh Đồng Sĩ Nguyên bị dị ứng nhựa, trước đây tôi cứ thấy anh phải dùng khăn tay cuốn vào ống nghe rồi mới gọi máy. Tôi gọi thử máy mới của anh. Từ giữa tỉnh Xa-va-na-khét ở Trung Lào mà gọi về Hà Nội nghe rõ mồn một. Tôi hiểu cử chỉ vừa rồi của vị tư lệnh. Anh cho tôi thấy anh quan tâm thế nào đến hệ thống thông tin. Sau khi hỏi Trọng Khoát mấy câu, ông quay sang tôi: 

- Chuyện quân sự là chuyện hàng ngày, hàng giờ, thậm chí hàng phút, nhưng thơ văn lại khác. Đây là chuyện rất khó nên không thể câu thúc về thời gian. Tôi đã nói với Cục Chính trị không kiểm điểm công việc hàng tuần của Phạm Tiến Quật, mà là hàng tháng. Riêng tôi vài năm nữa tôi mới hỏi tác phẩm của chú - Dừng một lát, anh hỏi - Tôi nghe nói chú đã trở thành hội viên Hội Nhà văn. Vậy hội viên thì được những quyền lợi gì?

Tôi trả lời anh rằng, ngoài vấn đề nghiệp vụ thì hình như hội viên còn được phiếu cung cấp chè và thuốc

- Ở đây sẽ thực hiện những tiêu chuẩn ấy. Từ tháng này, tôi sẽ nói với bên hậu cần cung cấp những thứ cần thiết cho chú và cho cả các phóng viên của báo Trường Sơn nữa. .

Đã đến giờ giao ban, chúng tôi vào địa đạo để tới hội trưởng. Một buổi giao ban thường chỉ diễn ra khoảng một giờ và trình tự thông thường như sau:

1- Trực ban Cục Tham mưu tác chiến (cả phòng không và mặt đất) báo cáo chiến sự trong 24 giờ qua; tin tức tình báo mà trinh sát kỹ thuật nắm được; tình hình chuẩn bị tác chiến của không quân Mỹ, dự báo tình hình địch trong 24 giờ tới; công tác triển khai chiến đấu của bộ đội phòng không và bộ binh; thông tin về các mặt trận; dự báo thời tiết các khu vực trên Trường Sơn 24 giờ tới.

2- Trực ban Cục Công binh báo cáo về tình hình cầu đường. 

3- Trực ban Tham mưu vận chuyển báo cáo về kết quả công tác vận chuyển cơ giới đường bộ, cơ giới đường sông, đường ống dẫn xăng; tình hình tổn thất trong chiến đấu; tình hình giao liên chuyển quân; tình hình chân hàng và kế hoạch 24 giờ tới; thông báo thư, điện và nhu cầu của các hướng chiến trường.

4- Phân tích, đánh giá, kết luận của tư lệnh. Các chỉ thị trong ngày.

Như vậy, các công việc của Cục Chính trị, Cục Hậu cần và các cơ quan khác trực thuộc Bộ tư lệnh chỉ khi cần kíp mới có trong nội dụng giao ban.

Bây giờ thì bên tấm bản đồ lớn là một sĩ quan công binh chừng hơn ba mươi tuổi, đồng chí Đỗ Xuân Diễn, thay mặt Cục Công binh báo cáo về một việc hệ trọng: chuẩn bị cầu đường để đưa xe tăng vào Trường Sơn. 

Tôi nhìn thấy gương mặt anh Đồng Sĩ Nguyên rất vui nhưng tiếng hen thanh đới của anh lại không nói được. Bình thường thì không, nhưng mỗi khi phải suy nghĩ thì tiếng khịt vọng lên vùng xoang của trán anh lại vang lên như tiếng của một cái dây cót đồng hồ lớn đang cuốn lại, cuốn lại, cùng các ý nghĩ đang lần lượt xuất hiện trong anh. Có lẽ anh sắp sửa có hàng loạt quyết định. Tôi nghĩ rằng, các quyết định của anh lúc nào cũng chuẩn xác, thiết thực và kịp thời. Hình như anh không bao giờ sai? Không, có đấy. Chỉ có điều mỗi khi Đồng Sĩ Nguyên phạm một cái lỗi nào đấy thì chính anh là người nhận ra đầu tiên và tự anh công bố cái lỗi ấy trước các đồng sự của mình.

Tôi nhớ có một buổi giao ban, khi trực ban Cục Vận chuyển báo cáo về tình hình lái xe bỏ xe mà chạy khi máy bay AC.130 bắn phá thì anh Đồng Sĩ Nguyên có tình cảm hiếm thấy ở anh là sự mất bình tĩnh. Anh không khi nào đập bàn, đập ghế vì anh là người tôn trọng tất cả mọi người. Anh đã từng nói với các đồng chí lãnh đạo cấp sư đoàn: "Hãy đề vào cánh cửa phòng mình câu này: Tiếp bất kỳ ai, tiếp bất kỳ lúc nào!". Ấy thế mà hôm ấy anh đặt tay lên bàn mạnh đến thành tiếng:

- Không thể chịu đựng sự thật này được. Lái xe có hy sinh thì hy sinh trên vành tay lái. Chỉ vì một cái máy bay bà già mà quân cán chạy tán loạn là sự xỉ nhục tri thức và trí tuệ! Ngay đêm nay, các anh cho một đội hình 50 xe của Tiểu đoàn 102, chạy đúng cung đường hôm qua. Tôi sẽ ngồi chung với lái xe và trực tiếp chỉ huy.

Anh nói thế và anh làm thế. Kết quả là cả 50 xe mà anh Đồng Sĩ Nguyên chỉ huy hành tiến không một chiến sĩ nào bỏ xe. Nhưng kết quả thì bi đát: tất cả các xe đều trúng đạn; hai lái xe bị thương nặng.

Tại sở chỉ huy ngày hôm sau, trong buổi giao ban, anh Đồng Sĩ Nguyên đứng dậy nói:

- Khuyết điểm là của tôi không phải của các chiến sĩ lái xe. Anh em dũng cảm, kiên cường lắm nhưng chỉ dũng cảm kiên cường thôi không thắng được địch. Tôi đã đánh giá thấp nước Mỹ. Họ đã lên được mặt trăng thì các việc khác về kỹ thuật họ cũng làm được. Quả là AC.130 có được trang bị các thiết bị trinh sát tinh xảo. Quả thật nó thấy xe, dù xe đi không đèn. Vấn đề là ở chỗ, ngay bây giờ phải có các phương án mới, cung cách mới. Phải bố trí lại lực lượng cao xạ.

Ở chặng đường sau, sáng kiến tổ chức tuyến đường kín (gọi tắt là đường K) mà anh Đồng Sĩ Nguyên là nhà kiến trúc có lẽ cũng đã manh nha từ buổi giao ban này.

Lại một lần khác, tôi thấy anh tự nhận khuyết điểm. Ấy là một việc có tính chiến lược: "Lật cánh sang đông" đúng hay sai? Trước hết, phải nói ngay rằng, tuyến đường phía đông là hoài bão, là lý tưởng của tất cả các chiến sĩ Trường Sơn chứ không riêng gì anh Đồng Sĩ Nguyên. Phía đông là đất Việt Nam.

"Lật cánh sang đông" là không phải đi nhờ đất bạn, dù bạn tốt với ta đến mấy đi nữa. Trước 1971 chúng ta vẫn tận dụng các đoạn đường phía đông dọc A Lưới - A Sầu, các đoạn đường 14 của mấy tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, nhưng còn có căn cứ địch, chỉ chạy từng đoạn ngắn. "Lật cánh sang đông" là kết quả chiến đấu của tất cả các hướng chiến trường. "Lật cánh sang đông" lợi cả về cung đường, lợi cả về thời gian.

Vậy chủ trương "Lật cánh sang đông" của tư lệnh là đúng chứ, sao lại sai? Hoàn toàn đúng? Vấn đề là các giải pháp. Để tăng cường tính tập trung và tính cơ động, Bộ tư lệnh 559 giải tán các binh trạm và lập các sư đoàn cơ động. Chuyển toàn bộ các đơn vị và phương tiện trên đường 12 (con đường từ phía tây Quảng Bình qua Y Leeng - Cha Lo sang tỉnh Khăm Muộn) sang phía đông. Anh Đồng Sĩ Nguyên nhận khuyết điểm ở công việc sau vừa nói.

Anh nói:

- Tôi đã tính đến mọi điều, nhưng có một điều không đưa vào bàn tính là thời tiết.

Mọi người trong sở chỉ huy ngơ ngác chưa hiểu. Anh Đồng Sĩ Nguyên nói tiếp:

- Thời tiết Trường Sơn là khô dần từ Bắc vào Nam. Vào tháng mười hai, trong khi ở phía nam vẫn mưa thì trên tuyến đường 12 đã khô. Bỏ tuyến đường 12 là không tận dụng được ưu thế ấy về thời tiết. Tôi xin nhận khuyết điểm và sẽ lập tức sửa chữa.

Chính vì tác phong vừa quyết đoán vừa cầu thị, dám làm dám chịu ấy của tư lệnh mà cả Bộ tư lệnh quý mến và trân trọng anh. Đồng chí Chính ủy Hoàng Thế Thiện, Chính ủy Đặng Tính, các đồng chí khác như Lê Xy, Phạm Khắc Hy và tập thể các đồng chí trong Đảng ủy 559 là một khối đoàn kết thống nhất, thực hiện một cách xuất sắc mọi sự lãnh đạo và chỉ đạo của Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng tư lệnh, đoàn kết hiệp đồng có hiệu quả với các quân khu, quân chúng, binh chủng và các hướng chiến trường.

Bức điện của Bộ Tham mưu 559... "Chuẩn bị đón Chính ủy Đặng Tính..." khiến buổi giao ban của Sư đoàn 472 phải kéo dài ba mươi hai phút. Các phòng ban xoay quanh việc tổ chức bảo đảm nắm địch, rà lại mìn, hộ tống xe Chính ủy qua những đoạn đường xung yếu: Riêng hai đầu ngầm suối Na Lai, Phòng Công binh bố trí "Zin" đầu tời đề phòng bất trắc, chúng tôi sang phía bắc ngầm chờ đón Chính ủy vượt suối.

Chiếc U-oát vấy đầy bùn từ chân đèo Nhôn Nhang chạy tới, cánh cửa bật mở, tôi bước nhanh đến chào. Chính ủy đáp lễ, nắm tay từng người rung mạnh, cười:

- Đã lâu mới gặp nhau đấy nhỉ. Hà, hà... chẳng nhẽ lại ôm hôn nhau như Tây.

Câu nói vui xuề xòa thân tình làm tan biến ngay cái không khí nghi lễ trang trọng chờ đón vị chỉ huy chiến trường, người lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ "Trường Sơn".

Chính ủy Tính đưa cặp mắt trong trẻo nhìn dòng suối xô như ngựa lồng, nhìn sự chuẩn bị vượt ngầm khá chu đáo, ông lúc lắc chiếc đầu tròn to cười khà khà:

- Vậy mà mình đã tính giở miếng võ “truổng cời", lội qua đấy. 

Anh em cười ồ. Câu nói mộc mạc hồn hậu của Chính ủy đã gây ấn tượng mạnh với họ. Vì không phải cán bộ to nào cũng dễ dãi trong quan hệ đâu. Làm việc lâu ngày trên đoạn đường này, phải đón khá nhiều cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước, nên chúng tôi đã thuộc tính cách chung của mấy vị, nhất là các ông "bí thư". Thiếu một chút hình thức lễ nghi cẩn trọng, thế nào cũng có "cú” tê-lê-phôn... Hôm sau anh em liền được lời "nhắc nhở".

Trong chiến tranh chẳng ai sợ bị cách cái chức gác trọng điểm, nhưng cũng gây phiền lòng... Vậy mà ông Chính ủy chiến trường này lại chẳng câu nệ nghi thức gì! 

Chính ủy Tính ngoảnh nhìn tôi:

- Đi cách nào đây? ông bạn già.

- Mời Chính ủy và các đồng chí lên xe to để vượt ngầm cho an toàn. 

Người bí thư vội chạy đến chiếc "Zin", mở cửa ca bin, cười đon đả: 

- Dạ, dạ... mời anh lên đây ạ.

Chính ủy Tính lắc đầu: .

- Chỗ này của phụ lái. Ta ngồi trên thùng - Chính ủy đưa tay vịn thành xe. 

Người bí thư quýnh quýnh giữ tay Chính ủy. 

- Anh ngồi thế sao tiện...

- Ngồi chỗ nào mà chẳng được - Chính úy Tính gạt tay người bí thư - Thế nhỡ qua ngầm xảy ra chuyện gì phụ xe cần giúp lái, đồng chí ấy phải từ thùng xe nhảy xuống thì tiện sao? Thôi anh lên tìm chỗ ngồi đi.

Tôi lặng im nhìn Chính ủy Tính vịn vào thành xe vọt lên nhẹ nhàng. Còn anh bí thư vốn không quen đi thế này, lại bị "chỉnh" nhẹ, tấm thân nặng nề cứ ậm ạch mãi.

Chiếc "Zin" thận trọng bò cắt ngang dòng nước tới bờ. Mọi người tụt xuống, chuyển ba lô chất lên mấy chiếc xe con sang trước, trực sẵn.

Chính ủy Tính xoay chiếc túi vải đeo ngang hông ra trước, mở khuy, rút gói Điện Biên bao bạc đặt vào tay chiến sĩ lái xe Zin giọng ân cần:

- Đề nghị đồng chí giúp tôi mời anh em hút cho vui

- Thay mặt anh em, xin cảm ơn Chính ủy.

Chính ủy Tính cười hồn nhiên.

- Chúng ta cùng cảm ơn nhau. Các đồng chí vừa cho chúng tôi qua suối rất an toàn. Thôi, tạm biệt nhé.

Chiều hôm đó, tôi với anh Hoàng Cam đến làm việc. Chính ủy Tính liếc nhìn đống hồ, đứng dậy bắt tay, hồ hởi:

- Chính quy nhỉ. Xin mời ngồi. 

Chính ủy mở gói trà, khẽ trút vào chiếc ấm đã tráng sạch sẽ, chế nước sôi, dậy nắp, rối tráng chén...

Nhìn từng cử chỉ của người Chính ủy, tôi chợt nghĩ phải có tấm lòng trân trọng tình đồng đội lắm, ít mặc cảm tự tin mới đón tiếp cấp dưới mình như thế...

Chính ủy từ tốn rót chất nước vàng óng ra bốn chén nhỏ, đưa tay:

- Xin mời Trà ngon mà nguội thì mất cả hương vị! 

- Ta vừa uống nước vừa bàn việc nhé? 

- Vâng! Thủ trưởng cho biết dự kiến để kịp chuẩn bị!. 

- Cũng phải biết mục đích chứ nhỉ - Chính ủy cười mỉm - Tư lệnh Nguyên đến Sư 473, tôi đến sư đoàn các đồng chí, có hai việc chủ yếu là: Tìm hiểu sự triển khai nhiệm vụ mới và trao đổi cụ thể về kế hoạch xây dựng địa bàn Trường Sơn ở khu vực sư đoàn các đồng chí phụ trách. 

- Đề nghị nên đi một vòng tới những điểm trọng yếu. Sau đó tôi sẽ báo cáo trên cơ sở đã quan sát thực tế

Chính ủy Tính hơi nghiêng đầu có vẻ cần nhắc.

- Đồng chí nói tiếp đi. 

- Vâng. Khi đến từng khu vực, sau khi xem xét sự cần thiết, Chính ủy chỉ thị việc phải kiểm tra và nội dung cần chấn chỉnh rồi chúng tôi sẽ từ thực tế đã quan sát mà báo cáo tổng hợp với Chính ủy.

- Cách làm được đấy! - Chính ủy Tính gật gật - Thích hợp với người mới tiếp xúc Trường Sơn, vừa chính xác lại đỡ chán. Hà, hà... Ông cũng khôn lắm, khỏi phải nói dài.

- Báo cáo đó là cách tôi học được của cán bộ cơ sở

- Thì có bao giờ chỉ dưới học trên đâu.

- Không nhiều người nghĩ thế thưa Chính ủy. Tôi biết có những cán bộ cao cấp chỉ thoáng qua hiện tượng, hoặc chỉ nghe phản ánh đã nảy ra được những chủ trương.

- Nếu thế thật ... - Chính ủy Tính nhìn tôi ý nhị ... người ấy dễ thành cái thùng rỗng, nhất là trong cuộc vận động cách mạng, trong chiến tranh cái gì cũng mới. Ai đó nghĩ rằng mọi chuyện chỉ thoáng qua đã rõ cả là ảo tưởng, dễ sinh võ đoán lắm... - ông nhấn từng lời ở cương vị càng cao, mắc tâm lý tự tôn quá lớn thì càng tự bịt mắt bưng tai mình, sẽ gây tai hoạ lớn cho mọi người. 

Tôi nhận ra cách nghĩ và lời nói thẳng bộc lộ một cá tính đẹp của người Chính ủy. Nét trội của ông so với nhiều nhân vật đồng cấp có lẽ là ở chỗ ấy... Tôi đứng dậy.

- Chính ủy cho phép tôi chuẩn bị. Mười lăm phút nữa mời Chính ủy lên đường.

Địa bàn Sư 472 phụ trách nằm ở trung tâm tuyến hành lang chiến lược bao gồm đường 9, tiếp giáp Sư 473 ở hướng đông, giáp Sư 571 hậu cứ ở Quảng Bình - Vĩnh Linh, và kế tiếp Sư 471 phía tây - nam nối vào Sư 470 đóng tại vùng Ba Biên Giới. Gọn lại, Sư đoàn 472 chiếm lĩnh vùng đất mà các con đường đi trên Tây Trường Sơn vào miền Nam đều phải qua nó.

Chính ủy Tính đi liền hai tuần xem xét các căn cứ binh trạm, các khu kho cơ bản và dã ngoại, các trạm sửa chữa, các trận địa cao xạ, các đơn vị xe tải, bốn tiểu đoàn đường ống, trạm giao liên và mấy cơ sở sản xuất, đội điều trị cùng những tổ phẫu thuật cấp cứu cơ động... Đến đâu Chính ủy cũng lắng nghe cán bộ chiến sĩ nói khi làm việc, nói lúc điếu thuốc chén trà, lúc hội họp tranh cãi nhau... Hình như ông có nhiều suy nghĩ, nhưng còn đợi "chín" mới phát biểu.

Hôm chúng tôi đến khu vực đông Sa-ra-van khi Binh trạm 45 đang làm nhiệm vụ xuất lô hàng "đặc biệt" cho "B2", Chính ủy Tính ra hiệu dừng lại ở trạm điều chỉnh giao thông đỉnh dốc để quan sát đoàn xe chạy đường "kín" đang vượt đèo Phu-tha-bé. 

Người trạm trưởng giao thông bước đến: 

- Báo cáo Chính ủy! Chiếc xe đốc chiến đã vượt qua Phu-đơ-tuya.

- Ai chỉ huy sau đội bình? Đồng chí biết không?

- Dạ! Tui đã được thông báo là phó trung đoàn Linh Đức Đại 

- Chiếc dẫn đầu tới đâu rồi? 

- Báo cáo! Đến T75 lúc 9 giờ 20. 

- Số xe đã qua trạm cuối đèo lúc mấy giờ?

Người trạm trưởng lật sổ đăng ký báo cáo. Chinh ủy ghi nhanh vào sổ tay, hí hoáy lập phương trình giải bài toán tốc độ. Chặp sau ông ngửng lên hoan hỉ:

- Trong khoảng thời gian ba mươi phút, xe đầu vượt đèo dài mười sáu cây số, chiếc thứ tám tư vượt sau chiếc đầu hăm lăm phút. Như vậy là tốc độ hành quân khoảng 32km/giờ, mỗi xe bám nhau ở khoảng cách trung bình mười tám giây. Khá lắm!

Ông nhường cặp lông mày thưa mảnh, ngước lên trần lá xum xuê phủ kín lòng đường rải cấp phối phẳng lì trầm giọng: .

- Nếu chặng đường phía trước cũng được thế này, thì độ hai ngày nữa đoàn xe tới đích... Đúng? Chỉ ba bốn hôm thôi, chiến dịch "Bê hai" sẽ tiếp nhận đủ hàng chi viện... - Hai mắt Chính ủy rực sáng nhìn tôi, giọng sôi nổi - Bốn ngàn tám trăm tấn hỏa lực mạnh sẽ nói lên cái gì chứ? 

Ông ngoảnh sang tôi nói: 

- Về Binh trạm 45 thôi. 

Đúng hẹn, tôi đến buồng Chính ủy Tính, 

- Xin mời! - Tiếng nói vọng ra. 

Tôi bước vào. Chính ủy Tính kéo ghế, giọng thân mật

- Ông ngồi đi. Bây giờ ta chỉ bàn một việc thôi 

- Hôm trước Chính ủy dự định đến đây sẽ họp đánh giá việc triển khai nhiệm vụ của sư đoàn và xác định nội dung cụ thể xây dựng thế trận Trường Sơn ở khu trung tâm. Nay Chính ủy định bàn một vấn đề nào xin cho biết để tôi triệu tập đúng thành phần. 

- Đó là dự kiến - Chính ủy cười tươi - Nhưng thực tế đã mách tôi việc triển khai nghị quyết khá tốt, không có gì cần uốn nắn gấp. Còn việc xây dựng thế trận, ta sẽ bàn kỹ trong cuộc họp Đảng ủy mở rộng ở sư đoàn. Bây giờ chúng ta về, tôi muốn kết hợp thăm một vài đơn vị lẻ trên đường.

Tôi chưng hửng vì quyết định bất ngờ, nghĩ bụng có lẽ ông này cũng "nhóm máu” với Tư lệnh Nguyên nhất dạ bá kế. Tôi điềm nhiên: 

- Vâng! Chính ủy định đi vào lúc nào? 

- Sáng nay càng tốt. Có gì trở ngại không? 

- Lúc nào cũng được ạ. Ta về theo đường "kín" 24B ít dốc, quá trưa một chút sẽ tới.

Chính ủy Tính nhìn tôi một chút rồi nói như đề nghị chứ không phải chỉ thị.

- Ta đi đường 128 qua đèo Tha Mé ... vòng đường 9 tới Binh trạm 32, rồi về sư bộ. Ông thấy thế nào?

Tôi cười: 

- Chính ủy thấp thỏm về cái sân bay Sê-pôn đã tiến hành theo lệnh chưa chứ gì. Báo cáo? Chúng tôi thực hiện rất nghiêm túc, lập dự án thi công gửi lên Cục Công binh rồi. 

Chính ủy cười xòa. 

- Ông đoán không trúng rồi. Tôi muốn đi đường 128 để thực mắt thấy hình thế cả vùng thung lũng Mường Noọng đến Bản Đông, cấu trúc hệ thống đường ở đây nên thế nào... Nó liên quan đến dự kiến mới của Bộ Tư lệnh. 

Tôi suy nghĩ một chút rồi nói: 

- Đường 128 rất trống, có nên đi thế không? Tôi hoạt động ở đấy mấy mùa, cũng đã sục sạo kỹ vùng này. Nhiều cán bộ công binh, tác chiến hiểu rất sâu, có thể đáp ứng mọi điều Chính ủy cần. 

- Mình chẳng ưa thói lên gân đâu. Nhưng không có một chút hình ảnh nào trong mắt về khu vực trọng yếu đó thì liệu có ích gì khi tôi góp ý với sư đoàn nên thế này, thế kia?

Tôi thấy Chính ủy có lý. Vì không gì chán hơn khi phải nghe những công thức có sẵn, mặc dù "giáo huấn" đúng đến từng chữ một. Tôi lặng im chấp hành kế hoạch đi của ông. 

- Báo cáo thủ trưởng Tôi bị đảo kế hoạch, xin cho chậm nửa giờ nữa hãy xuất phát. 

- Ông vẫn là chủ cơ mà - Chính ủy cười dí dỏm - Tôi lại đước thêm thời gian đọc tiếp cuốn truyện này. Ông đã xem chưa? - Chính ủy giở sách - Nói về tuyến chiến lược Trường Sơn đấy. Viết được lắm, có nhiều ý đáng suy ngẫm... 

Tôi bỗng cảm thấy người Chính ủy mặt trận gần gũi đáng mến hơn. Ông ham đọc, ham viết, có tấm lòng rộng mở trân trọng tình người, không ngộ tưởng mình cao hơn thiên hạ... Một nhân cách hiếm thấy trong lứa lãnh đạo với ông.

Đúng giờ đoàn xe xuất phát.

Vừa khỏi đèo Phu Xủng, bỗng hai loạt cao xạ đỏ lừ bay lưng trời, tiếp theo tiếng kẻng đổ hồi của đài quan sát báo động B52.

Hai chiếc Com-măng-ca khựng lại. Chúng tôi bật cửa xuống chiếc hầm kèo bên đường. Tổ công binh hộ tống chỉ dẫn xe đi sâu vào tận hốc núi. Một trung đội xe tải cũng vừa xộc tới, chỉ kịp giấu xe vào đường "xương cá” anh em lái nhảy vội xuống hầm. Gần chục người ép chặt nhau trong ba thước vuông mà cũng lọt.

Đột nhiên trời tối sập, tai ù đặc, chiếc hầm như đặt trên bè mảng bị sóng nhồi liên tiếp. Rồi khói, bột đất sặc vào hầm, tuồn vào cổ áo, dồn xuống bụng. Mọi người bụm miệng, úp mặt vào lưng nhau mà vẫn ho sặc sụa. Vạt rừng chân đèo bốc lửa ngùn ngụt, tàn lửa bùng lên trùm kín cả đoạn đường trước mặt. Chúng tôi không nghe thấy gì nữa, chỉ cảm nhận được từng đợt bom rải thảm qua những lần cả sườn đồi chao đảo. 

Một đồng chí lái nhổm người, mồm ngoác to, nổi gân, ráng sức gào. Không biết đến lần thứ mấy tôi mới nghe văng vẳng: 

- Ra thôi Đảnh! Chưa chừng cái két nước của tao bị thiến mất rồi 

- Phản lực mò đến... 

- Kệ mẹ nó. Nhìn xem có lửa chỗ giấu xe không?

Giọng cười hô hố rộn lên. 

- Lũ mù ném đếch trúng đâu cả

Họ như bầy chim trong tổ bung ra, đạp bừa lên cây đổ ngổn ngang, chạy đến những chiếc xe nấp trong đường tránh. 

- Thằng OV10 đấy. 

- Phớt nó đi.

Tiếng dao phạt cày phầm phập, cuốc đá chan chát. Chỉ hai chục phút sau, khói bụi chưa tan hết, tổ công binh hộ tống cùng anh em lái đã dọn xong con đường vừa bị phá hoại. 

- Kiểm tra lại xe! - Anh cán bộ nói như quát. 

Không quả bom nào trúng chỗ giấu. Những cây đổ đá văng tới cũng sinh chuyện. Tiếng gọi ồn ã

"... Quỳnh ơi! Xe mày vỡ một lốp...". 

- Xe thằng Tảo bị cây đổ bẹp ca bin...". 

- Két nước của tao đi đời thật rồi...:

Lái, thợ, chỉ huy xúm vào sửa chữa. Họ làm từng bộ phận theo đúng quy tắc kỹ thuật dưới sự đe dọa của máy bay giặc. Khoảng một giờ, xong việc anh chỉ huy trung đội khum tay, lên miệng: 

- Được rồi. Có tín hiệu đài quan sát, thằng Đảnh vọt trước. Tảo kéo xe cậu Thông vỡ két nước đi sau cùng... 

Chính ủy từ ngách đường giấu xe tập tễnh bước. tới bên người cán bộ trung đội:

- Chúc mừng sự may mắn của các đồng chí. 

Tôi khẽ nhắc: 

- Chính ủy Đặng Tính đấy! 

Anh cán bộ xe tròn miệng, lấp gấp, đưa cả hai bàn tay to bè ôm lọt bàn tay Chính ủy rung mãi. Hai mắt đầy tròn đen nhoáng nước. 

- Các đồng chí bình tĩnh dũng cảm lắm - Chính ủy trìu mến đặt tút thuốc lá vào bàn tay anh cán bộ - Xin tặng anh em và gửi lởi cảm phục của tôi đến toàn đội

- Dạ! Xin cảm ơn Chính ủy. 

- Đồng chí tên gì? 

- Tôi là Phan Thanh Hùng. D51.

- A. Phải Hùng vượt bom từ trưởng ở dốc Con Tiên đường 45 không? Tỏi có xem một bài bích báo nhắc tên đồng chí "... Sáu lần ngạo nghễ qua đầu giặc. Anh vẫn ngâm thơ át tiếng bom...". Hà, hà đẹp lắm, kiêu hùng lắm!

Nghe Chính ủy Tính đọc thơ chiến sĩ, tôi xúc động trước tình cảm trân trọng nét sống văn hóa của người lính và giữ ấn tượng đẹp lâu đến thế! .

Mặt Thanh Hùng đỏ lựng. Anh chiến sĩ đứng bên nói đỡ: 

- Báo cáo đích thị trung đội trưởng em đấy.

- Hà; hà... Đánh giặc thì ung dung vậy, khi được nhắc tên sao lại như chàng rể gặp bố vợ thế

Cậu nào lém lỉnh hỏi to: 

- Chính ủy còn chị nào chưa... không ạ? 

- Ha, ha..: cậu láu thế. Định phỗng tay trên đồng đội hả?

- Không ạ? Em hỏi hộ trung đội trưởng Hùng... anh ấy hăm sáu mà chúa ngố. Chẳng biết cưa kéo gì. 

- Chắc cậu "cưa" giỏi lắm nhỉ? 

Tiếng cười trẻ bật lên rang rảng. Khu rừng bên vẫn rực lửa.

Trên đài quan sát nổi lên hồi kẻng báo yên.

Phan Thanh Hùng giật chân, đưa tay lên vành mũ

- Báo cáo Chính ủy! Trung đội xin phép đi làm nhiệm vụ!

Chính ủy Tính chào lại, đột nhiên ôm lấy Thanh Hùng ghì vào ngực, hôn lên hai má. Toàn thân Hùng thoắt rung rẩy.

Rời khỏi vòng tay Chính ủy, Thanh Hùng quay mình bước vội đến những chiếc xe đã phát động máy.

Chính ủy Tính đằm thắm nhìn trung đội xe lần lượt ra khỏi nơi trú ẩn, ông giơ cả hai tay vẫy chào.

Các chiến sĩ lái nghiêng đầu ra cửa, mặt đẩy bụi, nụ cười loa lóa tươi rói.

.


Huấn luyện tân binh mới hai tháng thì chúng tôi được lệnh lên đường vào chiến trường. Ngày nghỉ, đêm đi vào đến Nghệ An tôi đã bị trẹo chân trong một đêm hành quân qua những bờ ruộng gập ghềnh. Lúc đầu chỉ là bong gân sơ sài, nhưng vì đi miết nên chân ngày một sưng to. Dù anh đã mang vác một phần ba lô súng đạn, tôi vẫn tụt lại sau trên mỗi chặng hành quân: Nhiều lần đơn vị định giữ lại, nhưng tôi cứ nằng nặc đòi đi, ở lại ai biết sẽ ra sao, không khéo khi vào đến chiến trường chỉ còn nhặt ống bơ gỉ. Cứ thế lẽo đẽo, tôi cũng đến được Quảng Bình.

Tại trạm 17B thuộc huyện Minh Hóa, chúng tôi kháo nhau: Bắt đầu từ đây, những trạm tiếp theo sẽ vượt Trường Sơn. Một lần nữa chính trị viên đại đội vận động và giải quyết giữ tôi ở lại trạm, dù có ý kiến gì đi nữa. Cùng được giữ lại trạm 17B, cả đoàn có 5 người. Cán bộ trạm đến gặp cho tùy nghi lựa chọn, ai muốn ra tuyến ngoài điều trị thì sẽ cho ra. Đêm nằm trong lán trạm, bốn anh bàn nhau quay ra, tôi không đồng ý vì nghĩ đơn giản: - Mất cả tháng trời cực nhọc mới vào được đến đây, ra rồi lại vào như các anh nói thì phí quá. Tôi sẽ chữa khỏi chân tại trạm để còn đuổi theo đơn vị. ..

Lán tôi ở thường xuyên có cô y tá tên Thảo đến chăm nom điều trị, cô quê ở Kỳ Anh - Hà Tĩnh, mới khoảng mười chín, đôi mươi, thấp người, mặt tròn vành vạnh, da ngăm. Bù lại Thảo có mái tóc dài chấm thắt lưng, đôi mắt long lanh, giọng nói dễ thương và có tấm lòng nhiệt tình. Thuốc men chẳng có mấy, nhưng ngày hai buổi Thảo đến tiêm thuốc kháng sinh, xịt cồn lạnh và xoa bóp bàn chân sưng tấy của tôi. Theo Thảo thì có giỏi lắm bàn chân này cũng mất nửa tháng trời mới đi được. “Vậy là chết tôi rồi, mười lăm ngày đơn vị thì đi mà tôi cứ nằm làm sao đuổi kịp đây?". Tôi nghĩ thế và chợt nhớ ngày còn ở nhà có người mách phương pháp chữa mẹo bong gân bằng cách nhờ phụ nữ có thai bóp chân cho.

Thế là, chờ Thảo đi sang lán khác là tôi tập tễnh chống gậy đi vào xóm, hỏi thăm hết người này sang người khác để tìm cho ra một người phụ nữ đang có mang. Rồi cuối cùng cũng đến được một nhà mà theo người. mách có một chị không chồng lại chửa. Chị ngồi đó sau tấm mành thưa che cửa, đôi mắt u buồn nhìn thẳng vào tôi mà không nói gì. Tôi hơi hoảng. Khi biết ý định nhờ vả của tôi theo cách chữa mẹo, chị buông thõng một câu: - Tôi mất cháu rồi anh ạ.

Tôi quay người và lặng đi, không dám nhìn vào đôi mắt u buồn ấy. Lần đi hỏi thăm nhà khác tôi được chỉ đến nhà một bà cụ mà nghe nói "Mạ có phương pháp gia truyền hay lắm...". Nhà mạ tềnh toàng, ba gian mái tranh vách đất, chiếc bàn gỗ đóng khấp khểnh và 2 chiếc ghế băng kê chính giữa, một bộ ván không bào nhẵn đặt gian bên, còn chiếc võng gai mắc vào hai cột tre ở gian đối diện. Vách trong, dưới chiếc bàn thờ treo vài chùm ngô giống.

Mạ bảo tôi ngồi võng rồi tỉ mỉ xem chân, xong, bảo đợi. Nói xong, mạ lui cui đi lên đồi thoải phía sau nhà. Lát sau mạ về, trong tay cầm một nắm lá. Mạ mang giã nát rồi chưng nóng trong một cái ống sữa bò. Mạ mang vào một chất bột sền sệt màu xanh đen và kèm vài mảnh lá chuối hơ mềm. Mạ đắp thuốc bọc kín bàn chân, lấy lá chuối đùm lại, buộc vài cái dây rơm cho khỏi tụt thuốc. Xong, mạ bảo tôi lên bộ ván nằm nghỉ. Cảm giác êm ấm dễ chịu thay cho những cơn bỏng rát đã đưa tôi vào giấc ngủ ngon lành.

Chiều tỉnh lại, "mạ" cho ăn mấy bắp ngô luộc. Hỏi ra; đây cũng là bữa ăn chính của gia đình. Nhà "mạ" chỉ có hai mạ con, cậu con trai trạc tuổi tôi đang trọ học cấp III trên huyện. Những hạt gạo hiếm hoi chỉ dành để cho con. Buổi chiều, mạ thay "băng" cho tôi một lần nữa và dặn tôi ngày mai đến tiếp.

Tôi tập tễnh về đến lán thì đã sẩm chiều. Thảo vẫn chờ đến tiêm và bôi thuốc xoa bóp. Xem lại bàn chân đang bọc trong lá chuối, Thảo ngạc nhiên bởi bàn chân tôi xẹp đi khá rõ, đã thấy vài vết nhăn do ngấm thuốc thay cho màu đỏ mọng. Cứ thế, bốn ngày sau thì tôi bỏ gậy mà đi, tuy bước đi còn gượng... Tôi cố tập đi cho dẻo chân trở lại

Thấm thoắt, hơn một tuần nằm lại trạm, tôi lên gặp trạm trưởng đề nghị cấp giấy giới thiệu các trạm dọc đường để đi tiếp vào tuyến trong, đuổi theo đơn vị. Vẫn phải chờ thêm một ngày nữa do trạm yêu cầu, để chờ cấp thêm một "cơ số” thuốc men nhất thiết phải có trên tuyến Trường Sơn.

Ngày hôm ấy tôi kịp đến thăm và chào mạ lên đường. Tôi giở ba lô xem có gì tặng mạ. Những đồng tiền ngân hàng Việt Nam đã tiêu hết đâu đó ngoài Thanh - Nghệ. Ngoài hai bộ quần áo, xem ra chỉ còn có đôi giày Trung Quốc cao cổ là đáng giá. Tôi đành xách mang đi, tính là tặng cho con trai mạ, nhưng nào mạ có nhận cho. Tôi năn nỉ khiến mạ không thể từ chối bởi một lý do là tôi chưa "đủ sức" để mang cho hết.

Buổi tối ấy, về đến lán tôi gặp Thảo. Sau khi biết tin từ trạm trưởng, Thảo đến và kiên quyết bắt tôi ở lại. Theo cô, nếu đi sớm thì chân đau sẽ tái phát. Tôi dọa Thảo là không ngăn được quyết tâm của tôi với điều kiện tôi đã có lệnh lên đường. Cuối cùng, tôi chuyển sang năn nỉ Thảo bởi Thảo có quyền của một thầy thuốc bắt "bệnh nhân" ở lại. Tôi đưa ra lý do còn giữ của đơn vị một vài tài liệu quan trọng, không thể không đuổi kịp để giao lại.

Không khuyên can được, Thảo quay ra khóc. Đây là lần đầu tiên trong đời, có một người con gái khóc vì tôi. Nhưng biết làm sao đây, tôi đành xin Thảo thương tôi bằng cách đi kiếm cho một ít thuốc lọc nước, để còn uống nước suối dọc đường.

Sáng hôm sau, tôi dậy thật sớm chuẩn bị lên đường. Có một anh tuyến trong ra nằm giường kế bên đang say sưa ngủ. Thấy đôi dép cao su của anh còn tốt quá, lại ôm vừa khít bàn chân chứ không trắt trẹo như đôi dép của tôi, tôi tráo đôi dép của mình, bụng nghĩ: "Con đường anh về hậu phương không còn bao xa, chắc là anh sẽ thông cảm cho tôi".

Lên đến lán trạm thương, Thảo đã chờ sẵn, dúi vào tay tôi một bọc thuốc. Trạm trưởng bảo: "Hôm nay có giao liên dẫn một đoàn đi vào, cậu sẽ đi cùng, nhớ bám sát giao liên". Anh còn đưa tôi một tờ giấy giới thiệu, nguyên văn như sau: "Kính gửi các trạm phía trước. Trạm 17B giới thiệu đồng chí Việt là chiến sĩ đoàn H31 đi vào đuổi theo đơn vị. Đề nghị các đồng chí nhiệt tình giúp đỡ...".

Đã có lao xao tiếng gọi của đồng chí giao liên. Hình như Thảo đã nước mắt vòng quanh. Tôi vội quay ra phía trạm trưởng, miệng lắp bắp "Báo cáo, tôi đi” rồi vụt nhanh kịp nhập vào đoàn quân, không có một lời nào với riêng cô Thảo. Nhưng từ đấy, hình ảnh Thảo đôi khi trở lại suốt đường hành quân và cho tới bây giờ.

Chặng đường đầu tiên là đi với một đoàn quân cỡ tiểu đoàn. Tôi mau chóng nhận ra là đi đầu với giao liên thật sướng. Vài trăm người cứ hàng một mà đi, gặp đoạn đường khó thì phải nghỉ chở nhau. Đến trạm, trong khi đoàn lớn phải đi nhận bãi khách, phân bố vị trí cho từng đơn vị, rồi mắc võng tăng, đào bếp Hoàng Cầm thì tôi cứ việc trình giấy giới thiệu của trưởng trạm 17B là được các "trạm phía trước" ưu tiên đặc biệt cho ngủ ngay ở lán trại đã dựng sẵn của khu vực cơ quan trạm, ăn uống cũng được "ưu tiên".

Nhưng tốc độ hành quân theo đơn vị lớn thế này biết khi nào đuổi kịp đơn vị? Tôi tính vượt binh trạm một mình! Lần theo đường mòn vài trạm giao liên nữa đều được các "trạm phía trước" ưu tiên cho các điều kiện bảo đảm về ăn, ở. Trong lòng nôn nóng muốn vượt trạm với bất kỳ giá nào, miễn là phải gặp được đơn vị. Tôi tự quyết định rồi hỏi thăm mò mẫm cắt rừng ra tuyến đường xe để xin đi nhờ.

Không thể lẽo đẽo trên tuyến đường mòn mãi được! Gặp đường lớn, lại vào lúc ban ngày nên nào có xe đi. Gay thật rồi? Nếu cứ ngồi đây chở biết khi nào mới có xe? Đi tiếp chăng? Không được! Hay trở vào rừng tìm trạm giao liên? Cũng không nên! à, quay trở ra, cứ theo vệt bánh xe cách gì cũng gập được xe vào. May mà gặp một bãi tập kết của một đoàn xe đang chuẩn bị chở hàng vào phía trong.

Tôi lân la đến làm quen với chiến sĩ lái, thoạt tiên là hỏi thăm đồng hương, sau đó nói rõ mục đích. Trong tâm trí những công dân Trường Sơn hồi ấy thì những người đi vào cần phải được ưu tiên mọi thứ. Vì vậy, tôi được chấp nhận ngay như một thành viên của đoàn xe, được bố trí trên một ca-bin xe không có phụ lái và được cấp cả xôi, cơm nắm, thịt rang trước lúc lên đường. 

Cứ tưởng đi xe là sướng hơn đi bộ, nào ngờ, những con đường xe của Trường Sơn còn khốc liệt gấp trăm lần tuyến đường giao liên bộ. Tháng 6, mưa đã dầm dề, những chiếc xe chở nặng vũ khí, quân lương cứ lóp ngóp bò đi trên những con đường khấp khểnh trồi sụt. Đêm mông lung, chỉ một vầng sáng đèn gầm vàng vọt bé nhỏ như chiếc chiếu trước mũi xe. Tôi, một anh lính bộ binh ngồi trên ca-bin không thể nào nhận ra trước mắt có gì trong màn đêm đặc kịt phía trước. Vậy mà, chiến sĩ lái xe vẫn căng mắt săm soi, cánh tay ghì chặt vô lăng điều khiển chiếc xe ì ạch bò trên con đường lầy lội tiến về phía trước.

Tôi hỏi, anh bạn lái trả lời gọn lỏn: "quen rồi". Lắm đoạn đường lõng bõng bùn nước trong hai vệt xe đi trước để lại. Bánh xe quay tít trong bùn mà xe không nhúc nhích. Thế là chủ và khách chia nhau đào, cuốc chặt cây, cuốc đất đá nhồi nhét xuống dưới bánh xe. Nếu không được thì bắn pháo hiệu, ít phút sau đã có công binh xuất hiện tiếp cứu.

Xe còn tranh thủ chạy lúc bình minh hoặc lúc sẩm chiều. Những lúc ấy Trường Sơn có một gương mặt khác, thật đau thương và hoành tráng. Những nghĩa địa xe hàng trăm chiếc cháy đen nằm ngổn ngang dưới vực sâu ngay sát con đường. Những trái đồi bị bom phá làm trống hoác, chỉ sót lại vài cây cháy dở nghều ngoào vẽ những nét đen sì trên nền trời hoàng hôn đỏ máu. Con dường vẫn sống và cựa quậy bởi bàng trăm, hàng ngàn... những chàng trai, cô gái thanh niên xung phong đang tất bật dọn đá, lấp hố bom cho "đường lối liền đường".

Đến ngã ba rẽ về Tha Mé, anh lái xe bảo: "Cậu phải xuống đây thỏi, vì bọn tớ rẽ về đường khác không đi tiếp vào trong nữa". Hóa ra xe các anh vận chuyển hàng sang một chiến trường khác. Tôi chào các anh - những con "tuấn mã" Trường Sơn, nhảy xuống xe, tôi vào trạm gác barie trình giấy, xin ở lại để chờ xe cùng đường xin đi tiếp.

Cùng xuống trạm barie, có đồng chí tiểu đoàn phó đoàn xe xuống để điều hành những tốp xe sau. Nghe chuyện của tôi, lại là đồng hương, đồng chí đề nghị tôi về tiểu đoàn làm quân lực, nếu không thích thì cho đi học lái xe phục vụ ngay tuyến Trường Sơn. Đồng ý thì chỉ sáng mai, có xe trở ra đưa ngay về tiểu đoàn bộ. Tôi đành xin từ chối. Đồng chí tiểu đoàn phó có tên là Dũng ấy, lúc đầu nghe tôi trình bày chỉ nhoẻn miệng cười, sau rồi anh nghiêm sắc mặt:

- Ông dở bỏ mẹ đi ấy? Chiến trường ở đơn vị nào mà chẳng phải chiến đấu! Mình có đào ngũ đâu mà sợ? Trường hợp thuyên chuyển đơn vị theo kiểu này cũng nhiều. Nhưng thôi, đồng hương không muốn thì tôi chẳng ép. Cứ chờ đây, đêm mai cách gì cũng có xe vào.

Tôi chỉ im lặng... Đến lúc đổi ca trực trạm barie, các chiến sĩ công binh đưa tôi vào đơn vị cách chừng nửa giờ đi bộ. Tôi bịn rịn chia tay với anh Dũng. Anh cho tôi hộp dao cạo và ba bao thuốc tam đảo. 

- Thôi! Chúc đồng hương nhanh chóng đuổi kịp đơn vị. Hình như giọng anh nghẹn lại, tôi thì xúc động, nếu không kìm chặt, có thể bật lên tiếng khóc. 

Thật không ngờ, trại của đơn vị công binh lại quá đàng hoàng. Ngoài lán ở còn có cả hội trưởng, nhà ăn riêng biệt. Các anh còn trồng cả rau xanh và hoa. Ngủ một giấc ngon lành trên sạp nứa, sáng hôm sau tôi được các anh dẫn xuống nhà ăn. Được ăn bữa cơm nóng với thịt hộp và canh rau cải, tôi như được tỉnh táo và hơi sức lại sau những ngày lang thang trên đường.

Cảm động nhất là các anh chỉ huy gọi tôi ra cắt tóc, cũng ngồi ghế gỗ, khăn dù vắt vai như một tiệm nào. Các anh cũng khuyên tôi nên ở lại ngay đơn vị bởi nhiệm vụ nào cũng là nhiệm vụ. Chiến đấu ở Trường Sơn cũng vinh quang chẳng kém chiến trường. Để khỏi phụ lòng tốt của các anh, tôi đành nêu lại lý do là còn giữ những tài liệu quan trọng của đơn vị nhất thiết đuổi kịp để giao cho đơn vị. Đêm buông xuống, một ngày trôi qua, trước khi ra trạm barie chờ xe, đơn vị công binh còn tặng tỏi một ruột tượng gạo và mấy hộp thịt hộp.

Khoảng 9 giờ tối ngày hôm ấy, có một chiếc xe con kiểu com-măng-ca đi vào trong đón thủ trưởng binh trạm. Đi xe con thì nhanh hơn nhưng cũng hiểm nguy không kém các đoàn xe lớn, bởi xe con đơn thương độc mã, không ai cảnh giới canh chừng máy bay. Cứ mỗi lần thấy đèn dù máy bay địch thả sáng trưng là xe chạy bán sống bán chết, khiến người nhảy tưng tưng hoặc ngã dúi dụi trong xe.

Đi khoảng hai đêm như thế thì tới ngã ba Mường Noọng. Lái xe bảo: "ở đây gần một trạm giao liên Bộ". Tôi nhẩm tính có thể đuổi kịp đơn vị và xin xuống. Anh lái xe cẩn thận chỉ cho tôi một nhánh đường mờ tối trong đêm, dặn: "Sáng mai cứ đi thẳng vào, khoảng ba tiếng thì tới trạm, giờ tìm mấy cái hầm mà trú, ở đây hay có bom tọa độ".

Chia tay xong, tôi mò mẫm tìm hầm song không thấy, lại sợ lạc mất con đường vào trạm nên cố lần theo đường mà đi vào. Đường khá rộng nhưng đã mọc đầy cỏ lau cao tới ngang ngực. Đi khoảng chừng cây số thì thấy mấy cụm le, tôi liền mắc võng tăng nằm đợi sáng. Chẳng mấy chốc thiếp đi một cách ngon lành, quên đi nỗi sợ mơ hồ về bom tọa độ, rắn rết, trăn hay thú dữ.

Sáng hôm sau tôi cứ theo con đường xe cũ rẽ cỏ đi vào suốt buổi sáng không gặp một ai ngoài những bầy gà rừng líu ríu kiếm ăn. Trời gần đứng bóng mới gặp vài nhà kho với dăm người canh gác. Hỏi ra thì đây đã sát bên Binh trạm 19 giao liên Bộ. Hỏi đường vào cơ quan trạm trình giấy hỏi thăm đoàn H31 dã đi qua chưa? Anh cán bộ trạm lật sổ xem qua, nói đoàn đã qua rồi. Tôi thất vọng quá.

Lại có tiếng lao xao ngoài cửa rừng, tôi chạy ra xem, vừa định mở miệng hỏi thăm thì đã thấy bóng dáng thân quen. Tôi reo to: “thủ trưởng Kính" và ào tới. Chính trị viên đại đội Nguyễn Hữu Kính tròn mắt ngạc nhiên rồi la lớn "Thằng Việt bay ơi...". Anh ôm chặt lấy tôi trong vòng tay thân thiết.

Tôi gắn bó với anh từ ngày nhập ngũ, binh nhì làm liên lạc cho chính trị viên đại đội. Anh là người thầy binh nghiệp đầu tiên của tôi, kể từ khi tôi nhập ngũ. Anh là bộ đội chống Pháp, tái ngũ trở lại quân ngũ khi đã có vợ và ba con hiện đang ở miền quê nghèo nổi tiếng Thanh Hóa, huyện Nông Cống.

Thế là tôi đã kịp đuổi theo đơn vị.

Tôi đeo ba lô cùng đơn vị về bãi khách cách đó không xa. Hôm đó kể như một ngày vui sướng nhất trong suốt cuộc hành quân vào Nam đánh giặc. Sau những hàn huyên, ngồi tính lại thấy từ ngày xa đơn vị đã đúng 32 ngày.

Đặng Văn Giang - chiến sĩ liên lạc thứ hai, người đồng hương huyện, vô cùng khỏe và luôn đói đã kịp thì thào vào tai tôi về bao gạo. Tôi kịp xúc cho bạn hai bát sắt, còn lại tôi đề nghị chia đều cho bốn trung đội, mỗi đơn vị vài bát nấu cháo ăn thêm, còn lại thì C bộ làm một nồi cơm thật đích đáng liên hoan.

Chính trị viên tiểu đoàn xuống thăm, nghe chuyện và khen ngợi. Hôm sau, trước lúc hành quân, tiểu đoàn phát động phong trào thi đua noi gương tôi trên chặng đường còn lại đồng thời đọc quyết định phong quân hàm vượt cấp cho tôi từ binh nhì lên hạ sĩ. Vài ngày sau trong một ngày được nghỉ, liên chi đoàn còn tổ chức cho tôi lên kể chuyện cuộc hành trình trước toàn bộ đoàn viên...

Thực ra, có chuyện gì mà nói đây, bởi mang tiếng một mình vượt Trường Sơn nhưng tôi đã được sự che chở, đùm bọc nâng đỡ và dìu dắt của các thử trưởng, đồng chí, đồng đội, thanh niên xung phong, các đơn vị trên tuyến đường Trường Sơn. Họ đều thuộc về binh đoàn Trường Sơn anh hùng. Xin các anh, các chị hãy tha lỗi cho tôi vì không còn nhớ tên riêng của một ai, không nhớ số hiệu của từng trạm, từng đơn vị đã cưu mang tồi trên suốt cuộc hành trình. Ai trong số họ còn sống, ai trong số họ vĩnh viễn nằm lại Trường Sơn? Như cô Thảo, mạ Quảng Bình, những trạm trưởng như anh Dũng, ạnh Kính, trạm barie, đồng chí lái xe... mãi mãi tôi không thể quên. Giờ đây, tôi chỉ có thể gọi tên chung của các anh, các chị bằng cái tên giản dị mà thiêng liêng: "BỘ ĐỘI TRƯỜNG SƠN”

Mới chớm sang mùa đông mà đất trời đã nóng hầm hập, đèo Ba Xê (3c) đỏ loét, nhòe nhoẹt. Máy bay phản lực gẩm rú, dọa nạt; OV10 lượn lờ, xoi mói. Không gian căng tức chở đợi những cuộc đối đầu quyết liệt.

Thọ, trung đội trưởng công binh vừa đi vừa làu bàu:

- Cái thằng Mậu. Lúc ngủ thì tán chuyện. Lúc đi làm thì ngáp ngắn ngáp dài. Tý nữa ra đèo mà ngủ gật, ông bảo.

Mậu xốc lại can nước trên lưng, ưỡn ngực, rầm rập bước vượt lên:

- Ngủ gật mà bừng bừng thế này à - chưa hết, anh ót hai bàn tay đưa lên miệng - A lô? A lô? Đề nghị trung đội bước nhanh lên cho kịp thằng ngủ gật.

Thọ với tay bẻ một chiếc roi như nhứ về phía trước:

- Mày rỡn anh mày hả? Đêm nay xe cộ vượt đèo không thông đồng bén giọt, anh mày cho sưng đít.

Mậu nhảy cẫng lên, hai tay xoa vào mông:
 
- Ối đau quá! ối đau quá!  

Anh em cười nghiêng ngả. Tôi lặng lẽ bước. Từ trạm thông tin tôi rẽ rừng ra nhập với trung đội công binh. Nhiệm vụ của tôi là phục vụ trung đội "con cưng" này của cả binh trạm. Năn nỉ đại đội trưởng Tào mãi tôi mới được đồng ý đảm nhiệm tổ đài thông tin sóng cực ngắn ở đây. Lý do tôi đưa ra rất nhiều, nặng nhẹ khác nhau. Đại đội trưởng Tào chỉ cười nhìn tôi. Có một lý do chính tôi giấu anh, nhưng tôi đoán rằng trước sau gì anh cũng biết: Tôi xin xuống đèo Ba Xê để được gần Mậu.

Chiều qua, hai đứa gặp nhau được một lúc. Đang hứng thì trung đội công binh họp. Trạm thông tin cũng gọi tôi về hội ý, chuyện trò đã đâu vào đâu.

Chiếc máy P105 chốc chốc lại xệ xuống. Thành máy xiết vào lưng tôi bỏng rát. “Người ta gọi "2 oát" là "2 rát" quả không ngoa”. Tôi lẩm bẩm.  

Đã từng nếm trải mấy mùa khô. Xe vào, xe ra, đạn bom, bụi đất... với tôi đâu còn lạ lùng nữa. Anh em đã gọi tôi là "cựu binh" rồi. ấy vậy mà tôi vẫn thấy hồi hộp. Đêm nay xe nhập tuyến. Sau mùa mưa tầm tã, cả binh trạm thức dậy, háo hức cũng vì mấy từ giản dị đó. Xe nhập tuyến là mùa khô bắt đầu, là hàng vào, là tất cả lên mặt đường, là ngày ngủ đêm thức, là bữa ăn đứt ra mấy lần vì tiếng súng cấp cứu, là đạn bom và máu đổ... phải chăng vì những lẽ đó, về mùa khô những người lính chúng tôi gần lại với nhau hơn?.

Thọ đứng lên nóc hầm chữ A sát chân đèo, tay trái giơ chiếc đèn báo đã bọc bìa cát tông kín mít chỉ để lại một lỗ tròn nhỏ, giọng nghiêm nghị:

- Đêm nay xe nhập tuyến. Đêm mở màn của chiến dịch vận chuyển. Mọi điều cần nói tôi đã nói chiều qua. Vạn sự khởi đầu nan, mọi người phải tập trung cao độ hoàn thành từng phần việc đã phân công. Bây giờ tôi xin tiết lộ một điều tuyệt mật. Nếu tình hình thuận lợi sau khi đón một đoàn xe tải chúng ta sẽ được đón một đoàn xe tăng đầu tiên...

- Hoan hô! Hoan hô!. 

- Xe tăng vào, đánh lớn đến nơi rồi! 

- Sắp giải phóng rồi anh em ơi? 

- Cậu về quê tớ trước rồi tớ lên quê cậu.

Trung đội phó Khoa ôm chặt lấy tôi, cọ cọ hàng ria lún phún vào cổ vào má tôi. Rồi anh nhảy lên với một cành cây giả làm cờ, phất đi, phất lại, giọng bò rống: 

- Giải phóng miền Nam. Chúng ta cùng quyết tiến bước... 

- Thôi! Trật tự... trật tự - Thọ gào lên. 

Tất cả đứng im. Cái tin "Đón một đoàn xe tăng" làm cho mọi người không thể ngồi được. Với tôi, mang tiếng là "cựu binh" nhưng đã nhìn thấy xe tăng thật bao giờ đâu. 

- Khi xe tăng vượt đèo, mỗi người đảm nhiệm một chiếc, cầm đèn, đi lùi - Thọ tiếp tục nói, giọng sang sảng - Bộ phận điều động chân đèo phía Bắc phải tuyệt đối chấp hành mệnh lệnh của tôi, khi tôi lên đèo, đồng chí Khoa thay tôi đảm nhiệm việc đó. Vị trí chỉ huy: tại hầm 2 oát của đồng chí Tiến. Nhớ cầm đèn quay lỗ phát sáng về phía xe tăng. Chiếc xe tăng đầu tiên, tôi dẫn. Chiến xe tăng thứ hai, đồng chí Mậu. Chiếc xe tăng thứ ba... Tất cả rõ chưa?

- Rõ.

Tôi cũng góp phần làm cho tiếng hô đó to như chưa bao giờ to như thế.

Anh em tản ra mỗi người một việc. Người cặm cụi chêm cuốc xẻng, người nắn nót đổ thêm dầu vào đèn, người buộc lại giầy, người cắm thêm lá ngụy trang... Mặt trời tụt dần xuống sau dãy núi xanh thẳm, không gian trầm êm tĩnh lặng.

Tôi lúi húi nối dây điện thoại giữa máy P105 với máy TA57. Quan trọng như đêm nay chắc chắn sử dụng liên tục chế độ điều khiển xa. Mậu chạy đến vỗ nhẹ vào vai tôi: 

- Tớ mới nhận được thư của Lệ .

- Chúc mừng cậu. Xong việc đêm nay khao nhé. Mà sao chiều qua không nói. 

- Cậu về rồi anh Thọ mới đưa. 

- Đại khái nội dung thế nào? 

Mậu chớp mắt liên tục, tay trái đưa lên vân vê mụn trứng cá trên má, lúng túng: 

- À. Tốt... Lệ báo tin mới nhập ngũ như đã hứa với bọn mình hồi nào. Lệ bảo đống củi ba đứa kiếm vẫn còn nguyên. Chẳng ai dám đun. Thỉnh thoảng mẹ cậu mẹ tớ dỡ củi ra phơi rồi lại xếp vào chỗ cũ. Lệ... hẹn gặp... chúng, chúng mình... Ở... quê... à, ở chiến trường.

- Mồm miệng cậu hôm nay sao thế? Không nói ra tấm ra món được à?

Mậu im lặng, mắt lại chớp liên tục: Hình như Mậu cố nín, cố nín một điều gì đó thì phải, ngực căng lên: Đúng lúc tôi đang đón đợi một tiếng thở dài thì Mậu bật dậy, mang cả tiếng thở dài chạy theo anh em. 

Tôi bồi hồi nhớ về xóm Miến. Nhớ về thuở bọc trò ngổn ngang những kỷ niệm buồn vui.

Ngày ấy, xóm tôi là một trọng điểm phá hoại của máy bay Mỹ vì có cây cầu Sắt sừng sững. Bố tôi đi công tác xa, các anh chị tôi đang học đại học. Mẹ tôi gồng gánh dắt tôi sơ tán vào xóm Miến. Xóm trung du, nhà ở doãng ra đến hơn chục quả đồi. Quả đồi nhà tôi đến chỉ có một mình nhà Mậu.

Dân xóm Miến chẳng ai giải thích nổi từ đầu có cái tên xóm của mình. Người thì bảo: "Ngày xưa có bà cụ ngồi bán Miến ở đầu xóm nên dân làng đặt tên như vậy". Người khác phản bác: “Làm gì có chuyện đó. Cách đây mươi năm, hổ báo còn ngồi sưởi nắng ở đấy. Bố ai dám liều mạng ngồi bán miến". Có người lại bảo: "Miến là nói lái từ chữ Mướn - tên một cô gái mồ côi, quanh năm đi làm thuê làm mướn cho địa chủ. Cô không có tên vì cha mẹ cô chưa kịp đặt thì mất. Dân làng gọi cô như vậy. Cô yêu say đắm một chàng trai nghèo làm nghề tiều phu. Một hôm, chàng trai nghèo vào rừng kiếm củi chẳng may bị sét đánh chết. Cô lang thang đi tìm hết ngọn đồi này đến ngọn đồi khác. Tìm được xác người yêu, cô vật vã than trời đã không chiều ý hai người. Kiệt sức, cô mất đi hóa thành cây chè. Hương thơm và màu trắng của hoa tượng trưng cho tình yêu nồng nàn, trong sáng của cô. Vị chát bùi của chè biểu hiện cho mối tình cay đắng nhưng cũng rất ngọt ngào".

Lạ thay, khi nghe câu chuyện nặng vẻ truyền thuyết này ngay cả người không tin cũng thích. Sau này tôi mới vở lẽ rằng: Do họ yêu cáy chê nên yêu luôn câu chuyện.

Với tôi sự tích cái tên "xóm Miến" không quan trọng, cái chính là có bạn.

Một buổi chiều, trên đường đi học về tôi thấy bẹ cọ khô rơi lả tả. Trên ngọn cọ cao vút. Mậu nhe răng cười. Xã tôi nằm ở thượng huyện, Mậu học ở trường cấp ba huyện trên nên vào đây đã mấy ngày nhưng tôi chưa "chạm trán" với Mậu. Biết thân phận mình là kẻ đi ở nhờ xóm Miến, tôi phủi bụi trên vai rồi lủi thủi bước. 

- Này, thằng kia?. - Mậu quát. Tôi ngước lên, Mậu lại nhe răng cười - Mày có lấy củi cọ không?

Tôi lắc đầu. Mậu tụt xuống gốc cây nhanh như mèo, ngực ưỡn sát người tôi:

- Không lấy củi thì nhà mày đun bằng gì? Bố tao bảo phải giúp đỡ người đi sơ tán. 

Mậu vơ nhoáng vơ nhoàng những chiếc bẹ cọ lại thành một đống, mắt nhìn trừng trừng như ra lệnh:

- Đống củi này là củi của mày! Cất sách vở đi rồi ra khuân về. 

Ngay tối hôm đó mẹ tôi đau bụng, tôi phải sang xóm Ngõa để mua thuốc của ông lang Mộc. Nhìn khoảng đen mênh mông trước bờ tre, tóc gáy tôi dựng đứng. Ban ngày, khoảng đen mênh mông này là một cánh đồng lúa xanh mượt; cò ung dung thả bước. Về tối, cánh đồng đầy bí hiểm. Tôi vẩn vơ nghĩ đến các tai họa, nào rắn rết, lầy thụt, nào cướp, nào ma.

- Thằng Tiến hả? Sợ quái gì. Để tao dẫn đường - Mậu lên tiếng. Thì ra Mậu nấp sau bờ tre theo dõi tôi từ bao giờ mà tôi không hay biết.

Khác với hôm gặp Mậu chót vót trên ngọn cầy cọ, tôi mừng như chết đuối vớ được cọc: 

- Mày cũng sang xóm Ngõa à?

- Không. Tao biết mày sợ nên đi cùng. 

Mậu giơ chân dập xuống cây nứa làm nó vỡ rôm rộp.

Nháy mắt, trên tay Mậu là một bó đóm to đùng Mậu đi trước, tôi chạy gằn theo sau. Thỉnh thoảng gió táp vào ngọn lửa làm mặt tôi nóng ran:

Chúng tôi quấn lấy nhau từ đấy.

Bước sang năm học lớp mười, Mậu nằng nặc đòi bố chuyển trường. Bố Mậu chấp nhận, thế là tôi với Mậu cùng lớp. Tờ mờ sáng chúng tôi cắp sách đến trường. Con đường mười cây số bây giờ như ngắn đi một nửa. Hôm nào chuyện đang dở cũng thấy cái lớp ẩm thấp, mái tranh lụp xụp hiện ra trước mặt. Ngay ngày ấy cả lớp mười A đã đưa ra những nhận xét về sự "khác người" của hai chúng tôi: 

- Hai đứa thân nhau quên cả ăn.

- Cô gái nào muốn yêu một đứa phải tấn công cả hai.

- Hết năm nay mỗi đứa đi một nơi không hiểu chúng nó sống thế nào?...

Nghe những lời nhận xét ấy tôi và Mậu cũng thấy thinh thích.

Tốt nghiệp mười, cả hai chúng tôi đều thi vào đại học bách khoa. Giữa lúc bạn bè cùng lớp đã có giấy gọi đi trường này, trường nọ thì chúng tôi vẫn im tịt. Tôi yếu đuối nên buồn nản đã đành, Mậu mạnh mẽ, tung tưởi thế mà cũng rũ ra như bó rơm rối. (Sau này chúng tôi mới biết: cả hai chúng tôi đều có giấy gọi đại học nhưng xã giữ lại để cuối năm gọi chúng tôi nhập ngũ, vì “gia đình chưa có ai đi bộ đội").

Tôi và Mậu được xã giao nhiệm vụ làm giáo viên cho lớp học bổ túc buổi tối. Tôi dạy văn, Mậu dạy toán. Đứng trên bục giảng nhìn xuống lớp thấy cả Bí thư, Chủ tịch xã, chúng tôi cũng thấy mình oai ra phết. Một đêm, trên đường về Mậu thì thào: 

- Mấy tối nay tớ giảng dở quá. Cả lớp kêu khó hiểu? 

- Sao vậy? 

- Tại cái con bé mặc áo hoa cà ngồi bàn đầu. Nó nhìn mình thủng tim luôn.

- Kệ

- Kệ thế đếch nào được. Có mỗi trái tim thủng mẹ nó rồi, còn cảm xúc đâu mà giảng. Nó còn viết trộm cả vào sách tớ đây này - Mậu giơ ngọn đóm sát quyển sách. Một dòng chữ rối như tơ, tôi căng mắt một lúc mới đọc được: "Con trai xóm Miến kiêu quá". Tôi nghĩ bụng: "Một đứa "thủng tim" rồi, cơ sự này mình phải cáng đáng cả lớp học mất thôi".

Tối hôm sau; từ hàng ghế cuối cùng tôi chiếu mắt vào “chiếc áo hoa cà", không bỏ xót một chi tiết, kể cả lưng áo lúc căng lúc chùng theo nhịp thở. Trên bục, Mậu lúng búng ngượng nghịu, mặt đỏ tía, câu nào nói ra cũng cụt, cũng thừa. Viên phấn trên tay Mậu run run, những hình vẽ xiêu vẹo cùng những dòng chữ nguệch ngoạc lúc tỏ lúc mờ nhấp nhô trên bảng. "Yêu mất rồi. Trai phải hơi gái mất rồi” - Tôi lẩm bẩm.

Dịch sát chị bí thư xã đoàn đang chăm chú ghi chép, tôi tranh thủ điều tra về "chiếc áo hoa cà". Khi Mậu kết thúc bài giảng, trong óc tôi đã có "một bản sơ yếu lý lịch" gần như mẫu quy định: "Nguyễn Thị Tú Lệ: 17 tuổi; nhà ở gần tầu ghi phía Nam; bố công tác ở thành phố Việt Trì; đi ở với bố từ nhỏ. Mới về ở với mẹ là bà Đỗ hai năm nay; chưa hết lớp 7 thì bị ốm, khi khỏi ngượng không đi học nữa; đan làn giỏi nhất tổ thủ công; ít nói nhưng quả quyết; ai nhờ việc gì đều làm đến nơi đến chốn; đã có vài chàng trai để ý nhưng không ăn thua...". Có một chi tiết hết sức giá trị mà chị bí thư xã đoàn tự cung cấp cho tôi: "Đang vận động mẹ đi sơ tán. Nghe đâu vào xóm Miến.

Ngay đêm hôm đó tôi đã "nhồi" toàn bộ "bản sơ yếu lý lịch" này sang Mậu.

Lớp học bổ túc văn hóa kết thúc tốt đẹp. Uy tín hai chúng tôi nổi như cồn. Xã quyết định mở lớp bổ túc văn hóa thứ hai; hoãn gọi chúng tôi nhập ngũ vào đợt cuối năm ấy.

Khoảng giữa tháng mười, gia đình Lệ sơ tán vào xóm Miến đúng như chị bí thư xã đoàn đã nói. Thật tiếc gia đình Lệ lại chọn quả đồi cách quả đồi hai nhà chúng tôi một nương chè. Tôi động viên Mậu: "Thế là mỹ mãn lắm rồi. Một nương chè với tam tứ núi, ngũ lục sông... có bõ bèn gì!".

Chiều chiều chúng tôi rẽ nương chè sang quả đồi bên ấy. Có lần đến giữa nương thì gặp Lệ. Chả lẽ cứ nhông nhông hai thằng mãi, vô duyên, tôi tự tách ra, chấp nhận sự hy sinh phải "mất" Mậu vào “những giờ cao điểm". Thương tôi, Mậu đã "bù” bằng một sáng kiến: lấy củi tập thể cho cả ba nhà. Đống củi cao lên trông thấy. Chân đống củi ngày một loang rộng, liếm mất một vạt sân. Mấy lần cả tôi cả Lệ ngăn Mậu: "Củi nhiều rồi đấy, không lấy nữa". Mậu một mực: "Trước sau gì thì hai đứa cũng đi bộ đội. Còn phải ăn còn cần đến củi, không sợ thừa". Thế rồi một tai họa khủng khiếp đã đến. Bây giờ nhớ lại tôi vẫn thấy lạnh xương sống. Chiều đó, trời đã nhá nhem. Lệ ngước đôi mắt lo âu lên đỉnh ngọn cọ, miệng nheo nhéo:

- Xuống đi anh Mậu. 

- Củi vãi khắp nơi, tối rồi, không nhặt xuể đâu. Gió đấy, cẩn thận... .

Tôi cũng gào lên;

- Kệ cậu nhé. Chúng tớ về đây.

Mậu không nghe, lì lợm duỗi chân đạp liên tục. Bẹ cọ rơi lả tả. Tôi và Lệ nhìn nhau lắc đấu. Một ngọn gió ào đến. Rắc, rắc, uỵch. Mậu chới với, rơi xuống gốc cọ. Tôi và Lệ chết đứng.

Suốt đêm đó chúng tôi và bà con xóm Miến thức trắng ở phòng cấp cứu. Đến sáng, Mậu tỉnh lại, mặt sưng húp, hai đường khâu từ cánh mũi chạy ngược lên trán ri rỉ máu. Cả bệnh viện ngơ ngác, xôn xao.

Lệ ở bên Mậu cho đến ngày ra viện.

Đến giữa năm, chúng tôi có giấy gọi nhập ngũ. Lệ ít nói hẳn, đi lại nhẹ nhàng như một cái bóng, đôi mắt lúc nào cũng hoe hoe đỏ. Ngày Lệ và cả lớp bổ túc tiễn chúng tôi lên huyện tập trung mưa tầm tã. Lệ mặc chiếc áo hoa cà ngày nào, bên ngoài khoác một tấm ni lông trong như kính. Chính nhờ tấm ni lông ấy tôi nhìn thấy Lệ trao cho Mậu một quyển sổ bìa đỏ cùng những bông hoa chè chúm chím.

Dọc đường hành quân không biết bao nhiêu lần Mậu giờ quyển sổ cùng những bông hoa ấy ra ngắm...

18 giờ, tôi bật máy, báo cáo: "Trung đội công binh đã sẵn sàng".

18 giờ 30, trên thông báo: "chờ đợi".

19 giờ, trên vẫn thông báo: "chờ đợi". 

Hồi hộp quá.

20 giờ, chiếc xe đầu tiên rì rì xuống đèo. Từ nơi đặt máy TA57 giọng Thọ oang oang:

- Tập trung cao độ nhé. Tốt đấy. Chú ý cọc tiêu bên tả ly âm.

Chiếc xe thứ hai, thứ ba... lần lượt vượt đèo êm ru. Tôi tranh thủ cho máy nghỉ giây lát, nhảy vội lên miệng hầm: 

- Hê hê. Chúc mừng xe nhập tuyến nhé.

- Chào người anh em. Quê đâu đấy

- Phú Thọ.

- À, dân xin xà phòng, bánh chưng đất Hải Hưng đây

Bụi hồng nồng nặc trùm lên người, phả vào miệng. Tôi lia hai hàm răng, sạn xào xạo.

Tranh thủ không có máy bay địch, mật độ xe mỗi lúc một dày. Bụi trùm lên bụi đặc nghịt.

- Có thuốc lào không? Kỷ niệm anh em một gói.

- Búp, búp.

Hai vệt sáng loang loáng táp vào ngực. Tôi cúi xuống, hai bao Điện Biên vuông đầy. "Chà! Lính nhập tuyến năm nay sang quá" - Tôi nghĩ bụng.

- Có thuốc lào không? - Tôi lại hét to vì biết anh em lính công binh khoái loại này

- Búp .

- Búp .

Vẫn những bao thuốc lá Điện Biên vuông đầy.

Thọ nhảy lên miệng hầm. Trong đêm tối tôi vẫn nhìn rõ hàm răng trắng lấp lóa - Anh đang cười. Vỗ mạnh vào vai tôi, giọng Thọ sảng khoái: 

- Qua điện thoại trên báo hết xe tải rồi. Thắng lợi. Thủ trưởng binh trạm rất vui. Nhiệm vụ chúng mình bây giờ là chờ xe tăng. Keo này mới ác chiến. Tí nữa cậu phải mở máy liên tục.

Trên trời sao nêm dày đặc. Không gian im ắng, ngột ngạt. Tôi nín thở ngước về phía đỉnh đèo. 

Thọ chê thuốc lá nhạt phèo, chê tôi chưa hoàn thành “nhiệm vụ xin thuốc". Tuy vậy, anh vẫn rút một điếu châm lửa, rít lấy rít để. Đi đi lại lại một lát Thọ choang cho tôi một câu: 

- Cậu xuống đèo Ba Xê này là vì thằng Mậu chứ vì chó gì bọn mình. 

- Anh không được kết tội. Thế ra em thừa à?

- À không. Tốt. Này, nghe nói cái Lệ say thằng Mậu lắm phải không?

- Cả hai say nhau.

- Thế thì nói làm đếch gì. Phải có đứa say hơn chứ.

Không biết giờ này Mậu đang đứng làm tiêu trên đỉnh đèo nghĩ gì? Nhớ lại khi tối, Mậu nín tiếng thở dài, tôi thấy trong lòng cồn cộn quá.

Tiếng chuông điện thoại reo vang. Thọ hấp tấp nhắc tổ hợp. Tôi cũng chạy về hầm bật máy

- Họa mi gọi Bồ câu nghe rõ không trả lời?

- Bồ câu nghe tốt. Nghe rõ không trả lời?

Tiếp đó, tôi nhận được chỉ thị: "Xe tăng bắt đầu xuất phát". Trung đội phó Khoa về vị trí thay Thọ, còn Thọ trực tiếp dẫn chiếc xe tăng đầu tiên vượt đèo theo như kế hoạch.

Mặt đất rung chuyển. Tiếng bánh xích sầm sập to dần. Đến sát hầm chỉ huy chiếc xe tăng dừng lại. Tôi chạy ra mân mê tháp pháo với tâm trạng đầy kiêu hãnh. Anh chiến sĩ lái xe nhảy xuống bên Thọ. Hai người ôm chặt lấy nhau.

- Thế là ngon rồi - giọng Thọ nghẹn ngào.

Trước khi xe chạy, anh lái xe tung cho Thọ một bọc giấy báo. Thọ bóc toạc bọc giấy, đưa lên mũi ngửi:

- A thuốc lào. Giàu to rồi.

Đưa bọc thuốc lào cho tôi, Thọ chạy ngược lên đèo. Vừa chạy anh vừa dặn với: 

- Tập trung cao độ đấy. Chiếc thứ hai này của thằng Mậu. Có thuốc lào tống hết vào hầm.

Bỗng tiếng máy bay phản lực xèn xẹt. Tôi dựng tóc gáy: “Chết cha, nguy mất rồi". Hình như có cả tiếng C130 ì ì. Tôi bóp chặt liên hợp: 

- Họa mi gọi Bồ câu nghe rõ không trả lời?

- Bồ câu nghe tốt. Nghe rõ không trả lời?

Tôi báo cáo chiếc xe tăng đầu tiên đã vượt đèo an toàn. Chiếc thứ hai đang xuống tiếp. Máy bay địch xuất hiện, có khả năng đánh phá đèo. Trên chỉ thị “dừng ngay chiếc thứ ba lại". Khoa quay máy điện thoại tới tấp để thông báo cho các barie.

Máy bay địch thả pháo sáng. Màn đêm vỡ toang. Con đường đèo ngoằn ngoèo hiện lên vàng ệch. Tốp F4 lảng ra xa rồi đột ngột quay lại bổ nhào. Tiếng bom địch, tiếng pháo cao xạ của ta vang rát.

Ục - Một quả bom nổ gần, miệng hố bom lẹm vào hầm. Tôi và Khoa xô vào nhau. Chiếc máy P105 đổ kềnh. Khoa gào vào máy điện thoại. Vô ích. Đường dây đã đứt. Mặc dù ngực đang nghẹn tức tôi vẫn cố nhoai người dựng lại chiếc máy P105. Không có tiếng gọi của tổ đài ở sở chỉ huy cơ bản, chỉ có tiếng rào rào của máy, "ăng ten đứt rồi" - Tôi phán đoán rồi bò lên nóc hầm, lấy hết sức quăng một đầu dây điện thoại lên một ngọn cây cụt còn lơ thơ vài cành nhỏ. Đúng lúc ấy chiếc xe tăng thứ hai rùng rùng đến. Mừng đến chảy nước mắt, tôi bổ ra đường. Lúc này pháo cao xạ của ta vẫn bắn rát. Máy bay địch không dám bổ nhào nữa, nâng dần độ cao, chuồn thẳng.

Bốn năm người, cả chiến sĩ công binh cả chiến sĩ xe tăng đã túm tụm bên xe. Anh em đang đỡ ai đó từ trên xe xuống. Tôi ghé sát, bàng hoàng:

- Mậu, Mậu ơi?

- Tránh ra - Anh đó vừa nói vừa đẩy mạnh tôi về phía sau làm tôi ngã bệt xuống.

Tiếng chân chạy huỳnh huỵch. Chiếc cáng lao trong màn đêm.

Suốt từ đó đến khoảng bốn giờ sáng, xe tăng tranh thủ vượt đèo. Lòng tôi nóng như lửa đốt. Tôi mở máy liên tục vì đường dây diện thoại không kịp khôi phục. “Bộ ăng ten" tự tạo của tôi đã phát huy giá trị. Tuy thu, phát đều nhỏ nhưng cũng đủ để cấp trên chỉ huy trung đội công binh dẫn xe vượt đèo.

Tang tảng sáng, tôi rẽ rừng đến đội phẫu thuật tiền phương. Đồng chí bác sĩ, đội trưởng đội phẫu thuật từ nhà cấp cứu bước ra. Biết tôi vừa ở đèo về, anh nắm chặt tay tôi động viên:

- Nguy kịch qua rồi. Em an tâm.

Mậu nằm bất động trên tấm sạp nứa rải chiếc chăn đã sờn cũ, đầu và ngực quấn băng trắng toát. Nghĩ rằng Mậu đang thiếp đi sau một đêm kiệt sức, tôi nhón nhẹ từng bước. Đến sát Mậu, tôi sửng sốt vì thấy Mậu đang nhìn trân trân lên mái nhà, nước mắt ứa đầy tràn loang cả hai má. Tưởng Mậu quá buồn vì những vết thương đã làm Mậu phải xa đơn vị, tôi ngồi xuống bên cạnh, nói nhỏ:

- Sẽ nhanh khỏi thôi, cậu đừng phiền lòng nhiều làm gì. Mậu gượng nâng bàn tay chỉ về phía chiếc túi mìn mo mà hàng ngày Mậu vẫn đeo bên mình, môi mấp máy: 

- Quyển sổ...

Tôi với chiếc túi, lấy quyển sổ Lệ đã tặng Mậu hôm đưa chúng tôi lên huyện tập trung. Đúng trang sổ kẹp lá thư Mậu mới nhận chiều qua là những bông hoa chè đã khô màu nâu sẫm được Mậu đính chặt vào trang giấy. Tôi rút lá thư? Ồ! Không phải thư của Lệ mà là thư của Hợi, em gái Mậu:

“Đống củi các anh và chị Lệ kiếm vẫn còn nguyên. Những hôm được nắng các nhà dỡ ra phơi rồi thu lại đậy cẩn thận. Chẳng ai nỡ đun lấy một thanh. Anh Mậu ơi! Em báo tin này anh phải dũng cảm lên nhé. Chị Lệ đã bị bom Mỹ cướp đi rồi. Hôm đó chị ấy cùng dân quân xã chiến đấu ở trận địa gần cầu Sắt. Cả xóm Miến mình thắp hương cúng chị ấy. Ai cũng buồn rầu bỏ ăn, bỏ ngủ...".

Tôi cắn chặt hai hàm răng, mắt nhòe ướt:

- Thế này là thế nào? Sao tối qua cậu bảo...

Mậu thả ra từng tiếng:

- Đêm - qua - là - đêm - mở - màn. 

Tôi đứng lặng.

Mậu nói đúng. Đêm mở màn cho một mùa vận chuyển, với những người lính đèo Ba Xê chúng tôi là tất cả.

Trời đã sáng rõ. Qua kẽ lá, những tia nắng le lói chiếu vào nhà cấp cứu.

19-10-1972

Trời vẫn sụt sùi mưa, lạnh và u ám.

Tại cuộc họp vào lúc 7 giờ tối ở Phòng Tuyên huấn, chúng tôi được thông báo tin quan trọng: từ 0 giờ ngày 21 tháng 10 năm 1972 Mỹ sẽ ngừng ném bom miền Bắc; 1 ngày sau đó sẽ ngừng bắn ở miền Nam và một tháng sau ở Lào...

Tuy nhiên, theo lời trung tá Hoàng Nguyễn thì việc đó chỉ xảy ra "nếu không có gì thay đổi". Ông nói: Theo chỉ đạo của Bộ tư lệnh thì nhiệm vụ của tuyến đường chiến lược trở nên rất gấp và nặng nề. “Trong một tuần, từ hôm nay cho đến ngày thực hiện lệnh ngừng bắn ở miền Nam, bộ đội đường Hồ Chí Minh phải vận chuyển bằng xong một khối lượng hàng cực lớn cho các hướng chiến trường”. Tất cả mọi phương tiện vận chuyển đều phải huy động tối đa kể cả đường bộ, đường biển, đường sông, đường không... Hiệp định Pari được ký kết đối với cả nước là niềm vui, nhưng bộ đội đường Hồ Chí Minh nhiệm vụ sẽ vô cùng căng thẳng.

Tất cả chúng tôi lặng người, tự nhiên có cảm giác như là chiến tranh đang bước vào hồi kết thúc.

Trăng mờ: Mưa vẫn rơi rả rích ngoài rừng. Không ai ngủ được. Những người lính Trường Sơn từng chịu đựng quá nhiều bom đạn tưởng như đã ngủi thấy mùi ẩm ướt của cánh rừng già trong không khí hòa bình?

Gần sáng, trời mưa to hơn nhưng máy bay địch hoạt động nhiều ở phía Tây. Tôi biết cả tuyến đường đang căng thẳng... Hàng ngàn xe vận tải đang dồn vào Khu 4. Liệu có ngừng bắn thật không?

26-10-1972

Hơn một tuần chúng tôi đợi chờ và mừng... hụt. Ai cũng như phản xạ nhanh hơn để tránh bom cho khỏi phải chết trước lúc hòa bình. Nhưng lẽ ra những sự kiện quan trọng đã nói trên phải được giải quyết vào ngày 21-10-1972 (gồm việc Mỹ chấm dứt ném bom miền Bắc, ngừng bắn ở miền Nam và thành lập Hội đồng hòa giải dân tộc...). Do sự tráo trở của Mỹ, những văn kiện đó đã không được ký kết. 

Trưa ngày 26 tháng 10 đài Hà Nội truyền đi bản Tuyên bố của Chính phủ nước Việt Nam dân chủ cộng hòa nêu rõ sự tráo trở của Mỹ, vin cớ "còn một vài khó khăn ở Sài Gòn"... Bản Tuyên bố kêu gọi quân và dân ta đẩy mạnh cuộc chiến đấu.

Dư luận trong bộ đội Trường Sơn: Nhiều người cho rằng ta phải đánh thêm trong nhiệm kỳ ba năm làm tổng thống nữa của Ních-xơn. Một số ít hy vọng hạn cuối (ngày 31-10-1972) việc ký kết Hiệp định hoà bình sẽ trở thành hiện thực. Chúng tôi hiểu Mỹ phải ký hay không cũng còn do sức mạnh của con đường Hồ Chí Minh lịch sử...

1-11-1972

Trưởng Ban biên tập báo "Trường Sơn" Lục Văn Thao cổ quấn khăn dù vừa ho sù sụ vừa "ra lệnh" cho tôi và họa sĩ Hoàng Tài Vị làm cuộc hành quân "Xuyên Đông Dương" theo Tiểu đoàn vận tải 101...

Chiếc xe Gát-69 chạy ban ngày, ngụy trang nhìn như một lùm cây di động. Xe vượt qua trọng điểm địch vừa ném bom. Mùi bom lân tinh tanh lợm và khét lẹt, vài chiến sĩ đang cấp cứu thương binh...

Đường vào Tiểu đoàn 101 là một dòng suối được rừng già che kín đến mức sẫm tối dưới trời mưa. Những xe Zin 157, Hồng Hà đi nhận hàng về lội ùng ục theo dòng suối đục ngầu. Lán chỉ huy mù mịt khói vì ngọn đèn "mazut ống bơ". Trợ lý tiểu đoàn đang nài nỉ xin cấp thêm xăng, qua điện thoại, giọng anh the thé như con gái, liên tục đệm những câu "cơ mà" "thế ạ" trong chuỗi ngôn ngữ thỉnh cầu:

- Cơ mà, báo cáo đồng chí 100 lít không đủ đâu ạ? Lần trước dự trữ những 600, chuyến này cấp 100 thì chỉ một phần sáu thôi ạ... vâng, vâng, cơ mà...

Ngoài suối xe đi lại ầm ầm, những chiếc Zin 157 còn khá mới chạy phăm phăm. Tiểu đoàn dồn xăng cho số lớn xe chạy trước. Tôi chọn chiếc Zin chở 4 tấn thuốc nổ, trèo lên ca-bin. Ông bạn lái xe lè lưỡi: "Sao ông chọn xe chở của độc thế này?".

- Yên trí, tôi cùng ông chia sẻ với nhau; nói dại lỡ có làm sao chắc ta chả kịp biết đau đớn là gì?

Chúng tôi cùng cười mà không thành tiếng.

Họa sĩ Hoàng Tài Vị ngồi xe sau, chở đạn B40. Đoàn xe xuất phát khi đêm xuống. Đèn gầm mờ quá, tôi nhìn con đường trước mũi xe một lát mắt đã cay xè giàn giụa. Thương anh em lái xe biết bao? Có lẽ khi về già (nếu còn sống) tất cả các anh sẽ bị mắc bệnh quáng gà. Cái đèn nhỏ xíu đã thụt trong gầm xe lại còn phải trát thêm bùn để tránh khí tài quan sát ban đêm cực kỳ hiện đại của không quân địch...

2-11-1972

Ban chỉ huy tiểu đoàn 101 trú quân dã chiến ven một dòng suối hẹp. Con suối hoang sơ bỗng chốc bị đoàn xe sục nát, nước đục ngầu và đầy váng dầu. Điện thoại réo liên tục. Chính trị viên phó Giảng nhắc các "xê" giấu xe thật cẩn thận và phải cắt người canh gác: "Này, các ông cử người gác thật nghiêm mật. Xe đẩy chất nổ, nhỡ dân công hỏa tuyến mò vào xem, thuốc lào, thuốc lá thì bỏ bố". 

Họa sĩ Vị cứ loay hoay với mấy cuộn giấy to. Cậu ta còn khệ nệ ôm cả mấy tập tranh "Đường ra tiền tuyến", nói là để quẳng cho mấy trạm ba-ri-e ở tuyến trong. Mực nho của Hoàng Tài Vị đổ ra áo lót đen ngòm, thối khăm khẳm mùi keo da trâu.

Hai máy điện thoại réo như phát rồ. Một chiếc gào trong nội bộ, chiếc kia báo cáo với trung đoàn và Bộ tư lệnh ... ấy vậy mà có lúc Giảng vẫn đùa được với tổng đài “Sông hương":

- Thế nào, trên đó có "em” không? Tên ai là Lan vậy? Ồ có nữ thì đã việc gì "Giường chật thì phải nằm kề, chân tay co lại động hề gì em". Thế ra tổng đài mà không có nữ thật à?...

Máy bên kia một cán bộ nói với cấp' trên:

- Dạ, xin khất đến 8 giờ tối, chúng em bận quá chưa tổng hợp được ạ!

Dưới suối xe của C3 đi lấy hàng, va quệt vào cây, đá sầm sầm. Buổi chiều đã tắt nắng trên các vạt rừng. Giữa không khí ồn ào căng thẳng mà cái đài Liđô trên võng vỏng ra một giọng nữ thẻ thọt như đọc truyện đêm khuya.

Đêm nay cả đoàn nằm lại chờ xăng. Tiểu đoàn trưởng Tuất không ngủ được, ôm khư khư cái máy điện thoại để đợi lệnh trung đoàn. Ngọn đèn ác quy vàng như ngái ngủ. Ngày mai dứt khoát đoàn xe phải chạy mà 2 cái xe téc xăng sa sẩy ở đâu vẫn chưa vào...

Một loạt tiếng nổ khiến rừng rung lên bần bật. Anh em lái xe báo cáo máy bay địch rải bom bi xuống tuyến đường. Toàn bộ khu giấu xe như nín thở.

3-11-1972

Tham mưu trượng Đôn cao gầy, ho khàn cả tiếng, nói với anh hùng Đỗ Xuân Chiến: "Lực lượng xe phải đi hết sức phân tán. Đài 15W đặt trên xe đì đầu. Đến nơi nghỉ cán bộ canh gác cho anh em lái xe ngủ, nếu có máy bay thì báo động. Nhớ giấu xe theo đội hình zích zắc?".

Trong bữa cơm không đào đâu ra chiếc thìa, cậu liên lạc múc cơm ra bát bằng cái chén uống trà đã sứt quai.

Tiểu đoàn phó Đỗ Xuân Chiến hàm râu rậm tua túa như gai quả dẻ.

Tiểu đoàn trưởng Tuất xăng xái tới lui như không biết đến từ "ngồi", đôi ủng lúc nào cũng ọt ọt dưới chân.

Buổi sáng trời đột nhiên lóe nắng, gió rừng lao xao, tuy nhiên khí hậu cuối thu vẫn lành lạnh. Tham mưu trưởng Đôn và tiểu đoàn trưởng Tuất mỗi người một máy điện thoại, sợ ồn, hai người ngoảnh ra hai phía.

Tham mưu trưởng Đôn:

- Thế nào? Hai cái téc xăng chưa lên à? ối giời ôi, nhỡ kế hoạch to rồi!

Tiểu đoàn trưởng Tuất: 

- Xê 2 đâu? Thông hả? Dồn xăng gọn cho 2B đi trước. Téc còn lâu mới lên! Tháo xăng trong xe ra, dồn cho 2B đi trước, nhớ chưa? hướng đông thiếu đạn là tớ và cậu mất đầu, nhớ chưa?...

4-11-1972

Đại đội 2 chuẩn bị lên đường. 

Khu trú quân của họ vốn là dãy lều tạm đã bỏ không của một đơn vị dân công hỏa tuyến. Sáng nay xe chở xăng đến. Trời chuyển gió mùa đông bắc nên cung đường mưa rét và lầy lội. Các chiến sĩ lái xe ra bãi chuẩn bị tiếp xăng, sương mù luồn vào các hẻm rừng đặc đến nỗi không nhìn rõ mặt nhau, chỉ nghe tiếng chặt lá ngụy trang, tiếng hát, tiếng gọi nhau í ới.

Trung đội trưởng Trung đội 1 có cái tên gọi "đau cả mồm": ông Quải! Quải kể chuyện năm ngoái nhân dịp công tác ra Bắc được ghé thăm nhà. Trận lụt giữa năm 1971 to quá, phải thuê thuyền về Nam Sách (Hải Dương) hết sạch tiền, khi đi đành xin tiền vợ, nhục quá!

Mấy cậu y tá, nuôi quân nô vật nhau kêu oai oái như con gái. Chiến sĩ lái ra khỏi xe, vai đeo ba lô, tay cầm cuốc xẻng chuẩn bị chống lầy. Những con chão chuộc trong khe đá kêu uộc uộc. Bi đông chạm vào bát sắt lanh canh. Mưa rơi nặng hơn, ràn rạt trên mái lán. Mấy phái viên của Bộ tư lệnh cũng ra xe, lủng lẳng điếu cày bên cạnh ba lô. Đài Hà Nội tiếng Kim Liên đang hát chầu văn. Anh nuôi dặn lái xe:

- Mày đi kiếm lấy cái dũng sĩ nhé?

- Ừ! tao đi đây?

- Mày ở lại à?

- Ở lại là thế nào, Mỹ sắp thua rồi!

Những bộ quân phục bê bết dầu trộn bùn đất đi qua lán chỉ huy đại đội. Một chiến sĩ hát to: "Ta đi trước hàng quân, tiến về giải phóng quê hương, tiến về...".

Đại đội trưởng Thông hét vào máy điện thoại:

- Đề nghị tiểu đoàn can thiệp với bộ phận tiểu tu cho tôi đổi một cái bình điện, vượt trọng điểm mà máy lịm phải xuống quay ma-ni-ven thì hao xương máu lắm!

Chính trị viên Hào đọc mệnh lệnh hành quân, tiếng hô "Quyết tâm? Quyết tâm!" được rừng già phản lại, ngân dài. Các chiến sĩ nổ máy ẩm ầm, nhiều tiếng đùa tếu như gào lên:

- Ai mua vé xe đi Đông Dương không!

- Xăng lẫn nước lã sợ pan bỏ mẹ!

- Thôi đi, giãn ra các bố

Đoàn xe chồm lên, máy móc, cánh cửa long xồng xộc, tôi ngồi giữa 2 lái xe: Quynh (quê Thủy Nguyên, Hải Phòng) và Quang (Nam Đàn, Nghệ An). Xe số 4918 bị bom đánh hỏng két nước, phải hàn tạm để đi. Xe không kính, nước chảy vào ca-bin rong róc làm ướt quần áo lạnh run người. Quynh hơi thấp nên phải đệm thêm cái chăn chiên để nhìn rõ mặt đường. Cứ vài kilômét xe lại lẹt bẹt pan xăng.

Trời tối nhanh, xe chạy qua những trọng điểm cây cối xác xơ. Vài công sự cao xạ bên đường đã kéo pháo vào phía trong, chỉ còn lại những đống vỏ đạn 37 ly lấp xấp nước. Quang bảo: "Nếu có máy bay thì bỏ mẹ, các bố cao xạ thả nổi đèo này để kéo vào tuyến trong cả rồi!". Rất nhiều xác xe cháy rải rác dọc đường. Cầu trời đừng sa lầy ngay trọng điểm! Gió lạnh rít lên như bão. Quynh châm cho tôi một điếu thuốc lá, rít lấy rít để cho đỡ lạnh.

Sương mù đặc đến nỗi đèn gầm không đủ rọi qua, xe phải bò rất chậm. Tôi có cảm tưởng là lái xe điều khiển bằng cảm giác, thói quen chứ không phải mắt nhìn ... 

Trạm chỉ huy giao thông T40 nằm dưới một khu rừng cây to, khói bằng phẳng. Trạm này trông như quán nước bởi cái mái nhô ra, bàn nửa đặt máy điện thoại màu đen giống như cái máy xay cà phê. Tiểu đoàn phó Chiến gọi điện cho BT9 xin chỗ tập kết: 

- Alô! Chúng tôi còn phải chờ cái "téc" đưa nước đến. Hai "téc" đến hôm qua một "téc” toàn nước lã thôi..

Anh em ngồi trong trạm cười ồ vì kiểm "mật ngữ" nửa nạc nửa mỡ của anh. Hai chiến sĩ gác ba-ri-e vẫn cãi nhàu là nếu đường dây chập mạch thì tổng đài biết được không.' Trời mưa sậm sụt. Mệt, lạnh, buồn và sốt ruột...

Hơn 10 giờ đêm đến nơi tập kết. Giấu xe xong các chiến sĩ bấm đèn pin như đàn đom đóm tìm nơi ngủ. Nơi này là khu kho đã bỏ đi, nhà sập, mái tranh sẽ xuống sặc mùi ẩm mốc, lũ vắt rừng ngủi thấy hơi người đồng loạt cất cổ lên để tìm, giống như hàng ngàn chiếc đinh biết đung đưa. Anh em lao xao trong đêm:

- Mẹ kiếp, cái này nó dỡ hết mái rồi!

- Cẩn thận, cái xà mọt gãy vỡ sọ?

- Nổi lửa lên em, đánh Mỹ đêm ngày.

- Ông nào rọi đèn lên trời đấy, muốn cắt hộ khẩu à?

- Thôi, ổn định rồi ngủ di các bố! Cay mắt quá.

Nhộn nhạo một lúc. Rồi im lặng. Tiếng gió thổi trên vòm cây cao và tiếng máy bay ì ầm như xay thóc. Ai đó lén bật lửa hút thuốc trong màn. Nằm không ngủ được nghĩ mà thương mình, thương nhau; không biết tất cả những cánh võng nằm ở đây có cùng về tới đích khi đất nước hòa bình?...

8-11-1972

Hôm nay là ngày bầu cử Tổng thống Mỹ. Trong khi đợi qua phà dã chiến anh em lái xe bình luận và có người phán đoán Ních-xơn sẽ thắng Mắc-ga-vơn.

Một cậu ngồi tựa vào cái bậc lên xuống của xe Rin 157 rít xong điếu thuốc lào, quay sang góp chuyện:

- Tớ bảo đảm là Ních-xơn có chồm hỗm ngồi trên ghế Tổng thống lần nữa cũng chẳng làm gì nên chuyện. Mỹ bết lắm rồi? Chắc thế nào hắn cũng phải ký kết thôi, cồ lẽ vì vậy mà trên yêu cầu ta phải vận chuyển cực nhanh, cực gấp thế này.

Hai chiến sĩ công binh đi kiểm tra đường về thấy hòm đạn B40 của một xe nào đổ bị cây đường kín gạt rơi. Họ vác bộ 3km đến bãi xe và nói: "Các bác cho em gửi hòm đạn này vào mặt trận!"... 

11-11-1972

Đoàn xe rẽ sang đường 25, nghỉ lại trên một đoạn đường rừng toàn tre. Đường thông thống đi dưới vòm tre giao nhau như một làng nào đó ở vùng Bắc Bộ. Tại đây có câu lạc bộ, nhà làm bên vệ đường, vách ghép cả thân tre, mái bằng rất đẹp. Bên cạnh đó có dãy bàn ăn, quầy hàng, và tấm biển "Phố Hàng Tre". Một lái xe nói: "ở đây không có nữ, toàn cánh đực rựa mà ăn ở cầu kỳ lãng mạn ghê?".

Trước nhà ban chỉ huy là panô tranh cổ động vẽ người lái xe tay cầm vô lăng, phía sau có nhiều nòng pháo, người vác hàng, máy bay rơi, đồn giặc cháy. Hàng chữ to chạy dài: "Chớp thời cơ?".

Đúng là người lính Trường Sơn đã chuẩn bị cho cuộc sống ở rừng lâu dài. Có lẽ sự "cầu kỳ" trong cuộc sống làm cho họ đỡ nhớ hậu phương chăng?

12-11-1972

Hôm nay mò sang đi cùng xe 5620 của Nhị (quê thị xã Hòn Gai). Xe chạy ban ngày qua những con đường trống trải và nhiều đèo dốc.
Rồi lại rừng. Các trạm ba-ri-e dọc đường nuôi rất nhiều gà. Gà tìm ăn lang thang trên đường rừng, vì vậy để phòng cánh lái xe "háu ăn và hiếu chiến" họ cắm biển ở hai đầu trạm khoảng cách mỗi bên chừng 1km, đề: "Chú ý? Trạm ba-ri-e có nuôi gà nhà. Đừng bắn!". 

Nhị bảo tôi: "Cái thằng Thăng đi trước kia kìa, một lần lùi xe vào cua bị lật nghiêng bánh lên trời ở đường 20. Các cô thanh niên xung phong kéo đến hỏi vì sao, hắn sĩ diện nói: Có gì đâu, anh lật ngược để tra dầu.

Qua các trọng điểm ác liệt vẫn còn đó những xác xe bị bắn cháy từ mùa khô trước. Nhị bảo đó là tội ác của AC.130 (máy bay có khí tài hồng ngoại). Đèo cao, trống trải, nếu có máy bay chắc ở độ cao nào lũ Pi-lôt cũng nhìn thấy xe đi. Cả đoạn đèo giờ đây là vệt bụi kéo dài tỏa lên nền trời. .

Gần tối cả đoàn xe tập kết ở Binh trạm 35 để chờ lệnh phân hàng cho từng hướng chiến trường. Cùng trung đội trưởng Tỉnh đi kiểm tra dọc hàng xe, nhìn lũ xe bẹp thêm dúm dó qua chặng đường mấy trăm cây số. Tỉnh chép miệng:

- Khốn nạn, bây giờ phải gọi là lũ "cộ" chứ xe pháo gì? Năm 68 tôi đưa một đoàn xe hỏng ra Hà Nội đại tu; lũ Zin 157, Hồng Hà, cái thì mất thùng, cái không tai không mui, gãy ba-dờ-xốc kéo nhau, chồng lên nhau như đực cái mà rông trên đường nhựa. Xe rão khuỷu, các bố tài lại phởn chạy tốc độ nhanh nên đầu ngúc ngoắc, bánh như múa võ trên đường làm dân dạt sang hai bên, ôm xe đạp nhảy nhào xuống ruộng vẫn chửa cảm thấy yên tâm! Về đến Hà Nội mà xe cũng chỉ có đèn gầm. Đèn gầm yếu hơn đèn đường nên bật hay chưa có ma nào biết. Công an thổi còi: "Đồng chí đi đêm không bật đèn người ta biết đâu để tránh?". Tôi cãi: "Vẫn có đèn đấy chứ?". Xuống kiểm tra mới biết cái liều!

17-11-1972

Một ngày có tới 2, 3 cái lệnh khác nhau về hướng trả hàng, cánh lái xe cực kỳ sốt ruột.

Cuối cùng thì nhóm chúng tôi trả hàng cho kho K7. Đường vào kho ngập bùn, xe chạy trên gỗ chống lầy kêu giòn giã như dàn nhạc gõ. Những kho gạo, muối, đỗ xanh đầy tận nóc lướt qua. Tiếng hòm xiểng va chạm. Nói cười, khói thuốc lào. Chiến sĩ kho tất tả viết thư gửi về hậu phương. Các sàn xe bây giờ trở nên trống trải đầy lá rụng. Một con chuột ở trên xe không biết lên từ chặng đường nào bị các chiến sĩ xô hòm đạn kêu choe chóe. Trên các hòm đạn hỏa tiễn ĐKB ghi bằng tiếng Việt "Vận chuyển, cấp phát, sử dụng phải cùng lô cùng số”.

18-1-1972

Trở ra mưa mỗi chặng lại lớn hơn. Giữa chặng nghỉ anh em phải thay nhau cầm ni lông mà che để nấu cơm ven suối.

Xe nhọc nhằn leo dốc. Lầy, phải tời, co kéo lẫn nhau mỗi giờ chỉ đi được chừng 1km. Xe xuống dốc không phanh nổi, trượt ào ào như đi máy bay. Một xe kéo pháo ngược chiều lao xuống vực thẳm, vỡ tan. Anh em đang kéo những người tử nạn từ vực lên mép đường, máu nhuộm đỏ các áo trấn thủ. Anh em lái xe tiểu đoàn định dừng xe trợ giúp thì cánh pháo binh nói: “Các anh cứ vượt đi, xe ùn ở đây càng thêm nguy hiểm”.

29-11-1972

Bị sốt rét nặng nên phải nằm lại trạm xá Tiểu đoàn 35 công binh. Cạnh giường mình là một bệnh nhân tâm thần. Cậu ta trạc 19 tuổi, gầy nhưng đẹp trai, bị sức ép nặng.

Cậu ta vốn là pháo thủ 130 ly (kế toán) nên suốt ngày lảm nhảm những "sin-cốt-tang-trục tung-trục hoành". Cậu ta nói về "kinh tế hậu phương", "kinh tế Nhật Bản", “lý tưởng và ước mơ"... Cậu ta xưng em ngọt xớt với tất cả những cô gái ở đây ...

Chính trị viên phó tiểu đoàn - anh Thái Sẩm đến thăm chúng tôi. Mới trông anh tôi cứ nghĩ người Lào (da ngăm đen). Anh gầy guộc vì sốt rét. Quân của tiểu đoàn Thái Sẩm (nhất là lính nữ) đều sốt rét nặng và do tiêm thuốc, rất nhiều người bị áp-xe mông. Từ phòng kín các y sĩ rửa khối áp-xe cho họ, tiếng các cô gái trẻ đau đớn hét lên nghe đến xé lòng. Hết người nọ làm thuốc tiếp đến người kia, gần như suốt ngày chúng tôi nghe tiếng hét. Nhìn cô y sĩ Hòa, thú thực, trông còn vêu vao hơn một số bệnh nhân...

Thái Sầm quyết định cho chuyển cậu bệnh nhân tâm thần về tuyến sau. Cô hộ lý Hà mặc áo blu dụi dôi mắt đỏ hoe nói với người y sĩ hộ tống bệnh nhân: “Anh ấy chuyển về viện nào chị nhớ ghi địa chỉ cho em nhé!". Và như không thể nào nén nổi, Hà bật khóc nức nở.

Ở trạm xá này nhiều chuyện hiện hữu mà như bịa. Cậu Xương y tá của đoàn xe sốt rét lâu ngày chân tay gầy đét như tượng Tuyết Sơn, đi không vững. Sốt trên 39 độ vậy mà vẫn nằm hát trên giường, hết "Đường Trường Sơn xe anh qua" đến "Những cánh chim Hồng Gấm"... Cậu ta hát say sưa cho đến khi mệt lả thở hổn hển, nằm ngây ra nhìn cái dây chuyền huyết thanh đang nhỏ giọt...

19-12-1972 

8 giờ tối mở đài Tiếng nói Việt Nam nghe tin máy bay đánh phá ác liệt thủ đô Hà Nội và Vĩnh Phú, Hải Phòng... Dã man nhất là địch dùng B52 ném bom rải thảm. Phố phường đông dân như vậy con người sẽ sao đây?

Hy vọng của việc ký kết ngừng bắn không còn nữa. Chúng ta chỉ còn đánh, đánh mạnh mẽ hơn! Nhưng nếu Hà Nội không trụ vững thì con đường Hồ Chí Minh sẽ ra sao? Bệnh nhân, nhân viên trạm xá lặng đi khi nghe đài. Mọi người ít nói với nhau hơn.

21-12-1972

Địch đánh mạnh ở Hà Nội, Vĩnh Phú, Hà Tây, Hải Phòng, Nghệ An, Thanh Hóa. Vụ Báo chí Bộ Ngoại giao ta họp báo, một số giặc lái B52 được đưa ra trước cuộc họp và chúng đã được phép phát biểu ý kiến. Tối ngày 21-12 đài Tiếng nói Việt Nam đưa tin Bộ chỉ huy các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam Việt Nam ra lệnh ngừng tiến công quân sự trong ngày lễ Nôen và Tết dương lịch năm 1973.

Anh Thái Sầm đến thăm tôi và nói: "Có lẽ đồng hương phải đi ra thôi, sốt rét ác tính kéo dài nguy hiểm mất. Tôi gửi anh theo xe văn công binh trạm, nếu chúng ta còn sống sẽ về Hà Nội tìm nhau!". 

Chia tay anh cảm thấy buồn, cảm thấy chiến tranh đang tới đỉnh điểm rồi... không biết Hoàng Tài Vị ra trước đang ở đâu?

29-12-1972

Chiều xuống nhá nhem, mưa lạnh.

Chiếc xe "Vọt tiến" của Ban vận chuyển chở tiếp đội Tuyên truyền văn hóa về Binh trạm bộ. Mấy hôm nay đường 20 bị đánh phá dữ dội vì địch muốn cấp thời chịt cổ con đường quan trọng miền Bắc tiếp tế cho miền Nam trong giai đoạn cuộc chiến đầy kịch tính.

Trời mùa Đông mù mịt trong mưa lạnh. Bom B52 rùng rùng, phản lực rít như xé vải. Đạn cao xạ vút lên rạch trời đêm ở phía trước phía sau. Xe liên tục đi qua những điểm máy bay vừa đánh phá, mùi bom khét lẹt.

Tới ki-lô-mét 47 thanh niên xung phong ra hiệu dừng lại vì B52 vừa rải thảm ki-lô-mét 44. Tắc đường! Trời càng khuya càng rét dữ, xe ùn lại dài dằng dặc... Có tiếng súng báo hiệu thông đường. Từ đỉnh đèo nhìn xuống con đường vòng vèo gấp khúc, đèn xe như sao sa. Cánh lái xe bất chấp cái chết, bật pha chạy hối hả cho kịp cung chuyến theo mệnh lệnh đặc biệt. Đèn xe kéo thành chuỗi dài ven sườn núi đá. Hai bên đường mưa thế mà lửa vẫn cháy, những thân cây to lem lém biến thành cột lửa. Các cô thanh niên xung phong và bộ đội công binh thấp thoáng san lấp hố bom trong ánh lửa bom, ánh đèn xe. Liệu có ai dựng nổi trường đoạn phim này không - về một đêm ác liệt mà kỳ vĩ trên con đường 20 quyết thắng?

Xe đang xuống dốc đá ki-lô-mét 32 (nơi địch luôn ném bom B52 dữ dội nhất) thì đột nhiên chớp lửa bùng lên lóa mắt. B52 rồi! Tiếng nổ váng óc, chớp nhoáng nhoáng, đá chụp xuống như mưa. Hồng Liên hét vào tai tôi: "Anh ơi nhảy xuống đi?". Tôi văng người ra khỏi xe, ngã sấp xuống mặt đường. Đợt bom thứ 2 lại nhoáng lửa đỏ bừng, tai ù đặc. Mọi người cố trườn vào gầm xe. Hơi bom nóng rát như ai phun lửa vào mặt, không kêu được vì cổ họng đầy bụi đá...

Đợt bom thứ 3 lướt qua xe, nổ tiếp về phía trước. Những quầng lửa đỏ và nóng quá. Dứt tiếng bom đợt 3 nghe đá rơi biết là mình còn sống nhưng không dám tin là sự thật. Thử cựa quậy hai chân và hai tay: được. Tôi quờ tay ra sau: lưng áo trấn thủ bị xé làm đôi như cắt kéo song không thấy máu. May rồi? Tôi hét: "Có ai việc gì không?"

- Có người bị thương rồi!!!

Trên xe có người không xuống kịp. Tai ù đặc, choáng váng nhưng vẫn nhận ra diễn viên Kim Định đang quằn quại giữa đống hòm xiểng, ba lô trong ánh đèn pin xuyên qua bụi khói. Người Định không có máu, có thể đá đã rơi vào sống lưng. Lao xao tiếng hỏi nhau. Máy bay phản lực lại ào qua, ai đó kêu thất thanh: "Tắt đèn đi!” Tiếng lái xe:

- Tất cả lên xe! Chạy gấp thôi!

Trên thùng xe diễn viên Thúy Vinh ôm lấy tay tôi run rẩy:

- Vinh làm sao không?

- Đá rơi vào người. Đau quá?

- Thôi được rồi, yên trí qua trọng điểm đã.

Lái xe thay bóng đèn bị vỡ. Két nước hỏng chảy róc rách. Xe nổ được máy, mọi người bừng lên hy vọng khi đèn pha sáng chiếu rõ khói bom và bụi đá. Xe lộc cộc lao đi như cái diều đứt dây. Nhưng đường tắc cả trước lẫn sau vì những thân cây, những tảng đá to choán hết mặt đường. Chỉnh hét: "Chạy bộ qua vùng bom!".

Tôi và Hồng Liên dìu Vũ Bảo (bị thương vào chân). Lái xe bắn súng gọi cấp cứu nhưng súng tắc, đạn nổ rời rạc. Một sức mạnh ký lạ khiến chúng tôi bìu díu nhau, cõng nhau vượt qua trọng điểm. Cảm thấy gan bàn chân đau nhói, bây giờ mình mới nhận ra mất một chiếc dép cao su, còn chiếc kia đang bám trên... đầu gối. Phía sau súng vẫn nổ. Hai thanh niên xung phong chạy tới ném cho Bảo một cuộn băng, bắn 4 phát súng rồi chạy vụt đi... .

Trong hầm trạm ba-ri-e, Kim Định đau quằn quại. Hai người bị sức ép nặng ngất đi giờ đã cựa quậy chân tay. Tai trái mình rỉ máu, không nghe rõ... Đại đội trưởng thanh niên xung phong nói:

- Chúng tôi sẽ điều xe chở các anh chị về Binh trạm. Chiếc xe hỏng và tư trang chúng tôi sẽ tìm cách cứu ra khỏi vùng bom.

Bảo nói: "Chắc là đàn nhị vỡ hết rồi, đau hơn là mất cái ác-coóc, gia tài chính!".

Người lái xe cấp cứu đến đón chúng tôi ôm lấy Kim Định: "Thôi chết, chị này hay hát Người ơi người ở đừng về!

Một tốp người từng được gọi là văn công Binh trạm, một gã phóng viên sốt rét trông thảm hại, tất cả như vừa được moi lên từ vũng bùn. Xe chạy một đoạn đã lại vang lên đùa tếu. Ai cũng thấy mình may mắn nhất đời Ai cũng nói lúc ấy mình chẳng nghĩ gì, chỉ ôm đầu chờ đợi... .

1-1-1973 

Vẫn sốt, nằm trong hang đá của Binh trạm 14. Chợt nhớ hôm nay là Tết dương lịch.

Lần đầu tiên tôi gặp Phạm Lê, người có nhiều bài thơ xúc động về đường 20 gửi đăng báo Trường Sơn. Trông anh gầy và loắt choắt, toàn bộ sinh khí dường như tập trung nuôi dưỡng mỗi nụ cười. 

Cố uống nết mấy viên B1, mong chóng khỏi sốt để trở về với Tòa soạn báo. Trưởng ban Biên tập Lục Văn Thao chắc đang nóng lòng chở bài viết về chuyến vận chuyển đột xuất và lớn chưa từng có trên đường Hồ Chí Minh lịch sử.

Trước mặt tôi là ba cô gái mười tám đôi mươi và một đứa nhỏ chưa đầy một tuổi. Phía xa, nằm trên võng, một cô gái đẹp đang đọc sách, người đứng tuổi hơn.

Đứa bé khóc nhè. Cô đang bế nó nựng:  

- À ngoan chứ, Ngọc của mẹ sao nhè thế, xấu lắm?

- Ra mẹ bế nào, con ngoan của mẹ? Ngọc phải ngoan chứ!

Cô thứ hai âu yếm. Cô khác vỗ vỗ rồi chìa tay ra bế nó. Nó không theo mà cũng không ngẩy đi. Cô đang bế nó chạy tới phía trước bứt cho nó một bông hoa. Đứa trẻ bũm bĩm cầm hoa, nhìn hoa. Ánh nắng hồng thêm bông hoa, hồng nét mặt đứa trẻ. Cô gái thứ ba đã thổi nguội cốc sữa cất tiếng gọi:

- Ra đây với mẹ? Ngọc ăn sữa, ngoan ngoan nào?

Thì ra nó nhè vì đói. Được ăn nó húp hết thìa này thìa khác. Nó giằng lấy cốc và giữ rất vững. Cô gái cho ăn khéo tay giữ cho sữa khỏi bắn ra ngoài.

Ăn xong, nó ngước nhìn về phía chiếc võng và nhoài người muốn bò tới. Cô gái nằm trên võng lúc này mới cất tiếng:

- Nào ra đây với mẹ!

Nó được bế tới. Một đứa trẻ mà bốn cô gái đều nhận là mẹ.

- Ai là mẹ nó? Mẹ của bé là ai? Bố của bé là ai? Tôi lựa lời tìm hiểu.

Mỗi cô nói một cách.

- Bố cháu là cán bộ phụ trách trạm giao liên ạ!

- Bố cháu là chiến sĩ lái xe đấy ạ!  

- Bố cháu là xạ thủ pháo cao xạ bắn máy bay Mỹ.

- Không, bố cháu là chiến sĩ công binh chứ

Các cô vừa ỡm ở vừa tinh nghịch trêu lại tôi.

"Ừ mà có lẽ đây là con nuôi chung của các cô". Con nuôi thì nó cũng phải có mẹ chứ! Nhưng rồi tôi cũng dễ dàng nhận ra ai là mẹ nó. Đôi mắt của bé hao hao nh đôi mắt của cô gái đã cho nó ăn sữa. Nhưng đôi môi nụ cười của bé lại thoáng nét của cô gái nằm võng. Tôi không được gần gũi con tôi lúc chúng chưa đẩy một tuổi. Nhưng tôi đã cảm nhận được tiếng nựng và cách bồng bế của chính người mẹ có cái dịu dàng rất dễ nhận ra. Cô gái nằm trên võng ru nó không à ơi, hình như cô không biết hát ru, lúc thì nửa ngâm thơ, nửa giọng hát. Không hát con cò... mà lại hát "con cọp trong hang chạy ra"... Tuy vậy tôi vẫn cho rằng đó mới chính là mẹ của bé.

Nó đã soài tay sờ vú. Đôi vú của người đã trở thành mẹ tất nhiên khác đôi vú của cô gái chưa từng là mẹ. Cô kéo chăn đắp lên ngực mình, đắp kín ngực cho bé, chảy xòa xuống mép võng. Cô gái đứng bên võng nhắc hẳn chiếc chăn giũ giũ đắp lại cho hai mẹ con.

Ôi chao! Tôi đã nhìn thấy gì?

Cô gái nằm trên võng cụt cả hai chân. Vậy mà cô là một người mẹ trong hoàn cảnh nào đã sinh ra bé. Cô đang nuôi con giữa tuyến đường Trường Sơn khét mùi bom đạn. Nỗi gian khổ của người mẹ trước mặt tôi đáng thương biết bao.

Cô gái ấy có đôi mắt vừa hiền dịu vừa mơ màng. Đôi mắt như thế tôi đã từng bắt gặp ở các cô gái đẹp nông thôn vùng đồng bào theo đạo Thiên chúa. Đôi mắt con gái đồng trinh. Đôi mắt trong tranh Đức Mẹ, có cái nhìn rất gần gũi mà cũng rất xa xăm. Người mẹ đó chuyển giọng như lời hò:



Tiếng bom nổ ngắt tiếng ru của chị. Tiếng nổ ở phía xa xa. Hai cô gái vội vã chuẩn bị tới chỗ có bom nổ. Một cô ở lại với chị ...

Nghề làm báo của tôi, có điều kiện đi qua nhiều trạm giao liên trên tuyến đường Trường Sơn. Đến đâu, ngoài những việc thâm nhập thực tế tôi có đem chuyện gặp người thương binh cụt hai chân có đứa con kháu khỉnh và anh em ở các trạm giao liên đều nói:

- Vâng biết chứ! Chính chúng tôi cáng chị đó theo đường giao liên mà!

- Tôi là người chuyển tiếp chiếc cáng đó. Chị cụt cả hai chân phải không? 

- Chị đó là một chiến sĩ giao liên xuất sắc đấy. Thế nhưng...

Tôi đã tìm gặp các chiến sĩ ở trạm giao liên khác nhau nghe kể về chị. Người nói chuyện với tôi nói đến câu "thế nhưng"... bỗng dưng lại có nét mặt vừa buồn buồn, vừa trầm ngâm, tư lự...

Do vốn tính nghề nghiệp lại vừa có sự đồng cảm với hoàn cảnh của chị, tôi quyết tìm hiểu như tìm ẩn số trong bài toán khó. Lần lượt chắp nối những thông tin có được vào hồi tháng 3 năm l975:

Tôi có dịp tới Buôn Ma Thuột mới được giải phóng chưa quá một tuần lễ. May mắn, tôi gặp Lục Văn Chiến, một đại đội trưởng. Anh tâm sự với tôi gần như hết đêm giữa doanh trại Sư đoàn 3 quân đội ngụy. Nâng cốc cà phê ngon, anh nhấp từng ngụm rất nhỏ và trầm ngâm đáp lời tôi: .

- Có phải tên cháu là bé Ngọc, chị ấy tên là Thanh?

- Tôi chỉ thấy người ta gọi cháu là Ngọc và gọi chị là chị Ngọc. Anh đã gặp cháu và chị đó rồi sao?

- Không, tôi không hề biết mặt.

- Vậy sao anh biết tên mẹ, tên con rõ ràng như thế?

- Vì tôi là bạn rất thân của Sơn. Sơn đã kể, đã tâm sự đã gửi gắm lòng mình cho tôi.

Ngoài trời, từng cơn gió cuối mùa khô ào ạt thổi như có sự thôi thúc câu chuyện mà Chiến sắp kể. Nhấp thêm ngụm cà phê, Chiến nói tiếp:

- Sơn là đại đội trưởng cùng tiểu đoàn, quen biết tôi qua những lần cùng họp hành, cùng nhận lệnh chiến đấu. Anh có khuôn mặt vuông chữ điền, da sạm nâu như dân Tây Nguyên, đôi mắt hơi to, lanh lợi khi nhìn, luôn nhìn thẳng. Anh ít nói: Khi nói chuyện thường chăm chú nhận xét người nói, đáp và hỏi những câu cần thiết. Khi đã tin ai thì dốc cả tấm lòng mình. Vâng, anh Sơn đã thổ lộ với tôi tất cả
Hình như Sơn muốn gửi gắm cho tôi nỗi lòng, để nhỡ có gặp không may trong cuộc đời chiến đấu, tôi sẽ là người giúp anh gặp lại chị Thanh, gặp lại bé Ngọc.

Đại đội trưởng ngừng lại khá lâu và đứng lên đi tới chỗ giường nằm định lục tìm một thứ gì đó. Một kỷ niệm của Sơn cho tôi xem chăng? Anh đã quay lại ngồi vào chỗ cũ và trầm giọng: 

- Tôi còn giữ một thư của anh ấy gửi cho tôi cách đây khá lâu, thư ấy đã thành vật kỷ niệm. Tôi định lấy đưa anh xem, chợt nhớ ra là tôi đã gửi ở nhà dân cùng mấy quyển sổ quý của tôi.

Anh bảo tôi cùng đi nằm sẽ tâm sự.

Đêm tháng ba về khuya, Tây Nguyên lành lạnh. Đâu đây gió đập mái tôn, tiếng động như nhịp gõ giữa khu doanh trại rộng. Cây me cao vờn lá trước cửa sổ càn phòng gác hai chúng tôi đang ở. Anh kéo chăn đắp ngực và nói:

- Sơn kể với tôi bằng giọng Quảng Trị - Vĩnh Linh, nơi có con sông Bến Hải. Còn tôi người Bình Thuận, một tỉnh cực Nam Trung Bộ. Giọng nói của tôi khác giọng của Sơn nhưng tôi có thể nói lại với anh gần như nguyên văn những gì Sơn đã kể. Anh em coi như Sơn đang tâm sự với anh, thế nhé. Đây là lời kể của Sơn với tôi; "Tôi vừa tới trạm giao liên lúc ban chiều thì khoảng 9 giờ tối địch trút bom. Bom không rơi vào chỗ chúng tôi mà vào gần lán thương binh cách chỗ tôi khá xa. Trưởng trạm giao liên hạ lệnh cho chúng tôi sơ tán vào khu dự bị và kêu gọi một số anh em cùng đi cứu lửa.

- Hãy ôm vào cổ, để tôi cõng. 

Tiếng máy bay đợt thứ hai xẹt trên đầu. Tôi bò, tôi chạy từ lán có hầm chìm, cuối cùng đưa được một thương binh tới chỗ an toàn. Đặt vội thương binh đó cho anh em khác săn sóc đi cứu thương binh khác. Nhưng thương binh vừa được tôi cứu đã là một trong số những người cuối cùng. Tôi trở về chỗ ngủ đặt mình ngủ lại với giấc ngủ chập chờn. .

Sáng hôm sau tôi tới chỗ thương binh mà đêm qua tôi đã cõng đưa tới. Một em gái đắp chiếc chăn mỏng tới ngực thiêm thiếp giấc ngủ cựa mình tỉnh giấc. Đôi mắt hiền từ bừng tỉnh nhìn tôi. Cô bật người dậy nhưng lại nằm xuống với hai tay vẫy tôi lại. 

- Trời ơi! Thanh, em Thanh!

- Anh Sơn, anh là anh Sơn thật ư?.

Hai đứa cùng một lúc kêu lên: Vui tận đáy lòng. Tôi chạy vồ tới với đôi bàn tay vẫy vẫy thân yêu.

- Đêm qua em đã được một đồng chí cứu sống thoát trận bom thứ ba, nếu không đã không được gặp anh,

Thanh nói trong nức nở rồi òa khóc. Tỏi gục đầu vào đôi cánh tay Thanh và hỏi: 

- Có phải là người đó đã gọi: "Hãy ôm vào cổ, để tôi cõng" đúng không,

Thanh càng nức nở:
- Thì ra người cứu em lại chính là anh.

Y tá của trạm lúc nấy có mặt thấy chúng tôi thân quen nhau cảm động nói: "Cô là người cuối cùng được anh ấy kịp đến cứu”. Đúng là sau đó loạt bom bi cùng bom phá làm sập hầm bay lán rồi. 

Thanh bảo tôi đỡ ngồi lên, dựa lưng vào ngực tôi càng thổn thức nức nở nhắc lại:

- Thế là chính anh đã cứu sống em.

Chiếc chăn đắp ngực cuốn gấp lại đắp chân, Thanh ngồi như người quỳ. Tôi mừng là Thanh không bị thương. Nhưng lúc kéo lại chiếc chăn đã nhận ra, chao ôi, Thanh cụt cả hai chân. Thấy vậy Thanh càng òa khóc ôm lấy tôi “Anh thấy đấy, em đã là thương binh không đi được nữa rồi" .

Tôi đã nói chuyện vui, chuyện buồn với Thanh, an ủi Thanh. Thanh kể lại với tôi kỹ hơn về nỗi buồn mà lúc còn đi học ở trường Hồ Xá, Vĩnh Linh tôi đã biết do người bạn của Thanh kể. Bố Thanh tập kết ra Bắc năm 1954, lúc ấy Thanh mới lên tám, ở lại với mẹ và bà ngoại nơi gần thành phố Huế. Mẹ Thanh bị cưỡng ép lấy một sĩ quan ngụy. Địch đã phát hiện mẹ Thanh hoạt động cho Cộng sản, mẹ bị bắt đi tù và chết trong tù. Thanh trốn theo một cán bộ ra Vĩnh Linh được học tiếp ở Hồ Xá và được biết tin cha là cán bộ quân đội đã hy sinh ở chiến trường nước bạn Lào.

Tôi an ủi Thanh, nhắc lại những câu Thanh đã ghi vào sổ lưu niệm của tôi khi tiễn tôi lên đường đi bộ đội. Tôi nói: "Những dòng chữ kỷ niệm ấy, càng đi xa anh càng thấy như chính là lời của người yêu hứa giữ trọn niềm chung thủy". Tôi nói với Thanh những lởi thành thật của trái tim.

- Anh càng yêu em hơn bao giờ hết tuy hôm nay anh mới ngỏ lởi. Hãy nhận lời yêu của anh em nhé.

Thanh đã từ chối, nức nở khóc.

- Đừng thế anh ạ! Em chỉ xin nhận là em gái của anh.

- Vậy là Thanh đã có người yêu không phải là anh?

- Vâng, em đã có một người yêu. Vâng, người đó là anh. Em vẫn thầm yêu anh, đã ghi những dòng lưu niệm cho anh với tình yêu thầm kín, nhưng... 

- Vậy thì lỗi tại thời gian, 5 năm rồi còn gì, em có quyền yêu người khác vì em đã hứa gì với anh đâu.

- Không phải thế, người mà em yêu vẫn chỉ là anh. Bây giờ... anh thấy đấy em đã là người tàn tật. Anh cần phải có tương lai. Còn em, em sẽ sống trong niềm vui với người anh trai là anh. Nên như vậy anh ạ.

Lòng tôi tê tái vì câu nói của Thanh và cũng thật sự sung sướng vì những câu nói của Thanh. Thanh không bàn cãi một lời nào, chỉ lắng nghe. Cuối cùng Thanh nói:

- Anh nói gần giống những điều em đã nghĩ, nhưng... anh ạ em là người tàn tật, anh cần có hạnh phúc, điều em mong muốn thật lòng chỉ vì quá yêu anh. Hãy hiểu cho lòng em".

Hôm sau tôi tới với Thanh. Tôi không dám nói gì nhiều. Thanh cũng chỉ nhìn tôi im lặng. Tôi nhớ lại hôm tôi mới được nhận tin ở nhà, cũng khung cảnh ngồi đây, tôi đã kể cho Thanh nghe: trong chuyến đi chở nước ngọt tiếp tế cho chiến sĩ Cồn Cỏ, anh của tôi bị trúng đạn trên đường về đã hy sinh lúc thuyền cập bến đất liền. Mẹ và em gái bị sập hầm địa đạo trong trận bom. Em gái được cứu sống. Nghe chuyện buồn của tôi, Thanh ứa nước mắt. Có những người con gái lúc tư lự thì mọi vẻ đẹp hiền hậu hiện rõ hơn, đẹp hơn lên. Thanh là người như thế.

- Em Thanh! - Tôi bỗng gọi to như lúc mới gặp lại.

- Anh bảo gì em? 

- Anh bảo là em hãy nghe lởi anh.

- Anh... Vâng anh... - Thanh nấc lên tiếng khóc. - Vâng, anh đã là người em yêu, em quý suốt đời, anh của em..

Sau đó chúng tôi tổ chức một lễ cưới mà chỉ riêng hai chúng tôi biết. Hoa phong lan màu vàng, màu đỏ treo cành cây trước lán. Một gói trà hương và bao thuốc lá Điện Biên bao bạc. Có cả ít kẹo bọc giấy bóng kính nữa. Mấy bạn cùng lán tới dự, có thêm cả cán bộ trưởng trạm nữa. Tôi định tuyên bố lễ cưới, sau thấy có lẽ như vậy chưa hợp lẽ thông thường của lễ cưới. Tôi tuyên bố là ngày sinh nhật của Thanh, còn tôi là người yêu nay gặp lại. Mọi người chúc mừng chúng tôi khá vui.

Chúng tôi đã sống bên nhau khoảng hai tuần lễ trong mái lán, trên cánh võng. Có những đêm trăng thật là đẹp, đôi cánh võng của chúng tôi đung đưa, ánh trăng xuyên kẽ lá, dòng suối chảy reo tiếng sóng. Ngọt lịm chuyện tâm tình.

Rối chúng tôi đã chia tay nhau. Con đường giao liên phía trước, phía sau mới mở thêm đã khai thông. Thanh được đưa về trạm chuyển tiếp để ra miền Bắc. Còn tôi đi về đơn vị phía Nam.

Kể đến đây, đại đội trưởng lật chăn vùng dậy. Anh lại bàn trà rót một cốc nước rồi để đấy chưa uống. Tôi dậy theo, bật lửa châm một điếu thuốc lá:

- Anh có biết tại sao tôi lại biết tên cháu bé là Ngọc? Sơn còn kể rằng trước khi chia tay, Sơn nói với Thanh: “Nếu có con, là con trai hay con gái cũng cứ đặt tên là Ngọc. Con trai là Anh Ngọc, con gái là Bích Ngọc, em đồng ý chứ". 

Ngồi vào ghế đối diện với tôi, đại đội trưởng Chiến cứ trầm ngâm mãi rồi nói: 

- Mới ngày nào Sơn nằm với tôi cùng mái lán, trải đệm lá rừng, kể lại chuyện tâm tình... Nay chúng ta nằm trên đệm êm nhà gác cao kể lại câu chuyện của Sơn. Anh nghẹn lời:

- Sơn đã hy sinh ở chiến trường Tây Nguyên này, ở sân bay Hòa Bình cách đây không xa cả về thời gian và không gian anh ạ!

Chúng tôi cùng uống chén trà nóng có mùi thơm nhưng chẳng ai nghĩ đến thưởng thức hương vi của trà, trở lại nằm trên đệm ấm mà chúng tôi cứ thao thức cho đến lúc gần sáng mới cùng thiếp giấc...

Miền Nam giải phóng, đất nước thống nhất, hơn mười năm sau tôi có dịp đi nghỉ mát ở Nha Trang, bất ngờ gặp Lục Văn Chiến - đại đội trưởng mà tôi gặp ở Tây Nguyên hồi tháng 3 năm 1975. Chiến về đây dự hội nghị và ra bãi biển tắm. Lâu ngày gặp nhau tay bắt mặt mừng, Chiến đưa tôi vào quán trên bãi biển uống nước dừa. Chuyện qua lại, tôi hỏi Chiến có biết gì về cô Thanh và cháu Ngọc. Chiến reo lên:

- Có có chứ, cháu Ngọc ở gần đây thôi, ngay ở thành phố Nha Trang này!

- Thế ư?

Tôi ngạc nhiên, còn Chiến thì lặng xuống, giọng anh trầm đục: 

- Nhưng chị Thanh thì đã mất năm 1973 ngoài Quảng Bình ở nhà người mẹ nuôi. Chị đã để lại địa chỉ anh Sơn cho bà mẹ, mãi tới năm 1976, Thúy - em gái Sơn nhận được tin và ra Quảng Bình xin đón cháu về nuôi. Tôi đã đi tìm gia đình Sơn để trao lại những vật kỷ niệm cho gia đình: chiếc đồng hồ, chiếc bút máy, cuốn sổ tay ghi nhật ký của Sơn. Tìm mãi và được biết cháu Ngọc đang ở Nha Trang với cô ruột là Thúy. Tôi đã đến nhà Thúy năm 1980... Nếu không bận, chiều nay anh và tôi đến thăm cháu được chứ? 

- Vâng: Chắc chắn là tôi sẽ đến! Anh đợi tôi ở đầu cầu xóm Bóng lúc 6 giờ chiều nhé!.


Những ngày còn lại của đợt nghỉ mát ở Nha Trang, chiều chiều tôi vẫn đi trên bãi cát dưới rặng thông, rặng dừa. Đài liệt sĩ nhìn ra biển khơi, cao chót vót lóng lánh ngôi sao trên đỉnh. Tôi nhìn những em được bố mẹ dắt tay đi dạo cất bước tung tăng. Tôi nghĩ về bé Ngọc, về bố mẹ cháu là hai chiến sĩ đã hiến dâng tuổi trẻ cho đất nước.

Biết bao người, già trẻ, con trai, con gái đang ngụp lặn vẫy vùng với làn nước biển xanh như muốn hứng hết tất cả khí trời và ánh nắng.

Trước mặt là biển xanh
Sau lưng là núi xanh
Trên đầu là trời xanh.
Những màu xanh khác nhau của trời, của núi, của biển .

Tôi nghĩ đến những cái tên đẹp nói lên màu xanh: THANH - SƠN - NGỌC.

Còn ba ngày nữa là đến Tết Nguyên đán, tết cổ truyền của người Việt Nam. Nhưng lúc này ở Lào đang là giữa mùa khô. Thời tiết cứ hao hao. Trời xanh, cao ngằn ngặt. Nắng vàng đặc quánh như tẩm mật. Tình hình chiến sự trước ngày Lào ký hiệp định đình chiến rất căng thẳng. Cậy ưu thế cơ động, địch tổ chức những cuộc đổ quân cướp đất, cắm cờ chủ quyền ở vùng giải phóng. Lực lượng Pa-thét Lào rất mỏng.

Theo yêu cầu của bạn, những người lính tình nguyện Việt Nam được lệnh hành quân khẩn cấp về bảo vệ thị xã. Hơn mười ngày băng rừng, leo đèo lội suối, vượt sông, đi không kể ngày đêm, quên cả cái tết đang đến gần; chiều tối ba mươi tháng một năm bảy ba Trung đoàn mười công binh thuộc biên chế của đoàn đường dây năm năm chín (559) gồm hai tiểu đoàn đã tập kết vào thị xã A-tô-pơ..

Ngay sáng hôm sau các đơn vị đã triển khai trận địa phòng thủ. Trung đội chín nhận nhiệm vụ đào trận địa ngoài hàng rào của ngôi chùa ở trung tâm thị xã. Gần một ngày làm việc cật lực, buổi chiều có ba anh bộ đội cùng đi xuống bến sông. Họ là ba chiến sĩ cùng tiểu đội: Toàn tiểu đội trưởng cùng Hòa và Quân hai chiến sĩ thuộc quân số Trung đội chín.

Con đường mòn từ trên phố thoai thoải xuống bến sông.. Đất cát pha mát dịu dưới chân. Dòng Xê Nhầy trong xanh hiền hòa ôm lấy phía đông thị xã. Cách mép nước sáu bảy mét là một đống cây khộp lớn đã khô bong hết vỏ trơ thân gỗ màu nâu già. Chếch bên phải đường xuống bến là một mảnh vườn trồng các loại rau ăn. Ba người lính mồ hôi còn ướt áo đến ngồi trên đống gỗ. Họ nhìn dòng sông, nhìn bến nước khi mặt trời đang xuống dần, sức nóng đã dịu bớt.

Người lính có tầm vóc cao lớn nói: 

- Bến sông chiều tà, nắng vàng, khung cảnh đẹp quá các ông nhỉ? Cảm giác mới thanh bình làm sao. A-tô-pơ có bến sông tuyệt đẹp. Nhìn nó tôi lại nhớ đến dòng sông Mã quê tôi.

Toàn thêm:

- Giá không có tiếng máy bay trinh sát của địch cứ vo ve quần đảo từ sáng tới giờ. Giá không có không khí sôi sục chuẩn bị cho trận đánh thì vẻ đẹp thanh bình của A-tô-pơ thật hoàn chỉnh. Cuộc chiến đấu không cân sức giữa ta và địch sẽ diễn ra bất cứ lúc nào. Địch tập trung tới mười chín tiểu đoàn bộ binh tinh nhuệ, có trực thăng đổ quân, không quân yểm trợ. Ta, một trung đoàn. Thực sự chỉ là hai tiểu đoàn công binh chưa từng qua chiến đấu. Quân số vỏn vẻn hơn bảy trăm. Vũ khí toàn AK, CKC, lựu đạn. 

Hòa cướp lời tiểu đội trưởng:

- Mỗi tiểu đoàn chúng ta có ba khẩu mười hai ly bảy. Đủ sức chơi nhau với lũ máy bay lên thẳng.

- Pháo của ta làm nhiệm vụ "bảo vệ giao thông", chỉ quen bắn đạn lửa ban đêm để lôi kéo, thu hút hỏa lực máy bay về phía mình nhằm chia lửa, hỗ trợ các đoàn xe hậu cần. Nay vào chiến đấu thực sự mọi cái đều ngỡ ngàng, liệu các tướng có đảm đương nổi không hay để chúng đổ quân lọt xuống ngay trên đầu chúng ta . - Toàn vừa chia thuốc hút cho đồng đội vừa nói.

Hòa sốt sắng:

- Bốn năm năm vào chiến trường, mới chỉ giáp mặt Mỹ - ngụy trên đài báo tôi đang ngứa ngáy chân tay đây. Cũng phải chiến đấu một trận ra trò sau này về còn có vốn mà khoe với bà con chứ.

Quân tiếp:

- Điều quan trọng là ta nắm thế chủ động, ăn nhau ở ý chí. Mà thôi? Việc đâu còn đó. Trên tham mưu họ đã tính kỹ mới đưa chúng ta về đây. Nào, chuẩn bị xuống tắm.

- Dầu sao tớ vẫn thấy lo. Đơn vị phổ biến nhiệm vụ quan trọng lúc này là giữ bí mật lực lượng và nghi binh tung hỏa mù. Mong sao địch không dám đổ quân xuống đây. Phải chiến đấu là điều bất đắc dĩ. Các cậu xem cái thị xã nhỏ bé xinh đẹp thế này bỗng chốc bị bom đạn tàn phá thì ...

Câu chuyện tới đây thì trên đầu lối mòn xuất hiện một cô gái xuống bến sông gánh nước. Ba người lính cùng nhìn về phía cô gái. Cô có thân hình thon thả, chắc lẳn. Dáng đi mềm mại uyển chuyển trên đôi chân trần. Đến gần ba anh bộ đội cô cất tiếng chào:

- Xam bai!.

Ba người lính đáp lại:

- Xam bai! .

- Ôi! Cô gái mới đẹp làm sao! Các ông thấy không, ánh mắt cô ấy nhìn dịu dàng. Tôi cam đoan ai bắt gặp cái nhìn ấy cũng thấy tâm hồn như được tắm mát 

Bỗng nhiên, Quân cất tiếng hát. Bài hát ca ngợi những cô gái Lào xinh đẹp mà anh từng hát nhiều lấn trong những cuộc liên hoan:



Tiếng hát như quấn quít theo bước chân cô gái xuống bến nước. Cô hơi thẹn thùng bước đi. Đôi thùng đung đưa đánh nhịp. Hòa và Toàn chưa kịp phản ứng đã thấy Quân đứng dậy bước theo cô gái. Trong lúc cô lúng túng định lội ra xa vục nước, Quân bước đến nói với cô bằng tiếng Việt xen lẫn cả tiếng Lào hiếm hoi mà anh biết:

- Xin lỗi? Tôi, tôi "bò hụ khom Lào" (không biết tiếng Lào). Tôi muốn được lấy nước giúp cô - Quân chỉ tay vào đòn gánh trên vai cô gái và chỉ vào ngực mình.

Cô gái cười chừng như hiểu cử chỉ chân thành của Quân. Quân ngượng nghịu đỡ gánh trên vai cô, anh lội mãi ra xa. Vục đẩy hai thùng nước Quân gánh lên đi thẳng tới chỗ hai bạn. Đợi cô gái theo kịp anh mới trao lại gánh nước.

Toàn nói gần như lời khiển trách:

- Cậu ga lăng và liều lĩnh quá đấy

- Báo cáo tiểu đội trưởng, giúp dân ở vùng mình đóng quân là nhiệm vụ của người lính. Còn liều lĩnh thì không phải mà là dũng cảm, chả phải anh luôn mong các chiến sĩ của mình phải dũng cảm là gì.

Toàn đành cười vì sự chống chế của bạn: 

- Chỉ sợ họ hiểu lầm thôi

Bất ngờ, ba người lính cùng ngỡ ngàng khi nghe cô gái Lào bật nói bằng tiếng Việt. Ngữ âm, như của một người ở vùng Bắc Việt Nam nào đó.

- Cảm ơn anh đã lấy nước cho em. Bộ đội ơi? Anh hát hay quá?. Con gái Lào đến mê anh mất thôi. 

- Ôi! Bậy quá. Tôi chỉ hát cho vui thôi. Chẳng hiểu sao khi gặp cô tôi lại hát thế chứ. Tha lỗi cho tôi nhé, tôi không có ý trêu ghẹo.

- Sao anh nghĩ thế, em có trách đâu. Em nói thật lòng mà. 

- Được vậy thì may cho tôi quá.

- Bài hát thật hay. Em rất thích. Câu đầu của bài hát chính là một câu hò của các chàng trai Lào mỗi khi cùng nhau đến nơi hò hẹn, tâm tình với các bạn gái mà phong tục của Lào gọi là "pay lỉn sao" (Đi chơi với bạn gái.) đấy.

Toàn hỏi cô gái: 

- Cô nói tiếng Việt hay quá! ở đây có nhiều người biết tiếng Việt như cô không?

- Có đấy? Nhưng không nhiều đâu. Em học phò (bố) em mà.

Cô gái gánh nước lên dốc, còn lại ba người lính.

- Các cậu thấy chưa, "tai vách mạch rừng" là đây chứ đâu. Hãy cẩn thận. Phải biết cảnh giác giữ bí mật nhiệm vụ. Thôi xuống tắm nhanh còn về họp.

Họ vừa tắm xong lại thấy cô gái quẩy thùng xuống bến nước, lần này là thùng tưới. Rất tự nhiên, cô hỏi: 

- Các anh ở đơn vị bộ đội vừa hành quân đến tối qua phải không? 

- Sao cô biết?

Toàn lừ mắt nhìn Quân như có ý sợ cậu ta quá nhanh nhảu mồm mép mà quên ý tứ.

Quân tiếp:

- Sư đoàn tôi vừa hành quân đến thị xã đêm qua.

- Anh Quân ơi! Anh đi tưới vườn với em nhé.

Quân ngạc nhiên:

- Sao cô biết tên tôi?

- Em nghe các anh gọi nhau khi đào trận địa. Em biết tên anh từ sáng.

Quân không ngờ suốt buổi sáng nay khi tiểu đội anh đào công sự vây quanh sân chùa, nơi đơn vị được thông báo có thể trong chùa có tình báo được ẩn nấp thì anh đã lọt vào tầm mắt dịu dàng của cô gái. Những lúc giải lao anh còn say sưa hát nữa chứ; bập bùng với cây ghi ta thiếu dây. "Một người lính trẻ đẹp, khỏe mạnh, làm việc mê mải, tính tình sôi nổi, vui tươi chỉ có thể là một người tốt". Cô gái đã nghĩ về anh như vậy và thầm ngượng vì những ý nghĩ vẩn vơ không đầu ấy của mình. Chiều nay cuộc gặp tình cờ như có sự xui khiến sắp đặt khiến cô tự nhiên được xích gần lại với người chiến sĩ ấy.

- Tên cô là gì, có thể cho tôi biết được không?

- Em là Bua-tha Lay.

- Tên cô đẹp quá! Đẹp như người vậy.

- Ý! Anh Quân, anh làm em xấu hổ. Em biết mình xấu nhiều không đẹp như anh nói đâu.

Lúc này Toàn và Hòa sắp lên khỏi bến sông. Họ gọi với lại Quân:

- Nhớ nhanh về còn họp nhé.

- Tôi về ngay.

Quân cùng cô gái xuống bến nước.

- Anh Quân bao tuổi rồi, anh có vợ con rồi chứ.

- Tôi hai mươi bốn. Ngày nhập ngũ mới mười chín. Luật hôn nhân ở Việt Nam quy định con trai hai mươi tuổi mới được lấy vợ. Còn Bua-tha Lay, cô bao nhiêu tuổi rồi?

- Mẹ bảo em tròn mười tám mà còn đoảng lắm. Sao anh gọi em bằng cô mãi thế. Em ít tuổi hơn anh nhiều mà

- Hòa bình tôi muốn xin cưới vợ Lào, chẳng biết có ai ưng không? 

- Nếu anh Quân đồng ý lấy vợ Lào em làm mối cho.

- Người Việt có câu: "Bắn không nên phải đền đạn". Được người như em tôi đồng ý ngay.

- Em vụng lại xấu, chỉ sợ anh chê... Lúc nào rỗi mời anh lên nhà em chơi. Nhà em có cây soài to trước cửa, đối diện với nơi các anh đào công sự. Tối qua cả phố em tấp nập đón bộ đội. Chỉ có bốn nhà được bộ đội đến ở. Nhà em không gặp may. Chắc tại nhà chỉ có hai mẹ con đàn bà, bộ đội chê -  Giọng Bua-tha Lay tự nhiên như hờn mát, trách móc.

- Bua-tha Lay ạ! Bộ đội về bảo vệ thị xã, các anh chỉ quấy phiền bà con một tối thôi rồi phải tự lo lán trại. Em đừng buồn mà nghĩ sai. Anh hứa có dịp sẽ đến thăm mẹ, thăm em. Đến giờ anh phải về rồi, thông cảm nhé Bua-tha Lay. Tạm biệt em. 

- Vâng. Anh về ạ. Mẹ và em sẽ rất vui khi đón anh. Từ ngày phò em mất cứ thấy bóng áo xanh bộ đội là mẹ em vui tưởng như gặp người thân. Anh nhớ đến, em chờ anh nhiều đấy. 

Quân đi rồi tâm trạng Bua-tha Lay xao động rạo rực. Chưa một lần cô đứng trước chàng trai nào lại thấy lòng mình có cảm xúc kỳ lạ như vậy. Trong lòng cô như có cánh chim chấp chới chao liệng. Niềm vui xốn xang, lâng lâng tràn ngập.

Đã ba ngày từ buổi gặp gỡ ấy Bua-tha Lay chưa gặp Quân. Trong lòng cô đốm lửa tình cảm nhỏ nhoi mới nhen lên đang thiêu đốt nỗi mong đợi. Cô đâu biết sau buổi chiều gặp cô, Quân được giao nhiệm vụ mới - chuyển tạm thời sang trung đội pháo mười hai ly bảy. Nhận lệnh là đi ngay. Trung đội pháo đóng ngoài rừng khộp ở ngoại ô phía tây thị xã.

Tối mồng ba tháng hai năm bảy ba (tối ba mươi Tết của Việt Nam), một phân đội nhỏ bộ đội hành quân nghi binh vào thị xã. Bua-tha Lay vừa trên sàn bước xuống thang, bỗng cô nghe giọng hát quen thuộc của Quân:

.

Anh ấy đang hát. Anh ấy đã về. Bua-tha Lay rộn ràng vui. Cô đứng lặng bên gốc soài già lắng nghe. Giọng hát của Quân nồng nàn như lời nhắn gửi những tình cảm của anh tới cô. Nó gây bồi hồi xúc động, xao xuyến... "Đợi chờ anh em nhé!... Người đẹp ơi, anh về". Giọng Quân vút lên cao trong rào rào tiếng vỗ tay hứng khởi của đồng đội. Quân dứt tiếng hát. Bua-tha Lay còn đang ngây ngất trong cảm xúc với lời hát của bản tình ca, tiếng anh cán bộ chỉ huy dõng dạc cất lên:

- Các đồng chí, chúng ta được nghỉ tự do tại chỗ. Mười giờ đơn vị tiếp tục hành quân. Đồng chí Quân đúng giờ phải có mặt đưa bộ đội đến điểm tập kết.

Phân đội hành quân nghi binh quân số chỉ non đại đội. Các nòng súng lớn đều bọc bạt kín mít. Những khẩu súng cối cá nhân làm bằng ống tre được ngụy trang như thật. Vài khẩu trung liên cụm lại. Bộ đội ngồi rải rác quanh thềm nhà, bên hè đường. Quân bước ra khỏi đám đông đi về phía bến sông. Bua-tha Lay rời gốc soài bước ra, cô cất tiếng gọi:

- Anh Quân!

Nghe gọi Quân dừng bước, cô gái trách:

- Anh tệ quá, đi mà không cho em biết. Anh trốn em phải không? Anh hứa rồi thế mà để em đợi.

- Nhiệm vụ quân sự đột xuất anh phải đi ngay nên chẳng kịp ghé thăm mẹ và em. Tối nay nhận lệnh đưa trung đoàn bạn vào thị xã, anh đang định lên thăm mẹ và em đây.

- Anh lên đi, mẹ em có nhà đấy. 

- Anh phải xuống sông đã... .

- Tối thế anh xuống sông làm gì?

- Anh đi tắm. Mấy ngày đào trận địa, thiếu nước, người ngứa ngáy, bẩn thỉu quá. Chẳng lẽ đem người bẩn lên nhà em. Mùa khô ở Lào đúng là khô thật. Chẳng đâu có nước. 

- Em đi cùng anh được không? Em chờ anh trên đống gỗ.

Mấy phút sau hai người đã ngồi bên nhau.

- Anh biết không, mấy hôm nay em vẫn thấy anh Toàn, anh Hòa mà tìm chẳng thấy anh đâu. Mãi chiều qua em đánh liều hỏi anh Hòa mới biết anh đã rời thị xã. Sao bỗng nhiên em thấy nhớ anh quá. 

- Anh là người dưng mà em cũng nhớ anh sao? Nói đùa em vậy thôi, anh cũng nhớ Bua-tha Lay nhiều lắm cô gái Lào xinh đẹp ạ.

- Em chẳng phải con gái Lào hẳn đâu. Em là người Lào gốc Việt.

- Em bảo sao?

- Phò em cũng là bộ đội người Việt Nam. Ông tình nguyện sang Lào chiến đấu từ thời chống Pháp năm năm hai. Phò gặp rồi lấy me em, ông ở hẳn lại Lào công tác. Năm bảy mươi' ông hy sinh ở đường hai mươi ba trong một trận phục kích của phỉ. Me đưa em về quê ngoại A-tô-pơ này. 

- Thảo nào em nói tiếng Việt giỏi thế. 

- Em chỉ ao ước được về thăm quê cha một lần. Bây giờ thì nguyện vọng ấy thật khó. 

- Chẳng khó đâu em. Hòa bình chắc chắn em sẽ thực hiện được nguyện vọng. Với tình hữu nghị lâu đời giữa hai nước, giờ đây việc đi lại đã dễ dàng thuận lợi. Đường từ Lào sang Việt Nam đi ô tô chẳng hết mấy ngày. Hòa bình anh hứa sẽ trở lại đón em cùng về thăm Việt Nam. 

- Thật không anh?

- Anh hứa với em bằng lời hứa danh dự của một người lính. Bua-tha Lay ơi, giờ anh muốn hỏi em câu này.

- Anh nói đi. 

- Nhưng em đừng cười anh nhé. 

- Không đâu.

Quân ngập ngừng: 

- Em... Em đã có người con trai để thương chưa?

Bua-tha Lay sung sướng chờ đợi điều hệ trọng anh ấy sẽ nói ra. Cô run run trả lởi anh:

- Em có rồi.

Quân tưng hửng, lặng phắc. 

- Người ấy là ai anh Quân muốn biết không?

- Anh làm sao biết được.

- Người ấy đang ngồi bên em đây. 

- Ôi em! Bua-tha Lay...

Vòng tay họ xiết chặt lấy nhau. Bầu trời đêm A-tô-pơ đầy sao sáng nháp nháy, tĩnh lặng. Dòng sông Xê Nhầy như ngừng trôi. Màn đêm ôm vào lòng mình cặp tình nhân với mối tình đầu nồng nàn say đắm. Lát sau, Bua-tha Lay như bừng tỉnh, giục:

- Về thôi anh. Anh lên nhà cho mẹ biết mặt, mẹ cũng mong được gặp anh lắm.

- Ừ ta về nhanh kẻo anh lại sắp phải đi, lại không được gặp mẹ. 

Tay trong tay họ sát vai nhau ngược lối mòn..

Khi Bua-tha Lay tiễn Quân xuống sàn, trước lúc chia tay anh đã kịp dặn lại: 

- Đúng nửa đêm có thể em nghe nhiều tiếng nổ. Đó là tiếng súng đón giao thừa. Em nói để mẹ yên tâm. Tình hình vẫn chưa có gì đặc biệt. Em nhớ nhé.

Đêm ấy Bua-tha Lay rạo rực không ngủ. Lần đầu trái tim thiếu nữ đập rộn ràng bởi tình yêu ngọt ngào đã đến với cô. Đúng giao thừa bỗng nhiều tiếng nổ cùng rộ lên ở khắp các hướng quanh thị xã. Mấy khẩu mười hai ly bảy kéo một điểm xạ ngắn. Những luồng đạn vạch đường được định hướng sẵn từ trước, đạn chéo nhau, vượt cao qua nóc chùa. Vài tiếng bộc phá rất đanh.

Tiếng nổ chào năm mới của những người lính bảo vệ A-tô-pơ có tác dụng củng cố tinh thần cho người dân thị xã, đồng thời gây tâm lý hoang mang cho tình báo địch nếu chúng gài người trong thị xã. Điều này không nằm trong chủ trương của tham mưu xong vô tình cũng có tác dụng tích cực

Gần sáng Bua-tha Lay mới thiếp đi trong một giấc mơ đẹp. Cô mơ thấy Quân dắt tay cô đi men bờ sông có những luống hoa cải nở vàng mà sao dòng sông lại giống dòng Xê Nhầy đến thế, rồi Quân dắt cô đi giữa một vườn đào nở hoa rực rỡ. Hai người được làm lễ cưới. Cô mặc váy áo trắng của cô dâu, trên đầu cô vòng hoa Chăm-pa thơm mát, mẹ cô buộc chỉ chúc phúc cho cô và Quân...

Những cuộc hành quân nghi binh kiểu đèn cù được thực hiện nhiều lẩn. Cũng như vậy trong thời gian bảo vệ thị xã Quân và Bua-tha Lay vẫn có điều kiện gặp gỡ. Tuy những cuộc gặp của họ đều ngắn ngủi, vội vàng.

Từ ngày mười sáu tháng hai chấm dứt những cuộc hành quân nghi binh. Ở trận địa pháo Quân phải cùng khẩu đội đào nhà thùng để ở. Mệnh lệnh từ trên xuống, đơn vị luôn đặt trong tình trạng báo động cấp một. Máy bay F4, OV10, L19 của địch thay nhau liên tục trinh sát.

Từ nguồn tin tình báo, mười chín tiểu đoàn địch đã đổ quân ra Hội-coòng. Ta và địch như hai đô vật lừa thế lật nhau. Ta nắm chủ động, giữ được bí mật lực lượng. Trinh sát luôn theo dõi bám sát từng hoạt động của địch. Tròn hai mươi ngày từ hôm đơn vị Quân vào thị xã, hiệp định đình chiến ở Lào được ký kết. Ngày hai mươi tháng hai năm bảy mươi ba lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Tuy nhiên, những người lính bảo vệ A-tô-pơ vẫn phải thường trực, bám sát trận địa. Phải chắc ăn, phòng địch vi phạm, "xấu chơi" tập kích bất ngờ.

Đã hơn một tuần Bua-tha Lay không được gặp Quân. Nỗi nhớ nhau của những người đang yêu khó nói hết bằng lời. Chỉ con tim họ mới cảm nhận hết sự êm ái dịu dàng mà da diết cháy bỏng. Mới hôm nào họ còn là hai người xa lạ giờ đã nhớ nhung chờ đợi. Gặp nhau, quen nhau rồi yêu nhau Bua-tha Lay và Quân như ngợp trong hạnh phúc. Họ chưa tưởng tượng được ngày họ phải chia tay đang đến gần.

Ngày hai mươi bảy tháng hai trung đội được lệnh tháo pháo khỏi trận địa. Quân nhận lệnh trở về trung đội cũ. Việc bảo vệ A-tô-pơ đã hoàn tất. A-tô-pơ nhỏ bé, xinh đẹp vẫn bình yên. Những con đường nhỏ trong thị xã lại tấp nập. Bộ đội đi thành từng nhóm ngắm nhìn thị xã. Quân về trung đội chín gặp lại Toàn, Hòa những đồng đội thân yêu. Hai mươi ngày qua mặt mày ai cũng bị nắng gió làm đen đúa, gương mặt có gầy đi chút ít, râu ria đâm ra tua tủa song nét mặt ai cũng rạng rỡ vì nhiệm vụ đã hoàn thành.

Buổi chiều ấy ba người lính lại xuống bến sông. Lần này họ hoàn toàn thanh thản không còn lo lắng vội vàng. Tiểu đội trưởng Toàn hỏi khi cả ba đã yên vị trên đống gỗ:

- Này Quân, chuyện giữa cậu và Bua-tha Lay thế nào rồi? Theo tớ biết cô ấy có vẻ quý cậu lắm đấy, cứ hỏi thăm về cậu luôn. Mấy ngày gần đây khi đơn vị phát lệnh báo động cấp một cô ấy còn mang nước dừa úy lạo riêng cho tiểu đội mình.

- Này ông tướng công khai đi có gì để tiểu đội còn giúp đỡ - Hòa vỗ vai Quân - Số cậu hên thật. Sang Lào chiến đấu mà lại tìm được người đẹp, thật đẹp.

- Anh Toàn ạ? Không giấu anh và Hòa, tôi yêu Bua-tha Lay ngay từ buổi đầu gặp mặt. Cô ấy cũng vậy. Thời gian trôi nhanh quá. Hôm nay đã gần một tháng. Vì nhiệm vụ bí mật lực lượng tôi cứ phải nói dối Bua-tha Lay những lần chúng tôi gặp nhau.

- Những điều nói dối ấy là vô hại, cô ấy sẽ thông cảm thôi. Quân ạ, bọn mình ủng hộ cậu.

- Các anh đã biết chưa, bố đẻ Bua-tha Lay là người Việt Nam. Ông là bộ đội tình nguyện Việt Nam sang Lào từ thời chống Pháp năm năm mươi hai. Ông bị hy sinh năm bảy mươi vì bị phỉ phục kích. Chẳng hiểu ở Việt Nam ông có được công nhận liệt sĩ ở quê nhà? Mẹ Bua-tha Lay là người thị xã này. Tôi định mời các anh tắm xong cùng lên thăm gia đình Bua-tha Lay một thể.

Hòa sốt sắng.

- Đồng ý đấy, coi như họ nhà trai làm lễ ra mắt.

Toàn đe:

- Đừng vội tếu, ông tướng. Việc nghiêm chỉnh và hệ trọng đấy. Việc bố Bua-tha Lay hy sinh chắc Tổ quốc Việt Nam, Tổ quốc Lào sẽ đời đời ghi nhớ công ơn.. Nhịp cầu hữu nghị lâu đời giữa hai nước đã sẵn có. Tình nghĩa sâu nặng sẽ càng gắn bó hai dân tộc. Chắc chắn việc của các cậu sau này sẽ có nhiều thuận lợi.

Đêm đó Quân và Bua-tha Lay lại ngồi bên nhau trên đống gỗ ở bến sông. Lần này Toàn đã phá lệ thông báo riêng cho Quân biết: Đúng một giờ sáng đơn vị sẽ rút khỏi thị xã. Chỉ còn mấy tiếng nữa họ đã phải xa nhau. Họ nói với nhau những lời yêu thương, những lời dặn dò; hẹn ước. Lần đầu tiên họ âu yếm, tin cậy trao nụ hôn nóng bỏng đầu đời. Họ ngây ngất sống trong tình yêu. Thời gian cứ vô tình nhích dần kéo họ ra khỏi vòng tay của nhau. 

- Bua-tha Lay ơi, em chờ anh nhé!

- Anh đi lo hoàn thành nhiệm vụ, hòa bình về đón em. Em nguyện sẽ chờ đến ngày anh về.

- Khi đất nước vắng bóng thù anh sẽ về đón em, sẽ về bên em cô gái xinh đẹp ạ.

Họ uống lấy lời nhau như A-tô-pơ vẫn ngàn đời uống nước dòng Xê Nhầy ngọt ngào. Dòng sông chứng kiến cuộc tình cũng chứng kiến cả cuộc chia tay của họ. Những vì sao trên bầu trời vẫn sáng lấp lánh như ánh mắt người con gái dẫm lệ khi đưa tiễn người yêu trong đêm A-tô-pơ yên tĩnh…

Khi đoàn quân lên đường có một người con gái đứng lặng bên gốc soài già nhìn theo. Đoàn quân hành quân về phía biên giới Việt Nam. Cuộc chiến tranh sắp kết thúc.

Dưới những cánh rừng bạt ngàn của Trường Sơn luôn luôn như sôi lên, vỡ ra vì bom đạn của kẻ thù. Hàng ngàn tấn chất độc hóa học đậm đặc đã được trút xuống... tưởng như trên mặt đất này không còn sự sống. Nhưng không, dưới những cánh rừng ấy, sự sống chẳng những không mất đi mà như có phép mầu nhiệm làm cho những tuyến đường ô tô, những tuyến đường giao liên, những tuyến đường thủy và cả những tuyến đường ống sau này nữa, cứ bền bỉ dẻo dai vươn ra phía trước, đan vào nhau, quyện chặt với nhau tạo ra một mạng đường sống sinh động như mạng mạch máu của một cơ thể khỏe mạnh.

Bằng những phương tiện trinh sát hiện đại, kẻ địch cũng cảm nhận được rõ điều đó. Nhưng càng gia tăng đánh phá thì tốc độ phát triển của mạng đường sống ấy lại càng lan nhanh, thủ đoạn đối phó càng tinh vi hơn. Chính hiện thực ấy đã làm cho kẻ địch điên cuồng hơn nhưng cũng mất tỉnh táo hơn, dẫn đến phạm hết sai lầm này đến sai lẩm khác và cuối cùng phải chuốc lấy sự thất bại nhục nhã. 

Đế quốc Mỹ là kẻ chuyên sử dụng vũ khí trang bị tối tân. Chúng hiểu rõ hơn ai hết tầm quan trọng của xăng dầu trong chiến tranh hiện đại. Bởi vậy, chúng quyết tâm ngăn chặn việc vận chuyển xăng dầu của chúng ta cho tiền tuyến với âm mưu “Sẽ làm cho cả chục vạn cỗ xe, pháo của Bắc cộng trở thành đống sắt gỉ" như lời tuyên bố hợm hĩnh của một viên tướng Hoa Kỳ. Ngược lại, để bảo đảm cho những đoàn xe và thắng lợi của chiến trưởng, chúng ta sẵn sàng bằng mọi biện pháp đưa xăng dầu lên phía trước. 

Ra đời trong bối cảnh lịch sử ấy, tuyến đường ống Trường Sơn chẳng những lớn nhanh như Phù Đổng mà điều quan trọng hơn là đã kịp thời hòa nhập, gắn vào với tuyến vận tải chiến lược như một bộ phận không thể thiếu được. Ngay từ những ngày đầu và suốt trong những năm tháng gian khổ ác liệt sau này, tuyến đường ống Trường Sơn luôn luôn tự khẳng định mình vừa là một phương thức vận tải hiện đại "thích hợp", có đủ sức bảo đảm xăng dầu cho toàn tuyến hoạt động ngày một lớn mà nó còn thực sự là một động lực thúc đẩy sự phát triển về chất cho toàn tuyến vận tải chiến lược.

Nằm trong đội hình chung của tuyến vận tải, tuyến đường ống cũng phải hứng chịu tất cả những gì điên cuồng nhất của kẻ địch trút xuống. Nhưng vì tuyến đường ống phải chuyên chở một thứ hàng đặc biệt, loại chất lỏng rất dễ bị bắt lửa và khá độc, chính điều đó đã làm cho sự ác liệt trên tuyến đường ống được nhân lên gấp bội. Nhưng qua một quá trình thử thách và trưởng thành, bộ đội đường ống đã được đại gia đình tuyến vận tải chiến lược thừa nhận và gắn cho cái tên thật tự hào "Chìa khóa của mọi chìa khóa thắng lợi”.

Trên tuyến Trường Sơn, mùa khô 1966 - 1967, vận tải cơ giới đã phát triển cao đồng thời kẻ địch cũng đánh phá ngăn chặn hết sức quyết liệt. Xăng dầu - thức ăn của cơ giới và binh khí kỹ thuật, luôn luôn là mục tiêu đánh phá hàng đầu của địch. Vận chuyển xăng phuy bằng xe tải đã tỏ ra không còn phù hợp vì năng suất vận chuyển thấp, không quản lý được số phuy nằm rải rác khắp nơi. Các xe chở xăng thường khó vượt qua các trọng điểm đánh phá của địch. Không những thế, khi xe chở xăng phuy bị đánh trúng thì khó mà cứu chữa. Chính những xe bị cháy đó đã tạo nên cái nút tắc làm cho các xe chở hàng khác không có lối thoát và khi bị cháy làm sáng cả khu vực, thế là cả đoàn xe làm mồi cho lũ quạ sắt Mỹ. Kẻ địch rất mong đánh được kiểu này vì chúng nhận được hiệu quả cao hơn. .

Đến tháng 9 năm 1966, Đoàn 559 được trang bị một đại đội xe xi-téc vận chuyển xăng dầu. Đây là cách vận chuyển xăng dầu có năng suất cao hơn. Các chiến sĩ lái xe đặc chủng này đã tranh thủ thời gian chạy lấn sáng lấn chiều, tận dụng trời mù... để vận chuyển. Nhưng do chất lượng đường xấu, qua nhiều khe suối sâu, địch lại đánh phá ác liệt nên trong một thời gian ngắn các xe bị đánh cháy và hỏng nặng, toàn tuyến lại trở về vận chuyển xăng dầu bằng phuy.

Với việc phát triển của cơ giới thì việc cung cấp xăng dầu trở thành một yêu cầu khẩn thiết, trọng yếu của công tác vận tải trên toàn tuyến 559 Có làm tốt công tác này mới hy vọng đẩy mạnh phương thức vận chuyển cơ giới phát triển. Tình hình càng căng thẳng khi Đoàn 559 có trên 2.000 xe vận tải, nhưng do thiếu xăng dầu nên chỉ sử dụng được 50 - 60% thậm chí có lúc chỉ bảo đảm đủ xăng dầu cho 20 - 30% số xe hoạt động. Đoàn 559 thiếu xăng nghiêm trọng.

Trước tình hình đó Tổng cục Hậu cẩn giao cho Đoàn Hồng Hà thuộc Cục Vận tải trong 25 ngày phải bí mật đưa bằng được 270 tấn xăng từ Ninh Giang (Hải Dương) vào Thanh Hóa giao cho Binh trạm 10 tiếp chuyển lập chân hàng cho Đoàn 559. Do nỗ lực của hậu phương, Đoàn 559 có thêm xăng dầu bảo đảm cho kể hoạch vận chuyển.

Mùa khô 1967 - 1968, nhịp độ vận chuyển trên tuyến 559 phát triển. Toàn tuyến đã vượt mọi khó khăn để hoàn thành kế hoạch. Tuy nhiên, trong thắng lợi đó chúng ta cũng thấy được vấn đề bảo đảm xăng dầu càng trở nên khó khăn. Khó khăn đó tăng lên gấp bội kể từ khi chính quyền Giôn-xơn tuyên bố xuống thang ném bom từ vĩ tuyến 20 trở ra (3-1968).

Cuộc xuống thang này là một âm mưu rất thâm độc của đế quốc Mỹ. Vì một mặt chúng làm xoa dịu dư luận ở cả trong và ngoài nước, nhưng mặt khác quan trọng hơn, chúng tập trung lực lượng không quân và hải quân đánh phá với mức tối đa vào phía Nam tỉnh Nghệ An trở vào nhằm hủy diệt hậu phương trực tiếp của chiến trưởng miền Nam và khu hậu cứ của tuyến chi viện chiến lược của miền Bắc đối với miền Nam ngay từ tuyến đầu

Đường sắt bị phá hủy nặng nề. Trên các trục đường bộ, chúng đánh phá gây ra nhiều trọng điểm, liên kết các trọng điểm tạo ra hệ thống liên hoàn các "Tam giác lửa" để chặn đứng sự chi viện của miền Bắc. Với thủ đoạn này chúng đã làm cho tuyến hậu phương tắc nghẽn từng cung đoạn. Đặc biệt là gây tắc nghiêm trọng và kéo dài ở đường 12 và đường 20, hai con đường vận tải chủ yếu vượt các cửa khẩu vào tây Trường Sơn.

Trước tình hình đó bộ đội vận tải với sự hỗ trợ của bộ đội công binh, phòng không đã bằng nhiều biện pháp, cả cơ giới và thô sơ, tổ chức vận chuyển xăng dầu vượt qua các khu vực đánh phá ngăn chặn của địch Đoàn 500 đã dùng 1.000 người kéo các phuy xăng ngược dòng sông Gianh trên đoạn đường dài 30 ki-lô-mét. Suốt ngày ngâm mình dưới nước, họ chỉ chuyển được 1.500 phuy. Với số lượng người đông và tốc độ vận chuyển chậm, khó tránh khỏi sự phát hiện của máy bay trinh sát của địch.

Trên đường 20, tại cửa khẩu Trà Ang (ở ki-lô-mét 12), máy bay Mỹ đánh phá dữ dội đã gây tắc nghẽn. Đảng ủy và thủ trưởng Binh trạm 14 kiên trì phương án đưa xe chở xăng phuy và các hàng thiết yếu vượt trọng điểm để kịp thời bảo đảm cho tuyến 559. Được các lực lượng của cấp trên chi viện đã khắc phục được tạm thời đoạn đường bị đánh tắc và đêm hôm ấy đã đưa được 40 xe chở xăng phuy vượt Trà Ang trót lọt.

Nhưng sau đó không còn cách nào để đưa xe chở xăng vượt qua được trọng điểm, binh trạm phải tổ chức lực lượng chuyển tải các phuy xăng ngược dòng suối Trà Ang 4 ki-lô-mét. Sáu đêm chuyển tải được hơn 30 phuy xăng thì hy sinh mất 29 đồng chí. Cái giá phải trả quá đau xót. Binh trạm phải tìm cách khác để giảm thương vong.

Ở cửa khẩu trên đường 12, địch trút hàng ngàn quả bom xuống từ ngã ba Khe Ve đến La Trọng. Đất đá từ đỉnh núi đổ xuống gặp nước tạo thành một đoạn bùn lầy trên đường 12 dài hàng ki-lô-mét. Không chuyển tải được, binh trạm có sáng kiến làm đường ống bằng các cây bương và ống cao su ghép nối lại, từ trên đỉnh núi đưa xuống tránh được trọng điểm. Trong 2 tháng cũng đã chuyển được 150 tấn vào phía trong. Nhưng cuối cùng vẫn phải cho xăng vào túi ni lông để gùi... Anh chị em gùi xăng bị rộp cả lưng, có người say xăng do nhiễm độc. Xăng của tuyến 559 lại thiếu nghiêm trọng.

Cuộc thử nghiệm đưa đường ống vượt qua "Tam giác lửa" Vinh - Nam Đàn - Linh Cảm thành công. Công trường 18 bàn giao tuyến này (X42) cho Tiểu đoàn 668 quản lý, vận hành để thi công đường ống tiếp nối vào kho của Binh trạm 12 Khe Ve.

Ngày 1 tháng 11 năm 1968, đế quốc Mỹ buộc phải tuyên bố chấm dứt không điều kiện chiến tranh phá hoại miền Bắc. Có điện của Cục Xăng dầu gọi tôi ra gấp Hà Nội để nhận nhiệm vụ mới. Trong cuộc họp, sau khi phân tích tình hình và âm mưu mới của địch, Chủ nhiệm Tổng cục cầm bút chì đỏ vạch trên bản đồ một đường từ Cổng Trời vượt qua Mụ Giạ đến Na Tông (Khăm Muộn - Lào) rồi nói: "Các cậu phải nhanh chóng làm tuyến này, đặt kho ở Na Tông. Phải làm xong trước Tết Nguyên đán để có xăng cho 559 vận chuyển đột kích trong ba ngày Tết".

Sau đó anh vạch tiếp, từ Na Tông vượt qua ngã ba Lằng Khằng, qua Seng Phan - Pha Nốp xuống Ka Vát đến Lùm Bùm. Anh nói: "Sau khi đến Na Tông các cậu phải nhanh chóng đưa đường ống xuống Ka Vát rồi đi Lùm Bùm tiếp cận nhanh đường 9 để tạo điều kiện thuận lợi việc bảo đảm xăng dầu cho các đơn vị ở nam đường 9...”. Anh nhắc nhở hiện nay địch đang đánh mạnh ở thung lũng Seng Phan và ngầm Pha Nốp, cần phải chú ý tìm mọi cách tránh né, phải giữ được bí mật bất ngờ.

Sau khi nghe chúng tôi trình bày những khó khăn khi thi công trên vùng rừng núi có nhiều núi cao vực sâu, núi đá, nhiều suối... địch lại đánh phá rất ác liệt. Anh đã chỉ thị cho Bộ Tham mưu Hậu cần và anh Phan Tử Quang nghiên cứu giải quyết tạo điều kiện cho công trường hoàn thành nhanh chóng nhiệm vụ, điện cho Bộ tư lệnh 500 và 559 tăng cường lực lượng công binh, chỉ thị cho các binh trạm tích cực giúp đỡ.

Về đến công trường chúng tôi một mặt nghiên cứu việc di chuyển công trường bộ lên đóng ngay tại khu vực lèn đá ở Cổng Trời trên đường 12, cử ngay cán bộ đi khảo sát và thiết kế tuyến từ Cổng Trời xuống Na Tông. Bộ phận vật tư tổ chức tiếp nhận ống, bể 25m3, máy bơm các loại nhanh chóng đưa vào tuyến thi công. Khó khăn đầu tiên chúng tôi gặp phải là không đưa xe chở ống dài 6m và xe chở bể 25m3 vượt qua Cổng Trời được. Vì ở đấy dốc cao, nhiều cua, cua lại hẹp và gấp. Vào thời gian này cấp trên phối thuộc cho chúng tôi hai tiểu đoàn công binh. Chúng tôi cùng với Ban chỉ huy Tiểu đoàn 29 ra ngay thực địa nghiên cứu giải quyết cho xe vượt Cổng Trời.

Sau khi thống nhất phương án, đồng chí Nguyễn Đình Cự Tiểu đoàn trưởng trực tiếp chỉ huy thi công. Bốn hôm sau Cổng Trời đã được mở rộng, Đại đội 8 của Cục Xăng dầu liên tục vận chuyển bể sắt cùng máy bơm và phụ kiện vào kịp thời cho anh em trên tuyến thi công.

Sau khi thông Cổng Trời, trong một đêm ngồi uống nước ở Sở chỉ huy, đồng chí Nguyễn Tráng, kỹ sư khảo sát phấn khởi

.

Tiếp nhận ống đến đâu chúng tôi thi công ngay đến đó khu bể 500m3 ở Cha Lo (phía bắc Cổng Trời) và khu kho 1.000m3 ở Na Tông cũng đã làm xong. Trung tuần tháng 12-1968, sau khi hoàn chỉnh tuyến ống, chúng tôi tiến hành bơm nước để rửa ống, kiểm tra việc lắp ráp ống và tìm các thông số vận hành (gọi tắt là thử rửa).

Một máy đẩy không bơm nước lên được đỉnh đèo Mụ Giạ, các kỹ sư lại cho lắp thêm một máy bơm nữa cũng đẩy không lên. Sau khi chuyển dịch bơm đẩy thứ hai và thử đi thử lại nhiều lần cuối cùng bơm được nước lên đỉnh đèo Mụ Giạ. Nhưng khi cột nước từ trên đèo Mụ Giạ giội xuống đã làm vỡ ống vào trước trạm bơm T3 đặt ở chân núi 050. Tìm được nguyên nhân gây ra sự cố và sau khi khắc phục xong chúng tôi tiếp tục cho vận hành. Nước hút từ suối Cha Lo vượt đèo Mụ Giạ xuống 050 vào đến Na Tông để tìm các thông số phục vụ cho vận hành xăng.

Vào một đêm cuối tháng 12 năm 1968, các kỹ sư ở Sở chỉ huy vận hành đang chăm chú theo dõi ghi chép các số liệu do các trạm trưởng trạm bơm T1, T2, T3 báo cáo về (áp suất vào áp suất ra, vòng quay và nhiệt độ của máy), các đồng chí theo dõi áp suất của các van có đồng hồ áp suất trên tuyến lần lượt phản ảnh về thì bỗng có tiếng ì ì ở phía Nam đèo Mụ Giạ vọng lại. Đồng chí Nguyễn Hữu Cầu - Tham mưu trưởng của công trường đang trực ở T3 báo động cho toàn tuyến có B52. Trạm bơm đầu vừa tắt máy xong, mọi người xuống hầm thì nghe từng loạt bom nổ rung cả núi đồi. Tiếng cây đổ, tiếng đá bay rào rào, đường dây thông tin bị đứt.

Sau đợt đánh thứ nhất, anh chị em thông tin nhanh chóng đi nối đường dây bị đứt. Thông tin thông, nắm lại tình hình các đơn vị đều an toàn. Sáng hôm sau, chúng tôi lên Mụ Giạ đi về hướng 050 thì thấy chúng đánh một vệt từ phía đông sang phía tây 050. Ngày hôm đó máy bay trinh sát OV10 luôn luôn bay trên không, hễ thấy động tĩnh là gọi máy bay cường kích đến đánh phá.

Không khắc phục tuyến ống ban ngày được chúng tôi đợi khi trời sẩm tối, không còn tiếng máy bay trinh sát nữa thì chúng tôi đem ống dự phòng ra thay thế. Nhưng rồi nửa đêm, B52 lại tiếp tục đánh. Để đối phó với B52, cứ tối đến anh em công binh Tiểu đoàn 29 bạt hàng trăm mét khối đá để đào một rãnh sâu tạo thành một đường hào dài 10 ki-lô-mét chuẩn bị sẵn sàng để khi kết thúc đợt đánh của B52 sẽ nhanh chóng lắp đặt tuyến ống.

Những ngày về sau, trên trọng điểm 050 không những địch đánh ban đêm mà đánh cả ban ngày không xe nào qua lọt. Ở đây không khi nào ngớt tiếng bom đạn. Núi đá bị bóc đi hết lớp này đến lớp khác, đá tơi thành bột cộng với lớp đất đã tạo thành những thảm bụi dầy. Bom đạn địch chà đi xát lại nhiều ngày đêm hòng ngăn chặn sự vận chuyển của chúng ta, thiêu hủy tiếp các kho tàng còn lại và cả đường ống ở trên khu vực 050. Trước tình hình đó, chúng tôi đi tìm một tuyến khác để tránh 050. Cuối cùng cũng tìm được đường tránh nằm ở phía tây của chân núi ở cách phía đông cao điểm 050 chừng 1 ki-lô-mét.

Cuộc đấu trí giữa lực lượng thi công với máy bay Mỹ để làm tuyến tránh trên "Tọa độ lửa" đã diễn ra hết sức gay go và quyết liệt. Để đánh lừa địch, chúng tôi vẫn tiếp tục khắc phục như thật trên tuyến bị địch đánh phá. Để bảo đảm bí mật cho tuyến tránh, anh em phải vác ống leo qua đèo Mụ Giạ ven theo bìa rừng tập kết vào khu vực an toàn để đến tối mới đưa vào tuyến để lắp ráp theo con đường hào đã đào hôm trước. Lắp ráp đến đâu chôn lấp ngay đến đó và dùng cây cối bị đổ để ngụy trang. Việc đưa ống vào tuyến thi công đã khó thì việc chuyển máy bơm PNU 35/70 nặng hàng tấn đã bằng sức người đưa vào vị trí lại càng khó hơn.

Khắc phục được khó khăn đưa máy vào vị trí xong thì tôi được điện gọi ra Sở chỉ huy tiền phương của Tổng cục làm việc. Có lẽ anh Đinh Đức Thiện nóng ruột vì ngày Tết sắp đến, nếu không có xăng cho Đoàn 559 vận chuyển đột kích trong 3 ngày Tết là một khó khăn lớn. Tôi biết anh Thiện rất nóng tính, không khéo kỳ này ra gặp chắc cũng phải bị anh "cạo" cho một trận...

Gặp anh Đinh Đức Thiện ở Sở chỉ huy, anh hỏi tôi ngay khi tôi chưa kịp ngồi xuống: "Anh có làm được không thì nói...". Tôi bình tĩnh báo cáo về tình hình đánh phá của địch, cách khắc phục của chúng tôi và bảo đảm chỉ vài ngày nữa là xong. Anh hỏi tôi về cách tổ chức ngụy trang cũng như việc nghi binh đánh lừa địch. Tôi trình bày lại cách làm của tôi. Trong quá trình nghe tôi báo cáo tôi thấy thái độ của anh dần dần vui lên.

Anh Đinh Đức Thiện còn hỏi thêm về tình hình các kho hậu cần sau khi bị địch đánh phá, tình hình xe vận tải trên đường và sinh hoạt của anh em bám trụ trên khu vực này. Tôi đã trả lời rành rọt các vấn đề mà tôi nắm được. Những vấn đề tôi đề nghị, anh đều giải quyết ngay. Anh bảo đồng chí Trần Lư ghi những ý kiến đề nghị mà anh chưa giải quyết và lấy quà gửi về cho anh chị em trên tuyến. Anh nhắc lại là phải tuyệt đối giữ bí mật và sau khi nối tuyến phải bơm ngay, kết quả ra sao phải báo cáo ngay về Sở chỉ huy.

Trở về công trường tôi truyền đạt lại ý kiến của anh Đinh Đức Thiện và quà Tết của anh gửi cho công trưởng. Mọi người rất phấn khởi, thấy sự quan tâm của Chủ nhiệm Tổng cục. Chỉ hai ngày sau đã nối xong tuyến và tổ chức bơm nước để thử rửa. Sau khi thử rửa xong tiến hành bơm xăng ngay vào kho Na Tông và tổ chức cấp phát kịp thời cho các xe. Đến đêm giao thừa của Tết năm Kỷ Dậu xăng vẫn còn đầy kho Na Tông để chuẩn bị cho nhiệm vụ tiếp theo. Đây là một chiến công mà nhiều người không ngờ tới.

Khi tiếp nhận những dòng xăng của đường ống đầu tiên ấy, đồng chí Tham mưu trưởng Đoàn 559 cảm động nói: "Thật là tuyệt vời - dòng sông ngầm vượt núi...". Nó đã bảo đảm kịp thời cho các binh trạm của Đoàn 559 vận chuyển đột kích trong ba ngày Tết Nguyên đán mà còn tạo ra lượng dự trữ cho nhiệm vụ tiếp theo.

Riêng về bộ đội đường ống, do đã tập kết vật tư sẵn ở kho Na Tông nên lợi dụng 3 ngày ngừng bắn, đồng chí Nguyễn Ngọc Tài, tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn xe, đã tổ chức vận chuyển vật tư vượt Seng Phan và Pha Nốp vào cho Tiểu đoàn 968 thi công tuyến từ ngã ba Lằng Khăng xuống Ka Vát. Đồng chí Nguyễn Công Sỏi, tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 968 nhanh chóng tổ chức cho anh em thi công tuyến ống tranh thủ vượt Seng Phan và Pha Nốp trong những ngày ngừng bắn.

Tuyến thi công của Tiểu đoàn 968 có nhiều trọng điểm địch đánh phá rất ác liệt. Suốt ngày đêm hầu như bầu trời không có lúc nào ngớt tiếng máy bay. Rừng núi, lòng khe liên tục chớp lửa và rung lên bởi những trận bom rải thẩm của B52.

Cuộc đấu trí giữa ta và địch diễn ra hết sức căng thẳng. Địch cứ đánh, ta cứ làm. Cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 968 anh dũng bám sát trận địa thi công. Bằng nhiều biện pháp thi công và nhiều thủ đoạn nghi binh đánh lừa địch nên tuyến đường ống phát triển được theo tiến độ. Có nhiều đoạn xe không tập kết ống vào được thì dùng sức người để khắc phục đưa ống, máy và vật tư vào tuyến. Những câu hò động viên của các chiến sĩ văn nghệ làm tăng thêm nghị lực cho chiến sĩ và cán bộ thi công: .



Và điều mừng nhất là ngày 3 tháng 3 năm 1969, đã nối thông được tuyến đường ống từ Vinh vào Cồng Trời vượt Trường Sơn đến Ka Vát dài 350 ki-lô-mét. Đến ngày 9 tháng 3 năm 1969, bốn tiểu đoàn đường ống lần đầu tiên vận hành thông suốt từ hậu phương miền Bắc vào đến kho Ka Vát, bảo đảm xăng dầu kịp thời cho Đoàn 559 tiếp tục đợt 2 "Tổng công kích" trong mùa khô 1968 - 1969. Và cũng từ đây Binh trạm 31 và 32 không phải lui cung vượt qua các trọng điểm để lấy xăng nữa.

Tuyến đường ống đầu tiên vượt Trường Sơn là như thế. Chính sự thành công của tuyến vượt Trường Sơn đầu tiên này làm cơ sở cho lòng tin để sau này cho các tuyến đường ống vượt tiếp Trường Sơn trên đường 18 tiếp cận nhanh xuống đường 9 và đường ống ở phía Đông vượt Trường Sơn trên đường 14. Các tuyến ống này đã gặp nhau ở Tây Nguyên để tiến xuống Phước Long, địa đầu của miền Đông Nam Bộ, phục vụ kịp thời cho chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Hôm nay tôi ghi lại những ngày đầu tiên đáng nhớ ấy và cũng nhớ lại những năm tháng thi công và vận hành xăng dầu trên tuyến đường Trường Sơn, những ngày gian khổ và ác liệt nhất, để tưởng nhớ công lao của những chiến sĩ đã hy sinh vì sự nghiệp, những chiến sĩ bị thương do bom đạn, bị nhiễm chất độc màu da cam của đế quốc Mỹ rải xuống hoặc nhiễm độc của xăng pha chì cùng những anh chị em khác là những người đã một thời cống hiến tuổi thanh xuân của mình để xây dựng nên công trình đường ống này, một công trình đến nay đã trở thành huyền thoại - huyền thoại có thật - trong chiến tranh chống Mỹ cứu nước vĩ đại của cả dân tộc.

Cuối năm 1970, tôi về phụ trách Trường Huấn luyện của Đoàn 559. Một hôm, sau cuộc họp, trở về phòng làm việc, tôi thấy một phong thư trên bàn. Phong bì đề tên tôi có cả cấp bậc một cách trịnh trọng. Nhưng không có tên người gửi. Đôi khi tôi nhận được những lá thư không có tên và địa chỉ người gửi; nhưng thư riêng lại ghi cả cấp bậc như thế này thì đây là lần đầu.

Nhìn nét chữ chân phương, mềm mại nhưng lạ lẫm, tôi không đoán được là của ai. Mở ra xem mới hay đó là thư của Phàn - Phạm Thị Phàn (Phạm Thị Phàn, thôn Đại Nại, xã Ngô Quyền, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên (nay là huyện Phù Cừ, Hưng Yên) - đi thanh niên xung phong năm 1965.) - cô gái lái xe đồng hương mà tôi gặp ở Cổng Trời hồi cuối năm 1969. Trong thư Phàn cho tôi hay là cô không ở binh trạm nữa mà đã về công tác ở Xưởng sửa chữa của Đoàn. Cô kể về quê nhà, về công việc và cả về người yêu của cô ...

Vừa lúc đó, đồng chí trợ lý xe máy của Trường đến báo cáo:

Hôm đến Xưởng sửa chữa nhận xe, tôi gặp một cô gái lái thử xe trên bãi. Cô ta lái "khiếp" lắm. Khi biết thủ trưởng ở đây, cô ấy vội vào nhà xe, viết thư này, nhờ tôi mang về và nhắn khi nào thủ trưởng có điều kiện, rẽ qua Xưởng, sẽ nói chuyện nhiều.


Nhớ lại một ngày cuối tháng 10 năm 1969, tôi cùng hai đồng chí cán bộ Ban Nghiên cứu của Bộ tư lệnh Công binh là Lê Văn Trung và Hoàng Công Quang (Đồng chí Lê Văn Trung, PTS về phá nổ. Hiện vẫn công tác tại Viện Kỹ thuật Công binh. Nhà riêng ở 134... phố Đốc Ngữ, Hà Nội. Đồng chí Hoàng Công Quang, ký sư hóa - nổ. Hiện ở 302 G8B Thành Công, Hà Nội.) đi nghiên cứu quy luật của địch trên tuyến đường Trường Sơn đồng thời phổ biến kinh nghiệm khắc phục bom mìn của địch cho các đơn vị trên tuyến ...

Chiếc GAT-69 đưa chúng tôi đến ngã ba Khe Ve, rời đường 15A rẽ vào đường 12 đi Mụ Giạ. Đèo Mụ Giạ nằm trên biên giới Việt - Lào, ở độ cao hơn 400 mét so với mặt biển, là một trong những đèo vắt qua đỉnh dãy Trường Sơn để sang nước bạn Lào. Đường Khe Ve đi Mụ Giạ dài 45km, quanh co, khúc khuỷu, lắm dốc. Có dốc ngoằn ngoèo mang cái tên rất hình tượng: dốc ruột gà. Với tỏi, đường 12 này khá quen thuộc, vì có thời gian tôi đã chỉ huy Trung đoàn hỗn hợp Công binh - Cao xạ bảo đảm vận chuyển ở đây

Sáng hôm đó, sương mù dày dặc, cách 10m đã không rõ mặt người. Lưng sườn núi và dưới vực sâu chỉ thấy một biển sương mù trắng xóa. Ai đã từng đi xe trong sương mù giữa ban ngày mới thấy hết giá trị của bức màn ngụy trang thiên nhiên hết sức lý tưởng này. Dạo ấy dù đêm tối đen như mực, xe chạy, hay thậm chí chỉ mới nổ máy, cũng vẫn bị máy bay OV10 của địch có kính hồng ngoại phát hiện và bắn trúng liền. Nhưng sương mù dày đặc và ẩm đã bịt chặt những con mắt cú vọ của máy bay địch.

Xe chúng tôi leo gần đến Cổng Trời thì gặp một chiếc xe tải, chạy cùng chiều, đang đỗ lại bên đường. Vượt lên quá một đoạn chúng tôi cũng dừng lại. Qua cửa xe thấy một cô gái mặc thường phục dáng quen quen, đứng cạnh kho hàng đang chỉ trỏ. Khi cô quay lại, tôi chợt nhận ra và reo lên:

- Phàn!

Phàn ngẩng lên. Nhận ra tôi, cô lao nhanh đến bên xe mừng rỡ. Cô rối rít hỏi han đủ chuyện rồi kể: sau khi Trung đoàn Công binh 251 của chúng tôi vào chiến trường thì nhiều anh chị em thanh niên xung phong cũng vào bộ đội. Một số nữ được đi học lái xe. Học xong, phần lớn chạy xe ở tuyến sau. Riêng Phàn và một số phục vụ ở Binh trạm 12 - Binh trạm tiền phương.

Giơ chiếc đồng hồ đeo ở tay, Phàn khoe:

- Lái xe qua trọng điểm địch đánh phá nên em được thưởng đấy!.

Tôi thấy vui lây niềm vui của em và cứ để Phàn kể chuyện, không chêm vào câu nào. Thực ra cũng không nói xen vào đâu được, vì hình như Phàn sợ không đủ thời gian để nói...

Nhớ lại hối Trung đoàn 251 chúng tôi cùng anh chị em thanh niên xung phong xây dựng sân bay Yên Bái, có lần tôi nói đùa là "phải cho em đi học lái máy xúc" tôi hỏi:

- Thế em không đi học lái máy xúc à?

Phàn cười giòn tan:

- Nếu thế thì làm sao em lại đứng ở đây được?

Ngoái lại phía xe của Phàn, tôi hỏi: 

- Ai đi cùng xe với em thế?

- Cái Tiếp, anh ạ! Anh không biết nó đâu. Nó bị thương, điều trị chưa khỏi hẳn mà đã đòi về, tiếp tục đi với em đấy!

Rồi cũng đến lúc phải chia tay. Tỏi chỉ kịp ghi số hòm thư của Phàn vào cuốn sổ tay. Nhanh như sóc, Phàn chạy về xe mình và lập tức nghe tiếng máy nổ.

Đến lúc này đồng chí cán bộ của binh trạm đi cùng với chúng tôi mới kịp lên tiếng như khẳng định những chiến công của Phàn: .

- Ở đây mọi người vẫn thường nhắc đến thành tích lái xe qua trọng điểm của cô ấy đấy!

Xe chúng tôi sắp chuyển bánh thì Phàn - vẫn cái kiểu tinh nghịch - cho xe mình vượt lên trước và vẫy tay chào. Chỉ loáng một cái, xe em đã mất hút trong màn sương dày.

Với tôi lần gặp này, em hiện ra rồi biến đi y như một nàng tiên trong chuyện cổ tích thời ấu thơ...

Đến chỗ rẽ vào binh trạm, chúng tôi xuống đi bộ. Nắng xuống, sương tan rất nhanh. Mặt trời đã lên cao. Khi những tia nắng rọi chiếu tới mặt đường thì chúng tôi đã khuất vào những lùm cây rậm rạp.

Tối hôm ấy, nói chuyện với anh Bạch Quyền, Phó binh trạm trưởng Binh trạm 12, anh kể cho nghe nhiều chuyện về Phàn rồi kết một câu:

- Ở đây người ta gọi nó là "Phàn Lê Hoa" đấy?

Nói đến Phàn Lê Hoa - một nữ tướng xông xáo trong truyện Chinh Đông Chinh Tây, đọc từ hồi nhỏ - tôi thấy thích thú và hình dung ra rất rõ nét tính cách của Phàn. Nhưng tôi vẫn nói lên nỗi băn khoăn của mình:

- Nữ lái xe bây giờ không hiếm. Nhưng lái xe ở tuyến lửa thì quá hiểm nguy, gian nan, vất vả... Lại còn phải vượt qua trong điểm địch đánh phá... thì đến lúc này tôi chỉ mới thấy có một.

Ngẫm nghĩ một lát, tôi khẽ nói như tự hỏi mình:

- Có nên để phụ nữ làm cái công việc nguy hiểm và căng thẳng quá này không nhỉ?

Anh Quyền cũng trầm ngâm:

- Đúng là đang có cuộc tranh luận quanh vấn đề này. Chiến tranh ác liệt quá! Lái xe qua trọng điểm, tinh thần rất chẳng thẳng, dễ ảnh hưởng đến tâm sinh lý con người. Thế mà nhiều cô gái gan dạ quá. Cứ cười nói vui đùa như đi chơi ấy thôi! Nhưng dẫu sao cũng phải bố trí công tác khác, thích hợp hơn cho chị em!

Trong số chị em làm việc gần đơn vị xe máy của Trung đoàn 251 trên công trường xây dựng sân bay Yên Bái ngày ấy tuy khỏng gặp Phàn nhiều, nhưng cô để lại những hình ảnh rất đậm nét bởi cái tác phong nhanh nhẹn, tính cách nghịch ngợm, vui nhộn và nét mặt lúc nào cũng như đang cười.

Một lần Phàn cùng mấy chị em đang xúc đất. Xúc chưa đầy chiếc xe cải tiến mà đã định tranh thủ đẩy ào đi. Tôi cau mày nhắc khéo:  

- Đến phải cho em đi học lái máy xúc thôi!

Lập tức. Phàn đứng nghiêm, áp xẻng sát vào người giả làm cây súng, miệng dõng dạc:

- Báo cáo thủ trưởng! Em xung phong?

Tôi bật cười.


Tính cách của Phàn là như thế. Em đi học lái xe, tôi không lạ. Nhưng hơi ngạc nhiên và rất mến phục khi biết em dám lái xe qua trọng điểm mà nhiều lái xe sừng sỏ cự phách, đôi lúc cũng phải phởn?

Tôi đã nhiều lần đi xe qua trọng điểm nên cũng rõ sự nguy hiểm ở đây. Bầu không khí luôn luôn căng thẳng, kể cả khi địch không bắn phá. Trong ánh sáng vàng khè của đèn ô tô đã được ngụy trang hoặc dưới ánh trăng mờ, quang cảnh thật hoang tàn... Đường sá nham nhở, đất đá ngổn ngang, cây cối trơ trụi... Những gốc cây cháy dở sau trận bom napal còn để lại những hòn than to đỏ rực.

Gặp đợt địch đang đánh phá thì khi pháo sáng trên không vừa tắt là lúc đạn pháo 20 ly từ máy bay C130 vãi xuống như trấu. Bom bi, mìn vướng nổ, bom từ trường chưa dẹp hết, cũng nổ bất thần. Nếu lúc đó đường tắc, mà việc này rất dễ xảy ra, thì hàng loạt xe dồn ứ lại, nằm chết cứng một chỗ, tiến thoái lưỡng nan, đành giơ lưng chịu đòn... Điều gì cũng có thể xảy ra!

Ngày mai, chúng tôi sẽ đi bộ dọc tuyến đường phía tây Trường Sơn. Cái nghề công binh cứ phải đi ban ngày để mà quan sát, nghiên cứu. Và phải nhằm những trọng điểm mà đến. Ở đây mới phơi bày tất cả những thủ đoạn đánh phá của địch cũng như đầy đủ các phương tiện giết người mà chúng sử dụng.  

Thời gian đi sẽ khá lâu. Chưa biết hôm nào trở lại. Tôi lấy giấy viết thư, nhờ anh Quyền chuyển cho Phàn.

Sau đợt ấy, Phàn được điều về Xưởng sửa chữa của Đoàn 559 công tác.


Đêm đã khuya mà tôi cứ ngồi suy nghĩ miên man về Phàn. Từ một cô gái đẩy xe đất còn lặc lè, hôm nay đã là cô gái lái xe chững chạc và dũng cảm!



Trong chiến tranh giải phóng dân tộc, ta đã dốc toàn lực để đánh thắng kẻ thù. Biết bao cô gái đang tuổi thanh xuân đã tự nguyện hiến dâng tuổi trẻ, xông pha nơi chiến địa, gánh vác trên vai những nhiệm vụ nặng nề tưởng chừng như không thể chịu đựng được. 

Câu chuyện nhỏ này xin được coi như niềm cảm thông và lòng mến phục gửi đến chị em thanh niên xung phong "quê đất nhãn lồng" đã một thời "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước".

Một mình lẽo đẽo đi bộ suốt từ sáng sớm, vượt 11 qua mấy cái dốc cao, mấy cánh rừng dày đặc dây leo, cho tới 2 giờ chiều, tôi mới tới được bến đò. Nhiệm vụ của tôi, một chiến sĩ tiền trạm của sư đoàn là liên hệ với người lái đò để đêm mai đơn vị vượt sông. Thanh (tên người lái đò) quả là vui tính, dễ gần. Vừa mới gặp nhau, chuyện trò chưa được mấy, tôi và Thanh đã thân nhau ngay. Thanh làm lính chèo đò, tôi làm lính bộ binh. Thanh sống cảnh hiu quạnh thích có người nói chuyện, lại gặp tôi là bạn đường nên niềm vui của anh lộ ngay ra nét mặt. Thấy hành trang của tôi có độc một bao gạo và khẩu AK đeo vai, Thanh hỏi luôn: 

- Ba lô của ông đâu?

- Bom đánh vào nơi trú quân, ba lô quần áo, chăn màn của tôi bay hết, hậu cần chưa kịp cấp phát. Đêm. nay anh cho tôi ngủ chung nhé.

- Được ngủ chung càng vui, nhưng đêm nay nằm chung với mình được, chứ đêm mai không có chăn màn tăng võng, ông ngủ với ai. Tóc ông dài thế sao chưa cắt?

Bị Thanh hỏi dồn, tôi đâm lúng túng.

- Hơn một tháng ròng đơn vị tôi hành quân miết.

- Trước khi ông tắm giặt mình tranh thủ cắt tóc cho. Từ đận làm nghề lái đò, mình luôn thủ sẵn bộ đồ nghề cắt tóc. Các đơn vị dừng chân ở đây, ai cần thì mượn. Khi nào tóc mình rậm thì nhờ người khác cắt giùm.

Thanh kéo tôi ngồi xuống một khúc cây được cưa làm ghế, vừa cắt tóc cho tôi vừa nói chuyện vui. Cắt tóc xong, Thanh rủ tôi cùng đi tắm. Tắm giặt xong, Thanh lại rủ tôi ra ngồi trên con đò đuôi én. Phong cảnh núi rừng tĩnh mịch và hoang vắng khiến chúng tôi cảm thấy thích ngồi bên nhau, thích được chuyện trò. 

Buổi chiều nắng nhạt những đám mây màu sữa sà sát cánh rừng. Con đường xuống bến đò đỏ lựng màu đất, in kín những dấu giày, dấu dép lầy lội. Sát bờ sông, bên bụi lau phơ phất có ba con đò hình đuôi én nằm song song trên bến. Từ bên này sang bên kia sông có ba sợi dây cáp chăng ngang. Bến đò ở đây khác hẳn với những bến đò ở mọi vùng quê tôi gặp. Thấy tôi ngạc nhiên. Thanh giải thích:

- Trước kia bến đò có ba người, mỗi người chèo lái một mình. Bây giờ chỉ có một mình mình cai quản vẫn nhàn. Ông có biết tại sao không? Trước khi xuống đò mình hỏi mọi người: "Có ai biết chèo đò không”. Hỏi cho lấy lệ chứ ông tính bộ đội mình thiếu gì người biết chèo đò. Vậy thì nhờ các đồng chí giúp cho một tay, hay là ai, người nào biết chèo thì cầm lái, người nào không biết chèo thì kéo dây. Nào, xuống đò đi, xuống từ từ kẻo lật đò nhé”. Cứ vậy mình vừa làm vừa vận động khách sang ngang giúp mình chèo, kéo. Quân có đông mấy, mình vẫn cứ úng dung.

Tôi gợi chuyện:

- Sống một mình, cảnh cơm niêu nước lọ, anh khỏng buồn à? 

- Lúc đầu thì buồn, thì nhớ. Con người chứ có phải đất đá đâu mà không buồn không nhớ hả ông. Nhưng dần dà khối điều phải lo, phải tính. Những lúc quân nhiều, những lúc mưa lũ, công việc cứ rối tinh rối mù lên, làm gì có thời gian để buồn. Nói cho đúng ra, cuộc sống của mình cũng có nhiều chuyện thú vị lắm, ông mới tới dây chưa hiểu hết đâu.

Ngồi trên con đò đuôi én, chúng tôi nhìn ra dòng sông miền rừng nước xanh màu lá cây. Sông không rộng, nếu đứng ở bên này, cầm một viên sỏi ném mạnh, viên sỏi sẽ bay sang bờ bên kia. Bắt nguồn từ đỉnh núi cao Trường Sơn, với sức mạnh tiềm tàng vốn có, dòng sông quanh năm nước sâu, chảy xiết như không biết mệt mỏi bao giờ.

Thanh hỏi tôi

- Chắc ông mới ở Bắc vào chứ chưa phải lính thổ công ở đây

- Vâng, nghe nói vùng này năm ngoái bom đạn dữ lắm?

- Thì ông cứ trông những hố bom chưa lấp, những vùng rừng cây mới xanh lá thì rõ. Hồi đó, có khi nó đánh bom suốt cả tuần đến đêm mình mới dám ra sông tắm giặt. Mấy con đò cứ phải giấu ở lèn đá suốt chứ đâu có được đậu trên bến như bây giờ. Thường thường vào lúc đêm khuya, thằng giặc trời đất đi ngủ, mình ôm quần áo lần tới một căn hầm đào sẵn ven sông. Quần áo sạch để trên bờ, quần áo bẩn cởi ra vò kỹ, giặt sạch. Ông tính người đang ngứa ngáy như xát lá han, đầu tóc đang hôi xì, nhớp nháp bụi đất, được bì bõm dưới sông hỏi còn gì sướng bằng. Cứ ngâm mình dưới nước cho thỏa thích, bom đánh bất ngờ thì nhảy tót vào hầm tránh bom, sợ cóc gì. Đêm khuya, dọc bờ sông, lính tráng mình ra tắm đông phải biết. Người đi lấy đạn, lấy gạo hoặc cáng thương binh về trạm phẫu, có dịp qua sông đều tranh thủ tắm giặt. Ở hầm, ở hào lên gặp sông không tắm chịu sao được.

Biết tôi vẫn đang chăm chú nghe, Thanh hào hứng nói tiếp.

- À mình quên chưa kể cho ông nghe vào một hôm. Khoảng 4 giờ sáng, mình dậy sớm vừa tắm giặt, thay quẩn áo xong thì máy bay ào tới thả bom. Mình vội vã cầm súng AK nhảy vào căn hầm gần đó. Bất thình lình có một bàn tay đẩy mạnh vào lưng mình rồi giọng nói léo xéo của con gái nổi lên: "ơ, cái anh này, định giờ trò gì thế”. Thật rắc rối, ai ngờ trong hầm có con gái. Mình vào hầm tránh bom, cô gái lại tưởng mình rình rập, trêu ghẹo, lúng túng giây lát mình định thần lại nói rằng: "Cô có quyền gì đuổi tôi". Cô ta nói giọng đanh đá: "Đây là hầm con gái. Mời anh ra cho". Mình ngang bướng: "Tôi cứ ở đây. Cô làm gì được tôi nào". Cứ thế hai người cãi vã nhau trong lúc bom nổ bên kia đồi.

Nhưng đến khi bom nổ gần, chớp lóe đầy mặt sông, nước và bụi đất bắn vào hầm rát rạt, mặt đất chao đảo thì mình thấy hai tay cô ta bíu vào vai mình như người say thuốc lào. Dứt loạt bom tọa độ, hai người chui ra khỏi hầm. Mình lấy giọng nghiêm trang hỏi cô ta: "Đồng chí đi đâu?". Cô ta đổi cách xưng hô, tiếng nói đến ngọt ngào: "Em đi ra kho lĩnh gạo về. Đêm hôm mệt quá, em rẽ vào đây, nghỉ tạm. Lúc nãy em lỡ lời thế, anh có giận không?". Thấy tay trái cô ta quấn băng trắng, mình kêu lên, giọng mềm đi: "Đồng chí bị thương à?". Cô gái lôi chiếc ba lô gạo từ trong hầm ra, cười khẽ. "Em bị mảnh pháo. Vết thương xoàng thôi".

Trời sáng dẩn, cô gái chào mình ra về. Mình đeo hộ cô ta ba lô gạo ra đến tận ngã ba mới chia tay. Cô gái bị thương nên mới rẽ vào căn hầm nơi bến đò mình nghỉ chờ. Giá không phải ở lại chờ khách, mình sẽ bỏ hẳn bến đò đưa cô gái về tận đơn vị. Nhìn cô ấy đeo ba lô, đi khuất dần vào cánh rừng ngổn ngang cây đổ, lỗ chỗ hố bom hố pháo, mình thấy thương quá. Thương cô ấy, mình lại tự trách mình, ừ, rõ thật lẩn thẩn, tên cô ấy là gì, ở đơn vị nào, lúc chia tay mình cũng chưa kịp hỏi.

- Họ và tên đơn vị của cô ấy chưa biết, làm sao anh tìm ra manh mối được?

- Cho đến hôm sau, khi giặt áo thấy có vết máu đọng ở vai áo mình mới bần thẩn cả người. Thì ra trong lúc bom nổ, cô ta đã đặt bàn tay bị thương lên vai áo mình, thế mà mình không hay biết gì cả. 

- Thật chẳng có thằng con trai nào vô tâm và khờ khạo như anh.

- Mình là người khôn ngoan mặt này nhưng vụng dại mặt khác, có rút kinh nghiệm cũng chẳng được.

Thanh phá lên cười vui vẻ, tôi cũng cười theo. Con đò đuôi én rung lên dập dềnh trên nước. Đang say sưa, chẳng đợi tôi khơi gợi gì thêm, Thanh lại tiếp tục câu chuyện bỏ dở.

Một đêm, nghe tiếng nước sông ầm ào dội vào giấc ngủ, Thanh choàng dậy chạy ra bến đò và chợt sửng sốt kêu lên như người giẫm phải lửa. Ba con đò của anh sao chỉ còn có hai? Nhìn chiếc cột cắm ven bờ sông chỉ còn trơ lại đoạn dây song, nhìn dòng nước hung dữ, Thanh hiểu ra tất cả. Nước lũ từ thượng nguồn đổ về, con đò thứ ba của anh đã tuột dây trôi theo dòng nước.

Lại vẫn con đò thứ ba - con đò đã bị chín vết bom bi hôm trước. Thanh thương nó đã bị mảnh bom còn bị nước cuốn. Thanh tự trách mình đêm nay trước lúc đi ngủ, không nhớ buộc dây cẩn thận. Nước cuốn con đò tới đâu? Liệu nó có bị đâm vào bờ đá không? Con đò, anh đã đi vào rừng chọn gỗ tốt để tạo nên thân thể chắc bền của nó, hôm nó bị bom bi, anh đã tìm vỏ cây hàn vá lại vết bom, thế mà bây giờ nó lại bị nước cuốn rồi sao?

Ngay đêm đó, Thanh. khoác súng đi dọc bờ sông tìm đò. Dòng sông gầm lên hung dữ, sóng chồm vào bờ đá gầm gào. Đêm tối và dòng sông như thách thức với con người. Ven bờ sông hoang vu không có đường. Bàn chân mang giày của Thanh bước trên có gai, lau lách và đá sắc. Đôi lúc giẫm phải rêu trơn hoặc vấp phải đoạn dây rừng, Thanh ngã, mồ hôi ướt đầm trên áo, sương đêm ướt đầm trên tóc. Lá lau sắc cưa vào tay, vào mặt anh lạnh buốt.

Cơn mỏi mệt xâm chiếm khắp cơ thể khiến anh phải ngồi bệt xuống đất, tựa lưng vào gốc cây mà thở. Hay là ngồi đây ngủ, đến sáng hãy đi tìm đò? Ý nghĩ đó ve vuốt Thanh, khiến anh nhắm mắt lại, ừ, bây giờ đã quá nửa đêm, anh chỉ cần tựa lưng vào gốc cây hoặc ngả đầu trên lớp cỏ là có thể ngủ được một giấc ngon lành.

Chợt tiếng sóng hung dữ của dòng sông đập vào bờ đá, đập vào giấc ngủ mơ màng của anh, trong tiếng sóng dội, anh nhận ra một điều hết sức đơn giản là: khi anh nằm ngủ, nước sông vẫn chảy, con đò vẫn trôi. Anh càng dừng lại ở đây lâu bao nhiêu, con đò của anh sẽ trôi xa bấy nhiêu. Anh mường tượng ra con đò đang trôi thì gặp một cây cổ thụ đổ, chắn ngang dòng sông. Nó bị sóng nước dềnh lên dập xuống, chao đảo, lúc quay vòng chới với như một người đuối sức, sắp chìm. Và đúng lúc đó anh đã lao ra dòng sông dìu được nó vào bờ... Hình ảnh con đò chập chờn trước mắt anh một niềm hy vọng. Anh đứng dậy vuốt lớp sương dày đọng trên đám lá, xoa lên mặt cho tan cơn buồn ngủ rồi đi tiếp.

Trời sáng dần. Thanh vừa đi vừa đưa mắt nhìn xung quanh sông. Màn sương trắng trôi bồng bềnh trên đám cây cao, trên bờ lau và trên dải sông ồn ào tiếng sóng, tìm mãi không thấy đò, mỗi khi phóng tầm mắt nhìn dọc bờ sông, trong lòng Thanh rộn lên cảm giác vừa lo lắng vừa hồi hộp. Nước sông chảy xiết, bàn chân của anh phải đi nhanh mới đuổi kịp con đò.

Bỗng Thanh bước hụt một cái hố nhỏ và sâu. Anh ngã sấp người trên đất, báng súng AK đập vào hông đau điếng. Khi chống khuỷu tay đứng dậy, anh nhìn rõ quanh anh có rất nhiều hố nhỏ và sâu tương tự. Không phải hố pháo, hố bom mà là những hố củ mài. Vậy ra, ở quanh đây có người ở? Thanh cúi xuống nhặt lên một vài sợi dây củ mài bị chặt dứt lá đã ngả sang màu vàng.

Lúc này cánh rừng ven bờ sông lại hiện lên một con đường nhỏ. Con đường chạy ngoằn ngoèo men theo những hốc cây gờ đá, anh đi tiếp được một đoạn dài, đôi mắt nhìn quanh tìm kiếm, hy vọng. Chợt có tiếng quát gọn lỏn:

- Ai? 

Thanh sững lại trả lởi:

- Tôi ...

Thanh đưa mắt nhìn về phía bụi cây. Một cô gái mặc chiếc áo bộ đội bạc màu, mái tóc ướt sương, bàn tay lấm đất đang cầm chiếc xẻng. Bên cạnh cộ là chiếc gùi nhỏ và chiếc hố củ mài mới đào nông choèn. Không, Thanh không lầm, cô gái đứng kia chính là cô gái anh gập ở bến đò hôm nào: Chính là cô gái trong đêm khi máy bay đánh bom tọa độ, đã tựa cánh tay bị thương vào vai áo anh, mới nhận thấy. Từ mấy tháng nay anh vẫn tự hỏi thầm: cô ấy ở đâu, liệu có khi nào lại tới bến đò của anh nữa không? Giờ đây, cô ấy đứng trước anh, thân hình mảnh mai, nước da xanh tái, hình như so với lần đầu gặp anh, cô có gầy đi. Bốn mắt nhìn nhau và hai người cùng nhận ra nhau rất nhanh. Cô gái reo lên:

- Ồ anh có nhận ra em không?

Anh nén xúc động hỏi lại:

- Sao lâu rồi cô không lại bến đò?

- Dạo này có kho gạo mới đặt gần chỗ em, nên em chẳng có dịp qua đó. Anh nhớ dai thật.

- Sao cô đi đào củ mài sớm thế.

- Vì sáng nay em phải bận đón khách. Kỳ này quân vào đông bến đò của em lúc nào cũng phải người trực.

Thanh sửng sốt:

- Vậy ra cô làm lính chèo đò ư? Thế mà tôi cứ ngỡ ở đoạn sông này không có bến đò nào khác nữa.

- Từ đây xuôi xuống vùng giáp ranh nhiều bến đò lắm. Anh đi tìm đò phải không?

Giọng Thanh lộ vẻ mừng rỡ.

- Đúng, đêm hôm qua con đò của tôi bị nước cuốn...

Cô gái cầm chiếc xẻng bỏ vào chiếc gùi không. 

- Nếu anh đi tìm đò thì theo em.

Nói đoạn cô gái đeo chiếc gùi không lên vai, nhanh nhẹn bước đi trước dẫn đường. Thanh xốc khẩu AK, bước gấp theo cô gái. Đi vòng vèo được một quãng, trước mắt anh hiện ra bến đò rừng. Gió mát từ khoảng trống dòng sông ùa lên lau khô mồ hôi trên vai áo anh. Nắng buổi sớm trào lên khuôn mặt đầy đặn và đôi môi sáng lấp lánh của cô gái. Ở đây cũng có một bến đó rừng như nơi anh ư? Anh ngỡ mình đang nằm mơ. Giọng cô gái trong trẻo.

- Sáng nay, em dậy sớm ra sông rửa mặt chợt thấy một con đò không người lái trôi qua. Đoán là đò của bến trên bị nước cuốn, em bèn chèo đò đuổi theo và ghìm được nó vào bờ. Anh thử xuống bến xem có phải con đò của anh không? 

Cô gái đặt chiếc gùi không trên vệ cỏ và đưa anh xuống mấy chiếc đò đang đậu. Anh nhận ngay ra con đò của mình, con đò mà suốt đêm qua anh đã đi tìm nó như tìm một người bạn và bây giờ nó hiện ra trước mắt anh. Nhưng điều làm anh ngạc nhiên hơn việc anh tìm thấy đò là ở nơi đây cũng có một bến đò rừng, cũng có một cô gái sống cuộc đời lặng thầm, gian khổ. ồ, thế mà từ trước tới giờ, sao anh không nghĩ ra, không tìm đến.

Thanh muốn nói một câu gì cám ơn mà không nói được.

Giọng Thanh bỗng vụng về:

- Giá không có cô, thì con đò của tôi sẽ trôi mất.

- Không có em, sẽ có người khác giữ hộ anh, lo gì...

Cô gái vuốt lại mái tóc lấm tấm sương, mái tóc màu đen cùng ánh nắng chảy tràn trên vai áo. Thanh dựa khẩu súng AK vào tảng đá, khỏa nước rửa sạch bàn tay đầy nhựa cây rừng. Khi ngước lên, anh chợt gặp đôi mắt của cô gái mở to nhìn mình.

Biết Thanh phải về bến đò gấp, cô gái vội vã chạy vào bếp, dỡ những lát củ mài đã luộc sẵn, bọc vào tờ giấy báo đưa cho Thanh.

Thanh cầm gói củ mài, lên đò chèo ngược sông về bến cũ của mình. Cô gái đứng trên bờ sông nhìn theo. Vừa chèo, Thanh vừa ngoái đầu nhìn lại. Bóng cô gái khuất dần trong màn sương và rừng cây mờ ảo. Chèo được một đoạn dài, Thanh ghé đò vào một mỏm đá. Bàn tay anh mở gói giấy báo, mấy khúc củ mài vẫn còn nóng ấm. Bất giác Thanh lại thấy hình ảnh cô gái, hiện lên xâm chiếm tâm trí anh. Cũng như cô gái, những ngày thiếu gạo, anh vẫn thường ăn củ mài, măng lá. Nhưng có lẽ đây là lần đầu tiên anh nhận ra cái vị ngọt khác lạ của củ mài.

Sau buổi gặp lạ lùng đó, Thanh nhớ cánh rừng đầy hố củ mài, nhớ đôi mắt màu đen nâu của cô gái. Cánh rừng nơi cô gái ở có khác gì cánh rừng nơi anh. Những cây củ mài mọc thành đám, lá rụng quanh gốc vàng rượi. Trận gió đi qua, lớp lá bay nghiêng, rộn rạo cả cánh rừng. Lá cây ngả màu vàng báo cho mọi người biết lớp củ dưới sâu đã mập. Người đào củ mài nhìn dây leo đủ biết độ sâu của lớp củ mọc chìm.

Cánh rừng in kín những hố sâu củ mài đã in dấu những tháng năm nhạt muối, thiếu gạo. Chắc đoạn đường từ chỗ cô gái tới chỗ kho gạo thường bị giặc rải bom, vướng nổ. Chắc bến đò nơi ấy quân đi rậm rịch suốt đêm ngày? Chắc cùng có nhiều cô gái ngồi bên dòng sông nhớ nhà, nhớ bè bạn? Những gian khổ, niềm vui nơi Thanh cùng với gian khổ niềm vui nơi ấy. Ý nghĩ đó làm cho anh thấy cái khoảng cách giữa anh và cô gần nhau hơn, mặc dù hai người vẫn ở cách nhau một đoạn đường dài...

Tôi hỏi Thanh:

- Từ đó đến giờ anh có gập cô gái lần nào không?

- Có một đôi lần thôi. Cô ấy cũng bận, mình cũng bận, đến với nhau luôn làm sao được. Đấy ông xem, hàng tháng mình và cô ấy đưa bao nhiêu người sang sông, có bao trai gái qua đây nên chồng nên vợ, còn hai đứa mình đến với nhau quả là khó.

- Nghĩa là, anh vẫn sống một mình nhưng luôn luôn thấy có một người khác bên cạnh? 

- Đúng thế, từ hồi quen biết cô ta, mình có những nỗi lo, niềm vui hoàn toàn khác trước. Nhiều đêm nước từ thượng nguồn đổ về, mình lo không biết bến đò của cô ta có làm sao không. Rồi những buổi trưa, buổi chiều, nghe tiếng bom nổ ầm ầm phía ấy, ruột gan mình cứ nóng như lửa đốt... ừ, mình phải kể thế nào cho ông hiểu được. Tiếc quá, cô ta mới viết thư hẹn mình ngày kia cô ta sẽ đến đây, giá ông ở lại thêm một ngày nữa, thể nào cũng gặp

- Làm sao cô ấy gửi thư cho anh được? 

- Thư gửi mình, cô ấy nhờ bạn bè đi vận tải chuyển giúp. Cô ta kể cánh rừng cũ bây giờ đã vãn củ mài rồi, bến đò dưới đó mùa khô này công binh sẽ về bắc cầu...

- Biết đâu cô ấy chẳng ở đó làm chân gác cầu cho xe pháo qua lại - Tôi nói phụ họa.

- Ở đó bắc cầu thì cô ta sẽ chuyển đến bến đò khác. Sông này có cầu nhưng vẫn phải cần đò như trong trận đánh có xe tăng, đại bác vẫn phải dùng đến B40, B41... phải không ông?

- Hồi chưa vào Trường Sơn, tôi không thể ngờ được ở giữa chốn rừng sâu heo hút này lại có một bến đò rừng... 

- Đò chở người, chở gạo, chở đạn, đò ngang, đò dọc, thôi thì đủ cả. Ở Trường Sơn đâu có sông thì ở đấy có đò .

- À cô bạn mình biết lái đò từ lúc bé con đấy. Quê cô ấy ở vùng quan họ Hà Bắc, ông đã tới đó lần nào chưa?...

Nghe Thanh nói, tôi chợt thấy cô lái đò quen thuộc quá như tôi đã gặp ở đâu rồi. Tôi là người bạn đường của Thanh, tôi chưa hề quen biết cô gái. Nhưng giữa ba chúng tôi đều có những đồng cảm với nhau, nó như một sợi dây vô hình nối được những khoảng cách xa xăm gần lại. Ngày kia cô gái đến thăm Thanh ư? Tôi không có niềm vui được hò hẹn nhưng tôi có niềm vui do chính Thanh và cô gái chưa quen mang đến.

Trời đã về chiều. Hàng cây, bờ lau đang được rắc một lớp bột nhẹ và mỏng như khói. Dòng sông sau bao nhiêu ồn ào chợt lắng xuống, thì thầm. Chúng tôi rời khỏi con đò đuôi én. Thanh giục tôi đi nghỉ ngơi và anh vào rừng hái rau, lo liệu bữa cơm chiều.

Đêm hôm đó, chúng tôi nằm nói chuyện tới khuya mới đi ngủ. Sáng ra, khi tôi tỉnh dậy đã thấy một chú hoẵng chừng ba bốn ki-lô-gam, bê bết máu đặt trước cửa hầm. Thì ra lừa lúc tôi ngủ say, Thanh đã khoác súng, đeo đèn săn vào rừng... tìm món ăn cho "khách".

Ngày hôm sau, để chuẩn bị đón sư đoàn vượt sông, Thanh lấy cuốc xẻng lấp hố bom cũ, sửa lại con đường xuống bến và buộc lại bơi chèo, tát nước ở ba con đò, kê lại ván ngồi, căng lại dây cáp. Theo sự hướng dẫn của Thanh, tôi nấu hết nồi nước này tới nồi nước khác. Củi rừng thả sức đun, chè rừng do Thanh hái dự trữ vẫn còn, nước sôi được đựng vào thùng phuy, khách đi qua, xin mời cứ việc thoải mái đổ đầy vào bi đông, hoặc giải khát tại chỗ.

Khoảng 9 giờ đêm, đội hình sư đoàn lần lượt sang sông. Đêm tối den, dăm đốm đèn pin nhỏ bằng hạt đỗ lóe lên như bầy đom đóm di động. Trong màn đêm dày đặc không ai nhìn rõ mặt Thanh. Họ chỉ nghe thấy tiếng anh vui vẻ giục người xuống đò và nói chuyện với mấy anh bạn đồng hương. Phải, bao nhiêu người khách đến đây thoáng chốc đi ngay, nào ai đã biết, đã hiểu được cuộc sống của một người lái đò. Bao nhiêu ngày, bao nhiêu đêm, Thanh phải sống một mình, nghĩa là ngoài anh ra không có ai là người chia sẻ những vui buồn chợt đến, ấy thế mà nhìn dáng vẻ vui nhộn của anh, ít người biết được

Khi cả đội hình của sư đoàn vượt sông hết, tôi và Thanh chia tay nhau. Bao giờ chúng tôi gặp lại nhau, thật khó mà biết được. Có thể ngày tôi trở về đây, con đường nhỏ đã mở thành con đường lớn, bến đò cũ đã bắc cầu Thanh và cô gái đã chuyển đi nơi khác. Nhưng tôi biết, dù có ở đâu, có xa nhau hai người vẫn nhớ về bến đò cũ gắn liền với kỷ niệm của tuổi trẻ, vẫn nghe được tiếng nói của dòng sông trò chuyện với mình.

Chợt nhớ ra, tôi hỏi Thanh: 

- Địa chỉ của anh thế nào? 

- Mình ở tổ công tác lẻ, lại di chuyển luôn nên không có hòm thư. Nếu có ai ở tuyến trong ra, ông cứ gửi thư tay đề ngoài phong bì là "Thanh lái đò, K5” là mình nhận được

- Lâu nay, anh chưa nhận được thư gia đình?

- Ừ ba năm rồi, vào trong đó ông nhớ biên thư kể chuyện đánh đấm cho mình nghe nhé.

Thanh cười to, chiếc đèn pin ở tay anh rung lên những vệt sáng trong suất. Tôi chào Thanh rồi vác súng chạy theo đội hình hành quân. Đi được một quãng, nhìn lại bến đò, tôi chỉ thấy một màu cây rừng đen thẫm và tôi bỗng nghe tiếng sóng rì rầm vọng lại. Chợt từ phía nóc rừng đột ngột hiện ra vầng trăng mỏng, vầng trăng giống con đò một mình nằm gối đầu trên bãi lau chờ khách...

Ngày...

Hôm nay, đã là ngày thứ 4 tạm biệt Trao để về Cha Ky Phìn. Thật bất ngờ, mình gặp lại Hương, thằng bạn cùng học trung cấp Giao thông xa nhau từ năm 1962. Tháng 5 năm ngoái, trên đường về Quảng Đà, cũng tại dốc Con Mèo này, khoảng 12 giờ đêm mình gặp Hương đang dẫn đoàn máy ủi vào tuyến. Và hôm nay...

- 30 tuổi rồi đấy, ông Phúc ạ, mình vẫn phòng không. - Hương vừa đi vừa nói.

- Lo gì, con gái ở quê bây giờ nhiều lắm. Bộ đội về làng tranh thủ mấy ngày phép là bị "vây" kín ngay, phương châm là: tấn công, dứt điểm mục tiêu.

Cả hai cùng cười. Vui quá. ước gì sau ngày giải phóng, cả hai thằng cùng khoác ba lô về làng, rồi cùng lấy vợ...".

Ngày...

Trời lại mưa, mưa như trút nước, những hạt mưa như những chiếc roi quất chéo qua mặt. Mọi người phải tháo dép, chân đi tất, mặc quần đùi mà đi, mà leo dốc ì ạch. Trong người, mồ hôi vã ra như tắm, quần áo ẩm ướt, đi một đoạn lại đứng nghỉ. Người mệt lả, ruột đói mềm. Bao tượng gạo teo đi chỉ còn một dúm. Đến chỗ nghỉ, mọi người dồn gạo lại nấu cháo. Thằng Tuyên còn trêu:

- Cháo Thái Bình nhà anh còn lâu mới ngon bằng nhé?

Mọi người vừa cười, vừa húp sì sụp. Sáng hôm sau, mỗi người được thêm thanh lương khô 701 lót dạ, cả đoàn lại tiếp tục lên đường ..." .

Đó chỉ là một trong hàng trăm trang nhật ký của đại tá Trần Văn Phúc, ngày ấy là trợ lý Ban Tác chiến của Trung đoàn 98. Dẫu chiến tranh đã qua lâu rồi, mà kỷ niệm buồn vui thời bình Trường Sơn năm nào vẫn chập chờn trước mắt ông... .

Dạo ấy, khoảng tháng 8 năm 1972, Trung đoàn 98 được lệnh hành quân gấp từ Trao qua A Sầu, A Lưới, qua Khe Sanh, vòng về Cha Ky Phìn để nhận nhiệm vụ mới ở khu vực Bản Đông. Theo lệnh của trung đoàn trưởng Tô Đa Mạn, chúng tôi phải lợi dụng lúc máy bay địch ngừng đánh phá để hành quân, thường là 4 giờ chiều đến 12 giờ đêm lại nghỉ. Khi đi tránh đường tuyến, phải theo đường mòn mà đi. Lính trinh sát đi trước dẫn dường, đến ngã ba, ngã tư có cành lá mới dấp là đường cấm. Đặc biệt, phải dè chừng thằng AC 130 bay cao, sục sạo suốt đêm, chỉ có pháo 57 mới vít được cổ nó. Với khí tài ngắm bắn súng bằng tia hồng ngoại, hàng chục xe trên đường đã bị nó vồ trúng.

Ngày thứ ba, chúng tôi tới đèo Bò Lạch. Đây là ngọn núi cao trên 1.000 mét, thuộc đất Lào. Từ đỉnh đèo nhìn xuống thung lũng A Sầu, A Lưới; cả một vùng hút mắt, cây cối khẳng khiu, khô khốc, đen nhẻm, như những cánh tay gầy guộc còn sót lại đang giơ lên trời kêu cứu và tố cáo giặc Mỹ rải chất độc hóa học, cướp đi cả sự sống và màu xanh của lá rừng.

Sân bay A Sầu của Mỹ - ngụy bị ta phá hủy từ những năm trước; nhưng OV 10 rồi AC 130, B52... lùng sục bắn phá suốt ngày đêm nhằm ngăn chặn quân ta tiến công qua đường này. Vì đường qua Bò Lạch như một cửa khẩu đi vào chiến trường Quảng Đà, Khu 5... Theo lệnh, mọi người phải ngụy trang thật kỹ, đèn pin bịt lại chỉ để một lỗ nhỏ bằng hạt đỗ.

Đêm khuya, sương xuống nhiều, mùi khét của cây rừng bị cháy càng bốc lên. Cả đoàn khẩn trương, vượt qua đèo theo đường mòn, nếu chệch một ly, sẽ vấp bom bi hoặc mìn vướng . ngay. Bỗng phía trước, những ánh chớp lóe lên liên tục, rồi tiếng nổ ầm ầm, sau mới nghe thấy tiếng xé không khí của B52 vọng lại. Mọi người đã tản ra, nằm ép vào các mô đất, gốc cây và hầm chữ A từ lúc nào. Lát sau, cả đoàn lại hành quân.

Hôm nay, mới 3 giờ chiều, chúng tôi đã nhận được lệnh: "Đêm nay, phải hành quân đúng 30km, chú ý đội hình qua dốc Con Mèo...". Dốc Con Mèo cũng là một trọng điểm đánh phá của địch. Mới 9 giờ đêm mà từng chùm pháo sáng đã lục bục nổ trên đầu, rồi tiếng "cắc bùm, cắc bùm..." của thằng AC130 cầm canh dai dẳng... Một khẩu lệnh nhỏ và khô khốc trong đêm: "Ngụy trang kín, cự ly 30 mét, giữ vừng đội hình tiến...".

Cả đoàn người bước đi trong im lặng. Sau khi thoát khỏi chặng đường nguy hiểm, ai cũng thấm mệt, chân tay rã rời. Tới bãi nghỉ, nhiều người không kịp mắc võng đã nằm lăn ra thảm cỏ ngủ ngon lành.

Gần 5 giờ sáng, đã có người thức dậy, rồi tiếng thì thầm. Thằng Dần trinh sát nói: "Sắp tới là ngầm Li Tôn, rồi phải vượt đèo Giăng Gió đấy ông ạ!". Tiếng thằng Hoan nhỏ nhẹ: "ông chỉ khéo bịa, làm gì có đèo Giăng Gió...". “Đấy ông không tin thì thôi... à cho tạm ứng điếu thuốc rê trước vậy”. “Xì...”, cả hai bụm miệng cười.

Rất hiếm có buổi sáng nào như hôm nay, yên lành quá, tiếng chim 'kêu thánh thót, có cả mùi hương của cỏ, mùi thơm của hoa rừng, xen lẫn mùi khói bếp củi và như thoảng đâu đây vị nồng của quê hương... "Giờ này em đã dậy chưa? Chuẩn bị đi làm phải không? Anh sẽ gửi cho em miếng dù hoa để ngụy trang khi trực chiến nhé!... Em có thích không?...". Mải nghĩ, anh Toàn đến lúc nào không biết hích vào tôi: "Đúng 8 giờ đến chỗ tôi hội ý nhé?". Tôi khẽ giật mình, hình như... em đang ở bên tôi...

Chúng tôi lại hành quân, trời trong gió mát, trăng sáng vằng vặc, cậu Hùng trinh sát vừa đi, ngẫu hứng:

“Vầng trăng ai xẻ làm đôi .
Nửa in gối chiếc... nửa soi dặm đường... “ .

- Thôi ông ạ, bi đát vừa chứ, ông trăng đang soi đường cho chúng ta đến Tà Cơn đây này. Hoan vừa nói, vừa nhìn Hùng, nhưng thấy Hùng im lặng, Hoan cũng khẽ thở dài...

Nhìn sân bay Tà Cơn còn ngổn ngang dấu vết xác xe, xác súng, ghi sắt... nằm gãy chỏng chơ. Cạnh đường băng còn cả xác máy bay trực thăng bị nát vụn. Đi gần hết đường băng, chúng tôi phát hiện một căn hầm ngầm, hình như cho bọn phi công trực chiến thì phải. Có phản nằm và cả bể nước con. Thật lý tưởng, vừa kín đáo nấu ăn được, vừa có chỗ nằm...

Cả sáu đứa quây một nồi chè lương khô căng bụng rồi đánh một giấc đến sáng. Lệnh tập trung, chúng tôi lao ra bể nước rửa mặt, nhưng... cả sáu cái mồm há hốc, sáu đôi mắt tròn vo, hết nhìn nhau lại nhìn cái bể nước đen ngòm, chứa đầy cung quăng và nòng nọc.

Cách cửa hầm vài mét còn cả chiếc giầy đen to sụ và.. một khúc xương ống chân vàng nhợt đang cắm trong giày. Vậy mà, tối hôm qua cả bọn đã múc nước nấu chè, ăn uống ngon lành. Bây giờ, có muốn móc họng nôn chè ra cũng không được nữa rồi, chỉ tại cái tội tham ăn, ẩu đoảng ấy, để một lần "may mắn" được ăn lương khô nấu với con cung quáng, bọ gậy và nòng nọc...

Mấy hôm sau, cả trung đoàn đã có mặt đầy đủ tại ki-lô-mét 19 đường 14 cũ, đây là dãy lán cũ của một đơn vị thuộc Binh trạm 27 đã rời đi từ lâu. Lệnh dừng lại để bổ sung khí tài, lương thực thực phẩm rồi tổng kết và học tập chính trị trước khi nhận nhiệm vụ mới...

Chúng tôi không bao giờ quên được buổi sáng ngày 1 tháng 1 năm 1972. Hôm ấy, trời trong xanh, gió nhè nhẹ thổi, từng tia nắng rọi qua tán lá cây, tiếng chim líu lo hót vang rừng. Bỗng... ầm ầm ì ì, trời đất tối sầm lại, đất đá váng rào rào chát chúa, căn hầm rung chuyển... Tiếng ai đó kêu thất thanh: "B52... B52". Như có làn sóng vô hình, xô chúng tôi vào chân tường, rồi lại bật tung lên nóc hầm.

Mùi khói bom khét lẹt, sặc sụa ùa vào căn hầm. Chúng tôi cố nín thở, không gian lặng dần, mọi người lao lên khỏi hầm. Cây cối đổ gãy xác xơ, nhựa vẫn đang chảy ứ tràn xuống thân cây. Có mấy hầm bị sập, mọi người xúm vào đào, bới kéo anh em lên... Cán bộ các cấp được phân công, tỏa đi các đơn vị nắm tình hình thiệt hại. Đến 13 giờ 30, lại một trận B52 nữa, nhưng xa hơn một chút. Đường dây thông tin vừa nối xong lại đứt. Bỗng có hai lính thông tin chạy băng vào hầm trực ban, miệng lắp bắp: "Báo cáo... d1,. d3.. dính B52 rồi... Số người chết... Số bị thương" ...

Và từng cáng thương binh ở các tiểu đoàn nhanh chóng được đưa về trạm xá. Bác sĩ Kỷ kiểm tra từng trường hợp, bác sĩ Tuấn phải mổ hết ca này, ca khác đến tận sáng. Cả đêm, chúng tôi trằn trọc không ngủ được, thầm cầu mong... Thế nhưng, điều gì đến vẫn đến: 9 đồng chí đã vĩnh viễn nằm lại nơi đây.

Chúng tôi ghép quan tài bằng ván thùng hàng, bằng tre rừng, gỗ mảnh thành hình tam giác để tiễn biệt các anh, cùng những bó hoa rừng và nén hương duy nhất. Cầu cho các anh hãy ngủ yên bình, chúng tôi nguyện sẽ tiếp bước các anh và làm nốt những gì còn dang dở... Mắt ai cũng đỏ hoe, những giọt nước mắt không cầm nổi cứ lăn dài trên má.

Cuộc hành quân tiếp tục, chúng tôi bước đi trong lặng lẽ nỗi buồn như nén lại. "Biến căm thù thành hành động để trả thù cho đồng đội" là mục tiêu hành động của trung đoàn lúc này.

Cha Ky Phìn, một bản của người Lào thuộc huyện Sê pôn ở khu vực Bản Đông. Dấu tích cuộc hành quân Lam Sơn 79 của Mỹ - ngụy bị thất bại còn đầy ắp trên đường 9. Nói là bản nhưng chỉ có vài nhà có người ở. Những rẫy sắn nương ngô xanh tươi, những khu vườn sum sê cây ăn quả, dân bản sẵn sàng cho bộ dội Việt Nam làm đường đánh American... chúng tôi càng thấm sâu câu nói của Bác Hồ:

"Việt Lào hai nước chúng ta
Tình sâu hơn nước Hồng Hà, Cửu Long...”.

Thủ trưởng Mạn, thủ trưởng Yêm (Cục phó Cục Tham mưu công binh) dẫn đẩu đi kiểm tra thực địa. Đứng bên này bờ, nhìn con sông Sê-pôn đục ngầu, lững lờ trôi về phía tây. Chưa kịp thả mình xuống dòng sông mát lạnh sau một chặng đường dài. Thì chúng tôi nhận được bức điện của Bộ tư lệnh Trường Sơn:

"Lệnh Trung đoàn 98, khẩn trương làm đường và bắc cầu vượt sông Sêpôn, nối đường 9 với đường đi Dốc Thơm. Ngày... tháng..., phải hoàn thành.
Đồng Sĩ Nguyên”.

Ngay lập tức, chúng tôi gói quần áo vào ni lon làm phao bơi, đi khảo sát bên đoạn sông dài hơn 500 mét. Cuối cùng thì cũng tìm được vị trí bắc cầu thích hợp, được cụ Mạn, cụ Yêm gật đầu... Anh Toàn chỉ đạo các cán bộ tác huấn ngay đêm thiết kế nào trụ, nào dầm, búa đóng cọc trụ, di chuyển chân giá ra giữa dòng, cách ngụy trang... bao nhiêu tình huống xảy ra đều phải được tính đến... .

Các bè gỗ của c3, c5, d3... cập bến tấp nập. Bãi gia công trụ cọc, bãi xẻ gỗ lao vào thi công thông ca, tối mịt mới thôi. Chúng tôi đóng thử một trụ độ sâu 2,5 mét từ đáy sông xuống cho chắc ăn. Nhưng gay nhất vẫn là trụ cầu ở giữa lòng sông, nước sâu gần 4 mét. .Theo ý kiến của anh Đoàn Ngọc Lập, tiểu đoàn trưởng d3, làm giây quá giang để giữ phà chở chân trụ, rồi thả xuống đóng cọc...

Thật không may, cái phà 12 tấn của c11, Binh trạm 27 vừa đưa xuống hôm trước đã bị chìm nghỉm ngay do nước dò vào. Anh Toàn đề xuất phương án mới: dùng tre luồng, ghép lại thành bè thay cho phà... Ba tuần sau, 25 trụ cầu đã hoàn thành, còn mặt cầu thì khỏi lo.

Riêng tôi, thật buồn quá vì đúng lúc ấy bị cơn sốt rét hành hạ quyết liệt, anh Nguyễn Đình Xường, Phó Tham mưu trưởng bắt tôi phải đi nằm trạm xá. Người rét run, ba bốn cái chăn đắp cũng không đủ ấm, người nóng trên 39oC. Y tá Cam mỗi ngày một lần đè tôi ra chích thuốc vào mông. Tôi sợ thọt chân nên giao hẹn với ông Cam là khi nào tôi co chân lên mới được bơm thuốc. Ông Cam cười: "Nếu sao, tôi sẽ đền bà chị gái ở quê cho cậu, được chưa?". 

Một buổi chiều, tôi thấy trong người không còn mệt mỏi, cơn sốt đã dứt, tôi vùng dậy lao ra công trường. Đồng đội vẫn đang hối hả thi công, c11 tiếp tục chở ván đến, d3 khẩn trương lao dầm, lát ván... Cây cầu sắp hoàn thành. Cán bộ chính trị, tham mưu... tất bật chuẩn bị cho buổi cắt băng khánh thành.

Đúng 19 giờ ngày 2 tháng 11 năm 1972, Chính ủy Nguyễn Sĩ Chía đọc diễn văn khánh thành cầu, biểu dương và khen thưởng cá nhân, đơn vị đã có thành tích trong đợt thi đua vừa qua... Sau đó là lễ diễu hành: xe con của trung đoàn trưởng Tô Đa Mạn đi đầu, theo sau là 7 xe Zin 157 mới toanh đầy ắp hàng của Sư 473, rồi lại 5 xe Zin 130 đi qua... Nhịp cầu rung lên nhè nhẹ, xen lẫn tiếng vỗ tay; tiếng hò hét của chúng tôi và mấy người dân bản.

Trong niềm hân hoan tột độ của người lính, hình như ai cũng xúc động nhớ tới những đồng đội đã nằm xuống tại ki-lô-mét 19. Hùng ơi, Yên ơi, Thành ơi... bọn anh đã hoàn thành một phần việc các em để lại... Và trung đoàn cũng đã thực hiện được lời hứa với tư lệnh Đồng Sĩ Nguyên: Cây cầu hoàn thành trước 5 ngày.

Để giữ bí mật, ban ngày các ván và dầm cầu được tháo ra sơ tán, đêm đến lại mang ra lao, lắp, yêu cầu 7 phút phải xong một nhịp... để đón những đoàn xe ra trận và đón thời cơ lớn khi hiệp định Pa-ri được ký kết.

Mãi đến hôm nay, mỗi lần nhớ đến giây phút "đăng quang" của cây cầu Cha Ky Phìn ngày ấy, lại một lần niềm tự hào của Trung đoàn 98 ùa vào tâm trí chúng tôi. Dẫu biết rằng, chỉ sau đó vài tháng, cầu bị đánh phá rất ác liệt... Sau này, theo lệnh của Bộ tư lệnh Trường Sơn, nơi ấy - cầu treo Bản Đông đã được xây dựng vào cuối năm 1974, cách cầu Cha Ky Phìn về hạ lưu khoảng 5km. Nhưng tôi tin, cầu Cha Ky Phìn sẽ còn mãi, còn mãi như dòng sông Sê-pôn chảy vào dòng đời và chảy mãi trong lòng mỗi người lính Trường Sơn hôm nay.

25-2-1972

Thế là Tiểu đoàn 2007 của tôi đã đi được hai mươi ba đêm kể từ khi vượt đường 20 rồi mất hút vào những cánh rừng tây Trường Sơn. Đã qua hai mươi ba bãi khách, nhưng độ dài con đường thì thật tình không một ai xác định rõ, kể cả ông Hãng tiểu đoàn trưởng đã đưa quân Nam tiến tới lần thứ ba.

Thế nhưng, lạ lùng sao, chỉ cần hỏi Bình mít, liên lạc tiểu đoàn là mọi sự đều rõ! Trạm này là tương đương với tỉnh này bên Việt Nam và tỉnh kia với đất Lào, cách Nam Hà quê hắn bao xa... 20 tuổi, hắn đã tốt nghiệp lớp 10, nhớ các loại truyện từ "Tây Du", "Tam Quốc", "Thủy Hử”,đến “Bỉ Vỏ", "Dế Mèn phiêu lưu ký"... Hắn bảo hắn thích đọc truyện, nhưng lại mê toán. Thỉnh thoảng hắn vẫn lê la xuống các đại đội với các đám liên lạc cùng lứa cãi nhau om xòm về một bài toán nào đó còn trong trí nhớ.

Có thể nói, hắn là một người khá uyên bác, nhưng nhìn cái gương mặt tròn vạnh, lúc nào cũng hếch lên ngây ngô như chú Tễu, rất tương xứng với cái vóc dáng tròn xoay hạt mít của hắn, thì quả thật người ta chỉ có thể nghĩ rằng đây là một thằng cu đang tuổi lớn.

Vậy mà hình như hắn đã có người yêu? Hắn không nói, tất nhiên rồi. Nhưng đã qua hai mươi ba bãi khách, tôi đều thấy cứ chén xong là hắn ôm võng lủi vào một lùm cây nào đó. Có khi ngủ ngay. Nhưng cũng có khi chưa ngủ, thì bao giờ tôi cũng thấy hắn rút từ túi ngực một cái túi bóng kính đựng một tờ giấy gấp tư khẽ khàng mở ra đọc, tủm tỉm cười. Trưa nay cũng thế. Sau một hồi lầu bầu chửi cái máy bay trinh sát OV10 rền rĩ trên vòm trời xanh lơ, nắng chói chang, hắn bật dậy khỏi võng rón rén đến bên võng tôi tay cấm tờ giấy gấp tư.

- Anh Hồ ơi!

Tưởng tôi ngủ, hắn gọi rất khẽ như thăm dò

- Anh xem xem, thế này là... thế nào nhá?

Sau khi đưa tôi mảnh giấy, hình như hồi hộp đến độ không đủ sức để đứng nữa, hắn xệp xuống đám lá khô ngay cạnh võng tôi, hếch mắt lên chờ tôi đọc cái mảnh giấy đã mòn các nếp gấp.

“Anh Bình rất nhớ. Sáng nay biết anh sẽ lên đường đi B vào lúc 7 giờ. em đã dậy từ 3 giờ sáng để lên đơn vị tiễn anh, nhưng không may là vừa ra khỏi làng một đoạn thì xe đạp em bị xì lốp. Bác Dịch thợ rèn đổi cho em cái xe của bác, thì đi một đoạn, lại ngã ra. Chẳng biết cái số em nó thế nào mà khổ quá! ... Anh có giận em không! Thôi đành tiễn anh bằng cái thư này vậy... Chỉ mong anh chân cứng, đá mềm, mà đừng bao giờ quên em nhá... Em rất nhớ anh đấy
Em Nguyễn Thị Dần". 

- Cứ như cái thư này mà suy thì không "thế nào" nữa cả, nó rất có... cảm tình với cậu!

- Thật thế hả anh? - Hắn càng hếch mặt lên nhìn sát vào mặt tôi như cố tìm xem sau cái vẻ mặt làm ra vẻ nghiêm trang kiểu thày bói đoán quẻ của tôi kia có điều gì còn lừa phỉnh.

- Thật thế đấy? Con gái mà nói đến “cái số của em " thì không phải chỉ là chuyện đưa tiễn? Cậu cứ tin tớ đi. Đừng có quên nó?

- Em thì không quên nó đâu! Nhưng nhỡ cái Dần nó quên em thì sao?

Ừ! Rất có thể" Tôi chỉ nghĩ bụng thế mà không dám nói với Bình. Bình đã bỏ về võng nó rồi mà tôi vẫn không sao ngủ được. Tôi chỉ âm thầm cầu mong là những cô gái đáng yêu ấy đừng bao giờ quên những chàng trai đáng yêu như Bình mít của tôi mà thôi. Tôi quyết định viết tặng Bình mít của tôi mấy câu thơ, khi nào tìm được tờ giấy đẹp thì sẽ chép lại sạch sẽ:



Hình như tôi đọc cả ngoài trang thư.

22-3-1972

Tôi cố mím miệng lại, đưa hai tay ôm lấy mặt mà nước mắt vẫn cứ dàn ra. Cả tiểu đoàn bộ, hình như đều một cảnh như tôi, mỗi người quay mặt đi một hướng, nhưng các cánh võng thì đều run rẩy. Chỉ riêng có Bình mít là không nén được. Nó nấc lên từng hồi và miệng thì không ngớt rên rỉ: "Chị Thư ơi, sao chị lại bỏ em đi... Bao giờ em lại được nhìn thấy chị nữa!...".

Đắp mộ xong cho Thư và ba đồng chí ở trạm giao liên 27, tức tốc hành quân chuyển bãi khách đã hơn hai tiếng rồi mà chúng tôi vẫn không hết bàng hoàng. Mới cách đây hai ngày, Thư đã đến đón tiểu đoàn tôi để đưa từ bãi khách 25 đến bãi khách 27 này, cứ như một giấc mơ!

Chiều hôm kia, vì cả đêm trước phải hành quân vượt trọng điểm, chạy quá nhiều, ăn trưa xong là chúng tôi ngủ như chết. Đến nỗi nắng chiều gắt là thế, chiếu xiên cả vào mặt mà không ai trong chúng tôi biết để rời võng sang một lùm cây khác. Tôi chỉ nhớ mang máng là khi nắng chiếu vào mặt, tôi đã mê ngủ hình như là có nhà ai đang cháy. Còn Bình mít, sau khi thức giấc thì quả quyết là hắn đã mê ngủ được về quê nằm ngay cạnh cái bễ lò rèn của bác Dịch.

Còn Thư, sau khi nghe chúng tôi kể, cứ cười rũ rượi. Thư bảo cô được trạm 25 cử đến đón đơn vị, đã ngồi chờ chúng tôi gần một tiếng đồng hồ. Nghe Thư nói vậy tôi mới giật mình chợt nhận ra cái cảm giác mát dịu sau cơn mê đã khiến tôi không thức giấc mà tiếp tục ngủ thiếp đi là bởi cái lùm cây bị nắng chiều xiên chéo vào võng ấy đã được Thư lặng lẽ bẻ lá phủ kín xung quanh. Thư còn kể Bình mít ngủ thế nào mà chỉ có nửa người trên võng, nhễ nhại nắng.

- Nhìn mày ngủ mà chị muốn phát khóc lên được. Chị như thằng em trai của chị quá. Em trai chị cũng bằng tuổi mày. Nó cũng nhập ngũ rồi. Không biết bây giờ ở đâu?

- Em quê Phủ Lý, Nam Hà. Còn chị? 

- Chị ở Hoa Lư, Ninh Bình. Chị cũng đã đến chơi Phủ Lý quê em rồi, ngay trước ngày vào đây. Thế mà đã bảy năm...

- Thế thì coi là đồng hương. Em nghe nói kỳ này Quốc hội họp sẽ sát nhập tỉnh chị vào tỉnh em thành Hà Nam Ninh đấy.

- Thật không? Sao cái gì em cũng biết? 

- Em nghe đài của thủ trưởng Hãng mà...

Từ lúc bắt quen được Thư, lại được chị Thư giặt quần áo, khâu lại ba lô cho, Bình mít nói cứ như sáo sậu. Còn Thư, cô hoàn toàn hiện ra trước mắt tôi như một em gái hiền thục đang săn sóc cho cậu em út trong một xóm làng nào đó. Ôi nếu lúc này không phải là Bình mà lại chính là em trai Thư hiện ra, thì không biết. Thư sẽ còn sung sướng đến như thế nào. Đôi mắt đẹp tuyệt vời kia sẽ còn ánh lên đến như thế nào. Gương mặt thon thả đã xanh tái vì sốt rét kia sẽ ửng hồng lên hơn nhiều nữa...

Thoăn thoắt đi trước hàng quân, sát đằng sau là Bình mít nên cả đội hình tiểu đoàn 2007 chúng tôi đã bị hai chị em họ quên hết! Thư bảo năm tới sẽ có đợt thay quân

“Nếu được ra Bắc, thế nào chị cũng về nhà em, chị sẽ tìm bằng được cái Dần để bảo nó phải chờ em. Thật đấy!"...

“Thế còn chị - Bình láu táu - Có ai chờ chị ngoài ấy không?".

“Không. Vì hồi đi, chị mới 17 tuổi, chị phải khai thêm một tuổi... Nhưng... chị có một anh... bạn, năm ngoái hành quân qua đây, nghe nói sẽ bổ sung cho mặt trận đồng bằng Nam Bộ... Nếu vào đó, em cũng về đồng bằng thì cố tìm anh Nguyễn Đăng Hưởng, Việt Yên, Hà Bắc, đại đội trưởng, hình như ở Sư đoàn 7, h ay Sư đoàn 9 gì đó".

"Được rồi! - Bình mít cam kết - Em sẽ tìm bằng được nếu được bổ sung đúng mặi trận ấy!...".

Vậy mà bây giờ? Chỉ mới chia tay đoàn chừng hơn nửa giờ để về báo cáo với trạm 27 thì máy bay ập đến ném bom. Tôi còn nhớ như in lời dặn của Thư với Bình: “Báo cáo xong với trạm 27, chị sẽ ra ngay để bàn giao đoàn đi vào trạm 29... chị sẽ cho em xem ảnh anh Hưởng để biết mặt mà tìm... Chị sẽ cho em một ít lương khô và bột chua. Nhớ uống thuốc sốt rét đi...".

Sau những cuốn gió xoáy như lốc, những cành săng lẻ gãy ào ạt lao xuống bãi khách như mưa, làm cả cánh rừng chìm trong mịt mờ khói và bụi. Bom không trúng bãi khách mà trúng rất nhiều vào căn cứ trạm giao liên 27. Sau loạt bom, tôi chạy theo anh Hãng tiểu đoàn trưởng và Bình cùng Đại đội 2 lao về phía trạm để cứu trợ, thì tất cả chỉ còn là sự im lặng rợn người, ngổn ngang lửa cháy và cây đổ. Trạm có năm người, hai nam, ba nữ, kể cả Thư vừa đến, đã hy sinh cả! Từ chiếc khăn dù của Thư còn vắt trên cây, chúng tôi đã tìm ra em bị lấp dưới một vạt đất mới bị bom hất lên...

“Anh Hưởng ơi, chị Thư chết rồi!", Bình vừa chạy đi chạy lại vừa nói như mê. Hưởng ơi làm sao tôi tìm được Hưởng để nói với Hưởng về Thư? Nếu sau này hòa bình, thống nhất, được trở về quê hương, xin Hưởng hãy ghé qua Hoa Lư, Ninh Bình mà thắp một nén hương cho Thư nhé. Và nếu có tình cờ đọc được những câu thơ còn vụng về này của tôi ở đâu đó thì Hưởng hãy cho phép tôi được tặng riêng cho Hưởng và Thư:

18-4-1972

Sau khi trạm 27 bị đánh bom hủy diệt, tất cả những bãi khách gần đường tuyến ô tô đều phải rời sâu hơn vào trong rừng đại ngàn. Các cung đường hành quân giữa các trạm giao liên, do đường mới và đi vòng vèo, đã dài ra gấp rưỡi đến gấp dôi thời gian. Giờ hành quân cũng đổi. Trước đây thường hành quân qua đêm, 8 giờ sáng hôm sau đã đến bãi mới, thì bây giờ có khi 11 giờ, 12 giờ, mặc dầu thời gian xuất phát rời bãi cũ trước đây là 6 giờ chiều đã lùi về 3 giờ.

Lá rừng dại ngàn rậm rạp, tối đến khủng khiếp. Cả tiểu đoàn như bị nhét vào chum khi đêm xuống. Ở đây, hơi nước từ biển thở vào bị chặn lại trước bức tường thành núi và cây sừng sững này, đã trở thành những cơn mưa đầu tiên của mùa mưa sầm sập.

Đi cả tiểu đoàn, đường hẹp mới mở thường xuyên bị ách tắc nên phải chia làm ba. Tiểu đoàn bộ cũng bị chia ra làm ba. Tôi, tiểu đoàn trưởng Hãng và liên lạc Bình mít đi với Đại đội 2, tuyến giữa. Chính trị viên trưởng Nhâm đi với Đại đội 3, bên phải. Tiểu đoàn phó Ẩm đi với Đại đội 1, bên trái. Giao liên các tuyến có trách nhiệm giúp mở đường, cắt đường cho cả ba tuyến về hợp điểm.

Hợp điểm tiểu đoàn là bãi khách mới đến, bao giờ cũng là một niềm chờ đợi, hồi hộp thực sự sau những giờ hành quân, nhất là vào những đêm mưa to, gió lớn, sấm chớp đầy trời, hoặc có mũi đụng phải thám báo, biệt kích. Phải túm thắt lưng nhau mà đi. Đã có những trường hợp tụt xuống vực hoặc các hẻm đá tử vong, mất tích, trọng thương...

Như đêm nay, đêm rằm, mà không hề thấy bóng dáng vầng trăng đâu cả; gây nên trong đám lính những tranh cãi rất vô lý dọc hành quân: 

24-4-1972

Được dừng lại hai ngày thì lại là hai ngày hoe hoe nắng. Chúng tôi thỏa sức vào rừng hái nấm.

- Chị Thư em bảo - Bình mít thủ thỉ với tôi. Đã từ lâu Bình mít thường gọi "Chị Thư em" - phải hết sức chú ý bom bướm, bom bi nổ chậm, mìn lá, chông ba cạnh ở những vùng có C 130 hoặc máy bay lên thẳng rà qua như vùng này. Sau khi đánh bom phát quang, bắn rốc-két; bọn Mỹ thường đánh bom khoan, bom đào; sau nữa là rãi rất rộng các loại bướm, bi, lá... chị Thư em bảo đừng có lấy các loại nấm có mầu sặc sỡ... Anh đưa em xem mũ nấm của anh nào.

- Xuỵt?

Tôi ra hiệu cho Bình đồng thời ấn Bình ngồi thụp xuống. Cách chúng tôi chừng dăm chục mét thấp thoáng sau lùm cây là một vách đá dựng đứng. Ngay dưới chân vách đá là bốn năm người quần áo lính ta, nhưng rách tơi tả đang công kênh nhau có vẻ như tìm cách vượt qua vách núi ấy. Địch hay ta? Ta mà chưa có lệnh hành quân thì vượt qua vách núi làm gì? Vách đá thì làm gì có nấm, mộc nhĩ và rau mà trèo lên?

Nhưng chỉ sau một phút căng thẳng, bỗng Bình mít nhảy dựng lên toe toét:

- Ối giời ơi, bọn thằng Khá, thằng Bốn, thằng Tịnh bên c3! Bọn khốn nạn rách rưới này còn là rách rưới! Chúng nó đổi quần áo lấy gà, ngan ở mấy bản Lào trạm trước. Em can mãi mà chúng không nghe. Thằng Bốn còn đổi được cả một con chó hơn năm cân chỉ bằng một cái quần còn có ống rưỡi thôi anh ạ...

- Thế nó có cho cậu "đụng" với không?

- Có. Nhưng em cũng phải góp một sơ mi. Anh đừng nói với thủ trưởng Hãng nhá?

Cái đám rách rưới ấy cũng đã phát hiện ra bọn tôi liền rời vách đá chạy ùa tới.

Bình - chúng mày kiếm gì trên cái vách đá chó gặm ấy?

Bốn - Không có mắt à?

Hắn đứng chạng chân, một tay chống nạnh, một tay chỉ lên cổ, mặt vênh váo hãnh diện. 

Ôi thì ra bọn rách rưới này công kênh nhau hái hoa phong lan! Cái giống phong lan vẩy rồng thường mọc trên vách núi. Trên cổ Bốn một vòng phong lan vàng rực những cánh mỏng nhã một vòng nắng lỗ để lọt qua vòm rừng đậu vào, khiến mặt hắn sáng ngời lên...

19-5-1972

Một sự ngẫu nhiên kỳ lạ. Cả mấy tuần mưa triền miên mà đêm nay khi cả tiểu đoàn được lệnh dừng lại tổ cức mít tinh mừng sinh nhật Bác thì trời lại tạnh và vành vạnh trăng lên. Hai đại đội đ về hợp điểm, chỉ còn chờ Đại đội 3 nữa là ban tổ chức mở thùng kẹo, lương khô 702 và phát thuốc lá Tam Đảo bao bọc đàng hoàng do binh trạm gửi tới.

"Quái, cái thằng c3 này làm đếch gì mà chậm hàng giờ thếnày!". Bình lẩm bẩm cái giọng tiểu đoàn trưởng Hãng. Hắn là hắn lo nếu c3 về chậm thì rất có thể trời sẽ lại bất chợt đổ mưa "hỏng hế bánh kẹo!".

Nhưng rồi trăng vẫn sáng và c3 họ đang lần lượt tiến vào bãi khách kia. Tiểu đoàn trưởng Hãng nở hứng ngâm thơ giọng thầy đồ bài thơ "Trăng vào cửa sổ đòi thơ”  của Bác. Không ngờ giọng người lính già từ thời chống Pháp ấy còn ngân vang đến thế. Nghe nói ông nội Hãng là một cụ tú, thường cho Hãng ngồi lên đùi mỗi khi nhắm rượu, ngâm thơ.

Bây giờ thì Bình mít của tôi đã 48 tuổi, là một kỹ sư thượng tá công binh kiêm giám đốc một công trường làm đường cao cấp. Đã có trong tay hơn ba mươi công trình từ sau khi học xong đại học giao thông, trở về quân đội nhận lãnh đạo một đơn vị cấp trung đoàn của một binh đoàn làm kinh tế. Cái gương mặt thì vẫn hay hếch lên một cách ngây thơ chú Tễu như xưa, nhưng đôi mắt thì thắt cái lại như nhiều tư lự, khiến hắn có đôi chút cái vẻ u trầm của thủ trưởng Hãng ngày xưa, người mà chú liên lạc Bình mít thường hay bắt chước khi xuống truyền đạt các mệnh lệnh cho cấp dưới.

Bình kể đã tìm thấy anh Hưởng từ năm 1977 và hai anh em đã về quê chị Thư. Bố mẹ chị Thư còn cả, và đã làm mâm lễ nhận cả anh Hưởng và Bình mít làm con. "Thằng Nhàn em chị Thư - Bình kể - không ngờ nó lại có nhiều nét giống em đến thế. Cả nhà bắt hai thằng em đứng trước gương mà so sánh, khiến anh Hưởng cứ rơm rớm nước mắt... Nó kể ngày xưa chị Thư thường cõng nó đi chơi cho đến khi nó 5 tuổi. Cái gì chị cũng nhường...". Năm nào em và Dần cũng vào thăm gia đình chị Thư ở Hoa Lư, Ninh Bình...

Vào một đêm thu đầu mùa khô năm 1967. Tôi đang ngủ ngon, bỗng tiếng chuông điện thoại reo lên từng hồi giục giã làm tôi bật dậy. Từ đầu dây bên kia giọng nói của một người nào đó mà tôi chưa hề quen biết. Anh ta xúc động nói quà hơi thở gấp:

- Đề nghị Đội điều trị 14 cho Đội phẫu thuật vào 'Choóc" mổ cấp cứu một thương binh bụng rất nặng đã bị viêm phúc mạc.

Tôi hỏi lại:

- Đồng chí ở đâu?

- Tôi là y sĩ phụ trách bệnh xá của đơn vị thanh niên xung phong đóng ở Choóc.

- Tại sao đồng chí không chuyển ca thương binh đó ra đây?

- Tình trạng thương binh rất nặng, chuyển sợ chết ở ngang đường. Hơn nữa trời sắp sáng, ô tô không thể chạy ban ngày được.

- Nếu vậy, chúng tôi cũng đi làm sao được. Bây giờ đã hơn 4 giờ rồi.

Bỏ ống điện thoại xuống, tôi đã định đi ngủ tiếp, nhưng hình ảnh của một đồng chí thương binh bị viêm phúc mạc mà theo nghề nghiệp tôi đã thường gặp cứ lởn vởn trong óc. Tôi liền đánh thức anh Đính bác sĩ, đội trưởng, anh Sinh Anh chính trị viên Bí thư Đảng ủy, anh Ước chính trị viên phó và anh Huy Sơn Đội phó hậu cần dậy để hội ý xem nên giải quyết trường hợp này thế nào.

Trong thảo luận có ý kiến bảo nên đi, có ý kiến bảo không. Tôi cũng không nhất trí đi với mấy lý do sau: Thứ nhất - thương binh nặng trong đó người ta sợ chuyển ra còn bị chết ở ngang đường. Vậy ta vào liệu giải quyết được vấn đề gì? Thứ hai - đường sá trên 90 cây số, địch lại đánh liên tục, như vậy xe ta chạy ban ngày liệu có gì đảm bảo an toàn? Thứ ba - để cứu một người, mà cũng chưa chắc đã có thể cứu được trong khi bảy tám người chưa kể phương tiện, dụng cụ thuốc men và ô tô nữa không may bị bom nó đánh trúng thì sao?

Anh Đính chờ cho tôi nói hết, đảo mắt nhìn tất cả mọi người một lượt rồi mới chậm rãi hỏi lại tôi với vẻ mặt không đồng tình.

- Ngược lại, nếu vào mà cứu được đồng chí thương binh đó thì anh nghĩ thế nào? Tại sao chưa biết rõ tình trạng bệnh nhân mà anh đã bảo là không thể cứu được? - Anh nói tiếp - Thứ hai, máy bay địch có thể đánh mà cũng có thể không phát hiện ra để đánh. Hơn nữa, như anh em lái xe vẫn thường nói: "Đánh chưa chắc đã trúng, trúng chưa chắc đã bị thương, bị thương chưa chắc đã chết". Thứ ba - mọi người thường có quan niệm quân y ta ít gian khổ hơn các đơn vị khác. Do đó ta đi cấp cứu được ca này sẽ có một ảnh hưởng lớn về chính trị, gây được lòng tin yêu của anh em.

Nghe anh Đính nói có tình có lý nên tất cả mọi người đều nhất trí. Tôi nói:

- Các đồng chí đã nhất trí thì hoặc là tôi hoặc là anh Đính sẽ đi. Riêng tôi thấy anh Đính là đội trưởng ở nhà có lợi hơn.

Anh Đính nhìn tôi mỉm cười như muốn bảo: Anh quyết định như vậy là chính xác đấy. "Thương binh cần, thầy thuốc đến". Đó là trách nhiệm và cũng là truyền thống của đơn vị ta. Thú thực trong óc tôi lúc ấy hiện lên một ý tưởng rất rõ ràng. Đi là phải. Tôi không được phép trốn tránh nhiệm vụ dù có khó khăn và nguy hiểm đến mấy. Không ai nói gì thêm. Như vậy là nhiệm vụ đã được giao.

Tôi nhanh chóng chạy sang nhà tập thể nam và nữ đánh thức số anh chị em đã từng gắn bó với nhau trong mấy lần đi cấp cứu trước như Định, Thức, Tám, Tâm, Thảo, Diên và Đắc lái xe. Đang độ tuổi ăn, tuổi ngủ nhất là sau một ngày làm việc đầy vất vả, họ đều ngủ say như chết, tưởng chừng như có khiêng vứt họ ra sân cũng không làm cho họ mở mắt ra được. Ấy thế mà chỉ nghe loáng thoáng có cấp cứu là họ bật ngay cả dậy.

Do đã quen việc và có “cơ số chiến đấu” sẵn, nên công việc chuẩn bị khá nhanh. Khoảng 6 giờ chúng tôi hành quân ra tới cây số 473. Cũng vừa đúng lúc ô tô xịch tới. Tôi nói rõ nhiệm vụ và động viên vài lời vắn tắt: "Đây là cuộc chiến đấu thực sự giữa cái sống và cái chết chứ không phải là đi du lịch ở Trường Sơn đâu nhé. Các bạn nhớ cho".

- Đi với Thủ trưởng thì yên tâm - Đắc vừa dận ga cho xe nổ máy vừa nói tiếp - Qua kinh nghiệm ở Trường Sơn mấy năm nay, tôi thấy những người sợ chết lại càng hay chết Thủ trưởng ạ.

- Cậu đừng có chủ quan - Tôi bảo cậu ta.

- Không phải là duy tâm đâu - Đắc phân trần - Nhiều khi do sợ quá nên thiếu minh mẫn, gặp phải tình huống khó khăn phức tạp đâm ra lúng túng, thế là kềnh.

Mọi người đều cười ồ lên. Xe mới chạy, khí thế còn đang hăng, ai nấy đều nói cười vui vẻ.

Hôm ấy là một ngày nắng đẹp, bầu trời xanh thẳm cao vời vợi, xe chúng tôi chạy từ xã Hóa Tiến đến tây Choóc dài khoảng trên 90 cây số. Đường chiến lược 15 vốn dĩ đã xấu lại bị bom đạn cầy sới liên tục nên xe không thể nào phóng nhanh được. Nhiều chỗ phải dừng lại để sửa đường hoặc đẩy xe qua một đoạn lầy bị "ban ti nê" nó không thể tự bò qua. Hơn nữa cũng không dám chạy nhanh vì còn phải nghe ngóng, đề phòng máy bay địch thình lình ập tới.

Thấy xe chạy ban ngày nơi tuyến lửa này, ai cũng ngạc nhiên. Thú vị nhất là ở nhiều đoạn, anh chị em thanh niên xung phong và công binh đang sửa đường nhìn thấy xe chúng tôi chạy cuốn tung bụi từ xa, họ đã đoán chắc với nhau rằng anh chàng lái xe này bị loạn thần kinh nên mới dám chạy bừa như thế. Cứ mỗi lần chiếc hồng thập tự đến gần, nhìn rõ mặt từng người nhất là Đắc vẫn cười vui vẻ không phải người điên như họ nghĩ và nhất là khi biết rõ mục đích chuyến đi của chúng tôi thì mối thiện cảm của họ tăng lên rõ rệt.

Sau này trở về chúng tôi còn được biết thêm ngay sáng hôm đó anh Đính có gọi điện lên báo cáo binh trạm. Đồng chí Binh trạm trưởng Binh trạm 12 đã chỉ thị cho các đơn vị pháo phối thuộc của binh trạm chốt ở các trọng điểm dọc đường chiến lược 15 từ Hóa Tiến vào Choóc phải sẵn sàng nổ súng để bảo vệ cho xe của chúng tôi khi bị máy bay địch tấn công. Chúng tôi càng thấy rõ việc làm của chúng tôi không đơn độc mà luôn được cấp trên cũng như các đơn vị bạn hết sức quan tâm.

Khoảng 16 giờ chúng tôi đến nơi an toàn. Ai cũng mệt, đói và khát nhất là mấy cô vừa say xăng vừa say nóng. Cô nào cũng phờ phạc như người mất hồn. Trong khi anh chị em khiêng vác chuyển đồ đạc nơi làm việc thì tôi tranh thủ thăm khám bệnh nhân.

Vừa đọc qua bệnh án tôi đã giật mình. Đúng là anh Khán đại đội trưởng pháo binh ở Tiểu đoàn 13. Anh mới ra viện được vài tháng nay thôi mà. Mặt anh hốc hác, hai tròng mắt hõm sâu, lờ đờ nhìn tôi như cầu khẩn. Cặp môi khô nứt nẻ khẽ mấp máy muốn nói điều gì đó, tôi không thể nào nghe được. Thú thực, lúc vừa nhìn thấy anh, lòng tôi se lại, thương anh quá chừng.

Khám xét xong, tôi quyết định phải vừa hồi sức tích cực, vừa mổ sớm mới có cơ cứu được anh. Nghe tôi nói thế, các đồng chí ở bệnh xá đề nghị chúng tôi ăn cơm để lấy sức rồi hãy mổ vì cơm đã có sẵn rồi. Biết rằng như thế nhưng làm sao có thể ngồi ăn trong khi phải chạy đua với thời gian để cứu lấy anh. Như vậy là anh bị thương vào bụng giờ thứ 16 rồi.

Nhìn mặt anh, bất giác tôi lại nhớ cách đây vài tháng, người ta cũng đã khiêng anh vào phòng hồi sức của Đội điều trị 14 với tình trạng choáng rất nặng, bị chảy máu trong vì vỡ lách do chấn thương kín vùng mạng sườn bên trái. Sau khi bàn bạc, chúng tôi quyết đỉnh rút máu trong ổ bụng ra truyền vào tĩnh mạch cho anh để nâng huyết áp. Trước đó chúng tôi đã nhờ phòng xét nghiệm kiểm tra chéo máu hút trong bụng ra với máu ở tĩnh mạch của anh. Không có vấn đề gì nghi ngại.

Thế là tôi và Định y sĩ hồi sức thay phiên nhau bằng hai chiếc ống tiêm loại 20 phân khối, kẻ hút người tiêm tính ra đã truyền lại cho anh được 600 mm lít máu tươi, kết hợp với các loại dịch thể khác và các loại thuốc trợ sức, trợ tim... Chúng tôi dã đưa được huyết áp của anh lên tới mức cho phép tiến hành được phẫu thuật. Tôi và bác sĩ Huyên đã mổ cắt lách cho anh. Đó là ca đầu tiên kể từ khi Đội điều trị 14 vào đây. Một tháng sau anh Khán ra viện. Hôm tiễn anh, cả ban ngoại vui vẻ quá chừng. Anh béo tốt đẫy đà chứ có đâu như hôm nay...

Tự nhiên tôi liên tưởng lần này có thể chúng tôi lại một lần nữa cứu được anh ra khỏi lưỡi hái của tử thần không? Tôi bảo Định lấy tĩnh mạch để truyền thêm một đường nữa cho nhanh và phải mổ ngay mới kịp. Trù trừ, chờ đợi lúc này là chết, Định đã cho truyền thêm một chai máu khô và bắt đầu đặt nội khí quản.

Cuộc mổ bắt đầu. Ruột non bị thủng nhiều lỗ. Một số quai ruột đã dính chằng chịt vào nhau. Có đoạn ruột đã bầm tím lại. Chúng tôi vừa gỡ dính vừa khâu vừa động viên nhau. Đoạn ruột bầm tím được đắp huyết thanh mặn ấm phóng bế Nô-vô-ca-in vào gốc mạc treo, song không phục hồi lại được đành cắt bỏ.

Trong suốt quá trình mổ, Định và Tâm gây mê thỉnh thoảng lại thông báo tình hình mạch, huyết áp. Khi thì ổn định có lúc huyết áp tự nhiên tụt xuống làm cho thần kinh chúng tôi lắm lúc căng ra như những sợi dây đàn. Tôi rất mệt nhưng nỗi lo lắng cho tính mạng của anh còn lớn hơn nhiều. May thay, sau khi đã loại trừ được ổ nhiễm độc và nhiễm trùng, huyết áp ổn định dần và có chiều hướng tăng lên. Chúng tôi lau rửa kỹ ổ bụng và phải đặt tới 4 ống xông từ trong ổ bụng ra ngoài để dẫn lưu. Đóng thành bụng và như thế cuộc mổ kết thúc.

Đúng lúc chưa ai kịp cởi áo mổ và bịt miệng ra thì Tám y tá hớt hải chạy vào mời tôi sang ngay buồng bệnh khám cho một thương binh mới vào. Theo cô nghĩ có thể là một vết thương thấu bụng. Tôi theo Tám sang ngay chỗ bệnh nhân nằm. Tám nói đúng. Đồng chí thương binh này đã có phản ứng thành bụng rõ, tôi bảo Tám làm đầy đủ thêm các thủ tục rồi khiêng anh sang phòng mổ để Định hồi sức trước. Trong khi đó Tâm và Diên thu dụng cụ lau rửa để luộc lại. Thức và Thảo đem "săng", gạc, áo mổ ra suối giặt. Thấy tôi chạy theo ra. Thảo bảo:

- Anh về nghỉ đi một chút cho đỡ mệt, đứng suốt mấy tiếng liền rồi.

- Còn các cô không mệt sao?  

- Chúng em thanh niên khác chứ.

- Cũng xương thịt cả khác gì. Cùng giặt cho nhanh.

Miệng nói, tay làm. Người sát xà phòng, người vò, người giũ. Lúc thường thấy lâu, nhưng lúc này sao mà nhanh thế. Chỉ một thoáng là chúng tôi đã giặt xong. Ở nhà Tâm đang vớt dụng cụ bày lên bàn vô trùng. Anh Khán đã được chuyển sang phòng "hậu phẫu” để An săn sóc. Đồng chí "thương binh bụng" mới đã được khiêng lên bàn mổ. Ở đó Định và Diên đang truyền dịch thể và chuẩn bị gây mê. Thảo cho áo mổ săng, gạc vào nồi nước đang sôi sùng sục trên chiếc bếp dầu được vặn to lên hết cỡ.

Ca mổ thứ hai tiến hành ngay sau đó. Trường hợp này giải quyết nhanh hơn vì chỉ cần khâu một vài lỗ thủng ở ruột non và khâu gan nên không có gì gay cấn lắm. Ai cũng tưởng xong ca này thì được "xả hơi" một chút, chẳng ngờ lại một loạt thương binh mới được khiêng vào. Anh em đều bị thương trong lúc đang làm nhiệm vụ ở bến phà Xuân Sơn hồi 20 - 21 giờ. Trong số này có một thương binh bị mảnh bom to bằng cả bàn tay găm chặt vào giữa ống xương "chày" cẳng chân bên phải.

Thế là chẳng ai còn nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi nữa. Y như những con ong chăm chỉ hút phấn hoa về nhả mật. Chúng tôi mổ hết ca này sang ca khác, tới tận chiều hôm sau công việc mới tạm gọi là xong. Nhìn anh chị em vừa đói, vừa mệt lử nhưng ai cũng tự giác vui vẻ. Tự nhiên tôi cảm thấy tự hào lạ. Cái cảm xúc ấy làm cho tôi quên hết nỗi mệt nhọc trong người, vì xung quanh tôi mọi người đều như thế cả. Hai ngày hai đêm chưa có miếng gì vào bụng rối còn gì.

Mấy ngày tiếp theo chúng tôi thay phiên nhau săn sóc anh Khán. Tình trạng bệnh của anh quả là nghiêm trọng. Đã có lúc chúng tôi như bị tụt xuống vực thẳm của nỗi thất vọng. Cũng may, nhờ số anh em thanh niên trong đại đội có cùng nhóm máu của anh tiếp thêm cho vài trăm phân khối nữa, nên cuối cùng bệnh của anh cũng bước vào giai đoạn bình phục. Mỗi lần đến thăm, anh lại tươi tỉnh nhìn tôi làm cho tôi vừa xúc động vừa ân hận.

Một cảm giác day dứt trào lên trong lòng. Nếu như hôm ấy chỉ vì ngại gian khổ hy sinh mà chúng tôi không đi thì... Chắc chắn là anh đã chẳng còn có thể được nhìn thấy cha mẹ vợ con và những người thân khác nữa. Nụ cười của anh đã bám theo chúng tôi đến khắp các trọng điểm mà Đội phẫu thuật đã ở làm nhiệm vụ trong những ngày chiến tranh chống Mỹ trên tuyến đường mang tên Bác kính yêu.

- Ối chết, chết, anh ơi là anh ơi?

Chúi xuống phía trước, tôi chẳng biết vì sao mà chiếc gậy đang chống lại kịp lọt vào kẽ nứt của đá cùng một vòng tay ghì chặt lấy người kéo ngược. Cậu liên lạc đi với tôi hốt hoảng hét lên, cứ túm chặt như sợ tôi tan biến.

Cũng kinh thật, chỉ chút xíu tôi và 30 ki lô vũ khí trang bị lúc nào cũng lừng lững như một khối núi đè úp lên người, sẽ rơi từ triền núi cao ngất xuống vực sâu thăm thẳm.

Ngủ, vừa đi vừa gật!

Chân nặng trịch chẳng muốn đi mà vẫn cứ ngất ngưởng bước theo quán tính. Cảm giác tâm lý, bấm vào da thịt không còn đau để có thể tỉnh lại.

Kể từ khi xuất phát, đơn vị đã liên tục hành quân bộ khoảng dăm tháng, trên 2.000 cây số dọc Trường Sơn, ngày nào mà chả gian khổ ác liệt, mệt ơi là mệt, nhưng chặng đường hôm nay sao dài thế không biết.

Sáng tinh mơ anh em thức dậy, chuẩn bị triển khai đội hình hành quân trong không khí mát mẻ dễ chịu của ban mai tĩnh mịch đến lạ lùng, giữa mùi ẩm mốc lá mục trong rừng rất đỗi thân quen. Tiếng chim lảnh lót từng không và đâu đó từ thung xa vọng tới tiếng vượn hú gọi bầy.

Chả được lâu, nắng lên, những chuỗi cười đùa râm ran của cả hàng quân trườn dài theo dốc núi, đầy ắp các khuôn mặt trẻ trung cứ thưa dần, thưa dần. Xung quanh chỉ còn sự ngột ngạt oi nồng, bức bối bủa vây.

Thế mà, lúc này đây trời đã tối. Cũng phải, đã hành quân mười mấy tiếng đồng hồ rồi còn gì. Không biết đã qua núi mấy đỉnh, suối mấy con, đã gặp mấy bản làng heo hút trong sương, không một bóng người, không tiếng gà gáy. Màn đêm Trường Sơn giữa những dải đại ngàn trùng điệp không đen đặc mà bàng bạc nhạt nhòa trên đỉnh núi mù mây.

Hỏi anh em giao liên dẫn đường vì sao đi lâu thế, té ra cũng vô ích: "cố đi, cố nữa, sắp đến, sắp tới!". Đói, khát, mang nặng, khắp người đau nhức, thần kinh căng tựa dây đàn trước hàng trăm thử thách. Riêng chuyện suất ngày đêm phải đối phó với tiếng ỳ ỳ... ầm ầm của các loại máy bay địch đang cố dò tìm tung tích quân ta để đánh đòn tiêu diệt đã quá đủ mệt.

Quân cứ đi, người cứ ngủ. Lại vấp, lại ngã, lại đi. Có chiến sĩ nghe lệnh tạm nghỉ ít phút chỉ kịp ngã phịch theo "chiếc ba lô con cóc" đã ngủ ngay, ngủ ngồi, ngủ nghiêng. Có ai cưỡng nổi cặp mắt nặng trĩu để không trôi vào những giấc ngủ bất đắc dĩ, bồng bềnh, nửa tỉnh nửa say. Ôi, ước gì tới được trạm mới, dù ở thật thấp cạnh một dòng suối trong xanh lặng lẽ lững lờ trôi hay trên cao chót vót, trú quân giữa mấy từng mây bạc buốt lạnh thấu xương, miễn là được dừng chân, tháo ba lô, trang bị, thở phào, căng được cái tăng, mắc cái võng, ăn bát cơm nóng, rồi... rồi ...

Đang mỉm cười trong mơ bỗng tôi loáng thoáng nghe và tỉnh hẳn: "Mời anh về họp gấp, có ban chỉ huy Trạm giao liên đến tìm gặp". Không bình thường rồi, hàng trăm chặng đường đã qua, ít khi có chuyện tương tự.

Ban chỉ huy Tiểu đoàn và thủ trưởng các đại đội đã được triệu tập. Trạm trưởng trịnh trọng thông báo:

- Đơn vị ta hành quân từ miền Bắc, đến giờ phút này là một đơn vị đã đi xa, đi lâu và đương nhiên phải chịu nhiều gian khổ ác liệt, trên có lệnh cho chúng tôi phải bố trí để các anh tạm dừng chân ăn Tết 3 ngày...

Mới nghe đến đây, cậu liên lạc ngồi gần đang dỏng tai hóng chuyện bất thình lình nhảy cẫng, tung mũ tai bèo lên cao rồi hét toáng "Anh em ơi, Tết, Tết. Được nghỉ 3 ngày ăn Tết...".

Bao cặp mắt sáng lên mừng vui ra mặt, nhưng cứ ngỡ ngàng chưa một lúc tin ngay vào tai mình. Tôi buột miệng: .

- Ồ đã đến Tết rồi à. Tụi tôi đang quá mệt, lại được nghỉ những 3 ngày!

- Vâng - xòe tay ra, Trạm trưởng bấm từng đốt - hôm nay 29, mai 30, thêm mồng một, mồng hai, sáng mồng ba ta lại lên đường.

Như đoán ra sự nóng ruột, dò hỏi, Trạm trưởng nói rành rọt:

- Tý nữa, ta chịu khó đi tiếp, đường núi khấp khểnh rất khó đi, lại tối. Tới chỗ trú quân chắc các anh còn nắm lại tình hình, chuẩn bị chỗ ăn chỗ ngủ, săn sóc anh em ốm... sáng sớm mai, đơn vị cho người vào Trạm dắt về một con bò, kịp chuẩn bị cho chiều 30 liên hoan cũng như lấy hàng Tết: có cari Ấn Độ, chè từ cao nguyên Lâm Đồng, rượu mùi, thuốc lá, bánh kẹo... có thứ gửi từ miền Bắc. Dưa hành thì không nhưng bánh chưng thì có chút ít trạm gói nên cũng nhom nhem...

Chợt nhớ hồi đánh Điện Biên Phủ năm xưa, khi hỏi chiến dịch liệu có đánh thắng nổi không, chiến sĩ bảo không nếu thiếu thuốc lào, tôi vội hỏi: 

- Thế còn món "quốc hồn, quốc túy"?

- À tý nữa quên. Anh hỏi món thuốc lào chứ gì. Có kha khá đấy, đúng là không thể thiếu. Lại cả giấy hồng điều cho vài câu đối tết...

Cán bộ ngồi nghe cứ xuýt xoa hoài kèm theo những tiếng vỗ tay. Trạm trưởng lại tiếp tục:

- Nhưng đề nghị cần lưu ý thêm vài điểm: chỗ trú quân của đơn vị phần lớn phải ở trong hang hốc mà địch thì đánh phá liên miên. Phải vừa ăn Tết, vừa chuẩn bị chiến đấu, không loại trừ các loại biệt kích. Cẩn thận vấn đề bí mật, đi lại, phơi phóng, đêm che kín lửa, ngày không để khói. Đặc biệt chú ý sức khỏe anh em, ăn uống, vui chơi, phòng bệnh đột biến bài học kinh nghiệm quân đi dài ngày mà nghỉ luôn mấy hôm là dễ chùng sức, ốm, ai bị nặng phải nghĩ đến chuyện đưa đi cấp cứu ngay, nhất là với sốt rét ác tính... Cũng nhân dịp Tết, chiều mai 30, Ban chỉ huy Trạm chúng tôi mời cả 4 đồng chí trong Ban chỉ huy đoàn vào Trạm liên hoan mừng năm mới, có rượu Uýt ky từ cửa khẩu Cam-pu-chia chuyển tới. Thôi chúc sức khỏe các đồng chí...

Thế rồi tất cả khẩn trương, nhộn nhịp, vào ra tất tưởi ai vào việc nấy. Vui như Tết mà lại?

Trước hết, chuẩn bị chiều 30 và dón Giao thừa...

Trong chiếc động rộng, sâu, nhấp nhô thạch nhũ, vẫn giữ vẻ huyền bí hoang sơ như của bao ngàn năm về trước, cơ quan Tiểu đoàn bộ và Đại biểu các đại đội lên chúc Tết đã tập trung đông đủ.

Vách hang dán đôi câu đối viết vội. Mấy chiếc đèn pin được tháo tạm miếng giấy mầu bịt kín trổ bằng đầu tăm thay nhau phát ra những quầng sáng chiếu ngược lòng hang, soi vào những chiếc mặt bàn mới ghép bằng cành cây, nứa bương khấp khểnh, bên trên để chiếc đài Oriôngtông chạy pin nặng như đá tảng, cùng mấy chai rượu, bánh kẹo, trà, thuốc, vài ba thứ hoa quả do anh em cất công, lặn lội vào rừng sâu hái về. Có mấy tiếng chép miệng, thở dài thườn thượt, tôi hỏi, mấy cậu tranh nhau trả lời: 

- Thủ trưởng ạ! Mấy nải chuối rừng vàng ươm kia kìa, đẹp mắt làm sao, đã lâu lâu.. Thèm ơi là thèm mà không ăn được.

Rượu óng ánh vài ba thứ mầu đựng trong các chai phản chiếu lên các vách hang lồi lõm, mờ ảo, được rót đều vào bát sắt, ca làm bằng ống pháo sáng đủ các loại.

Tôi tuyên bố lý do, mọi người chúc Tết rồi anh em rôm rả chuyện trò, gợi nhớ lại những hình ảnh đậm đà hương vị Tết ở những vùng quê mà lúc này đây đang ở chân trời xa tít tắp. Mọi người vui, trân trọng với những phút giây đấm ấm, những thoáng ưu tư trầm ngâm, nghèn nghẹn đâu đó.

Ánh sáng bất động mờ mờ rọi vào những bộ mặt rắn rỏi khác nhau:  một số anh em mặt bừng đỏ nổi rõ sự gầy guộc, những gò má ngày nào tròn trặn là thế, nay nhô cao, hốc hác, người có nước da xanh mét hơn ngày thường đượm màu sốt rét. Mỗi người mỗi vẻ. Tôi nhìn, ngắm để tìm thêm những gì đó khắc sâu vào ký ức.

Trên đường ra trận, những gương mặt thân quen, dăm tháng luyện quân chuẩn bị, dăm tháng cùng nằm gai nếm mật trên đường. Đa số trẻ măng từ hai quân khu tập trung lại trình độ cấp 2, cấp 3, một số là sinh viên, phải tạm gác bút nghiên theo việc kiếm cung. Một cuộc chiến tranh, mấy cuộc trường chinh, những thế hệ lên đường, xa nhà, xa quê, dấn bước vào cuộc chiến đấu lịch sử vì những gì thiêng liêng còn hơn cả chính mình. Những gì đó có thể gọi thành tên được không? Chắc cùng giờ phút, nếu còn ở hậu phương, trong số này thế nào chả có một cậu đang làm nũng...

Đang suy ngẫm miên man, bỗng tôi giật mình, đứt đoạn. Một tiếng nói như quát, mấy tiếng ồn ào trao đi đổi lại:

- Đề nghị thơ thơ, hát hát, có thưởng có phạt.

- Ừ hay đấy. Nhưng thưởng, phạt thế nào?

- Ai có thơ mà vừa dở dở lại hay hay, hay nhiều hơn dở, được chấp nhận, được thưởng một chén rượu, được chỉ định người khác, còn ngược lại thì... cũng phạt rượu!

- Cậu này khéo lại say rồi, nói năng... Thế ai mở đầu, cậu nhé!

- Được thôi, sẵn sàng!

Rồi cậu liên lạc vênh mặt, hát luôn bài "Quê em miền Trung du, đồng quê lúa xanh rờn.. và tranh thủ giới thiệu: trưa nay lúc ta ăn cơm nắm giữa chặng, vắt đang bò lổm ngổm, thấy anh Tùng cứ cười một mình tôi hỏi tại sao, anh ấy chỉ đọc mấy câu: 


- Không ổn rồi, cậu bé ơi - tiếng lao xao phản đối - mấy cảu đó không phải của cậu, mà có phải cũng chưa dính gì đến Tết. Phạt thôi?

- Ấy tha cho cậu ấy. Mình xin thay thế, đọc mấy câu mới làm lúc nãy, gọi là "Xuân... Trường Sơn" được không?

Tôi hắng giọng: .



Tán thưởng lâu lâu chưa dứt, tôi còn lạ gì, lại muốn vòi vĩnh thêm đây!

Nghe ngóng tình hình, những tiếng rít liên tục, sòng sọc tanh tách quanh tôi, những đôi mắt lim dim, khoan khoái. À anh em đang phóng Bagiôka (súng chống tăng, hồi đánh Pháp bộ đội ta thường chỉ những chiếc điếu hút thuốc lào) vẫn đang có ý chờ.

Trong sâu thẳm, ký ức từ mấy mươi năm về trước hiện về, lặp lại: cũng trong chiếc hang đá tại phía bắc Điện Biên Phủ năm ấy, sau khi xong đợt II kéo pháo ra, chúng tôi đón Giao thừa giữa những tràng đại bác địch nã từ trung tâm Mường Thanh, các chiến sĩ đã ép tôi hút 2 điếu thuốc lào Vĩnh Bảo chính hiệu say đứ đừ, rồi lâng lâng thả hồn bay bổng đi mây về gió. Nhớ ra, tôi tặng luôn



Anh em nổ pháo tay tán thưởng, thưởng 2 chén rượu, tôi nhận có 1, rồi giải thích lý do:

- Lúc nãy cùng mấy đồng chí trong Ban chỉ huy, thay mặt tiểu đoàn vào Trạm giao liên dự liên hoan, tôi vẫn sợ sợ cái thứ Uýt ky đến tận giờ. Là lần đầu, thấy nó nồng nồng đăng đắng, uống đến đâu như nuốt lửa đến đấy. Cũng say ghê, say gớm nhưng vẫn đủ tỉnh táo để quả quyết rằng cái thứ này, không thể bằng cái thứ "quốc lủi ngoài Bắc ta đâu? 

Những chuỗi cười, cả tiếng tặc lưỡi tiếc rẻ: giá mà, giá mà...

Bây giờ chỉ định ai? Đây rồi, cậu liên lạc vẫn đi theo tôi có đôi chút máu mê thơ thơ thẩn thẩn...

Giả bộ từ chối vài câu rồi cậu ta lên mặt dọa dẫm, thách ai dám họa lại đôi vần:



Anh em cười như nắc nẻ. Tôi đã bị một đòn để nhắc với mọi người về chuyện ngủ mà đi, đến nỗi nếu không có cậu ấy ôm chặt thì hẳn đã...

Đắc chí, ranh mãnh lừ lừ nhìn quanh, cậu ta nhìn đến đâu, anh nào anh nấy giật mình thon thót. Nhưng ai kia cũng nhìn lại như có vẻ thách thức. Làm sao mà không bị chỉ định cơ chứ. Cậu trợ lý hậu cần của Tiểu đoàn lúc nãy hí hoáy ghi ghi chép chép đứng lên, liếc nhanh, nụ cười bí hiểm rồi e hèm, dõng dạc:



Cả vòm hang vang lên tiếng đấm thùm thụp, la ó, huyên náo ầm ỹ, cả tiếng van xin.

Cứ râm ran nhứ thế, đợi Giao thừa!

Bỗng đột ngột, những tiếng kêu nóng quá, rét quá, cả tiếng gọi Mẹ... nối tiếp, lay động màn đêm đen, xen giữa những đợt gió rừng xào xạc, lách qua những cọng lá đọng sương, truyền lan trong không gian im ắng

Mấy đại đội hấp tấp lên báo cáo: một số anh em đang cơn sốt nặng, vật vã, có người đã hôn mê. Chúng tôi bàn bạc, cân nhắc từng trường hợp rồi quyết định cho cáng gấp để kịp đưa vào Trạm cấp cứu. Mỗi cáng phải có 3, 4 anh em đi theo trong sương lạnh, đường núi, lại sắp đến Giao thừa.

Nhưng rồi chính tôi, những dòng điện, giần giật chạy qua, khắp người sởn gai ốc ớn lạnh. Bắt đầu giở trò đây, không biết sẽ là sốt rét thường hay ác tính, nếu là ác tính...

Tôi dặn anh em cứ vui đón Giao thừa, còn mình vào sâu trong hang, gieo mình nằm vật xuống. Mọi thứ chao đảo ngả nghiêng. Tôi dần chìm sâu vào mê man, trở lại con đường thiên lý... Con đường ấy - ven bờ sông Gianh lịch sử, địch đánh trúng đội hình, mấy chục anh em đã đổ máu nằm lại; bao người bị sa vực, rắn cắn, cây đè, rồi những cơn sốt ác liệt, những chiếc cáng... để không còn tiếp tục cùng đi; những dáng hình tạc vào vách núi, những dấu chân trên dãy Trường Sơn tiếng quân đi rậm rịch ngày đêm để lại phía sau hàng trăm núi, ngàn suối, chục sông; những buổi nắng cháy da, những cơn mưa ngập lối thác lũ chặn đường... và cũng trên con đường mòn thần kỳ ấy - một cái Tết đến, một giao thừa được đón trên đường đơn vị tiến quân vào Nam đầu 1967.

Mơ mơ màng màng, không biết lúc này trong cơn sốt đang nóng hay đang rét, có những gì đó đang ùa vào trong tôi: A phải rồi, giọng nói trang trọng, ấm áp, vang xa của Bác kính yêu, tiếng pháo nổ giòn, náo nức....

Đêm cuối tháng Mười, giới tuyến tạm thời xám ngắt. Dưới những bọng mây ủng nước như bụng trâu chửa. Những cơn mưa hóa chất nhằm hủy diệt mọi sự sống được "chế tạo" từ bên kia đại dương đang treo lơ lửng trên đầu những đoàn quân chi viện cho chiến trường. Chúng tôi vẫn đi trên cái bẫy được giương sẵn ấy.

Tin phương Tây loan rằng, hơn ba tháng chụm đầu trong một căn cứ tuyệt mật ở Ghen-let-li bang Mat-xơ-tru-set, cuối tháng 8 năm 1966, bốn mươi bảy bộ óc thông tuệ nhất, tiêu biểu cho cỗ máy chiến tranh Mỹ do giáo sư Phi-sơ, thuộc trường đại học Ha-oai cầm đầu đã đệ trình lên ngài Mác Na-ma-ra Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ kế hoạch xây dựng một hàng rào chống thâm nhập, một hệ thống báo động, các biện pháp do thám, các kỹ thuật làm trụi lá cây và các vũ khí hủy diệt cả một khu vực cắt ngang tuyến đường Trường Sơn nhằm chặn diệt làn sóng thâm nhập của quân chủ lực Bắc Việt vào chiến trường.

Theo mô tả của ngài Phi-sơ thì đây là một bãi tha ma, một lò sát sinh rộng từ 20 tới 40 cây số vắt từ biển Đông trùm lên vĩ tuyến 17 tới tận Sê pôn - Mường Xén trên đất Lào dài hơn một trăm cây số. Trong mảnh đất chết đó sẽ có một dải mìn sát thương rộng 5 cây số chuyên làm nát bàn chân và cụt cẳng đối phương. Một hệ thống báo động điện tử kiểm tra từng xăng-ti-mét vuông mặt đất. Một đội bay 24 giờ mỗi ngày. Mỗi tháng, hàng rào được bổ sung 20 triệu mìn "sỏi" mìn "lá" các loại. Hàng rào điện tử khủng khiếp này được mang tên ông chủ Lầu Năm Góc, ngài Bộ trưởng Quốc phòng Mác Na-ma-ra và mỗi năm nó ngốn hết 800 triệu đô la...

Chúng tôi đi hàng một cách không xa cứ điểm của đơn vị Thủy quân lục chiến Mỹ. Thỉnh thoảng pháo sáng từ Tân Lâm và xa hơn là Cồn Tiên, Dốc Miếu thi nhau phụt lên, tỏa ra một vùng sáng nhợt nhạt như để tự trấn an. Không gian hoàn toàn tĩnh lặng. Tôi nghe rõ hơi thở nặng nhọc của người phía sau. Không một tiếng động của loài gậm nhấm. Không cả tiếng rả rích của côn trùng. Dường như từ ngày ông "Mác" chọn nơi đây làm đất chết, giun dế cũng đã bỏ đi cả.

Đêm đêm đưa khách qua lại trên tuyến đường này, chúng tôi không có quyền lựa chọn, dù biết mỗi mét vuông trong cái "Hàng rào điện tử” này đều có thể là một cái bẫy giết người. Chập tối, trước lúc vượt qua lằn ranh, chúng tôi lặng lẽ nhìn vào mắt nhau, xiết chặt bàn tay nhau hơn. Có đứa còn ôm hôn nhau. Bởi mấy tháng nay, mỗi tốp quân vào, quân ra qua tuyến đường này anh em chúng tôi phải "nằm lại” nhiều hơn. Có khi bị mìn xé nát, lần mò nhặt được một nhúm xương thịt lẫn lộn, ôm về đóng áo quan, chia mỗi cái một ít mà chôn cất, vẽ sơ đồ, ghi dấu cho mai sau.

Vậy mà đêm ấy, cái đêm cuối tháng Mười ấy, tiểu đội đường dây chúng tôi không chỉ về đủ mà còn có một đứa con. Cả tiểu đội được gọi bằng bố. Một đứa con trai nghiêm chỉnh cất tiếng khóc rất to, vang như tiếng hát ngay trong cái hàng rào điện tử chết chóc mà giặc Mỹ dựng lên.

Oét mo-len, vị tướng 4 sao, Tư lệnh quân viễn chinh Mỹ ở miền Nam Việt Nam mô tả sức mạnh đánh chặn nguồn tiếp tế của Việt Cộng trên tuyến đường Trường Sơn, mà ngày ấy chúng tôi không ngờ tới: Tiến sĩ Mi-lân và các nhà khoa học Mỹ đã tìm ra một thứ hóa chất lúc hòa với nước và đất thì sẽ làm cho đất nhão nhoét... Vào đầu mùa mưa họ đã dùng máy bay C130 rải hàng tấn hóa chất đó xuống một con đường hẹp ở thung lũng A Sầu...

Chưa hết, nền công nghệ chiến tranh khổng lồ của Hoa Kỳ còn nghĩ ra nhiều vũ khí "tai quái" khác để làm tê liệt con đường Trường Sơn tuyến giao thông huyết mạch của cuộc kháng chiến giành độc lập của nhân dân ta: Loại máy Pi-plơ-xơ-ni-phơ có thể phát hiện được người thông qua mùi nước tiểu. Loại mìn "Ma-rắc 36 đi-xơ-trắc-tơ" sẽ phát nổ khi có người động nhẹ vào, thậm chí chỉ đi qua gần nó... Loại máy bay "Xơ-pun-ki" được cải tiến tinh xảo chuyên hoạt động trên đường mòn Hồ Chí Minh, có thể nghe được thông tin từ các máy "gián điệp", rải khắp nơi trên mặt đất…

Tiểu đội trưởng Cới khoát tay ra phía sau làm hiệu chúng tôi dừng lại, phân tán theo đội hình chiến đấu. Đằng trước chúng tôi, từ một con dốc nhỏ, ì ạch một tốp người nặng nhọc, lặng lẽ hiện dần ra cùng một cáng thương. Bên trong cái tăng trùm che mưa tiếng rên đứt đoạn, kìm nén cứ bật ra theo nhịp lắc của chiếc cáng.

- Đứng lại - Tiếng Cới đanh, dứt khoát - đơn vị nào? Tắt đèn đi, nó "ruốc" cho bỏ bu bây giờ.

- Dạ. Chúng tôi ở bên thanh niên xung phong - Một cậu chỉ tay vào cáng - Cô ấy đang đau đẻ, chúng tôi liều vượt tuyến ra bệnh xá của đoàn.

Chúng tôi ngơ ngẩn nhìn nhau. Tiếng rên quằn quại phát ra càng làm rối trí bảy thằng con trai còn đầy lông tợ trên má. Chỉ có Cới lớn hơn chúng tôi vài tuổi. Cới người Thái Bình, trước lúc nhập ngũ đã kịp lấy vợ, có một con trai. Phải cái Cới rất nóng tính, lúc cuống lên càng hay văng tục. Mà cái dân Thái Bình lạ thế, những từ nơi khác cho là tục tĩu thì Cới bảo quê anh ta không cho là tục. Lúc này Cới là người giàu kinh nghiệm nhất trong chuyện chửa đẻ của đàn bà.

- Chúng tôi lo quá. Đường phía ngoài có dễ đi không anh. Cô ấy đau từ trưa, chúng tôi sợ...

Cới nhằng cái hạt sáng đèn pin chỉ còn như hòn bi vào mặt người vừa nói, hỏi:

- Cậu là thế nào với cô ta?

- Dạ, em là...

- Mẹ khỉ! Không nhịn thêm được vài năm nữa à. Đau kiểu này thì chỉ có nước đẻ ngay ở đây chứ đi đâu nữa. Mẹ khỉ, toàn một lũ đực dựa.

Cả lũ chúng tôi đứng chôn chân nghe Cới chửi. Hắn ta lật mảnh tăng, soi đèn vào cáng rồi nhổ nước miếng, giọng đầy nghiêm trọng:

- Vỡ mẹ nó "ối" rồi đây này. Hai thằng, có thằng nào là y tá không?

- Dạ, em là y tá nhưng chưa đỡ đẻ bao giờ ạ.

- Mẹ khỉ. Thì ai đỡ bao giờ. Bông băng, dao kéo có không?

- Có ạ

- Thôi đành vậy. Đưa cô ta vào lùm cây kia. Tất cả bỏ tăng võng áo mưa ra. Chặt cây làm lán. Che cho kín kẻo nó "ruốc" cho mất chỗ đội nón. Còn mấy anh kia lại đây tìm cách đun vài hăng gô nước sôi, nhanh lên...

Có lần tôi đã nghe Cới bảo: “vợ tớ đẻ thằng cu tí lúc tớ mới hai mươi tuổi. Cô ấy la hét to quá. Tớ sợ ướt hết cả lưng áo, cứ ghé mắt chỗ khe vách trạm xá nhìn. Bà cụ tớ chửi toáng lên, đuổi ra. Lúc lâu thấy im im, tớ lò mò vào, thì ra cô nàng đẻ xong rồi. Nhìn thấy tớ hắn ta toét miệng cười. Tớ mới ghé tai hỏi "đau bụng gì mà sáu, bảy tiếng đồng hồ, chắc lại giả vờ". Hắn mách bà cụ. Cụ lại chửi tớ trận nữa rồi giảng giải nào đau bụng đẻ phải qua mấy bước từ lâm râm, quằn quại, rồi mới đến vỡ ối... những cái ma cái tội gì đó nữa, nghe khiếp lắm. Lại bảo có người vợ đẻ khó, kêu la mãi cạn cả hơi, chồng phải trèo qua nóc nhà, lội qua ao hoặc vác vồ, đóng cọc chuồng lợn cho vợ dễ đẻ..:.”

Tôi chả tin những chuyện đó nhưng trong hoàn cảnh này thì không ai là người giỏi hơn Cới. Chẳng gì thì hắn cũng đã có vợ, có con, hắn bảo gì chúng tôi đều răm rắp làm theo.

Một cái ổ đẻ bằng tăng, võng trải cạnh bếp. Những cặp lồng nước sôi, ca nhôm pha sữa... đã sẵn sàng. Chúng tôi đứng đờ cả ra nhìn Cới. Hắn quát:

- Bây giờ ra ngoài hết. Bốn cậu làm nhiệm vụ cảnh giới, còn tất cả quay lưng lại, cấm nhòm. Chỉ tôi với y tá ở trong này.

Tất cả chúng tôi lục đục kéo nhau đi ra. Thằng Huệ lẩm bẩm:

- Lão Cới khôn bỏ mẹ.

“Armed Forces Journal” - Tờ tạp chí của Lục quân Mỹ mô tả sức mạnh hủy diệt của "chiến trường điện tử" trong cuộc chiến đấu giành quyền kiểm soát đường mòn Hồ Chí Minh: Nhũng gì xảy ra ở đây hôm nay có thể tác động đến tương lai của mỗi người mặc áo lính ở mỗi nước trên thế giới, chiến tranh đã trở thành chiến tranh điện tử.

Ủy ban quân lực Thượng viện đã có những buổi điều trần... một biên bản đã qua kiểm duyệt được đưa ra công khai và lần đầu tiên thế giới được biết đến cuộc chiến tranh bí mật nhất này là mọi thời đại...

Khái niệm về cắt đứt đường mòn Hồ Chí Minh là chọn các "yết hầu” hoặc các giao lộ đánh phá với mật độ cực lớn, làm cho giao thông tê liệt rồi rải các loại mìn phá hủy phương tiện, mìn sát thương và hệ thống máy "gián điệp” để theo dõi...

"Đội quân viễn chinh" ấy đang hiện diện chung quanh chúng tôi, được tác giả bài báo là George Weiss mô tả một cách đầy hào hứng:

MAAPM, mìn sát thương trên diện rộng. Hình tròn, có rãnh, "lên cò" tự động.

M36, bom chùm cháy. Mỗi bom mẹ chứa 182 bom con. M36 là tử thần của các loại xe,.. bãi xe và kho tàng.

BLU.31 mìn; 705 bảng, chui sâu xuống lòng đất, tự động nổ tung khi có xe cộ đi qua.

PAVE PATH, nặng tới 2.500 bảng, thả bằng dù, khi nổ phát quang 4 -5.000 mét vuông cây rừng.

MK36... GRAVEL... CBU.24... CBU.49, bom dẫn bằng la de. Bom dẫn bằng điện quang EO. Mìn Gơ-ra-xơ Hô-pơ (con châu chấu)...

Các loại máy cảm ứng: Xơ-pai-kơ-boi, Ơ-kao-boi, Ach-đu-xit, At-xit... những cái tai bí mật nghe được cả tiếng "thở dài" nén trong lồng ngực đối phương. Mỗi tháng "chiến trường điện tử" còn được rải bổ sung hàng chục triệu mìn lá và bom sát thương đra-gơn-tut (răng rồng) có sức ép rất lớn, phá nát bàn chân người và bất cứ sinh vật nào dại dột bước vào mảnh đất ấy...

Có lẽ chưa một trận đánh nào, một sự chờ đợi nào, ngay cả lúc nằm giữa hai đợt bom B52 làm chúng tôi sốt ruột, thấp thỏm như lúc này. Cơn đau đẻ của cô gái trồi lên, sụt xuống cùng với tiếng la xé ruột:

- Nó ra, anh gì ơi nó ra... đấy, chỗ này này. Em chết mất.

Chồng cô gái nhấp nhổm, loi choi cố thò mặt vào bên trong lán. Tiếng Cới quát rất tục. Cái giọng lại thủng thẳng ông cụ non, nghe tức anh ách:

- Ra đ... đâu mà ra. Ông đứng đây, mắt mù à mà không biết. Gào cho lắm vào lấy cứt hơi mà đẻ!

Cứ thế, cả tiểu đội lính trẻ chưa một lần biết thế nào là yêu đương tháp thỏm, trồi sụt cùng cơn đau bụng của cô trong cái bãi mìn của hàng rào điện tử. Phải đến gần nửa đêm trong tiếng mưa rơi não nề, một tiếng trẻ bỗng vỡ tóa ra trong cái tĩnh lặng rợn người của chiến địa. Chúng tôi không ai bảo ai cùng ùa vào lán. Cới cuộn cái sinh vật bé nhỏ, đỏ hỏn trong lượt áo bông lính miệng ngoác ra:

- Thắng rồi Con trai nghiêm nhé.

Cả tiểu đội chúng tôi, bố thằng bé và hai anh chàng cáng thương bên thanh niên xung phong ngây người đứng nhìn. Dường như lúc này tôi chỉ còn nghe thấy tiếng thằng bé khóc mà như cười, ào ã, vang dội át cả tiếng mưa, cùng tiếng gầm gào của tụi máy bay địch không ngừng quần đảo như thằng mù trên vòm trời ẩm thếch. Vẫn tiếng Cới quay về phía ông bố trẻ đương dở cười dở mếu:

- Này, lại mà bế con chứ. Tội cậu là to lắm đấy biết chửa? ông mãnh?

Bây giờ mới để ý đến cái “ổ đẻ", mặt đứa nào đứa ấy đỏ rần vì xấu hổ và toát mồ hôi nghĩ đến cái cách đỡ đẻ rất chi là "đấu vật" của ông Cới.

Thu xếp cho mẹ con cô Lẻ nằm êm trong góc lán, chúng tôi cùng dốc ba lô xem còn gì. Vài phong lương khô, ít bột trứng trộn đường, gói pôlivitamin, mấy thanh kẹo lạc ăn dở... thành bữa liên hoan mừng cu Thắng ra đời. Mẹ cu Thắng nước mắt lưng tròng xin bác Cới đặt tên cho cháu là Thắng như tiếng reo đấu tiên của bác. Và cả bảy thằng lính hoi chúng tôi đều được coi là bố đỡ đầu.

Hung hăng, bạo miệng thế mà lúc này Cớ; lúng túng vụng về đến tội nghiệp. Anh chàng mặt đỏ như gà chọi, ấp a ấp úng, mãi mới nói như đôi lời chúc mừng cu Thắng, thơm lên trán nó rồi chuyền cho chúng tôi. Miệng Cới lẩm bẩm:

- Mẹ khỉ, bà "xề" tớ ở nhà mà biết chuyện này thì chỉ có nước ôm manh chiếu ra hè ngủ.

 

Sau chiến thắng lịch sử mùa Xuân năm 1975, nhiều tờ báo phương Tây mới dần công khai nói tới thất bại của hàng rào điện tử Mác Na-ma-ra cũng như "cuộc chiến tranh điện tử" của Mỹ nhằm cắt đứt hoạt động của đường mòn Hồ Chí Minh. Ông Van Gây-tơ, một học giả người Pháp đã viết rất hay trong cuốn “Đường mòn. Hồ Chí Minh”:

"Cắt đứt con đường mòn Hồ Chí Minh? Khó lòng thực hiện nổi. Mãi đến nay người ta mới đánh giá như vậy. Cũng còn một số ít người tưởng rằng phá hủy được con đường này là hết chiến tranh. Những người Việt Nanh và những người Mỹ có óc thực tiễn đều hiểu rõ rằng khắp nơi ở Đông Dương, người Bắc Việt Nam và Việt Cộng, những bậc thầy trong nghệ thuật chiến tranh du kích có những nơi cất giấu vũ khí đạn dược đầy đủ để tiếp tục cuộc chiến này trong thiều tháng, ngay cả nhiều năm nữa nếu ngay ngày mai đây không còn có gì trên con đường mòn Hồ Chí Minh nữa...”

Không ai có thể làm ngừng bánh xe lịch sử, ngăn chặn làn sóng của những huyền thoại. Những câu chuyện đã sống, đã được thi vị hóa mà người ta thường kể lại cho nhau nghe khi trú quân buổi chiều, sau một ngày căng thẳng ở tiền tuyến mà ở đó thần chết đã mười lần sờ mó vào người anh rồi ...

Ngày mai các anh ấy lại đi trên con đường ra tiền tuyến, con đường đã trở thành một biểu tượng của độc lập

Nhưng tôi dám chắc rằng ông Van Gây-tơ không biết đến chuyện giữa hàng rào điện tử Mác Na-ma-ra, mảnh đất đã được cả nền công nghiệp chiến tranh Mỹ gài cái chết vào từng xăng-xi-mét vuông ấy, đêm 27 tháng 10 năm 1961, một nữ chiến sĩ thanh niên xung phong của tuyến đường Trường.Sơn đã thực hiện một ca sinh nở bình thường trọn vẹn. Điều đó có được coi là một huyền thoại chăng. Một kỳ tích đầy chất thơ chăng.

Chưa bao giờ họa sĩ Lương ngồi trước giá vẽ lại có cảm giác kỳ lạ như lần này, ông thấy trong lòng xốn xang, bứt rứt và có cái gì nghẹn ứ trong vòm ngực. Bao nhiêu lần ông vẽ người mẫu khỏa thân, các cô gái trẻ trung, thân hình, da thịt khá hấp dẫn nhưng ông vẫn thấy người mẫu ấy như được đắp bằng thạch cao, bằng sáp. Vậy mà hôm nay cô gái ngồi kia vẫn mặc quần áo hàng ngày, kín đáo và e lệ lại khiến ông không tài nào cầm được bút. Ông châm một điếu thuốc lá, rít một hơi thật sâu hình như để trấn tĩnh lại, giống như ngày nhỏ đi đêm ông thường hát lên để đánh bạt nỗi sợ hãi của mình.

Ngồi một lúc mà vẫn không thấy ông họa sĩ bắt tay vào vẽ cô gái tỏ vẻ băn khoăn, cô liếc trộm ông rồi lại cúi xuống cậy móng tay. Họa sĩ vẫn nhìn đăm đắm vào khung toan. Màu trắng của toan phản chiếu lên khuôn mặt họa sĩ một thứ ánh sáng rất trong, rất nhẹ. Mái tóc hoa râm tưởng trắng hơn ra, các nếp nhăn trên trán tưởng hằn thêm sâu. Ông ngồi như nhập thiền, khuôn mặt khắc khổ như một vị La Hán.

Cô gái bối rối không biết nên ngồi hay đứng dậy ra về. Cô tự trách mình sao lại nhận lời ngồi mẫu cho ông. Hình như là sự tò mò vì cô chưa biết họa sĩ họ làm việc thế nào và cũng thích hình ảnh mình hiện lên tranh vẽ.

- Bác ơi, gần đến giờ cháu phải nấu cơm trưa rồi ạ.

Họa sĩ Lương bối rối:

- Mấy giờ rồi? Ờ mà đã 10 giờ rồi kia à ... Xin lỗi cháu bác đang nghĩ ngợi xem thể hiện thế nào.

Ông bóp tuýp sơn đỏ rồi chấm bút mà ông không hề để ý đó là màu gì, ông đưa một đường cong tua trên mặt toan theo dáng ngồi của cô gái. Màu đỏ chói lên trên nền toan trắng như lửa, lại như một dòng máu ngoằn ngoèo đang chảy. Tay ông cầm bút vẽ mắt nheo lại nhìn cô gái, trong lòng mung lung, bất định. Ông nhận ra gương mặt cô gái một nét gì thân quen hình như lâu lắm bây giờ . mới gặp lại...

Cô người mẫu ấy tên là Dung. Cô mới đến ở bên nhà bà Hoa làm "Ô Sin". Từ ngày dân Nam ta được xem cái phim của đất Phù Tang ấy thì những người làm công việc vặt trong nhà, những người lao động dọn dẹp đều gọi là "Ô Sin". Thậm chí có bà vợ phật lòng với chồng ngày nào cũng rượu bia tít mít để mình bà cơm nước, giặt giũ cũng tự nhận mình là "Ô Sin". Lại còn các nhà hàng, tiệm ăn cái phòng không có bàn ghế gì cả, thực khách ngồi xệp xuống sàn cũng gọi là phòng "Ô Sin".

Dung là người cùng làng với bà Hoa, ở quê cũng chẳng có việc gì làm, gia đình hoàn cảnh khó khăn nên bà Hoa nhờ ra đây giúp việc. Cô gái ra Hà Nội sau một tháng thành ra một người khác hẳn: Trắng trẻo, xinh xắn ăn mặc tươm tất và đặc biệt từ thân hình trẻ trung của cô như phát sáng, như rực rỡ sau bộ y phục xuềnh xoàng. Tạo hóa đã cho cô một vóc dáng cân đối đến các nhà nhân trắc học, các vị giám khảo thi hoa hậu cũng thèm khát. Cô vừa có nét kiêu sa, đài các vừa có nét mộc mạc chân quê.

Họa sĩ Lương nhìn thấy Dung đôi ba lần khi cô đi chợ, ông đã phát hiện đó là một người đẹp và ao ước vẽ cô. Cái gương mặt thanh tú đượm buồn của Dung đã khiến ông lục tìm trong trí nhớ, hình như giống ai mà ông đã gặp. Ông háo hức muốn vẽ Dung đến nỗi ông không muốn vẽ gì nữa. Hàng ngày ông đến ngồi trước giá vẽ nhưng đường nét và màu sắc như vô hồn.

Họa sĩ Lương đã ngoại ngũ tuần còn trẻ trung gì mà phải lòng phải mề. Ông không phải loại người phong tình, mặc dù ông vẫn có quyền ấy, ông là người tự do. Từ ngày giải ngũ về ông chỉ sống một mình, hình như sự yêu đương với ông là thứ đồ cổ, là chuyện cổ tích. Hay nói như kiểu văn chương tiền chiến thì ông đã tắt lửa lòng.

Hồi ra quân Lương mới 40 tuổi, gia đình, bạn bè mối mai nhiều đám nhưng anh dửng dưng, chối phắt. Đến nỗi mọi người xì xầm ông hết khả năng đàn ông, hay bị chất độc màu da cam gì đó mà sợ đàn bà. Lâu rồi mọi người cũng chẳng ai nhắc đến chuyện Lương lấy vợ.

Chiến tranh vẫn để cho ông nguyên lành là người đàn ông, chỉ có tuổi xuân thì đã qua đi. Cái khoảnh khắc hạnh phúc ở Trường Sơn năm nào như một thần linh khiến ông không muốn rời bỏ. Hình như ông muốn làm việc thật nhiều để bù lại những ngày chiến tranh. Ông lao vào vẽ, đam mê cũng ở đấy, sự nghiệp cũng ở đấy, ông mang những ký họa thời chiến tranh ra dựng thành tranh với đủ các chất liệu.

Căn hộ hơn 30 mét vuông một phòng là phòng khách, một phòng vừa ngủ vừa là xưởng vẽ của ông. Một mình một bóng chỉ quẩn quanh với toan, với màu, ông sợ sự huyên náo, xô bồ và khách khứa tốn thời gian vô ích. Thi thoảng bạn bè cũng đến thăm hoặc khách mua tranh nhưng cũng đều chóng vánh. Hàng tuần có một người cháu đến dọn dẹp nhà cửa, giặt giũ quần áo cho ông rồi ra về không bao giờ ngủ lại.

Ông chỉ ra khỏi nhà để xuống hàng cơm bụi đầu phố. Thi thoảng đi xem triển lãm, đi thăm bạn bè. Dân phố nơi ông ở đều coi trọng ông và có phần ngần ngại tiếp xúc. Mọi nghĩa vụ với dân phố ông đều làm đầy đủ từ việc vệ sinh, họp hành hoặc đóng góp các khoản nào ủng hộ đồng bào bão lụt, quỹ an ninh, quỹ xóa đói giảm nghèo...

Trong thời buổi kinh tế mở người ta đang đua nhau mở ra để thu lợi nhuận: Chả thế mà hê-rô-in vào cả học dường, gái mại dâm ngay sau bàn tiệc. Người ta mặc cả sắp xếp chỗ đứng, chỗ ngồi, từng vị trí đều có giá của nó, giống như nhà mặt phố lớn giá cao, nhà trong ngõ giá thấp. Vì có nhiều người cần tiền nên có người dùng tiền công quỹ để mua chức vị, học vị mua tín nhiệm, mua lòng nhân từ thế là thành người tốt, người nổi tiếng, người có khả năng. Ôi cái đồng tiền mỏng manh kia, ngươi có sức mạnh kỳ lạ xuyên thủng tất cả thành trì, tất cả những luật khe khắt nhất, ngươi khuynh đảo cả thế giới.

Vậy mà họa sĩ Trần Lương vẫn như một cái bóng âm thầm làm việc, âm thầm sống trong căn hộ ở một khu nhà chung cư giữa thành phố thời mở cửa, ông như một người từ thời tiền sử còn lại. Người ta mở thì ông đóng, ông sống với những ký ức, với sự đam mê nghệ thuật và với cả tâm trạng chạy trốn, ẩn dật trước cuộc sống xô bồ bây giờ.

Cũng là may mắn, một hôm họa sĩ Lương ngỏ ý với bà Hoa:

- Tôi muốn nhờ cháu Dung ngồi mẫu vẽ bức tranh, bà cho phép không ạ?

- Được bác cứ bảo cháu nếu nó thuận lòng. Hàng ngày cháu chợ búa cơm nước xong cũng còn thời gian rảnh rỗi. Tôi chỉ ngại cháu quê mùa chả hiểu nghệ thuật, nghệ thiếc gì ... 

- Bà đừng ngại tôi chỉ vẽ chân dung thôi mà.

- Vâng tôi hiểu bác và tin bác. Dung ơi?

Dung xuất hiện. Họa sĩ Lương nhìn Dung trong khuôn cửa tưởng là bức tranh đã vẽ xong lồng vào khung đang treo trên tường nhà, ông bị hút hồn vào gương mặt thánh thiện rờ rỡ của cô gái.

- Bác Lương hàng xóm nhà ta muốn con ngồi mẫu để bác vẽ, con thấy thế nào?

- Con xấu thế này vẽ gì ạ. Thế ngồi mẫu phải làm thế nào hả bác? 

- Cháu cứ như thế này, ngồi theo một tư thế để bác vẽ thế thôi, lúc nào mỏi ta giải lao, lúc nào bận cháu cứ về, vẽ lâu lâu chứ không phải một buổi là xong.

- Nhưng bác cho cháu một cái tranh để cháu treo ở nhà. Mẹ cháu cũng có một tờ tranh từ hồi nảo hồi nào cất dưới đáy hòm.

- Được bác sẽ cho cháu một bức tranh. Từ ngày mai nhé, cháu cứ dọn dẹp nhà của lúc nào xong sang bên bác...

Vậy mà bây giờ họa sĩ Trần Lương đang ngồi trước cô gái anh ao ước vẽ thì lại không sao vẽ nổi. Có cái gì đấy tự nơi sâu thẳm trong lòng khiến anh cồn cào như sắp cháy lên lại như rã rời, nguội lạnh.

Sợ cô bé chán nản và cũng để cho mối quan hệ bác cháu tự nhiên hơn, họa sĩ Trần Lương gợi chuyện:

- Dung năm nay bao nhiêu tuổi rồi? 

- Cháu hai mươi ba, già rồi bác nhỉ.

- Ai bảo già. Hồi tuổi cháu bác đang ở Trưởng Sơn. Thế quê cháu ở đâu? .

- Người ta bảo quê cháu là xin xà phòng mà cháu chả biết vì sao.

- Thế à, cháu ở xã nào? 

-  Thạch Sơn. Bác đã qua vùng ấy chưa? 

- Bác có biết vùng ấy. Sau chiến tranh bác có về Phong Châu tìm một người quen, cũng là hú họa vì không nhớ ở xã nào. Bác có ghi địa chỉ nhưng cuốn sổ ghi bị cháy trong một trận bom. Thế mẹ cháu bao nhiêu tuổi, làm gì?

- Mẹ cháu năm nay ngoài 40. Mẹ cháu đi bộ đội về rồi ở nhà làm ruộng. Bác ở đây có một mình hở bác? 

- Ừ một mình.

- Thế bác gái đâu?

- Bác không có vợ. 

- Thế thì buồn chết. Bác lại giống mẹ cháu, họ hàng và cháu khuyên mãi mới lấy chồng. 

- Sao, cháu khuyên mẹ lấy chồng? Thế bố cháu đâu?

- Mẹ cháu di bộ đội về được mấy tháng thì sinh cháu, cháu chả biết bố là ai, khi lớn cháu hỏi thì mẹ cháu bảo “chắc là bố con hy sinh rồi". 

- Mẹ cháu lấy chồng được lâu chưa? 

- Mới được dăm năm. Mẹ cháu cứ như chờ đợi ai mười mấy năm trời. Cuối cùng thì cũng vì thương dượng cháu mà bằng lòng thôi.

- Vì sao lại phải thương dượng cháu? 

- Dượng cháu gà trống nuôi con, hai đứa con mà lại nghèo. Một hồi theo người ta lên Na Rì đào vàng. Vàng chả thấy đâu chỉ thấy vàng da vì sốt rét, thân tàn ma dại về làng. 

- Vậy à khổ quá nhỉ. Mẹ cháu lấy chồng có đẻ nữa không? 

- Có, già rồi còn đẻ nên em cháu như cái kẹo mút dở. Thế là cả con chung con riêng bốn đứa, nheo nhóc lắm bác ới. Cháu thương mẹ cháu quá, thi đại học chả đỗ chả xin được việc gì cháu xuống đây kiếm đôi đồng đỡ mẹ cháu.

Bất giác họa sĩ Lương hỏi Dung: 

- Hình như cháu có nói mẹ cháu cũng có một bức tranh à?

- Vâng, mẹ cháu cất dưới đáy một hòm đạn dùng đựng quần áo, chắc là kỷ niệm chiến trường.

- Cháu có nhớ bức tranh ấy vẽ gì không?

- Vẽ mẹ cháu... đang lau mồ hôi trán, hơi mỉm cười, phía sau là cánh rừng và ngổn ngang những hòm đạn...

Họa sĩ Lương giật thốt, ông như người mộng du đi ngược về những năm chiến tranh...

Năm 1971, chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh đang vào thời điểm quyết liệt, Lương đang là sinh viên năm thứ ba Đại học Mỹ thuật thì có lệnh nhập ngũ. Hơn chục anh sinh viên được cấp bằng tốt nghiệp trước hai năm và được đưa vào các mặt trận. Lương vào Trường Sơn được phân công về tờ báo của Đoàn 559.

Với công việc làm báo và nghề nghiệp họa sĩ của mình, Trần Lương háo hức theo các đoàn xe về các binh trạm trên toàn tuyến.. Đến đâu anh cũng bị hút hồn vào cảnh vào người, anh tranh thủ Ký họa ghi chép với ý thức như người chép sử. Tuổi trẻ cho anh sức lực và cả sự liều lĩnh, bom đạn là thế anh vẫn đến các trọng điểm Seng Phan, Đèo Khỉ, Chà Lý, Phu Lốc Cốc, Bản Na ký họa. Có khi ba, bốn tháng anh mới trở về nơi tờ báo đóng quân. Những tập ký họa cứ xếp dày trong một hòm đạn cối. Một số ít tranh anh gửi về in báo ở hậu phương còn chủ yếu anh cất giữ làm tài liệu, Trần Lương ao ước sau này yên hàn anh sẽ dựng thành tranh và mở triển lãm để công chúng biết được về con đường Trường Sơn vĩ đại này.

Vào những năm 1972 - 1973 và nhất là sau hiệp định Pa-ri được ký kết, nhiệm vụ của Đoàn 559 càng nặng nề, phải đưa vào chiến trường lượng vũ khí, lương thực rất lớn để đủ sức chiến đấu lâu dài vì nếu thực hiện hiệp định này thì việc chi viện của hậu phương phải chấm dứt. Lúc này vùng chân hàng đường 20, đường 10, đường 15 hoạt động suốt ngày đêm, đáp ứng một khối lượng hàng khổng lồ cho hàng sư đoàn vận tải.

Trần Lương được giao nhiệm vụ xuống vùng kho này phản ánh kịp thời các hoạt động ở đây. Anh về phân kho K đóng quân cạnh đường 20 quyết thắng. Một thung lũng nhỏ vây quanh là núi đá.

Dưới những tán cây săng lẻ, cây lim ngút ngàn là các dãy nhà kho lợp giấy dầu, hàng xếp lên sát nóc, giữa những dãy kho còn từng đống hàng chỗ phủ bạt, chỗ không. Xe nối đuôi nhau vào ăn hàng. Tiếng hòm gỗ lịch kịch va vào nhau, tiếng cười tiếng nói, tiếng xe rú máy ầm ì biến thung lũng như một công trường xây dựng nào đó.

Các cô gái bốc dỡ trẻ trung như đang còn tuổi học trò mà vác hòm đạn 50, 60 cân chạy phăm phăm. Mồ hôi ướt đầm lưng áo, thấm ướt lên cả chiếc đệm vai dày cộp các cô đang khoác. Có cô mồ hôi muối để lại những vết loang trắng như bột trên lưng áo cỏ úa. Trần Lương được phân kho trưởng dẫn đi một lượt khắp phân kho. Nhìn những cô gái vác đạn lòng anh vừa thương vừa phục. Nếu không có chiến tranh những cô gái trẻ trung kia người là sinh viên, người là công nhân, người làm ruộng và họ say đắm với người mình yêu, với thầm mong trộm nhớ.

Sau một ngày đi quan sát khắp phân kho, Trần Lương đề nghị với chỉ huy phân kho cho về cùng sinh hoạt, làm việc với một tiểu đội nào đó. Phân kho trưởng, một người nhỏ thó, đen cháy hấp háy đôi mắt một cách tinh ranh nhìn Lương:

- Sao nhà báo phải "áp sát" như vậy, ông muốn đến đâu thâm nhập thì tùy, ông mang lửa đến cạnh đống rơm của chúng tôi, hậu quả ai chịu...

Lương vội giải thích để phân kho trưởng yên lòng:

- Tôi được phép ở đây bảy ngày, tôi muốn cùng làm việc sinh hoạt với họ để viết và vẽ ra tấm ra món tránh sự cưỡi ngựa xem hoa. Anh đừng lo tôi chỉ cùng làm, cùng ăn chứ không cùng ngủ, lúc nào đặt lưng là tôi về giường trên phân kho bộ.

- Nhớ là ông chỉ xem hoa đấy nhé, nếu có ngắt bông nào thì ngắt thật chứ lơ mơ là tôi lên Cục Chính trị kéo cổ ông về đấy.

- Đừng lo, dám làm dám chịu. Mà thủ trưởng quản lý chặt như thế, láu lỉnh như cánh lái xe còn chịu nữa là.

Phân kho trưởng cười hì hì:

- Ông đã biết chuyện mấy bà Vân Kiều chỗ Binh trạm 32 chưa. Có một cô bị ông lính nào đó làm phềnh bụng, khi chính quyền và đoàn thanh niên phê bình, cô ta bảo: "Của tao, tao cho ai người ấy được chứ đâu của đoàn thể. Sao lại thế, đứa giết người thì phải tù, phải tội tao làm ra người cũng bị tù tội ư?". Nói thế cho vui - Tôi giới thiệu với ông tiểu đội 10 do cô Nhành làm tiểu đội trưởng, xinh đẹp nhất kho nhưng nhiều gai như nhím ấy đấy, ông cứ bám chúng nó khối chuyện để viết. Tôi lạ gì nghề vẽ của ông chỉ thích vẽ gái đẹp.

- Người đẹp ai chả thích, vua chúa, tổng thống cũng vậy à

Nét đẹp của Nhành không bong ra ngoài nhưng càng nhìn càng bị gương mặt đó hút hồn. Nhành là tiểu đội trưởng của 11 cô gái hầu hết quê đất trung du. Khi Lương đến, hai mươi tư con mắt bủa vây lấy anh, hình như các cô đang đánh giá, đang cân đong xem anh chàng thư sinh là người thế nào. Nhành chủ động đưa tay ra trước mặt Lương:

- Lái xe thì bọn em gặp hàng ngày nhưng nhà báo thì bây giờ mới gặp. Anh định "ba cùng" với chị em à?

Trần Lương hoàn toàn bị động, anh hơi đỏ mặt. Ba cùng là những gì nhỉ, chắc là cùng ăn, cùng làm, cùng ngủ... Biết trả lời cô ta thế nào, thật là nhiều gai như nhím. Lương hơi ấp úng rồi cũng tìm được câu trả lời chẳng kém phần ỡm ờ: 

- Tiểu dội trưởng cho sao được vậy.

Nhành dõng dạc như một vị tướng trước đám quân sĩ dưới trướng:

- Bớ tiểu đội, nhà báo xin "ba cùng", tôi ra lệnh cho phép không cùng.

Cả tiểu đội cười đấm lưng nhau thùm thụp...

Lương hơi bị choáng vì cô tiểu đội trưởng đáo để này. Không cùng có nghĩa là không có cùng nào, lại có nghĩa là được tất cả không giới hạn. Chả còn biết ý tứ thế nào, Lương đành nói đại:

- Xin tuân lệnh!

Những ngày sau đó Lương như một chiến sĩ dưới quyền chỉ huy của Nhành. Lương không vác hàng được thì anh đứng nâng hàng hoặc làm những việc phục vụ như đi lấy nước, đi lấy đồ ăn phụ. Các cô gái tiểu đội của Nhành thực sự mến Lương nhưng nhiều lúc cũng hơi thái quá để chọc tức, để lên mặt với các tiểu đội khác rằng chúng tao đang có "mì chính cánh".

Toàn các cô gái trẻ rừng rực ăm ắp và tràn đầy thì sự có mặt của Lương như một bóng cây trên con đường nắng lửa. Có những việc chỉ có chị em trong tiểu đội của Nhành mới biết, ấy là một số chị em như nam giới, hàng tháng không có chuyện phải mặc quần đen, giặt xô... Nhưng từ khi có Lương về cùng sinh hoạt với tiểu đội, có bóng dáng người con trai ấy đã khiến một số chị em trở lại cái quy luật mà người con gái trưởng thành đều có. Lương được sự chiều chuộng, chăm bẵm của 12 cô gái trẻ như một ông vua giữa các cung tần mỹ nữ nhưng kỷ luật nhà binh khiến ông vua Lương bị truất một vài đặc quyền, đặc lợi.

Lương tranh thủ ký họa khi chì, khi mực nho. Anh lần lượt vẽ chân dung 12 cô gái, vẽ cảnh vác hàng, vẽ lúc giải lao ngồi bắt chấy. Nhưng người mà anh dành nhiều sức lực, bút mực để vẽ nhất là cô tiểu đội trưởng. Anh vẽ Nhành ở nhiều góc độ, nhiều tư thế. Nhành hiện ra trên trang giấy như nhập hồn vào đó, sự rưng rưng của ngòi bút họa sĩ cộng hưởng khiến các bức tranh sống động và cất thành lời. Hồi ở trường đã bao nhiêu lần Lương vẽ chân dung, vẽ người mẫu khỏa thân nhưng chưa bao giờ anh xúc động như khi vẽ Nhành.

Hình như Nhành cũng không còn bình tĩnh, sắc sảo trước Lương, có cái gì đấy khiến nàng vụng dại, lập cập khác thường, ánh mắt của nàng nhìn Lương nồng ấm, dịu ngọt chứ không sắc lạnh, đáo để như buổi ban đầu. Các cô gái trong tiểu đội cũng nhận thấy sự khang khác giữa hai người nên nhỏ to câu vè:



Lương và Nhành đều nghe được bài vè đó nhưng cả hai người cùng lờ đi như không biết gì.

Vào những ngày ấy Trường Sơn như Thánh Gióng vươn vai đứng dậy oai phong và lực lưỡng. Từ một con đường mòn đi bộ, gùi thồ rồi vận tải nhỏ lẻ thì bây giờ các sư đoàn vận tải chiến lược, các quân binh chủng hợp thành ngang nhiên thách thức với kẻ thù. Hàng từ hậu phương theo đường bộ, đường sắt, đường thủy đưa vào các kho tàng đầu mối Đoàn 559 đầy ắp. Công việc nhập hàng, xuất hàng ở phân kho K hầu như thâu đêm suốt sáng. Trần Lương hòa mình vào không khí náo nức ấy, anh như một chiến sĩ bốc dỡ thực sự, chỉ lúc giải lao mới cầm bút

Vào một đêm khi Lương và Hòa - cô chiến sĩ trẻ nhất tiểu đội vừa nâng hòm đạn B40 dưới cùng, sát với hai cây gỗ kê hàng thì Hòa kêu lên:

- Ối, rắn rắn...

Hòm đạn B40 tuột khỏi tay Hòa rơi uỵch xuống. Lương bỗng thấy nhói ở cổ chân và có cái gì lành lạnh ghê người trườn qua mu bàn chân. Lương kêu lên:

- Rắn cắn mình rồi...

Nhành từ phía ngoài, tay cầm đèn pin chạy ùa vào. Cô soi đèn vào cổ chân Lương nhìn thấy hai vết răng đang ứa máu. Cô giúi vội đèn pin vào tay ai đó:

- Soi vào đây soi vào đây

Nhành ghé mồm xuống vết rắn cắn trên cổ chân Lương - Cô dùng hai hàm răng cắn nhẹ đẩy máu chảy ra rồi dùng mồm hút mạnh. Hút rồi nhổ phì phì ra bên cạnh, Nhành hút mạnh để mong nọc độc của rắn theo máu thoát ra khỏi cơ thể Lương. Một cô gái lấy băng buộc chặt quanh bắp chân Lương. Nhành bảo ai đó chạy ra rừng lấy bất kỳ cỏ hoặc lá cây nào. Nhành nhai nắm lá rừng rồi rịt vào chỗ rắn cắn, lấy băng buộc lại. Xong đâu đấy cô và Hòa đưa Lương về phân trạm bộ.

Lương chưa dứt khỏi cơn bàng hoàng, không chỉ vì rắn cắn, cái mà khiến anh vừa xúc động vừa choáng ngợp là hành động của Nhành cứu chữa anh. Nàng như quên nguy hiểm cho thân mình vì anh, hút chất độc nọc rắn vào miệng mình để cứu sống anh. Nàng thành thạo và bản lĩnh như một lão phu đầy kinh nghiệm. Anh được y tá phân kho ga-rô lại cẩn thận, thay băng và sát trùng vết rắn cắn.

Lương tỉnh táo không thấy khác lạ gì nhiều, duy chỉ thấy tê nhẹ nơi rắn cắn. Có lẽ do cấp cứu kịp thời nọc độc của rắn chưa kịp ngấm vào lục phủ, ngũ tạng của anh và cũng may rắn cắn ở cổ chân nên cách xa tim. Nghe nói người bị rắn cắn khi đã để nọc độc vào tim thì khó sống nổi.

Sau một đêm ngủ dậy Lương nhớ lại chuyện tối qua, anh lại trào lên nỗi xúc động về hành động của Nhành, anh thầm cảm ơn người con gái đất Tổ đã cứu anh. Có thể vì không phải rắn độc, có thể là rắn độc thật nhưng được Nhành hút hết nọc độc ra nên anh không ảnh hưởng tới tính mạng. Còn Nhành liệu có bị gì không? Chẳng may nọc độc của rắn lại ngấm vào cơ thể của em thì sao? Nếu em bị ngấm nọc độc thì ta biết lấy gì để trả ân nghĩa sâu nặng này?

Lương băng qua bãi rộng từ phân kho bộ xuống lán nơi tiểu đội của Nhành ở. Tiếng reo lên vì thấy Lương. Nhành ào đến, dang hai tay định ôm lấy Lương nhưng cô kịp ghìm lại. Lương ngây người trước mặt Nhành, lắp bắp:

- Nhành không việc gì chứ? Tôi lo quá, chỉ sợ nọc độc ngấm vào Nhành...

- Gái nhà kho khỏe lắm, chỉ sợ nhà báo thư sinh, lăn quay ra đó thì tiểu đội lấy gì đền cho chị ấy... - Nhành thăm dò Lương.

- Vẫn lính phòng không tiểu đội trưởng ạ

Ngày mai Trần Lương rời phân kho K để đến thăm nhập đơn vị khác. Chập tối Nhành bảo chị em họp mặt để chia tay Lương. Nước chè xanh và lương khô 702 cũng thành một bữa liên hoan nồng nhiệt. Ai cũng chúc tụng Lương chân cứng đá mềm và đừng quên "lũ con gái quỷ sứ” ở đây. Lương tặng các cô những bức chân dung do mình ký họa, anh chỉ giữ lại một vài bức anh ưng ý nhất, với Nhành, Lương vẽ nhiều nhất, anh chọn một bức Nhành đang ngồi giải lao, một tay cầm mũ quạt, một tay lau mồ hôi trán... Ở góc tranh anh ghi dòng chữ "Tặng em..." bằng mực Cửu Long.

Đang vui thì có xe đến ăn hàng. Tiểu đội phó Thoa dõng dạc tuyên bố.

- Tối nay tôi chỉ huy tiểu đội, "yêu tiên" cho tiểu đội trưởng làm việc với nhà báo. 

Cả tiểu đội reo hò ầm ỹ nhất trí với sáng kiến của tiểu đội phó. Nhành đỏ mặt, chống chế:

- Có phải làm việc gì đâu... .

- Không làm việc thì ngồi làm mẫu vẽ...

Họ kéo nhau ra kho để lại cho hai người trong lán. Hình như Nhành cũng muốn chấp hành ý kiến của tiểu đội phó nhưng lại bước theo các cô gái. Một tốp đứng chặn ở cửa đẩy Nhành trở lại...

Rồi Lương và Nhành bước lững thững ra bìa rừng cạnh suối. Đêm cuối tháng trăng muộn nhưng trời đầy sao. Sao hấp háy con mắt tinh nghịch đang nhìn họ. Rồi sau đó không biết đôi tay nào dang ra trước, hình như đồng thời, họ ghì chặt lấy nhau. Tình yêu như một cơn lũ ống không gì ngăn cản nổi. Tất cả những thành quách của lề luật, quy phạm, tất cả những hậu quả, răn đe đều nhường chỗ cho trái tim tuổi trẻ. Những tán cây săng lẻ ken lại như mái nhà hạnh phúc của họ. Bầu trời đầy ao bềnh bồng trôi như đang ru họ trong ngập tràn hạnh ,húc...


- Bác ơi, sắp đến giờ cháu về nấu cơm rồi.

Tiếng nói của Dung cất lên như một bàn tay đập mạnh khiến họa sĩ Trần Lương bừng tỉnh. Anh ngơ ngác như người vừa nằm mơ một giấc mơ đẹp bị cắt đứt nửa đường. Anh nhìn tấm toan trước mặt với mấy đường sơn dầu đỏ rực, rồi lại nhìn Dung, cô gái trẻ phảng phất nét thân quen. Một lúc anh định thần chắp nối lại câu chuyện anh đang nói với Dung. Anh hỏi:

- Cháu đã từng xem bức tranh của mẹ cháu rồi phải không?

- Vâng, cháu xem trộm đấy bác ạ, mẹ cháu giấu dưới đáy hòm, hình như thế nào ý nên mẹ cháu chả lồng vào khung treo lên như những bức ảnh mẹ cháu chụp thời con gái.

- Bác hỏi hơi tò mò một chút Dung nhá, bức tranh ấy cháu thấy có chữ gì ghi vào đó? Hoặc chữ ký gì dó?

- Hình như có chữ gì đó bên góc phải bức tranh, nhưng đã bị nhòe. Ai đó vẽ mẹ cháu đẹp thật có khi còn hơn mấy cô hoa hậu mà vô tuyến họ chiếu... Hay là chính bác vẽ mà bác hỏi tỉ mỉ thế.:.

Trần Lương bắt đầu linh cảm một điều gì. Trong người anh một cảm giác như người bị choáng vừa hụt hẫng vừa se se ớn lạnh. Giọng anh run run:

- Này Dung, mẹ cháu tên gì? 

- Mẹ cháu tên là Nhành...

Dung mới nói đến thế bỗng Trần Lương bật dậy, chạy ùa đến ôm chặt lấy cô. Mái tóc hoa râm của anh phủ lên mớ tóc xanh đen của cô gái. Dung rất đỗi lo sợ và ngạc nhiên kêu lên: 

- Kìa bác.

Nhưng cô gái cũng linh cảm một điều gì thiêng liêng sâu thẳm nơi lòng mình khiến cô như đứa trẻ ngoan ngoãn trong vòng tay Trần Lương. Cô nhận rõ giọt nước mắt ấm nồng của người họa sĩ đang lăn xuống bờ vai cô... Giọng họa sĩ Trần Lương nghèn nghẹn, đứt quãng thì thầm bên tai cô:

- Trời Phật đã cho ta ... Ngày mai... con đưa bố về thăm mẹ...! .

A-T-P là tên tắt của trọng điểm, của "Vùng Sóng đỏ": Cua chữ A - ngầm Ta Lê - đèo Phu La Nhích. Những địa danh rất núi rừng heo hút, nhưng cũng khét mùi đạn bom, máu lửa một thời ở Trường Sơn huyền thoại. Có bao nhiêu người lính đã đi qua, có bao nhiêu người lính đã nằm lại nơi đó? Nhiều lắm! Không làm sao biết được.

Cuộc chiến đã lùi xa một phần tư thế kỷ, những người lính đi qua "Vùng Sóng đỏ" ngày ấy, giờ đã ai mất ai còn? Cũng không làm sao biết được? Chỉ biết rằng đây đó ở dọc dài Trường Sơn, ở khắp các nẻo đường Tổ quốc; có những chàng trai cô gái vẫn còn đang đi trên con đường lớn: Con đường từ Trường Sơn huyền thoại đến những công trình lớn dựng xây Tổ quốc. Họ vẫn hoài niệm, họ vẫn không quên những tháng ngày rất đẹp, những tháng ngày mà tuổi thanh xuân cuộc đời gắn liền với khốc liệt, mất mát, hy sinh.

Tôi đã gặp lại một trong những người như thế: Thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn, Tư lệnh Binh đoàn 12 - người đã một thời chỉ huy Tiểu đoàn 33 công binh ở "Vùng Sóng đỏ" A-T-P.

Không trắng, chẳng đen, nước da thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn cứ ngăm ngăm, tôi có cảm giác như khói thuốc bom đạn ngày xưa và gió nắng mưa bão ở các công trường suốt hơn 20 năm sau chiến tranh ngấm vào da thịt ông. Người tầm thước, mặt chữ điền phương phi có cái uy của vị tướng cầm quân quyết đoán, dám chịu trách nhiệm. Nhưng bản lĩnh người lính đi qua chiến tranh, tư duy sắc sảo, tác phong linh hoạt nếp sống giản dị và đôi mắt, cái cười hiền hậu mới là sức thuyết phục lớn của ông với các nhà doanh nghiệp lớn, với cấp dưới.

Nhà của thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn là một căn hộ ba phòng ngay tầng một ở khu tập thể sát đường Nguyễn Trãi. Xung quanh nhà ông là các căn hộ của anh em cán bộ, chiến sĩ binh đoàn ở sum vầy với ông cùng một chung cư. Một khoảng sân nhỏ đặt di cảnh, trà hồng, cúc đại đóa và trên giàn treo lủng lẳng những giỏ phong lan, có giống lấy từ Trường Sơn. Cuối một ngày làm việc, ông thường đi dạo và thư giãn bằng cách chăm tưới cây cảnh cho bớt căng thẳng để đêm về ông lại ngồi một mình trước những tập hồ sơ đấu thầu quốc tế, hay một dự án phát triển kinh tế mới chưa được duyệt.

Bên tường phải phòng khách nhà ông treo bức tranh Mùa Thu vàng của Lê-vi-tan. Bên trái là bức sơn dầu vẽ toàn cảnh "Vùng Sóng đỏ" A-T-P. Ngồi xe, pháo ở vùng trọng điểm không mờ đi mà vẫn hiện rõ mồn một trên nền gam màu nóng, có chỗ chói sáng. Thấy tôi cứ tần ngần bên bức tranh "Vùng Sóng đỏ’, ông nói:

- Kỷ niệm một thời ấy mà. Nhưng không thể quên được. Thời trai trẻ, mình sống ở nơi này.

Dường như nỗi suy tư thầm kín và sự hoài niệm thường vốn có ở những người từng trận mạc xông pha nơi hòn tên mũi dạn, ông lặng người đi một lát. Kỷ niệm một thời trai trẻ, một thời đạn bom bỗng chốc sống dậy trở

Ngày ấy, ông còn trẻ lắm. Chị Hạnh gọi chồng là anh: Anh Đỗ Xuân Diễn, thiếu úy, kỹ sư Đỗ Xuân Diễn vừa mới tốt nghiệp khoa cầu đường Trường Đại học Bách khoa. Đêm chia tay, vợ chồng anh thức trắng đêm. Anh chả dám nói với vợ là đi công tác xa. Mà xa lắm! Xa biền biệt không biết bao giờ gặp lại. Điều đó anh cũng không dám nói với vợ anh nữa. Mùi mồ hôi quen thuộc và cái miệng hơi sữa của đứa con trai chưa tròn một tuổi làm anh thương vợ thương con đến nao lòng. Cảm giác ấy còn theo mãi bên anh những ngày ở Trường Sơn.

Văng Mu là trọng điểm đầu tiên ở Trường Sơn, anh trằn mình dưới bom đạn. Suốt năm 1964, anh và đồng đội trấn giữ cung đường ở chân đồi Văng Mu và giữ cầu ông Giảng. Tôi chẳng hiểu sao lại gọi là cầu ông Giảng. Sau mới biết: Cũng như các địa danh khác, đường chỗ võng chỗ gấp... giống tay áo thì gọi là "Cua tay áo", giống chữ A thì gọi là "Cua chữ A"; rồi dốc lò xo, đèo ông Đản... Lính ta vẫn thường gán gọi như thế.

Còn cầu ông Giảng là thế này: Có một anh bộ đội. Không! Một chú bộ đội tên là Giảng khoác ba lô đi qua cầu, không may quả bom nổ chậm máy bay Mỹ thả dưới cầu từ lúc nào không hay, nổ bất chợt. Cái cầu gỗ nhỏ nhoi bị hất tung lên trời. Cầu mất tích, người mất tích. Sau lính công binh bắc lại và đặt tên cầu... ông Giảng:

Dạo ở Văng Mu, thiếu úy Đỗ Xuân Diễn là một trong số rất hiếm sĩ quan được quân đội cử đi học và có bằng kỹ sư. Vốn kiến thức lý thuyết trên sách vở nhà trường của anh được thực tế chiến trường chấp nhận ngay. Trời đất ạ! Cứ nghe súng báo hiệu tắc đường là nhoáng nhoàng lao ra. Lúc cần nhiều người thì ra ít, lúc cần ít người thì ra nhiều. Sao không làm thêm đường tránh? Sao không làm chủ trọng điểm?

Anh đề xuất đưa cái nhóm 2-3 người lên "chốt" ở các anh đồi, mỏm đồi. Chia nhau ra, người đếm bom chưa nổ, người ước lượng số đất đá xác định vừa mới hất xuống và khối lượng sẽ đổ vào hố bom khít xuống lòng đường, báo cáo ngay về tiểu đoàn để điều các đại đội đến tăng cường. Còn cầu ông Giảng thì luôn có gỗ làm cọc, gỗ làm dầm dự trữ, có lúc đóng sẵn thành khung, có sự cố là sửa chữa, thay thế ngay. Tắc tuyến chính thì có tuyến phụ, đường vòng...

Ở Trường Sơn, nơi anh hứng chịu gian khổ, ác liệt nhất lại là cụm trọng điểm Cua chữ A - ngầm Ta Lê - đèo Phu La Nhích. Lúc anh đến thì rừng vẫn còn xanh, một thời gian là tơi bời, lở loét, không đất đá nào chịu thấu đạn bom. Lúc đầu chúng thả bom hóa học làm trụi lá cây rồi bom phát quang, bom phá, bom bi nổ chậm, mìn lá cây, mìn tai hồng, đến B52 rải thảm, bom tọa độ, bom từ trường, cây nhiệt đới...

Cả cụm trọng điểm A-T-P ngổn ngang, trơ chọi, đá chảy thành vôi, đất thành bụi đỏ. Mỗi lần bom bỏ là khói, là bụi đỏ hất bùng lên thành bão gió dập quật liên hồi dồn dập như từng đợt sóng trùm lên ô tô, lên người, ập vào cửa hang nơi đặt Ban Chỉ huy trọng điểm. Tắc đường rồi lại thông, rồi lại tắc

Anh Diễn nhớ lại. Dạo đó là một ngày đầu năm 1968, anh đang là đại úy, trung đoàn phó, đầu đội mũ sắt mình mặc áo giáp trực tiếp hộ tống Tư lệnh Đoàn 559 Đồng Sĩ Nguyên đi kiểm tra trọng điểm A-T-P. Qua ngầm Ta Lê nước ngầm đục đỏ, đại tá Đồng Sĩ Nguyên ra hiệu cho lái xe đỗ lại ở đầu ngầm, ông bảo:

- Tôi đưa cậu xuống trọng điểm này làm tiểu đoàn trưởng.

Trung đoàn phó Đỗ Xuân Diễn hoảng hồn, ngơ ngác, tưởng tai mình nghe nhầm. Anh lướt nhanh ý nghĩ trong đầu: Tội vạ ở đâu? Khuyết điểm ở đâu nhỉ? Lời nói của Tư lệnh khác gì một công bố kỷ luật bằng miệng.

Nhưng rồi Tư lệnh Đồng Sĩ Nguyên vỗ vai anh rất thân mật:

- Những nơi này cần có cán bộ ở trên tăng cường xuống trực tiếp chỉ huy. Đây là chủ trương của Đảng ủy - Bộ tư lệnh, là sự tin cậy. Cậu đã có kinh nghiệm bảo đảm giao thông ở trọng điểm Văng Mu. Tôi giao cho cậu giữ chức tiểu đoàn trưởng công binh trực tiếp chỉ huy trọng điểm này. Tôi bảo nhá: Muốn cho đường thông xe chạy, cậu mang mảnh ni lông trải ngay ở đầu ngầm Ta Lê đây mà nằm...

Sau đó không phải mình anh mà cả Tiểu đoàn công binh 33 "mang mảnh ni lông ra ngầm Ta Lê". Đó là quyết tâm lớn của cả Đoàn 559 tiền tuyến lớn đang cần, bằng mọi cách phải thông đường cho xe qua. Vậy tiểu đoàn công binh của anh đã bám đường cả ngàn ngày đêm không nghỉ.

Cua chữ A - ngấm Ta Lê - đèo Phu La Nhích (A-T-P) là một cửa khẩu từ đường 20 vào. Nhiều người đi qua nơi này vẫn còn nhớ trên một đoạn đường 18 cây số, dọc hai bên rộng gần 2 cây số bom đạn địch cày đi, bừa lại nhiều lần. Ba ngày đủ các loại bom đạn, ban đêm pháo sáng trắng rừng. Rồi OV10 trinh sát dai dẳng bay hết giờ này qua giờ khác sốt ruột điên đầu.

Mỗi ngày sau mỗi ngày, quân số của tiểu đoàn công binh cứ vơi đi một ít. Anh bạn tôi vốn là phóng viên báo Trường Sơn dạo ấy đã từng ăn tết ở A-T-P kể:

Tết Kỷ Dậu (1969), Ban Chỉ huy tiểu đoàn công binh và tiểu đoàn bộ đón giao thừa ngay ở hang đá đầu ngầm Ta Lê. Gần tối, địch còn ném bom cầm canh, sát giao thừa thì địch cũng nghỉ, bom đạn tạnh hẳn. Cả "Vùng Sóng đỏ" bỗng chốc im lặng và chìm vào đêm đen sâu thẳm, mênh mông vời vợi.

Tiểu đoàn trưởng Đỗ Xuân Diễn cho bộ đội mở máy bộ đàm, mở tổ hợp điện thoại và mở Đài Trường Sơn (anh em tự chế tạo từ "cây nhiệt đới") bắt sóng Đài tiếng nói Việt Nam. Cả hang đá chợt bùng lên, lâng lâng, xúc động. "Năm qua thắng lợi vẻ vang. Năm nay tiền tuyến chắc càng thắng to”. Bác Hồ đọc thơ chúc tết giọng trầm và ấm, nhưng hình như giọng Bác hơi yếu hơn mọi năm. Da diết, bâng khuâng và nhiều người đã khóc. Ngày thắng lợi sắp đến gần mà cuộc chiến vẫn còn ác liệt quá.

Nước mắt vui buồn, nhớ nhung trong lúc giao thừa chưa kịp khô thì một loạt bom tọa độ nổ đanh lạnh, ánh sáng bùng lên trùm xuống mặt đường. Dứt loạt, anh em vội vã chạy ra trọng điểm. Đường tắc và 21 người lính bị thương, 10 người nữa hy sinh ngay trong giờ phút đầu tiên của năm mới. Các anh ở trọng điểm không được đón giao thừa. Các anh hy sinh chưa kịp nếm bánh chưng gói bằng lá chuối rừng do đồng đội vừa mới luộc. Đêm giao thừa thức trắng cấp cứu thương binh, chuyển lên trạm phẫu, thông đường cho xe qua.

Sáng mùng một tết đặt 10 đồng đội nằm thành hàng ngang ngay ngắn, tắm cho các anh bằng nước lá thơm rồi khâm liệm, âm thầm, lặng lẽ nuốt nước mắt vào trong, đưa tiễn 10 đồng đội thân yêu về nơi yên nghỉ cuối cùng ngay ở cánh rừng bên. Và đặt lên mộ các anh mấy bông hoa rừng còn sót lại. Tiểu đoàn trưởng Đỗ Xuân Diễn đã đi qua một đêm giao thừa như thế, một buổi sáng mùng một tết như thế.

Cũng có "những khoảnh khắc im lặng của chiến tranh", bom không rơi, đường thông và xe vẫn qua ngầm. Là cái lúc anh đứng lên cửa hang chỉ huy, nhìn cánh rừng trụi lá, nhìn từng chiếc xe xanh lá ngụy trang qua ngầm Ta Lê nước đỏ đục ngầu. Anh tự dành riêng cho mình một chút nghỉ ngơi để ngẫm nghĩ về cuộc chiến tranh, ngẫm nghĩ về ngày mai. Rồi anh lại nhớ đến quê nhà. Anh ở trọng điểm, có ác liệt, có mất mát, hy sinh, nhưng anh có sức vóc đàn ông, có đồng đội. Còn vợ anh - chị Hạnh vừa bán hàng mậu dịch, vừa đạp xe lóc cóc dọc sông Cầu Cốc chở con về nơi sơ tán và vò võ ngóng trông tin chồng nơi chiến trận như hòn vọng phu. Anh đã nghe đài báo tin: địch oanh tạc ở quê nhà. Những lúc bom rơi, những lúc "tắt lửa tối đèn"; ba mẹ con ở nhà liệu có sao không? Đã mấy năm rồi anh bặt tin nhà, tin vợ, tin con.

Bất giác, anh lại nhìn lên đỉnh đèo Phu La Nhích. Anh bắt gặp bóng dáng cô gái Hạnh Lê đứng ở đài quan sát đếm bom nổ chậm. Mặt Hạnh Lê ngẩng cao, tóc đỏ dài xuống lưng, quân phục xanh màu cây lá, lồng lộng như tượng đài tạc vào nền trời cao đầy mây trắng bay. Rồi sau nữa sẽ là cô Mận, cô Lan, cô Đào... và sẽ là cô gái, chàng trai nào nữa đêm ngày đứng đếm bom rơi? Dường như sự có mặt của các cô gái làm cho "Vùng Sóng đỏ" bớt khốc liệt hơn, cuộc sống của người lính tươi tắn hơn, anh và đồng đội sống bớt phần giản đơn, xộc xệch cẩu thả mà ngăn nắp hơn.

Những công việc, sự đau thương, cái khốc liệt... các cô cũng san sẻ, gánh bớt phần cho các anh. Những ngày tháng sau, "Vùng Sóng đỏ" A-T-P có thêm nhiều đường tránh. Sông Ta Lê cũng thêm ngầm B, C, D, E... nữa. Và tiểu đoàn công binh của đại úy Đỗ Xuân Diễn cũng mở thêm đường kín cho xe qua. Các chiến sĩ của anh kéo dây mây, dây sóng qua các cành cây, treo phong lan, vít cành xanh che khoảng tầng để ngụy trang. Nhưng vẫn còn các đài quan sát, vẫn còn các cô gái đứng trên đỉnh đèo đếm bom, vẫn còn những chàng trai của Tiểu đoàn 33 công binh, Binh trạm 14 ra trọng điểm khi bom thù ngừng rơi.

Ba mươi năm trôi nhanh quá. Đại úy Đỗ Xuân Diễn ở “Vùng Sóng đỏ" chỉ huy tiểu đoàn công binh ngày nào, nay đã là thiếu tướng, Tư lệnh Binh đoàn 12, Tổng Giám đốc Tổng công ty xây dựng Trường Sơn, ông đã cùng đồng đội trở lại "Vùng Sóng đỏ", trở lại Trường Sơn. Không phải đếm bom rơi, không phải thấp thỏm chờ báo hiệu ra thông đường, không phải đi thăm nơi tuổi xuân một thời máu lửa, mà ông và binh đoàn kinh tế hùng mạnh của ông đi xây dựng lại con đường xưa - đường Trường Sơn công nghiệp hóa hôm nay.

"Vùng Sóng đỏ" A-T-P giờ đã khác xưa. Nhiều mùa mưa, mùa khô đã qua. Cây rừng nhiều lần trút lá, cây rừng đã bạt ngàn xanh. Bây giờ và cả mai ngày nữa, có ai còn nhớ không, một thời có những người ở Trường Sơn, ở "Vùng Sóng đỏ".
.

Một đêm, chúng tôi đang nằm im trên võng, lắc lư ngủ, cũng không dám ngủ, vì sợ đói quá, ngủ là ngủ luôn, chợt nghe tiếng đồng chí trinh sát báo cáo với tiểu đoàn trưởng là phía núi đá cạnh rừng già có một cái kho.

- Kho à? Kho à? Tập kích đi? Kiếm cái gì ăn, không thì chết đói cả nút!

Chúng tôi ngồi dậy phấn khởi hào hứng như chưa từng nhịn đói bao giờ.

Tiểu đoàn trưởng cho ý kiến là đừng tập kích, vì sức khỏe anh em có hạn, mà rồi đây mỗi người sẽ chỉ huy một mũi tấn công, đã gắng đến giờ, thì nên gắng tiếp giữ bí mật, chỉ nên mò vào lấy tý thực phẩm thôi.

Tiểu đoàn trưởng cử tôi và đồng chí trinh sát vừa về đi thêm lần nữa. Anh dặn phải nghiên cứu thật kỹ rồi mới dẫn thêm anh em vào, nhưng phải chú ý nắm thêm mục đích bọn địch đặt kho ở chỗ này để làm gì. Có kho là lính cơ động sẽ tới...

Đêm Trường Sơn làm tôi rùng rợn, một sự rùng rợn kỳ lạ, rùng rợn hơn cả khi nằm trong tầm đạn của địch mà biết mình không có sức chống đơ. Cuộc sống của người lính, thường vẫn sợ nhất những lúc im lặng, sự im lặng dễ làm cho mình mất bình tĩnh mất phương hướng, còn khi đã có tiếng nổ, tiếng ồn ào khua vào không gian là sự bình tĩnh của mình trở lại.

Đom đóm chập chờn, ẩn hiện, như trăm nghìn con mắt giễu cợt. Nghe tiếng động của chúng tôi đom đóm rào rào bay lên, kẻ thành vô vàn đường chéo, đường vòng. Tiếng con chim mồ côi càng khàn khàn hơn khi không nhận được sự trả lời của con mái. Phải sống suốt một đêm trong sự im lặng ma quái này thật là căng thẳng.

Đồng chí trinh sát dừng lại, chờ tôi lên, giọng anh thào thào:

- Kho kia rồi, chỉ cách khoảng 50 mét thôi. Anh đứng dậy, kiểm tra phía ngoài, tôi lên trước, mật hiệu nhận nhau là...

Tôi đi vòng quanh kho. Nhà kho lẫn vào rừng cây. Không thấy đường cho xe vào kho, lối mòn cũng không. Vận chuyển bằng cách nào. Máy bay lên thẳng à? Nhưng rồi những đơn vị đến nhận hàng thì đi ra sao, kho gì kỳ lạ quá, như trên trời rơi xuống. Hay không phải kho, mà là trại huấn luyện biệt kích? Có thể. Bọn Mỹ, ngụy hay chơi cách huấn luyện kiểu này lắm.

Khi đồng chí trinh sát về, tôi đem sự nghi ngờ ấy ra nói lại, đồng chí trinh sát cho biết một trăm phần trăm là kho. Đồng chí trinh sát nói:

- Tôi đã mò vào tận nơi, mùi kho, mùi gỗ thông thơm phức. Đồng chí trinh sát cam đoan là nếu không có mùi gỗ thông thì có thể ngửi được mùi lương khô, kẹo, thuốc lá đường sữa, thịt hộp - Nghe cậu ta nói, tôi rất thèm và bụng quặn đau vì mấy ngày liền chỉ ăn lá rừng.

Tiếng róc rách phía ngoài, tôi đi tới, nhận ra con suối. Tôi hiểu ngay đây là kho. Bọn địch rất bợm, chúng đã vận chuyển theo suối cũng như trước đây, di chuyển đến vùng nào, khi rẽ vào rừng chúng tôi đều cho xe chạy theo suối người đi giữa suối, suối xóa hết mọi dấu vết. Máy bay trinh sát loại có phương tiện kỹ thuật tối tân cũng chịu bó tay. Tôi cho rằng đây là một kho lớn chứ không phải kho nhỏ, địch cũng sẽ không sử dụng ngay, mà dự trữ chiến lược dành phục vụ khi phản công ngăn chặn ta đánh về Huế, hay về Đà Nẵng.

Đồng chí trinh sát nói:

- Nó đi vắng, hay gác vòng ngoài mà chỉ có mấy tên giữ kho thôi anh ạ.

Chúng tôi thống nhất, trước khi quay về gọi thêm người, tôi yểm hộ vòng ngoài, còn đồng chí trinh sát vào kho vác một bao gạo về cho anh em ăn tạm lấy sức.

Đồng chí trinh sát lại đi, bóng nhòa nhòa rồi mất hẳn vào màn đêm. Đom đóm thi nhau cắt thành nhiều đường chéo lạnh lùng. Tôi ngồi quan sát sau mô đất có cây lúp xúp. Tiếng tên lính gác kho, rồi tiếng chúng nó nói với nhau. Tôi kéo súng đặt ngón tay vào lẫy cò, chuẩn bị. Một tên địch nói:

- Con chuột nào lạ, vừa vào kho, tớ nghe tiếng lẹt xẹt khang khác. 

Tên kia trả lời:

- Tôi cũng nghe. Ta đưa cái bẫy sắt ra đây, cài miếng thịt vào. Cả hai đứa đều nói giọng Bắc đặc sệt, có lẽ là cái bọn đã chạy vào năm 54, theo bố mẹ, nên nghe giọng rất trẻ - tôi nghĩ vậy. Chúng nó vẫn tiếp tục câu chuyện:

- Thịt chuột ấy à? Liệu chuột có chịu ăn thịt chuột không?

- Anh bảo ở đây không dùng thịt chuột thì còn thịt gì nữa. Cứ nướng thơm lên, ướp tý lá sả rừng vào là mất mùi chuột, thơm phức chẳng khác gì thịt chó, thịt lợn đâu.

- Bẫy sắt không bắt được chuột nữa, phải tìm các kiểu bẫy mới. Hôm qua, tớ cài miếng thịt, thế mà chúng nó khôn lắm, một con đưa hai chân trước giữ cần bật cho con kia kéo miếng thịt ra ngoài rồi mới thả cần bật. Tớ nghe sầm một phát, đinh ninh là chuột bị chẹt, chạy tới, chẳng thấy gì, lại mất miếng thịt. Tớ rình xem, bắt quả tang hành động của cu cậu. Này Thắng xem lại lỗ dò ở cái hang đá kia, nước từ đâu tới, làm kho ẩm ướt quá thể.

Tôi lặng im, thở rất nhẹ, sợ chúng vào kiểm tra kho ngay sẽ "đụng độ" tức khắc với đồng chí trinh sát. Tôi lật lật khẩu súng, chuẩn bị yểm hộ, nhưng thú thật là vào cái giờ ấy tôi cũng không muốn bắn vào hai người lính kia, họ nói chuyện rủ rỉ, và họ cũng khổ, họ cũng có hoàn cảnh riêng là kẻ thù đã đẩy họ đến nơi rừng xanh nước độc này. Mình cũng khổ, nhưng mình chịu khổ để mang về thắng lợi cho đất nước cho nhân dân, còn họ khổ cái khổ vĩnh viễn, khổ vật chất, khổ tinh thần, khổ vì không có lý tưởng.

Tên đàn em lên tiếng:

- Tôi tìm mấy tháng liền mới ra cái lỗ rò đó anh Mạnh ạ nó đi từ kho ta chen vào một ngách của hang đá chỉ bằng ngón tay, rồi lên tới đỉnh núi. Đến đây không còn thấy chỗ rò, mà cũng rất khó đào bới, tôi cứ đi lấp vu vơ mãi sau mới phát hiện lỗ rò bắt đầu từ gốc của cây lim. Tôi đã lấp rồi, có lẽ gỗ mục làm hở chỗ rò, ngày mai phải đi lên đỉnh núi để lấp. Anh Mạnh ạ, anh đã ăn mấy cái Tết ở đây rồi?

- Mình vào đây chưa được một năm, nhưng cũng đã hưởng một cái Tết Trường Sơn, ngoài đơn vị làm đường, nơi cả nước vẫn gọi là đường Hồ Chí Minh.

À mấy tên này cũng đã lần mò đến đường Hồ Chí Minh - Tôi thầm nghĩ vậy. .

- Quê anh, Tết đến có gì đặc biệt...

- Pháo thăng thiên - chà đặt pháo lên sợi dây thép phơi quần áo, châm lửa, pháo xuỵt xuỵt bay lên, vèo vèo cao gấp đôi ngọn cau, ban đêm tóe lửa vàng như những vì sao. Rồi vẫn giữ cái cổ truyền là cây đu. Chà những lúc đu tít lên cao, mặt người ngang với mặt đất, sào đu ngang với thân đu như góc thước thợ. Thích lắm. Giá như không có rừng, không có Mỹ - ngụy thì ta trồng một cây du...

Tôi giật mình:

- Người của ta, kho của ta. Sao lại có một cái kho đặt sâu thăm thẳm trong rừng già khi chung quanh chưa có lối vào chưa có đường đi. Tôi muốn nhảy tới ôm chầm lấy những người giữ kho, ôm chầm lấy anh em như ôm người thân thiết, nhưng vào giây phút này bất ngờ xổ ra sẽ bị ngay một loạt tiểu liên, vì anh em giữ kho tưởng là địch tập kích, nên tôi vẫn nằm nghe câu chuyện của họ.

Họ kể cho nhau nghe sự bỡ ngỡ của ngày đầu vào Trường Sơn, những nhớ mong gia đình... tình bạn của thời học sinh. Qua câu chuyện của họ tôi biết thêm cậu Mạnh quê ở Nam Đàn, nhà ở bên bờ sông Lam, còn cậu Thắng quê tận Thái Bình.

Sau cùng Mạnh nói: 

- Ngày mai, cậu đi xa hơn tý nữa, hái lấy vài nắm lá mì chính, đào thêm củ nưa để ta đón giao thừa. Kiểu này, cấp trên không chuyển kịp thực phẩm đến cho mình đâu

Ngày kia là ba mươi Tết rồi phải không anh Mạnh.

- Không có đài, không có lịch, nhưng mình nhớ chắc chắn ngày kia là ba mươi Tết.

- Ba mươi Tết cách đây ba ngày rồi, các ông bạn thân yêu ơi - Đồng chí trinh sát từ trong nhà kho nói ra rất to

Cả hai chiến sĩ giữ kho đứng phắt dậy:

- Anh nào chui vào kho làm gì đấy. Thông tin đi phục hồi đường dây phải không? Nếu thế thì đường dây cũ chạy mé ngoài suối kia cơ.

- Thông tin, thông tơ gì; chúng tớ bộ binh đây.

Đồng chí trinh sát vừa nói vừa bước ra phía hai người giữ kho, tôi cũng tiến lên. Khi nhìn rõ chúng tôi, Mạnh nói:

- Các anh từ đâu tới, mà lạ lùng thế này, trên chưa thông báo gì cho chúng tôi biết cả.

Tôi nói hết chuyện để hai đồng chí giữ kho rõ. Nghe xong, các đồng chí mời chúng tôi vào nhà.

Dưới ánh đèn dầu hỏa thắp trong ống bơ thịt hộp, tôi nhìn kỹ hai chiến sĩ giữ kho. Họ còn rất trẻ chỉ khoảng mười chín hai mươi, má đỏ au, tóc đen nhánh, khỏe mạnh, rắn chắc như hai thỏi thép. Nếu ở ngoài Bắc tôi có ấn tượng xấu với hai chiến sĩ giữ kho theo cái câu "Giầu nhà kho, no nhà bếp", nhùng đây là núi rừng, là Trường Sơn, là chiến trường, sự khỏe mạnh của các đồng chí chỉ rõ vừa ở miền Bắc vào, chưa bị sốt rét rừng hủy hoại hồng cầu.

- Báo cáo với các anh, em tên là Thắng - Lê Chiến Thắng. Còn đây là anh Mạnh - Thái Hùng Mạnh, binh nhất, tổ trưởng của chúng em. Tổ chúng em còn một số đồng chí nữa đang về đại đội, có nghĩa là ngược theo dòng sông để đón thực phẩm. Lúc nãy em nghe có anh nói ba mươi Tết đã qua ba ngày rồi, nghĩa là thế nào?

Tôi trả lời: 

- Bọn mình cũng không nhớ ngày Tết thật chính xác, nhưng hôm nọ chui vào đồn địch, nghe chúng kháo nhau về chuyện chuẩn bị ăn Tết, mới sực nhớ đến Tết. Đúng là Tết đã cách dây ba ngày rồi.

- Thế mà anh Mạnh chúng em tính toán thế nào còn hai ngày nữa mới Tết.

Cả bốn chúng tôi đều cười. Cái cười tưởng chảy nước mắt, nhưng rất tự hào, vì điều kiện này, điều kiện nọ, chúng tôi cũng như thanh niên cả nước tạm thời hy sinh quyền lợi cá nhân.

Mạnh lấy ra hai bát môn thục nấu đặc mời chúng tôi ăn tạm. Vốn tính bỗ bã của trinh sát, đồng chí trinh sát nói ngay:

- Lính giữ kho mà cũng chén đạm bạc thế này à? Hay là các cậu sợ chúng tớ hiểu nhầm, nên làm ra cái vẻ tư cách ... đạo đức... phẩm chất trong sáng...

- Báo cáo với hai anh thông cảm, trong kho không có một thứ gì ăn được. Một tuần nay chúng em cũng chỉ môn thục.

Đồng chí trinh sát vẫn chưa bằng lòng:

- Kho mà không có gì ăn, nói nghe mới chối tai.

- Dạ kho, nhưng toàn kho vũ khí, nếu không tin sáng mai mời hai anh đi xem.

- Thôi, xin tạm biệt người anh em đêm nay. Mình đã vào kho các cậu rồi, tưởng rằng vào chưa đúng kho thực phẩm, mình đã sờ xem, toàn là đạn ĐK, B40, mìn, bộc phá... còn cái thứ gì nữa to lắm, đựng trong thùng gỗ to hơn quan tài, mình lật ra xem, thấy dây vải lằng nhằng.

Tôi chen vào:


- Rồng lửa.

Mạnh công nhận:

- Đúng rồng lửa!

Chiến sĩ trinh sát:

- Rồng lửa cũng vào đến đây rồi cơ à? Làm sao vào được với trọng lượng nặng như thế, mà đường sá thì một người mang AK đi không lọt.

Mạnh cười:

- Đường Hồ Chí Minh thì vũ khí gì đi lại không lọt hở anh, hơn nữa có cách của nó anh ạ, cấp trên nói là phải tạo ra cách đánh Việt Nam kia mà.

- Nhưng, các cậu "tính" thế nào mà vẫn chịu cái cảnh nước suối môn thục à?

Mạnh trả lời câu hỏi của chiến sĩ trinh sát:

- Không phải hoàn toàn hôm nào cũng như hôm nay anh ạ, cũng có lúc "lên voi" phong phú ra trò, nào: gạo, muối, đường, sữa, thuốc lá, lại còn cả mứt gừng nữa... Nhưng bước vào mùa khô năm nay hàng dồn cho hướng đông, nên bọn em gặp khó khăn. Các anh đến vào dịp không may...

Chiến sĩ trinh sát:

- Theo tớ hiểu, thì đường Hồ Chí Minh chưa mở tới khu vực này, vậy các cậu phải đi bộ rất xa để nhận lương thực, thực phẩm.

- Đường Hồ Chí Minh có nhiều kiểu đường chứ anh. Chưa mở đường to cho ôtô chạy, thì đi bằng đường mòn, đường sông, dường suối... Các thứ cấp trên phát cho chúng em hàng tháng, vận chuyển cũng rất đơn giản, hậu cần cho vào túi ni lông, túi to, bọc hai ba lớp vải nhựa đề tên chúng em ở ngoài, rồi thả xuống suối. Hàng trôi theo suối. Trên bờ suối có một số người làm nhiệm vụ thấy hàng ứ đọng ở đâu, dùng sào chọc cho hàng trôi. Hướng khác vận chuyển kiểu này đã đi lọt hàng trăm tấn gạo mà địch không biết.

Tôi hỏi:

- Các đơn vị cũng đến nhận vũ khí bằng đường sông?

- Không đơn vị nào đến nhận vũ khí ở đây anh ạ, vì bây giờ mặt trận ở hướng khác. Các anh là tổ bộ binh độc nhất vào kho bọn em. Trên đã thông báo có thể hai năm sau cũng chưa có ai đến nhận vũ khí ở kho... Khi nào nghe tiếng mìn của công binh Trường Sơn mở qua đây mới hy vọng giải phóng kho. Giải phóng kho này, tức là đất nước chuyển qua bước ngoặt mới.

Chiến sĩ trinh sát:

- Lúc ấy, có lẽ tóc các cậu đã bạc phơ?

Tôi nói:

- Nhìn tóc các bạn đen nhánh, dày và cứng thế kia đến tám mươi tuổi cũng chưa bạc.

Chiến sĩ trinh sát:

- Các cậu đang làm nhiệm vụ quan trọng dự trữ chiến lược. Các bạn đang giữ vốn cho trận đánh.

Tôi nhìn Mạnh, nhìn Thắng

- Mỗi hoàn cảnh thử lòng người một cách. Giữ một cái kho giữa rừng già này, đòi hỏi sự kiên nhẫn rất cao, sự kiên nhẫn ấy trở thành cấp số nhân đối với tuổi trẻ.

Cuối năm 1974, là phóng viên báo Quân đội nhân dân, cùng với một số anh em nữa tôi được cử vào Nam Bộ, chuẩn bị viết bài tuyên truyền khi chiến dịch 1975 bắt đầu. 

Trên đường vào miền Nam lần này, chúng tôi không phải đi bộ như xưa mà có ô tô chở từ Hà Nội, đến các trạm giao liên. Hết Đông Trường Sơn qua Tây Trường Sơn, xe chúng tôi chạy cả ban ngày. Đường Trường Sơn rộng lớn quá. Nhiều tuyến quá lớn như bàn tay xòe đặt về hướng Nam. Trên con đường ấy, ô tô liên tục nối nhau làm cho mặt dường biến thành mùn mùn bốc mù mịt trắng xóa, bụi bốc bay cao tạo lên nền trời một con đường khác. Bụi che khuất các mục tiêu cụ thể, bọn giặc lái chỉ còn ném bom vu vơ. Bụi đến mức xe chạy ban ngày phải bật đèn pha mà vẫn còn va vào nhau.

Đến ngã ba Đông Dương được nghỉ lại một ngày để thay xe. Tôi muốn tranh thủ tìm hiểu vài đơn vị nằm trên dường mình đi vào. Tôi vẫn giữ cái kinh nghiệm muốn biết các đơn vị ở đâu, chiến đấu hướng nào thì cứ tìm đến kho gạo, hoặc kho lương thực, thực phẩm. Đơn vị nào lại không phải tiếp đạn, tiếp thực phẩm?

Những đơn vị đến lĩnh hàng, thường là có xe, hoặc họ cũng biết con đường gần nhất về đơn vị họ, thế là mình đi theo, còn gì nhanh bằng.

Tôi đến hỏi đồng chí trạm trưởng giao liên, đồng chí ấy nói thoải mái:

- Kho à! Đây không những là kho, mà còn là tổng kho. Qua hai con suối trước mặt kia kìa đồng chí sẽ gặp kho ngay.

Quả là tổng kho. Không phải chỉ đông người, mà còn trật tự, ngăn nắp, có mũi tên chỉ, hướng dẫn đường vào đường ra. Có lực lượng chỉ chuyên trồng cây. Không phải trồng cây gây rừng, mà trồng cây vào một chiếc sọt. Ban ngày lực lượng này bê các sọt cây ra đặt che con đường lớn, một nhánh của đường Hồ Chí Minh chạy vào kho; ban đêm bê sọt dồn một chỗ, để đón người và ô tô vào. Kỷ luật bảo vệ bí mật ở tổng kho rất cao. Lá ngụy trang bao giờ cũng tươi như chưa hề bị cắt khỏi cành.

Tôi hỏi thăm đồng chí chỉ huy kho, anh em đến lấy hàng cho biết, cứ tìm cái nhà làm theo hình chuôi vồ thấy bác nào tóc trắng xóa, thì chính hiệu là đại úy chỉ huy trưởng tổng kho.

Tôi gặp đồng chí chỉ huy trưởng tổng kho, khi anh đang mải mê nói chuyện với một người nào đó qua điện thoại về tình hình chiến sự. Tóc anh trắng như gội đầu bằng xà phòng quên giội nước, cứ thế lên cầm máy điện thoại. Môi anh thâm, mắt lõm sâu, đuôi mắt nhiều nét thăn kiểu chân chim.

Khuôn mặt làm tôi quen quá. Giống một người nào đó trong cuộc đời mình đã gặp. Tối lục soát kỷ niệm từ gia đình, họ hàng, làng xóm; bạn bè, đồng đội đồng chí và những vùng đất đã qua... Không nhớ. Trí nhớ tồi quá chăng? à... Mường tượng, mường tượng...

Khuôn mặt của cậu Mạnh, giữ kho giữa rừng già thăm thẳm mười năm trước. Đây là anh hoặc chú của Mạnh... Nhất định đúng... cả đất nước đang dồn vào con đường Hồ Chí Minh, đang đi trên con đường Hồ Chí Minh thì không phải là chuyện ngẫu nhiên. Mình hỏi thăm may a biết Mạnh bây giờ ở đâu.

Tôi đến cạnh đồng chí tóc bạc, khi đồng chí vừa đặt ống nghe điện thoại xuống.

- Xin lỗi... đồng chí có phải là người nhà của ...

Đồng chí chỉ huy tổng kho trố mắt nhìn tôi:

- Ai trông quen dữ quá ta. Trời ơi! Nhớ rồi. Anh vẫn mạnh heng. Anh quên tôi rồi à? Tôi là Mạnh. 

- Mạnh. Mạnh. Mạnh! - Tôi xô tới, buột miệng: - Mạnh, Mạnh đã như thế này rồi ư?

- Mạnh vẫn là Mạnh đây mà. Tóc bạc quá thể phải không anh. Thôi, tóc bạc mà lòng không bạc, tất cả vẫn còn trẻ trung.

- Ờ cậu già thế nào được, chưa đến tuổi ba mươi, hay mới chớm tuổi ba mươi gì đó thôi. - Nói thế xong tôi nôn nóng hỏi chuyện xưa:

- Cái kho năm ấy ra sao?

- Ba năm sau đường Hồ Chí Minh mới chính thức mở qua chỗ chúng tôi. ô tô vào giải phóng kho. Số đạn pháo chúng tôi giữ đã nã vào đồn lũy địch ở Huế trong dịp Tết Mậu Thân năm 1968. Thích quá...

Sau đó tôi định làm một chuyến phép ra Bắc, nhưng không kịp, vả lại mình không muốn đi ra khi cả nước đang ùn ùn vào. Trên hỏi nguyện vọng. Tôi xin tiếp tục đi giữ vốn cho trận đánh, còn cậu Thắng, ngứa ngáy chân tay quá xin đi làm chiến sĩ đặc công - nay đã là đội trưởng. Mỗi lần có người về nhận hàng là hắn biên thư cho tôi, khoe nhiều nhất vẫn chuyện chui sâu trong kho của bọn địch - Nó nói: địch không có kho dự trữ mà toàn của xổi

- Nhưng sao Mạnh gầy quá. Sốt rét nhiều hay kho bây giờ vẫn còn thiếu lương thực?

- Đến hôm nay, không thiếu thứ gì hết anh ạ. Người lính đi qua muốn gì có nấy. Gạo, thịt, đường, sữa, thuốc lá. Cả miền Bắc dành cho chúng ta ăn một cái Tết thật đầy dủ, và mong chúng ta giành chiến thắng vĩ đại trong năm 1975. Có thể thắng anh ạ, vì lâu lắm rồi, bây giờ mới huy động đến kho chúng tôi, huy động đến cái vốn của trận đánh chúng tôi đang giữ.

Mạnh dẫn tôi thăm tổng kho. Mái tóc trắng của anh đi giữa bãi kho, đi giữa rừng xanh, nổi lên như hàng cọc tiêu trên đường Hồ Chí Minh, chỉ đường cho cả nước vào tiền tuyến lớn.

Ông tên là Ilít lvanôvít. Ngồi cùng bàn đối diện với ông là vị sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, đã đứng tuổi, cũng trầm ngâm, ông nghĩ tới khách. Là nhà báo hay nhà văn? Ông sẽ viết quyển sách về Trường Sơn như thế nào? Tiểu thuyết hay phóng sự? Và bên trời Âu xa xôi chẳng lẽ không đủ đề tài cho nhà văn tư duy và sáng tạo hay sao mà ông phải lặn lội sang tận nơi đây. Thế giới này có bao quyển sách viết về Trường Sơn? Về con đường nổi tiếng mang tên lãnh tụ kính yêu của chúng tôi. Chẳng lẽ ông chưa đọc? Hay ông muốn làm dáng với đời, làm dáng với người dân Ba Lan bị phát xít tàn sát nhưng đã quá xa tiếng súng hoặc chưa hề nghe tiếng bom về sự khám phá mới mẻ và phản ánh sâu đậm của mình. Trường Sơn với họ mờ xa tít tắp. Phải chăng họ nghe đến Trường Sơn cũng bởi nó mang trên mình con đường Hồ Chí Minh bất diệt.

Vị sĩ quan Việt Nam tên là Minh, ông ra đi từ những ngày đầu thực hiện nghĩa vụ quân sự, thuở đất nước chia cắt và miền Nam chìm trong máu lửa. Kỷ niệm chiến trường sâu đậm nhất của ông có lẽ là những ngày mở nhánh đường Trường Sơn qua Phu Ắc để quân và dân ta phối hợp với quân và dân bạn tiến hành chiến dịch ép vào Thà Khét năm 1972.

Lúc ấy anh đã là tiểu đoàn trưởng. Năm trăm quân nhân cả nam và nữ cùng hơn một ngàn dân công phải bảo đảm thông đường cho xe bọc thép cùng pháo binh cơ giới từ cao nguyên Na Cay qua Phu Ắc tràn xuống Ma Ha Xây và Noọng Bôốc. Năm mươi hai người con ưu tú đã nằm lại nơi đó.

Một chiến sĩ gái trẻ măng, xinh đẹp, trắng ngần trước khi tắt thở đã bầm bập ôm lấy trung đội trưởng của mình vốn là sinh viên năm thứ ba ngành cầu đường Trường Đại học giao thông, trút lời trăng trối cuối cùng: "Anh ơi! Đừng quên em! Sau này hãy về nói với mẹ em... Anh đừng bao giờ quên em!...". Nơi ấy thuộc Trường Sơn Tây! Nơi ấy rừng núi bạt ngàn. Nơi ấy trùng lai bất tận!

Có vé máy bay đi Buôn Ma Thuột. Minh báo tin vui và suốt đêm ấy IIlít Ivanôvít không ngủ, ông trăn trở, ông nằm rồi lại đứng lên, bước tới bước lui. Rõ ràng trong đầu ông đang gập ghềnh bao nhiêu ý nghĩ. Có thể ông là một trong những người nước ngoài khao khát hiểu biết về con đường Hồ Chí Minh và Trường Sơn của chúng ta. Và chắc chắn ông là một trong những người có thiện ý nhất bỏ thời gian công sức tìm hiểu về con đường kỳ diệu trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta.

Ông dậy rất sớm. Cùng với phiên dịch ông sắp xếp hành lý, ông đứng đợi ô tô ở cửa nhà khách. Hai má ông đỏ lên ấy vậy mà suốt chặng đường ra sân bay và quá trình tới Buôn Ma Thuột ông hầu như không nói câu nào. Tưởng như ông mệt. Nhưng rồi ông đã thì thầm:

- Tôi đang hoang mang. Tôi mong đợi đến Buôn Ma Thuột và bây giờ đang đứng chân ở nơi đây cùng với các bạn thì trong đầu xoáy lên với bao câu hỏi: Đường Hồ Chí Minh như thế nào? Có điểm xuất phát rực rỡ cờ bay và điểm cuối cùng huy hoàng nắng mới như tưởng tượng hay không? Những người con của các dân tộc Tây Nguyên tham gia gùi hàng bây giờ ở đâu? Các bạn có thể nhanh chóng giúp tôi tiếp xúc được chăng?

Nói rồi nhà văn im lặng. Tâm trí ông xôn xao, ông muốn reo lên mà không thể nào nói nổi. Các bạn có biết không? Phải, năm 1973 tôi đã tới đây, đã đứng trên tầng năm của khách sạn Anh Đào này mà nghĩ tới con đường, mà phóng tầm mắt tới tít những cánh rừng tìm hình bóng con đường. Lúc bấy giờ tôi được nhà nước Ba Lan cử làm thành viên phái đoàn kiểm soát và giám sát quốc tế ở Việt Nam. Người ta chọn tôi vì tôi yêu mến Việt Nam, yêu quý các bạn, kính trọng và ngưỡng mộ sự hy sinh vô bờ bến của các bạn. Người ta chọn tôi vì tôi sử dụng được tiếng Anh và tiếng Pháp.

Cũng vào dịp này của năm 1973 nhiều ý nghĩa ấy, ông đã nhìn thấy người Ê Đê, Xê Đăng, Gia Lai... gùi hàng, song không phải tiếp tế cho các chiến sĩ đội mũ tai bèo mà là gùi lâm sản vào thị xã bán. Hiệp định hòa bình được ký kết ở Pa ri. Nhưng tiếng súng đâu đã im lặng. Khắp các vùng giáp ranh quân Sài Gòn đang làn chiếm.

Ngay nơi đây, khi phái đoàn quân sự Việt Nam dân chủ cộng hoà vừa dừng trước của khách sạn thì những người chống đối do Sài Gòn tổ chức tiếp đến bao bây. Họ hô vang các khẩu hiệu đả đảo Bắc Việt xâm lược. Những kẻ quá khích vì hằn thù hay vì được trả tiền không rõ nữa xông thẳng tới chỗ các chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam. Chúng tôi đã có mặt. Chúng tôi cùng với những người anh em Hunggari tạo thành hàng rào che chắn đẩy lực lượng kia lui ra.

- Tôi đã chụp ảnh! - Ilít Ivanôvít nói tiếp - Tôi chụp được một thanh niên lao bổ vào hành hung các sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam. Người ta cho tôi biết hắn là dân Phát Diệm di cư năm 1954, vô công rồi nghề, nhưng lại chẳng có gì để mà hằn thù với Việt Cộng. Chẳng có ai trong gia đình bị quân đội cách mạng xử lý, được trả tiền đủ nhậu nhẹt cho một tuần là hắn hành động. Chính hắn đã cố gắng lấy ve áo của một đại úy Quân đội nhân dân Việt Nam định giật đứt quân hàm. Các bạn có biết không? - Hắn đấy? Tôi đã thấy hắn ban chiều trước cửa khách sạn Anh Đào. Mười mấy năm rồi nhưng tôi không quên cái mũi khoằm và cằm râu ngày càng tua tủa của hắn. Hắn làm gì ư? - Chữa xe đạp! Chính hắn? Tôi hỏi: Sống thế nào.." - "Bình thường". "Chính quyền mới có gây gì khó dễ cho anh không?". Hắn trợn mắt: "Tôi là cái thá gì mà họ gây khó dễ?" - "Chẳng là cái thá gì cả nhưng có thể do anh cộng tác với chế độ cũ. Hắn lừ mắt nhìn tối gầm gừ: "ông đi đi...". Rồi quát: "Biến!". Nhưng tôi không biến mà chính hắn lại lặn mất tăm sau tiếng quát to.

Công việc được tiến hành và Ilít Ivanôvít không nghỉ, ông làm việc suốt buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều. Có lần Minh đề nghị dọn món ăn ngay lúc ông còn mải mê ghi chép bởi chỉ có thế mới kéo ông tới bàn ăn được..

Đứng ở công trường xây dựng thủy điện Đrây Hơ Linh, ông hết ngắm nhìn các chiến sĩ của Trường Sơn hôm qua giờ đang phá đá lại loanh quanh quan sát thác nước giội trắng xóa chân rừng. Tây Nguyên đó Ilít ơi? Tây Nguyên của chúng tôi ở đâu cũng có rừng già bạt ngàn và thác đổ trắng xóa.

Tây Nguyên có đất đỏ ba dan làm cho hiếm có nơi đâu như ở đây, cây cà phê, cây đậu, cây lạc, sinh trưởng vội vàng và cho các chất dinh dưỡng phong phú. Tây Nguyên nay mai sẽ bạt ngàn những cánh rừng cao su cung cấp nguồn nhựa thiên nhiên giàu có và chất lượng nổi tiếng thế giới.

Một sĩ quan trẻ đang gắng gượng nói chuyện với Ilít Ivanôvít bằng tiếng Nga. Rồi họ ôm chầm lấy nhau. Minh tiến lại, ông chợt nhận ra người cán bộ dưới quyền mình ngày xưa trên đèo Phu Ắc.

- Trời ơi? - ông reo lên - Hóa ra là mày. Tao đang tìm hỏi xem mày đang ở đâu bây giờ?

Sĩ quan trẻ luống cuống:

- Ôi, anh đấy ư! Em đang ở trước mắt anh đây chừ còn đâu nữa. Thông đèo Phu Ắc em theo anh về Lằng Khằng, rồi Tây Nguyên, rồi tới Lộc Ninh và Sài Gòn giải phóng. Em chia tay anh đi học và bặt tin nhau. Sau những năm dài bên nước bạn em lại về nơi đây. Ngày xưa mở đường. Giờ đây làm thủy điện.

Líu ríu mãi Minh mới chợt nhớ ra

- Ngân thế nào? Tâm có thực hiện được lời hứa với người đã khuất không?. 

Sĩ quan trẻ nắm chặt lấy đôi bàn tay của người chỉ huy đứng tuổi:

- Thực hiện trọn vẹn. Mà này, em có vợ rồi. Anh mừng cho em đi. Vợ em tên là Ngà giống Ngân như đúc. - Giọng Tâm bỗng chìm đi, trầm lắng - Chuyến về phép đầu tiên em tìm đến nhà Ngân ở gần lèn Hai Va nhưng thuộc huyện Yên Thành. Anh dân Bắc nhưng chắc quá quen với vùng ấy Vừa đến cửa nước mắt em đã ứa ra. Mẹ Ngân khóc òa lên. Em ở lại đêm ấy với gia đình mẹ. Ba hôm sau em lại đến thăm mẹ. Rồi em đến thường xuyên. Trước khi đi nước ngoài ăn học mẹ đứng ra làm đám cưới cho em và Ngà. Chỉ canh cánh một điều chưa có dịp sang Phu Ắc đưa đồng đội của chúng ta về. Đành rằng việc ấy nhà nước lo nhưng cũng là tình cảm thiêng liêng của mỗi chúng ta với bạn bè nằm xuống.

Ilít Ivanôvít chụp ảnh, ông chụp nhanh thời khắc hiếm có. Hai người lính Trường Sơn xưa gặp nhau trên cương vị mới. Công trường thủy diện Đrây Hơ Linh mở ra bát ngát trên một đoạn sông dưới chân rừng. Cạnh đó là trạm thủy điện do Nhật Bản làm tặng chính quyền Ngô Đình Diệm dưới danh nghĩa bồi thường chiến tranh thời đất nước còn đang chia cắt. Chiến sĩ Trường Sơn hôm nay đang dùng choòng phá đá, ngăn sông, đắp đập, đem ánh sáng về cho đất nước mà trước tiên là chính núi rừng Trường Sơn.

Ivanôvít nhìn quanh. Rõ ràng ông đang bâng khuâng tìm hình bóng con đường. Những ngày trong ban liên lạc bốn bên sĩ quan Thiệu luôn chỉ vào cánh rừng quanh Buôn Ma Thuột và nói: Việt Cộng ở kia? Đường Hồ Chí Minh chạy thế kia?... Bày vẽ vậy chứ chính họ cũng chẳng rõ Việt Cộng ăn ở ra làm sao (ngoại trừ những sĩ quan trong ban liên hợp) và con đường tỏa nhánh thế nào, bởi bén mảng tới đó họ sẽ chẳng tồn tại hay chẳng còn là họ nữa.

Ông mường tượng ra nước Việt Nam kéo dài từ Bắc xuống Nam. Rặng Trường Sơn hùng vĩ ngăn giữa Việt Nam và Lào. Đường Hồ Chí Minh dọc theo những đỉnh núi chót vót hàng ngàn cây số và tỏa nhánh về phía đông, về phía tây vòng tránh qua hàng trăm vùng gọi là điểm tắc, qua suối qua sông, qua bao ghềnh thác ầm ầm lũ thét, bom đạn thù dù có ngàn ngàn cũng không thể nào chặn nổi, biệt kích các loại, cả lính chính quy ở những trận càn lớn nhỏ, cả cây nhiệt đới cùng các loại phương tiện nghe nhìn hiện đại cũng không ngăn nổi dòng thác chiến sĩ cùng trang bị vũ khí vào chiến trường kiên quyết giải phóng miền Nam.

Nhà văn chan hòa với những người lính Trường Sơn năm xưa và thế hệ lính Trường Sơn hôm nay. Rồi ông ngẩn ngơ nhìn ngó dường như đang tự hỏi xem đường Hồ Chí Minh chạy qua chỗ nào? ông sẽ được đưa đi Plây Cu, Kom Tum, sẽ đến Đắc Tô, Tân Cảnh, sẽ qua Đắc Pét, sẽ tới dòng sông Pô Cô ghi mãi bóng dáng người anh hùng lái đò A Sanh - Minh hứa với ông như vậy - Nếu không ngược lên được A Sầu, A Lưới, Lao Bảo, Làng Ho... thì sẽ được nghe giới thiệu trên sa bàn.

Trăn trở lắm phải không? Hồi hộp lắm phải không? Nghề viết thiếu những tháng ngày xúc động bồn chồn thì sao thành tác phẩm được. Cứ day dứt đi. Cứ ngợp ngạo suy nghĩ đi. Con đường vĩ đại ấy đâu còn là những vết mòn. Từ những tháng ngày đế quốc Mỹ tiến hành chiến tranh cục bộ tàn ác ở miền Nam nó đã vươn lên thành đại lộ Hồ Chí Minh. Nhiều đường ngang nối chúng lại với nhau. Rất nhiều đường nhánh. Rất nhiều đường vòng tránh, hàng ngàn cây số. Hàng vạn cây số.

Rồi đường ống dẫn dầu chạy song song với nó. Hàng trăm cây số đường sông đường suối bổ trợ cho nó. Kênh nhà Lê ở Thanh Hóa - Nghệ An, ngã ba Đồng Lộc ở Hà Tĩnh, cảng Gianh ở Quảng Bình, rồi Khe Rinh, Khe Tang, Cổng Trời, Cha Lo... Những tên sông, tên núi, tên làng, chỉ cần đọc tới đã gợi bao kỷ niệm xôn xao hàng triệu con người về những năm tháng chiến đấu gian khổ.

Ilít Ivanôvít ơi! Đường Hồ Chí Minh đâu phải chỉ xuất phát từ Quảng Bình hay Nghệ An? Nó đâu phải chỉ đến Chơn Thành hay Lộc Ninh là đầu mút cuối cùng. Đường Hồ Chí Minh xuất phát từ Hà Nội - Thủ đô của đất nước chúng tôi, từ Việt Bắc - căn cứ địa thần thánh của cách mạng Việt Nam - con đường lịch sử ấy có từ ngày lãnh tụ kính yêu của đất nước chúng tôi kêu gọi "dù có phải đốt cháy dãy Trường Sơn cũng phải giành cho được tự do độc lập" và "chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ".

Đường phố Buôn Ma Thuột đông vui. Ilít Ivanôvít không hề quan tâm tới cà phê nổi tiếng của Cao Nguyên và cả đất nước Việt Nam mà chỉ chú ý đến những con người. Sau khi gặp các nhà lãnh đạo ủy ban nhân dân tỉnh, nhà văn không về nhà nghỉ mà lang thang trên phố, ông ngó qua các quán hàng, ông hỏi qua thứ này thứ khác.

Ông đột ngột dừng lại ở gốc cây có một tốp thanh niên nam nữ đang ôm đàn đứng đó. Họ ngăm ngăm đen. Họ mặc quần áo các dân tộc ít người. Ilít xán lại, ông hỏi, ông tiến hành một cuộc phỏng vấn lý thú và kéo dài: "Cháu dân tộc gì?", "Học lớp mấy?", "Học bằng tiếng Kinh hay tiếng Ê Đê?" "Hôm qua tôi đã dự buổi biểu diễn văn nghệ của các cháu. Tôi có quyền tự hào là một trong những người Ba Lan đầu tiên được xem các dân tộc ít người ở Việt Nam biểu diễn văn nghệ. Hay không à? Hay chứ! Vui chứ! ở chỗ các cháu Phun Rô còn hoạt động hay không? Và Này nhớ, con đường Hồ Chí Minh có đi qua làng bản của các cháu hay không?".

- Gần lắm.

- Gần à?

- Cách mấy cây số?

- Chừng dăm cây ạ.

- Nó như thế nào?

Cô gái đỏ mặt cười. Tội nghiệp cho em. Em biết trả lời cách răng khi có người hỏi con đường là như thế nào. Lỗ Tấn đã nói trên mặt đất làm gì có đường, người ta đi mãi thì thành đường thôi. Lẽ tất nhiên con đường ấy không thể có nhựa bê tông phẳng lì. Lại càng không thể có đèn thủy ngân cao áp ở hai bên. Đó là một vạt đồi được chặt quang và bạt đất để xe ô tô lăn bánh chở mọi thứ phục vụ cho miền Nam chiến đấu. Địch đánh bom. Địch tung biệt kích. Địch đổ quân lấn chiếm. Nhưng con đường chẳng những còn đó mà đẻ nhánh chi chít núi rừng.

Một ngày tham quan thú vị dành cho nhà văn Ba Lan. Xe bon nhanh. Cao nguyên Buôn Ma Thuột mở ra bát ngát. Đất màu nâu xậm. Những dải đồi cao su và cà phê hút tầm mắt đến tận chân trời. Đi nhiều nơi trên thế giới nhà văn thấy ở đâu có lớp ba dan mầu mỡ như nơi đây hay không? Và kia là những cánh rừng nguyên thủy ngút ngàn.

Sự hùng vĩ của Tây Nguyên đã tạo ra những con người dữ đội về tính cách và những trường ca dân gian bất tử: Đam San, Xinh Nhã... Đó là khát vọng vô tận của con người về khả năng chế ngự thiên nhiên, về tình yêu chung thủy và cả sự phản kháng với chế độ mẫu hệ từ thời xa xưa vẫn còn tồn tại.

Xin nhà văn hãy lắng nghe bà mẹ Ê Đê ru đứa con mới lọt lòng: "Lớn lên, con bước đi hoa cỏ rừng cây mở lối. Con voi không dám nghênh ngang trước mặt. Con hổ không dám len lén theo sau. Con lên dốc núi trở thành đất bằng. Tiếng con vang như suối...

Có ở đâu con trai đang yêu mơ biến thành muỗi để lúc nào cũng có thể vo ve bên tai hoặc châm đốt người bạn gái hay không? ở đâu con trai mong biến thành cá để lúc nào cũng có thể lượn quanh bạn gái mỗi khi em xuống suối tắm rửa hay không?"

Phòng khách của công an nhân dân huyện Krông Bách mở rộng cửa. Ilít bước vào. Trước mắt ông là Nai Gưt, hơn năm mươi tuổi, người Ê Đê, nguyên trung tướng Phun Rô đã trở về với gia đình, buôn làng và làm ăn sinh sống.

- Anh kể nghe chút. Vì sao tham gia Phun Rô?

- Tôi đi lính Pháp từ năm 1948 sau khi học xong cao đẳng tiểu học. Tôi đã tham gia phong trào Bagiaraca của bốn dân tộc lớn ở Tây Nguyên. Tôi chống Diệm. Tôi chống người Kinh. Tôi muốn Tây Nguyên là của các dân tộc Tây Nguyên.

- Nhưng bây giờ anh đã thấy nhiều người Kinh ở Tây nguyên và ngay cả huyện Krông Bách. Có ai xâm phạm tới nhà cửa, trâu bò, của cải hay vợ con của anh không?

- Không! Tôi đã lầm. Tôi đã nhận ra rằng người Kinh của Cụ Hồ lên đây không phải để đánh đuổi chém giết người Thượng như thời Mỹ - Diệm. Tôi lại càng hiểu các chiến sĩ con cháu Bác Hồ quý mến người Thượng chúng tôi như bà con một nhà.

Cùng với buổi nói chuyện lý thú ấy, Ilít Ivanôvít được đưa tới thăm trường Amphơranglơng con em các dân tộc phía Bắc thị xã. Rất đông các em kéo đến. Nhà khách rộng không còn chỗ ngồi. Các em đứng quanh cửa sổ. Người Ê Đê. Người Xê Đăng. Người Gia Lai. Người Phi. Người Lào. Người Chăm. Người Khơ Me. Người Kinh... Các dân tộc sống trên địa bàn Buôn Ma Thuột đều có con em học ở đây Các em líu ríu nói chuyện với khách nước ngoài. Các em vui vẻ và đoàn kết. Mọi thủ tục về nghi lễ không còn nữa. Người ta không kịp giới thiệu đầy đủ ban giám hiệu và thành phần đoàn khách.

- Thưa bác nhà văn! - Một em học sinh lên tiếng hỏi - Bác đã đến Tây Nguyên. Bác đã gặp bà con các dân tộc Tây Nguyên. Về Ba Lan bác sẽ viết những gì về Tây Nguyên của chúng cháu.

Ilít Ivanôvít mỉm cười. Câu trả lời lại là một câu hỏi.

- Cháu người dân tộc nào và buôn các cháu có đường Hồ Chí Minh chạy qua hay không?

Em học sinh thoáng đỏ mặt.

- Cháu người Xê Đăng ở huyện Lắc. Bố mẹ cháu đã tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Bố cháu hy sinh. Nay cháu chỉ còn mẹ. Nhưng đường Hồ Chí Minh có chạy qua buôn hay không thì cháu không biết. Ngày ấy cháu còn bé. Năm nay cháu mới mười sáu tuổi đời.

Ilít Ivanôvít hỏi một cán bộ của ủy ban nhân dân tỉnh cùng dự. Một người mới từ Quân đoàn 3 - Tây Nguyên chuyển ngành và có mặt ở nơi đây từ chiến dịch Plây Me năm 1965.

- Tôi được biết đường Hồ Chí Minh đẻ nhánh chi chít trong suốt thời gian chiến tranh và tỏa khắp các địa bàn Đắc Lắc. Nhưng đầu mút cuối cùng của đường Hồ Chí Minh là ở đâu?

Ở trong lòng người Đắc Lắc. Ở trong mỗi gia đình các dân tộc Tây Nguyên. Những tiếp liệu của miền Bắc xã hội chủ nghĩa và của các nước anh em trong đó có nhân dân Ba Lan đã đi suốt đường Hồ Chí Minh để đến với chiến trường. Trường Sơn là biểu tượng cho sự trường tồn của đất nước chúng tôi. Đường Hồ Chí Minh là chiến công vĩnh viễn đi vào sử sách của nhân dân chúng tôi. Kẻ thù gây chia rẽ. Nhưng nhân dân các dân tộc một lòng một dạ sát cánh bên nhau.

Ilít Ivanôvít - có thấy dàn nhạc kia là biểu hiện tình đoàn kết các dân tộc Tây Nguyên hay không? Đàn đinh tram, đàn tơ rưng, đàn tơ ray và em trai Nhác Lê Sa người Xê Đăng đệm ghi ta. Bản hòa tấu âm vang như tiếng vang của rừng, có lúc dồn dập như gió cuốn ào ào trên cao nguyên bát ngát, có lúc trứ tình đằm thắm như lòng thủy chung son sắt của các dân tộc Tây Nguyên. Đàn đinh tram đó... Nó tượng trưng cho phương thức sản xuất quá thô sơ của người Ê Đê. Những ống tre dựng thẳng, gõ vào kêu một tiếng ưng nhẹ nhàng. Người ta chọc đất để tra hạt đó.

Nhưng chỉ là những ngày hôm qua mới canh tác như thế mà thôi. Con cháu Cụ Hồ đã lên Tây Nguyên đem theo lối làm ăn mới. Người Nghĩa Bình. Người Quảng Nam. Người Hải Dương. Người Nghệ Tĩnh... Tất cả đã cùng với các dân tộc sống lâu trên đất Tây Nguyên trồng cà phê, trồng cao su, trồng đậu, trồng lạc và xây dựng buôn làng.

Lòng người trong trắng như bài dân ca Ê Đê Mingatungpi do em Võ Thị Thanh Nga, người Kinh, học sinh lớp 1 của trường vừa hát. Khách không hiểu lời bài hát đó vì em hát bằng tiếng Ê Đê, âm điệu cứ ngọt ngào như nước sông Krông Pắc hay ngọn nguồn sông Đắc Đam. Cây Mingatungpi sẵn trong rừng. Thân nó leo cao đón ánh mặt trời. Hoa màu tím và gặp nắng dường như bỗng đỏ chói lên tượng trưng cho lòng thủy chung bất tử.

Nước giải khát đem ra. Nâng ly cà phê sóng sánh, nhà văn Ba Lan cảm động. Dường như ông hiểu phần nào rằng đường Hồ Chí Minh mang trái tim lãnh tụ vào tận nơi đây. Đường Hồ Chí Minh đem lại ngày vui sum họp. Hôm nay người dân từ Hà Nội vào miền Nam chẳng còn phải đi trên con đường gian khổ ấy nữa. Cũng như Ilít đã đáp máy bay của hãng hàng không quốc gia Việt Nam vào tận nơi đây. Đường sá đang được mở mang. Nhà của đang được xây dựng. Công viên đang mọc lên. Nhà máy đang hình thành...

Đầu mút cuối cùng của đường Hố Chí Minh là Ivanôvít ơi! Thực ra con đường vĩ đại lãnh tụ của nhân dân Việt Nam vạch ra vời vợi đầu mút cuối cùng. Chúng tôi sẽ mang ngọn cờ của Người đi mãi, đi mãi, theo những ước mơ cao đẹp và đắm say.

Nhà văn thật vui khi tiếp xúc với bà con người Ê Đê của lâm trường Cương xã Cương huyện Iasúp. Những chiến sĩ đường mòn năm xưa có đông đủ ở nhà khách. Nhà văn thăm hỏi miệt mài. Chủ tịch xã ngồi đối diện với ông. Phía sau Chủ tịch là một cô gái mặc váy đen, sơ mi màu xanh và áo len đỏ khoác ngoài. Sao cô lại ngồi đây? Hòa bình thống nhất đã mười mấy năm. Thời gian cuối cùng của chiến tranh chắc em chưa thể là cô gái đã trưởng thành. Ngồi cùng hàng ghế sát tường với em toàn những ông già, bà cả - Những con người đã gửi năm tháng dài gian khổ cho Trường Sơn.

Lần đầu tiên nhà văn tiếp xúc với những chiến sĩ dũng cảm thuộc dân tộc ít người ở Tây Nguyên. Mắt ông ánh lên cái nhìn ký lạ. Khi đóng lon sĩ quan trù bị Quân đội nhân dân Ba Lan tham gia ủy ban quốc tế giám sát và kiểm soát việc thi hành Hiệp định Pa ri về Việt Nam, máy bay Mỹ đưa ông lên đây. Nơi ở thường trực của phái toàn là nhà Bănggarô tồi tàn gần khu kho Mai Hắc Đế. Chính quyền Sài Gòn hết sức hạn chế việc đi lại của ông cũng như các thành viên trong đoàn.

Trước những người thân thiết giọng ông trầm trầm xúc động:

- Thưa ông Chủ tịch xã Cương. Thưa bà con. Năm 1973 tôi đã tới đây giữa ba bề bốn bên là giặc. Tôi đã ngước lên rừng xanh tìm bóng dáng con đường. Tôi đã cố mường tượng những người con ưu tú của Trường Sơn hùng vĩ. Giờ đây tôi chẳng còn phải ngước tìm nơi xa xăm đâu cả. Tất cả đang đứng trước mắt tôi. Tất cả chung quanh tôi. Cho phép tôi được tỏ lòng ngưỡng mộ và ôm hôn tất cả.

Nhà văn nhìn cô gái ngồi sau Chủ tịch xã như muốn nhắn nhủ điều gì. Em đấy ư? Rực rỡ như bông hoa trang điểm của làng. Đôi má cô gái hồng lên. Làn môi mấp máy, khuôn mặt dịu dàng, e thẹn. Nhà văn nhìn em cất giọng vui vẻ:

- Cháu tên gì? 

Chủ tịch xã trả lời thay em:

- Con tôi đó. Nó là H'nêm.

- Cháu bao nhiêu tuổi?

- Hai mươi ba .

- Vậy mười mấy năm trước cháu lên sao được Trường Sơn và làm được gì ở Trường Sơn.

- Cháu mang đạn. Cháu cõng hai quả đạn cối sáu mươi milimét đi một cung đường. Cháu đi với bố cháu - H'nêm trả lời. .

Cặp mắt nhà văn long lanh. Chung quanh ông, trước mắt ông, toàn là những anh hùng. Nhiều người ở châu Âu còn chưa biết tường tận như thế này, ông đã từng hoạt động bí mật, đã qua chiến tranh, đã bị bắt làm tù binh và bị giải sang Đức, ông đã chịu nhiều đau khổ cho nên giờ đây, giữa những người dân Ê Đê sẵn sàng hy sinh tất cả cho sự nghiệp vẻ vang, mặc dù không hiểu tiếng nói và đặc biệt rất xa nhau về địa lý, khá khác biệt về hoàn cảnh sống và truyền thống văn hóa, ông vẫn thấy đầm ấm biết bao. Nhà văn đứng lên và trân trọng phát biểu: 

- Quá khứ của các bạn vinh quang. Dân tộc Việt Nam thực vĩ đại. Trường Sơn của các bạn có con đường là kỳ công của mấy thập kỷ qua mang tên người con ưu tú nhất của nhân dân Việt Nam - Người bạn lớn của nhân dân Ba Lan chúng tôi - Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ở châu Âu và ngay ở Việt Nam nữa, tôi đã thấy xuất hiện khuynh hướng lao vào hiện tại mà chưa coi trọng đúng mức quá khứ. Nhất là trong thanh niên. Nói rằng họ sao lãng chiến công oanh liệt của cha ông e hơi quá chăng? Tôi hiểu mưa nguồn suối lũ nhiệt đới sẽ nhanh chóng xóa đi những dấu tích bom đạn, sẽ làm sập những căn hầm, làm sạt lở những ta luy, cây cối mọc lên, việc tìm hiểu hình bóng con đường sẽ gặp rất nhiều khó khăn nhưng tôi sẽ tiến tới với sự giúp đỡ hết lòng của các bạn.

Nhà văn lão thành lưu luyến, ông dùng dằng chưa muốn chia tay. Một nhánh của con đường dẫn tới nơi đây. Kẻ thù dùng không biết bao nhiêu bom đạn và những phương tiện chiến tranh hiện đại lùa bà con vào ấp tân sinh. Rồi ấp chiến lược. Song đều thất bại. Có lần chúng đổ xuống một trung đoàn, dồn mọi người lại, trong đó có gần hết số đảng viên đang hoạt động trong chi bộ bí mật, lùa lên máy bay, chở đi. Số đảng viên ấy tổ chức bắt liên lạc với bên ngoài và chẳng mấy lâu phối hợp với bộ đội đưa dân về buôn cũ. Nơi đây có vinh dự là căn cứ cách mạng suốt thời kỳ chống Mỹ. Nơi đây là địa bàn đặt Sở Chỉ huy mặt trận Tây Nguyên trong suốt chiến dịch giải phóng Buôn Ma Thuột và cả vùng Cao Nguyên bát ngát năm 1975.

Xe bon nhanh. Đường mười bốn tít tắp. Rừng Tây Nguyên mênh mông. Nông trường nối tiếp nông trường. Cà Phê nối tiếp cà phê. Đất ba dan tơi bở như son vù vù chạy quanh về phía sau và chân trời xa xoay quanh, xoay quanh. Mây trắng nhởn nhơ. Dấu tích chiến tranh còn vương lại ở chỗ này hay chỗ khác bởi những xe tăng vương vãi. Nhà văn bỗng cất tiếng nói phá tan sự im lặng bao trùm:

- Tôi có cảm giác chúng ta đi song song với con đường Hồ Chí Minh - ông chỉ về phía Tây. Đó! Gần lắm. Có đúng không? Tôi đã hiểu đâu phải chỉ có một mà là hệ thống đường. Các tuyến đường chính. Biết bao đường nhánh. Biết bao đường tránh. Chằng chịt. Chi chít. Bạt ngàn. Chẳng khác nào trận đồ bát quái như phương Tây đã miêu tả. Tôi vui mừng vì thấy như mình đã nắm bắt được cái gì. Nhưng tôi vẫn còn muốn đi, đi mãi cho tường tận. Các thế hệ mai sau còn mải mê tìm hiểu về con đường vĩ đại này và cần phải biết nhiều hơn về nó.

Nhà văn được các bạn Việt Nam đưa qua Đắc Tô, Tân Cảnh, Sa Thày. Ông đã đến Đắc Lây và lội xuống dòng sông Pô Cô nổi tiếng suốt những tháng ngày đánh Mỹ. Dòng sông xanh. Nước chảy xiết, hai bên bờ thăm thẳm những cánh rừng không biết đâu là cùng. Những năm dài biết bao đoàn quân đã qua đây. Biết bao chiến sĩ và đồng bào mãi mãi nằm xuống nơi đây. Chi khu quân sự Đắc Pét vẫn còn lại bao nhiêu dấu tích. Những cao điểm. Những hàng rào kẽm gai. Những bờ tường lô cốt.

Ilít lvanôvít đặc biệt phấn khởi được đi trên đoạn đường vòng tránh để chuyển quân vây đánh chi khu quân sự Đắc Pét một ngày tháng 5 năm 1974. Vách núi có nơi sụt lở. Mưa lũ đào rãnh chằng chịt trên mặt đường. Cây cối mọc ra lam nham. Nhà văn lấy máy ảnh, ông chụp, ông bước đi, ông lao ra bên bờ suối, ông hỏi chuyện, ông reo mừng khi phát hiện cái cầu khỉ cheo leo còn sót lại, ông cười lớn khi thấy căn hầm hàm ếch mọc rêu bên bờ tả luy, ông luồn vào ngồi thử, ông lui ra để chụp ảnh, ông bị vắt cắn. Máu cứ chảy mãi ướt một đám quần.

- Ồ? ông nói vui - Vậy là tôi đã đổ máu trên đường Trường Sơn. Tôi muốn các bạn tặng cho danh hiệu chiến sĩ Trường Sơn hay chiến sĩ đường Hồ Chí Minh.

Tại đây, ông đã gặp chiến sĩ lái xe, gặp người chỉ huy binh trạm, gặp chiến sĩ thồ hàng bằng xe đạp, gặp chiến sĩ cao xạ. Những con người đó hôm nay đang làm nhiệm vụ xây dựng một khu kinh tế và nâng cấp các con đường.

Sau đó không lâu ông được đưa tới nghĩa trang Trường Sơn nghiêng mình bên phần mộ những anh hùng. Mười ngàn năm trăm sáu mươi ngôi. Những lối bia chạy thẳng. Những con đường rải sỏi vòng quanh. Những hàng thông vi vu không bao giờ tắt. Nhà văn hiểu rằng đây chỉ là một số rất nhỏ những người đã nằm xuống chỉ riêng trên đường Trường Sơn. Nhà văn thấm hiểu sự hy sinh của chiến sĩ Trường Sơn đâu phải chỉ có vì dân tộc mình. Đôi bàn tay run run thắp những nén nhang và nước mắt chạy quanh.

Bốn năm sau, vào một ngày hè 1992, trung đội trưởng công binh mở đường qua đèo Phu Ắc năm xưa hay sĩ quan trẻ trên công trường thủy điện Đrây Hơ Linh mới rồi đã là trưởng phòng khoa học của một Viện Nghiên cứu ngồi trên con tàu tốc hành từ Minxk sang Vácxava. Tới thủ đô Ba Lan anh tìm đến Ilít Ivanôvít. Nhà văn giờ đây là một ông già hân hoan đón khách. Biến động của thời cuộc và lo toan hàng ngày không làm tình cảm ông đổi thay. Ông tặng Tâm quyển sách vừa viết về đường Trường Sơn với đề tựa: “Nhớ thương con đường tít tắp chân trời”. Rồi nhấn mạnh: “Con đường ấy tỏa sáng như vệt sao băng!”

Nói đúng ra, anh với tôi không phải là người xa lạ. Cách đây năm, sáu năm lúc ấy anh là phó chủ nhiệm ủy ban kiểm tra Đảng ủy Binh đoàn Trường Sơn, còn tôi là cán bộ chính trị ở một đơn vị cấp dưới, chúng tôi đã gặp nhau hay nói chính xác hơn đã làm việc với nhau. Lần ấy, anh và đoàn kiểm tra binh đoàn về giải quyết thư tố cáo của quần chúng đối với một số cán bộ trong đơn vị tôi có dấu hiệu tham ô. Theo đơn thư tố cáo những cán bộ ấy đã khai man giá cả trong mua bán vật tư xe máy để kiếm tiền bỏ vào túi mình.

Khi về làm việc ở đơn vị, anh đã để lại trong tôi những ấn tượng tất đẹp. Cách làm việc cẩn trọng, tỉ mỉ cùng với gương mặt phúc hậu và giọng nói chậm rãi nhẹ nhàng của anh đã gieo vào lòng tôi sự yêu mến, tin cậy. Khác hẳn với sự tưởng tượng của tôi trước đây về những ông kiểm tra phải có khuôn mặt sắt luôn luôn đăm đăm, nghiêm nghị. .

Trong các cuộc họp đảng ủy, ủy ban kiểm tra và cán bộ vẫn cách nói từ tốn, nhỏ nhẹ, anh phân tích lẽ đúng sai rõ ràng, rành mạch. Mọi chuyện sáng dần ra. Người vi phạm nhận rõ lỗi lầm. Một phó giám đốc phụ trách vật tư, một kế toán trưởng, ba trợ lý bị cảnh cáo. Trước đồng đội, khi phát biểu họ đã khóc. Những giọt nước mắt hối hận vì lỗi phạm và cảm động trước sự xử lý nghiêm minh nhưng rất công bằng và độ lượng của tập thể.

Trước khi ra Hà Nội, anh đến rủ tôi ra bờ sông Hiếu ngồi chơi. Đêm. Trời sao chi chít. Gió biển từ Cửa Việt thổi lên lồng lộng. Mặt sông yên tĩnh. Chỉ có tiếng sóng vỗ vào bờ ì oạp. Anh nói:

- Đêm mùa hè ở đây thích thật. Gió biển, nước sông hòa vào nhau thật mát mẻ. Chẳng bù cho Hà Nội, đêm mùa hạ nóng như om người. Cộng thêm khói, bụi, tiếng ồn của xe cộ làm cho người ta bã bướt ra. Quạt, máy điều hòa thì lắm sao sánh nổi với gió biển, gió trời. À, mà dạo này em vẫn làm thơ đấy chứ?

Tôi ngạc nhiên:

- Ơ tại sao anh biết em làm thơ?

Anh cười: 

- Em tưởng làm kiểm tra thì hồn khô như ngói, chẳng cần thơ ca nhạc họa chứ gì? Này "Cái vết thương xoàng mà đưa viện. Hàng còn đầy bến tiếng xe reo. Nằm ngửa nhớ trăng, nằm nghiêng nhớ bến. Nôn nao ngồi dậy nhớ lưng đèo" có phải thơ của ông Phạm Tiến Duật, bộ đội Trường Sơn mình không? Còn "Ngỡ như được nói với em. Khúc Lăm - tơi ấy giữa đêm trăng Lào" là thơ của em in trên báo Trường Sơn, đúng không?

Tôi trầm trồ:

- Em chịu anh! Làm quan kiểm tra mà đọc thơ cứ vanh vách. Thơ bác Duật, anh nhớ là một nhẽ. Còn thơ xí nghiệp như bọn em mà anh cũng chịu đọc, chịu nhớ thì thật hạnh phúc cho những thằng tập tọe làm thơ như bọn em lắm.

Tôi nhớ, đêm ấy anh đã nói nhiều với tôi về việc giáo dục quản lý con người, nhất là cán bộ đảng viên, trong cơ chế kinh tế thị trường. Anh gọi đó là cơn lốc; nó có thể cuốn hết tất cả mọi người vào vòng quay nghiệt ngã. Anh tâm sự với tôi mà có vẻ như cùng nói với chính mình:

- Làm kinh tế là phải tính đến lợi nhuận em ạ. Nhưng theo anh không phải tất cả chỉ vì lợi nhuận, không phải chấp nhận trả mọi giá cho con dao hai lưỡi đó. Làm gì, chúng ta cũng phải nghĩ đến con người. Cán bộ đảng viên mình phần lớn đã được tôi luyện qua chiến tranh. Bom tấn, bom tạ, bom bi, bom na-pan, chất độc hóa học... họ đã từng chịu dựng. Đói, khát, ốm đau, nhớ mẹ thương cha ở giữa rừng sâu họ đã từng nếm trải. Anh em đã trụ vững được trong những năm chiến tranh ác liệt, đã dám sống chết với con đường Trường Sơn.

Nhưng giữa thời bình, trong cơ chế kinh tế thị trường, khi thiên hạ đổ xô hối hả, chen chúc nhau tìm cách làm giàu, người cán bộ đảng viên cũng dễ bị tha hóa lắm. Mình là cán bộ chính trị phải thật gần gũi với anh em, hiểu kỹ càng sâu sắc về họ, lấy cái tình đồng đội để đối xử với nhau, giúp họ tránh được cái xấu, phát hiện ngăn chặn kịp thời khi anh em có dấu hiệu vi phạm và thật công minh nhân hậu khi xử lý người mắc lỗi. Xử lý kỷ luật là mở đường cho anh em mình bước tiếp chứ không phải đóng sập cánh cửa lại trước mắt họ.


Sau đấy hai năm, anh lại vào thăm đơn vị tôi. Lúc này anh đã được giao cương vị mới: Bí thư Đảng ủy, Phó tư lệnh Binh đoàn 12. Xin nói rõ thêm: là đơn vị quân đội làm nhiệm vụ kinh tế - quốc phòng, Binh đoàn 12 (Trường Sơn) còn mang tên Tổng công ty xây dựng Trường Sơn. Vì thế, anh là Phó Tổng giám đốc về chính trị.

Tổng công ty trải dài từ Bắc vào Nam gồm nhiều công ty xí nghiệp tự hạch toán. Những người lính của Bính đoàn Trường Sơn thực sự là những người lính xây dựng lăn lộn ở khắp mọi miền đất nước từ tuyến đường 279 kéo dài gần 1.000 ki-lô-mét từ Quảng Ninh đến Tây Trang, Lai Châu, rồi xây dựng cơ bản tuyến đường Đông Trường Sơn dài gần 2.000 ki-lô-mét, lại có mặt ở những công trình như thủy điện Hòa Bình, thủy điện Đrây Linh, thủy điện Yali, thủy điện sông Hinh, đường dây 500KV; thi công những con đường đòi hỏi kỹ thuật rất cao như quốc lộ 5, đường Bắc Thăng Long - Nội Bài, rồi tham gia xây dựng tôn tạo nghĩa trang liệt sĩ Điện Biên, Trường Sơn, Hàng Dương, Côn Đảo... Bàn tay người lính Trường Sơn lại khai khẩn những vùng đất hoang vu của Tây Nguyên Bazan khát thành nông trường cà phê rộng gần 400 héc-ta "trăng lên, trăng lặn cũng không ra ngoài"...

Nghe anh nói ý định lên thăm anh em các đội đang làm đường Sen Bụt - Cù Bai ở biên giới miền Tây Quảng Trị, chúng tôi hơi ái ngại. Mùa này, Tây Trường Sơn mưa tầm tã.

Mưa rừng Trường Sơn, ai đã một lần gặp khó lòng quên được. Ào ạt. Xối xả. Như thác đổ. Như lũ cuốn. Núi non cây cối, đường sá như bị xóa nhòa, chìm lấp sau làn nước bạc.

Từ đồn Sen Bụt vào Cù Bai đi theo đường 14. thuộc đất bạn Lào. Đường chiến lược thời chống Mỹ, gần hai mươi năm không ai sửa chữa duy tu sống trâu, ổ gà nối tiếp nhau lồi lõm, lắm chỗ lầy lội nhão nhoét như mặt ruộng. Lại còn đèo dốc chênh vênh. Nguy hiểm lắm! Chúng tôi bảo anh chờ dịp nào đó thời tiết đẹp hơn hãy đi. Anh cười:

- Anh em đi được thì mình cũng chẳng ngại. Lính Trường Sơn vốn trèo đèo lội suối quen rồi mà.

Tôi đi cùng anh lên Sen Bụt - Cù Bai, chuyến đó, trên chiếc xe Zin ba cầu chở gạo cơm, mắm muối, rau quả và cả mấy can rượu trắng nữa lên cho bộ đội. Mùa mưa, lên Cù Bai chỉ có anh Ba cầu cục mịch cổ lỗ này mới chịu được. Còn các cô cậu đẹp đẽ sang trọng bóng loáng hay đến cả chú U-oát vốn là con nhà binh thô tháp lầm lũi có hai cầu hẳn hoi cũng xin chào thua.

Từ Khe Sanh vào Sen Bụt là khúc dạo đầu êm ái. Đường đất, ít mấp mô lồi lõm nên xe chạy còn khá êm. Khúc dữ dội, ác liệt của cuộc hành trình được bắt đầu từ đồn biên phòng Sen Bụt đến đèo Tà Rùng (gần Cù Bai) nơi có hai đội làm đường của chúng tôi đóng quân. Càng đi, mưa càng thêm dày hạt. Chiếc gạt nước trên mặt kính xe không gạt kịp những dòng nước chảy xuống ào ào.

Trước mặt, hai bên trắng xóa, mù mịt. Con đường chỉ còn là một vệt trắng loang loáng hiện ra giữa màu sẫm hơn của cây cối, núi rừng. Đường gấp khúc, quanh co lắm cua, nhiều dốc. Chiếc xe như con trâu đất lấm lem, lầm lũi bò đi từng chặng từng chặng một. Chúng tôi cũng ướt át, lấm lem bùn đất. Bởi lẽ, đi được một chặng lại hò nhau xuống chống lầy. Lính trên thùng xe nhảy xuống, tôi và anh từ trong ca-bin bước ra đội trời, đội mưa khuân đá, chặt cây vứt xuống bánh xe.

Xe đến bản Tà Rùng thì trời đã đen đặc. Khoảng bốn cây số nữa sẽ đến lán của đội. Trước mặt chúng tôi, qua ánh đèn pha vàng ải dưới chân dốc hiện ra một con suối nước chảy loang loáng.

Lái xe bảo anh và tôi:

- Dốc này trơn lắm đấy thủ trưởng ạ. Khi xuống, phanh xe sẽ không có tác dụng nữa.

- Thế em định xử lý bằng cách nào? Anh ôn tồn hỏi.

- Thủ trưởng và các anh xuống xe, đứng ở trên dốc. Em sẽ lái xe xuống một mình trước. Cứ để cho nó lao xuống thôi. 

- Có đảm bảo an toàn không? Anh hỏi - Mà, phải dò độ sâu của suối em ạ?

- Dốc này không dài lắm, lại thẳng, phía dưới chân thì có suối chắn. Qua lại đây nhiều em biết mức nước suối như thế này chỉ sâu đến đùi, xe qua được thủ trưởng ạ.

- Nhất trí với cách xử lý của "chú tài". Nhưng, để anh ngồi trong cabin với em, được không?

- Ấy chết, thủ trưởng cứ tin tưởng vào tay lái của em. Không hổ danh là lính Trường Sơn thế hệ thứ hai đâu thủ trưởng ạ. Vả lại... em muốn buồng lái rộng rãi để dễ xử lý.

Anh mỉm cười, vỗ vai người lính trẻ:

- Ờ nhớ giữ tay lái cho chắc và thẳng. Bình tĩnh và thận trọng em nhé.

Đứng trên dốc, chúng tôi hồi hộp dõi theo chiếc Zin ba cầu ẩm ầm lao xuống dốc rồi đứng chững lại giữa dòng suối. Nước bắn lên tung tóe. Lái xe ới ới gọi với lên. May quá tất cả bình an vô sự. Chúng tôi bấm chân lọ mọ đi xuống dốc. Đường trơn như đổ mỡ. Có tiếng ngã oạch phía sau. Và, tiếng cười trêu của mấy chàng lính trẻ.

Thế nhưng, khổ nạn vẫn còn đang đợi phía trước. Xuống dốc cực một thì lên dốc cực mười. Bởi đường trơn nhầy bánh xe không bám được. Chiếc Zin ba cầu leo lên rồi tụt xuống, bánh quay tít mù. Cây lá, cành củi vứt vào bánh cũng chẳng ăn thua gì. Người nào cũng mệt phờ. Đôi tiếng thở dài buông ra. "Kiểu này chắc chúng ta sẽ ngủ qua đêm ở đây mất". Tiếng ai đó kêu lên.

Anh hỏi:

- Các em có quen dân bản không? 

- Trưởng bản là người quen của đội em. Thỉnh thoảng chỉ huy đội và bọn em đến đó chơi. Dân bản mến bộ đội mình lắm thủ trưởng ạ? - Một anh lính trả lời.

- Em đi với anh vào bản nghe! - Anh chỉ vào người lính ấy và rủ luôn cả tôi cùng đi.

Ba người lò dò ngược lên dốc lấn đường vào bản. Đi được nửa đường thì gặp một tốp người từ trong bản đi ra, ánh đèn pin quét xuống mặt đường sóng sánh.

Té ra, trưởng bản khi nghe tiếng xe ù ù ngoài dốc đã rủ một số người đi ra "coi cái xe của bộ đội ra sao".

- May quá! Chúng con định vào bản nhờ giúp thì bố và các anh đã ra đây - Anh đến bắt tay trưởng bản, với mọi người đi theo và nói rõ sự việc.

Trưởng bản gật đầu rồi nói câu gì đó với người thanh niên đứng bên cạnh. Anh này quay lại bản, một lát sau có thêm vài chục người và thêm hai con trâu mộng vạm vỡ vai u, sừng cong cánh ná cùng nhập vào với tốp chúng tôi ra suối. Trâu kéo, người đẩy, xe nổ máy. Hì hà hì hục tới ba mươi phút xe mới bò lên dốc được.....

Khi chiếc xe đến lán Đội, bóp còi toe toe thì tiếng gà rừng đã vang lên bên kia sườn núi. Anh em bật dậy, hò reo vui như tết, đèn thắp lên, ánh sáng tỏa ầm dần nếp lán. Tôi chỉ vào anh:

- Giới thiệu với các đồng chí, thủ trưởng Nguyễn Bá Tòng, Bí thư Đảng ủy, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty từ Hà Nội vào lên thăm anh em ta.

Không ai bảo ai, tất cả ùa đến bên anh như những đứa em ùa đến bên người anh thân thiết. Giọng anh đội trưởng nghẹn lại: 

- Chao ôi, mưa gió thế này mà thủ trưởng cũng lên với chúng tôi... Vất vả quá!

Anh đứng lặng, trìu mến nhìn cán bộ chiến sĩ - những người đang chịu đựng nhiều gian khổ, bám trụ nơi xa mù heo hút Trường Sơn để xẻ núi, mở đường phục vụ cho cổng cuộc xây dựng đất nước và bảo vệ Tổ quốc ngày nay.

Với đại tá Nguyễn Bá Tòng dù mang tiếng đã quen và là cán bộ cấp dưới của anh nhưng thú thật tôi chưa biết chiến công của anh thời đánh Mỹ. Chỉ biết rằng anh là Anh hùng quân đội Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý ấy vào năm 1973. Từ trước tới nay tôi vẫn đinh ninh rằng anh là lái xe trên đường mòn Hồ Chí Minh những năm đảnh Mỹ và là người anh hùng đã bật đèn pha trong đêm tối hút máy bay địch về phía mình để cứu cả đoàn xe ở phía sau. Khi đã là phóng viên của Tạp chí Văn nghệ quân đội tôi tìm hiểu anh để viết bài nhân dịp kỷ niệm 40 năm Bộ đội Trường Sơn - đường mòn Hồ Chí Minh thì mới vỡ lẽ ra rằng: anh chưa có một ngày cầm vô lăng. 

Nghe tôi tuệch toạc giãi bày sự lầm lẫn của mình, anh cười, hóm hỉnh nói:

- Anh chỉ là anh hùng tháo bom, đánh mìn "hất xe xuống vực" thôi em ạ?

- Chà! Tháo bom, đánh mìn "hất xe xuống vực". Mới nghe anh nói, em đã thấy hay hay rồi đó. Anh kể cho em nghe đi.

- Ôi dào, chuyện cũ lắm rồi. Kể ra có người lại bảo các ông Khốt say sưa với quá khứ, thích đánh bóng lại huân chương.

- Anh cử kể đi, những kỷ niệm của anh ở Trường Sơn ấy. Chuyện tháo bom, đánh mìn ấy.

- Thôi, nể em, anh kể. Nhưng khi viết bài thì lựa lựa mà viết, ít thôi. Cấm bịa. Cấm tô hồng đánh phấn nhé!

Trường Sơn một thời bi tráng hiện dần lên trong câu chuyện của anh. Những con đường tả tơi vì bom đạn Mỹ vẫn bền bỉ vươn về phía Nam, tỏa lan ra hai phía Đông - Tây. Trước mắt tôi hiện lên Vạn - Lý - Trường - Sơn vĩ đại với 5 hệ thống đường trục dọc; 21 đường trục ngang vươn tới, các chiến trường với tổng chiều dài gần 2 vạn ki-lô-mét đường ô tô, 1.400 ki-lô-mét đường ống dẫn xăng dầu, 3.140 ki-lô-mét "đường kín" cho xe chạy ban ngày...

Giữa năm 1968, anh được điều về Trung đoàn 98 là một đơn vị được giao nhiệm vụ "thần tốc mở đường", lúc này đang đóng ở Quảng Bình. Đội bom đạn, xuyên rừng lội suối, trung đoàn hành quân vào Binh trạm 42. Anh còn nhớ cái Tết đầu tiên ở Trường Sơn đơn vị phát cho mỗi người hai chiếc kẹo Sô-cô-la, một điếu thuốc Tam Đảo và hai người một hộp mứt bí. Thế là sang! Lính Trường Sơn, có Tết tắc đường chỉ tai voi môn thục nấu cháo "liên hoan" với nhau, anh em đãi nhau những món ăn đặc sản ở quê nhà bằng cách kể ra cách chế biến và hương vị của nó. Vậy, mà rồi cũng chóp chép miệng tấm tắc khen ngon để đêm về ôm nhau ngủ cứ nôn nao nhớ xóm mạc, cửa nhà.

Mồng hai Tết, đơn vị được trên giao nhiệm vụ sau hai ngày phải mở xong con đường tránh dài hơn 10 cây số để thông xe vì địch đang tập trung đánh phá con đường chính rất dữ dội. Rừng ở nơi con đường tránh đi qua có rất nhiều cây to, nếu chỉ dùng cưa và dao để hạ cây thì sẽ không hoàn thành được nhiệm vụ đúng thời gian quy định. Chỉ có cách dùng bộc phá để đánh cây, nhưng lượng thuốc nổ trong kho có hạn, biết giải quyết làm sao đây? Treo lơ lửng trước mắt mọi người câu hỏi ấy.

Trưa hôm ấy, anh tranh thủ vào rừng hái quả bứa cho tiểu đội nấu canh cá suối. Trèo trên cây nhìn xuống, anh bỗng giật thót mình một quả bom đen trũi to như con lợn độc nằm chình ình gần đây. Chết cha? Bom từ trường. Sống lưng lạnh ngắt như có luồng gió bấc trườn qua. Anh nhẹ nhàng tụt xuống, mắt dán chặt vào quả bom.

Hình như... không phải bom từ trường. Đúng rồi, hắn chỉ là một quả bom câm. Mạnh bạo hơn, anh rón rén bước đến gần, xem xét. Một quả bom 500 bảng Anh, thân bị vỡ nhưng đầu bom còn nguyên, nó vẫn còn có khả năng "gây sự". Một ý nghĩ lóe lên "sẽ lấy thuốc nổ ở quả bom này để làm bộc phá hạ cây".

Anh chạy vội về nhà, trình bày ý định ấy với mọi người. Mọi người ồ lên vui sướng. Anh và một đồng chí nữa được cử đi tháo bom, lấy thuốc nổ về. Thế là, thuốc nổ của Mỹ đã giúp bộ đội Trường Sơn mở đường đánh Mỹ. Đúng hai ngày, con đường tránh được làm xong. Xe nối đuôi nhau vào Nam, mặc cho lũ giặc trời trút bom đạn ầm ầm xuống con đường chính. Từ đó anh nổi tiếng ở trung đoàn là người tháo bom, đánh bộc phá lầm lì, cự phách.

Tới năm 1970 đơn vị anh chuyển vào Binh trạm 34. Trung đội của anh được giao nhiệm vụ bảo đảm giao thông mười cây số đường trong đó có trọng điểm dốc U Bò ở ngã ba La Hạc. Đây là một trọng điểm hết sức ác liệt không phải chỉ vì bom đạn giặc ngày đêm trút xuống mà còn ở sự hiểm trở của núi rừng. Đường đi qua La Hạc rất hẹp, có đoạn chỉ đủ cho một xe ô tô tải đi lọt. Con đường nham nhở dấu vết đạn bom như bị kẹp giữa một bên là vách núi cao, một bên là vực sâu.

Anh nhớ mãi cái đêm ấy. Hai giờ sáng anh đang ngồi trực chiến ở căn hầm dã chiến dưới chân dốc U Bò thì nhận được điện thoại của trung đội trưởng báo có một chiếc xe đang bị cháy ở đỉnh dốc làm tắc đường. Trong khi đó một đoàn xe hàng chục chiếc đầy ắp hàng vào đang nằm chờ thông đường để vượt trọng điểm ở phía bắc U Bò. Trời sắp sáng. Trung đội yêu cầu tổ trực chiến cử người mang bộc phá lên đánh xe cho rơi xuống vực để giải phóng đường.

Dặn dò hai đồng chí ở lại xong, anh lao lên dốc cùng với một gói bộc phá khá lớn. Máy bay địch vẫn gầm rú. Đèn dù treo lửng lơ trên đỉnh đầu. ánh chớp bom thỉnh thoảng lại bùng lên nhoáng nhoàng. Cách đỉnh dốc 30 mét anh dừng lại, quan sát chiếc xe đang bốc lửa đùng đùng. Nếu dùng một kíp nổ chưa chắc đã kích nổ được cả khối bộc phá lớn như thế này. Anh lấy cả hộp kíp buộc ốp vào khối thuốc nổ lớn bằng thùng lương khô BA70, trong đó có một chiếc kíp tra dây cháy chậm. Dây không có, anh xé chiếc áo lót mình đang mặc nối lại thành sợi dài để buộc.

Mọi việc đã làm xong, anh lao lên, cách chiếc xe cháy 10 mét dừng lại châm dây cháy chậm (anh đã tính toán cắt vừa một gang tay) rồi ném ào cầu sau của xe. Chạy lại được 10 mét, anh lăn xuống rệ đường cùng lúc với ánh chớp bùng lên dữ dội. Bụi khói mù mịt, đất đá rào rào. Mặt mũi tối sầm lại, ngực tức nghẹn anh chỉ còn nghe loáng thoáng bên tai tiếng gọi của đồng đội. Chiếc xe xấu số đã bị hất nhào xuống vực.

Hai phát AK nổ vang. Đường thông. Đoàn xe ì ầm vượt qua trọng điểm trước khi trời tang tảng sáng...

Đang đắm chìm trong dòng hồi tưởng về Trường Sơn của anh, tôi chợt nghe đại tá Nguyễn Bá Tòng nói:

- Thế thôi nhé! Bây giờ thì em hết tưởng tượng anh là lái xe Trường Sơn bật đèn pha hút địch về mình cứu đồng đội rồi chứ! Chiến công ấy là có thật, nhưng người lập nên là một người lính Trường Sơn khác. Trong những năm tháng ấy, nhiều người lính Trường Sơn có thể làm như vậy và những việc làm của anh cũng là những việc làm bình thường, ai trong hoàn cảnh đó cũng đều làm được. Theo anh, cái nổi bật nhất của chất lính Trường Sơn có thể nói gọn trong hai tiếng: xả thân. Xả thân cho nghĩa lớn, cho Đất Nước, cho Nhân dân. Tóm lại, nó là như vậy.

Tôi ngước lên, nhìn anh kỹ hơn và bỗng nhận ra trong đó lấp lánh những nét đẹp của người lính Trường Sơn thuở ấy, bây giờ.

Đrây Hlinh là tên của một con thác nằm trên dòng chảy của sông Sê Rê Pốc, cách thị xã Buôn Ma Thuột tỉnh Đắc Lắc không đầy 15 ki-lô-mét theo đường chim bay. Thác, tiếng dân tộc là Đrây, còn Hlinh là tên một cô gái. Chuyện con thác mang tên nàng Hlinh là cả một thiên tình sử mà ai đến vùng này đều có thể được nghe bà con kể lại với lòng thương cảm vô hạn cho số phận nàng Hlinh vô cùng xinh đẹp nhưng trắc trở đường tình duyên đến nỗi phải gieo mình xuống dòng thác tự vẫn.

Tuy Đrây Hlinh cách Buôn Ma Thuột chẳng bao xa nhưng từ bao đời nay vẫn hoang vắng giữa Tây Nguyên bạt ngàn cây cỏ có lẽ vì đây là một ổ dịch bệnh sốt rét nguy hiểm được ghi trong sổ đỏ của ngành y, hơn nữa khí hậu lại khắc nghiệt, nhất là vào các tháng 4, 5, 10 và 11 là thời kỳ chuyển mùa khô, mưa.

Sê Rê Pốc là một con sông lớn của Tây Nguyên, rất hiền hòa với vẻ đẹp hoang dã, thơ mộng về mùa khô, nhưng lại tỏ ra cực kỳ hoang dã và bất kham khi mưa ngàn đổ xuống. Bà con quanh vùng Đrây Hlinh đã kể cho chúng tôi nghe về những tai họa khủng khiếp mà sông Sê Rê Pốc đã gây ra với những bản làng ở hạ lưu con thác trong những năm có mưa to, lũ lớn.

Qua nhiều tài liệu của các chế độ cũ để lại, người ta đã từng nghiên cứu, khảo sát và đánh giá cao tiềm năng thủy điện của dòng Sê Rê Pốc và trước năm 1945 người Pháp đã cho xây một thủy điện nhỏ có công suất 480KW trên bờ phải thác Đrây Hlinh còn hoạt động khá tốt cho tới ngày thủy điện Đrây Hlinh ra đời.

Ai cũng biết tỉnh Đắc Lắc có tiềm năng to lớn về phát triển cây công nghiệp mà trước hết là cây cà phê được Cộng hòa dân chủ Đức quan tâm muốn đầu tư liên doanh sản xuất, chế biến vào những năm 80. Trong khi đó nguồn điện phục vụ phát triển kinh tế của tỉnh Đắc Lắc chỉ trông vào các máy phát điện chạy bằng động cơ điezen giá thành rất cao mà cũng không đáp ứng đủ nhu cầu cho sản xuất và sinh hoạt của nhân dân.

Trước yêu cầu thực tế và nguyện vọng tha thiết của bà con các dân tộc Đắc Lắc, Nhà nước đã giao cho Bộ Năng lượng nghiên cứu một dự án thủy điện trên sông Sê Rê Pốc. Qua khảo sát thực địa đoàn cán bộ kỹ thuật của Công ty khảo sát thiết kế điện I do kỹ sư, Phó giám đốc Công ty Đặng Thị Hợp dẫn đầu đã quyết định chọn Đrây Hlinh để lập dự án xây dựng một nhà máy thủy điện với công suất là 12.000KW.

Đối với hôm nay con số 12.000KW có thể là quá khiêm tốn, nhưng với tình hình lúc đó khi ta phải dựa vào vốn vay của Cộng hòa dân chủ Đức với nhiều ràng buộc cả về thiết bị, kỹ thuật cùng nhiều yếu tố khách quan và chủ quan khác thì khó có thể đòi hỏi cao hơn. Một điều khác cũng cần ghi nhớ, đây là công trình đầu tay của Công ty khảo sát, thiết kế điện I nên đã gặp không ít khó khăn trong cả quá trình khảo sát, thiết kế và thi công.

Dù là một công trình không lớn nhưng ở vào một vị trí không thuận lợi cả về mặt tổ chức thi công cũng như bảo đảm an toàn cho sản xuất và đời sống nên khi đã có quyết định của Chính phủ giao cho tỉnh Đắc Lắc và Bộ Năng lượng triển khai công trình thì các đồng chí có trách nhiệm của địa phương và Bộ chủ quản liền nghĩ ngay đến Sư đoàn 470 đang đóng quân trên địa bàn Buôn Ma Thuột, vốn là một đơn vị đã gắn bó với Đắc Lắc từ chiến dịch Tây Nguyên mùa xuân năm 1975 và đã đứng vững trên địa bàn cao nguyên bằng nhiều công trình cầu đường có giá trị.

Thế là những cuộc gặp gỡ giữa Sư đoàn 470 và địa phương đã diễn ra. Sư đoàn trưởng Hoàng Văn Thám, một lão tướng của bộ đội Trưởng Sơn từ những ngày đầu mở đường Hồ Chí Minh, lúc đó đã sớm nhận thức được trách nhiệm của đơn vị với Tây Nguyên, Đắc Lắc nên chủ động đề nghị Tư lệnh Binh đoàn cho nhận nhiệm vụ thi công thủy điện Đrây Hlinh. Và ngày 7-3-1984 Chính phủ đã ra quyết định giao cho Binh đoàn 12 mà trực tiếp là Sư 470 làm nhiệm vụ tổng B xây dựng, đồng thời Bộ Năng lượng cũng giao nhiệm vụ lắp máy cho Công ty xây lắp điện 4 với tư cách là B phụ cho Sư đoàn 470.

Từ ngàn xưa dòng Sê Rê Pốc vẫn tràn qua Đrây Hlinh trên một diện rộng mênh mông đến 480 mét giữa bạt ngàn rừng khộp, đặc trưng của Tây Nguyên khô, nóng, bỗng náo động lên dưới bàn chân của những chiến sĩ công binh đã một thời mở đường giải phóng Buôn Ma Thuột. Doanh trại dã chiến nhanh chóng mọc lên. Xe máy ùn ùn kéo về; đủ loại đủ kiểu, của nhiều nước khác nhau: Liên Xô, Ba Lan, Đức, Tiệp, Rumani rồi Mỹ, Nhật, v.v...

Ngày 30-4-1984, đúng ngày kỷ niệm 9 năm giải phóng miền Nam, trung đoàn 4 công binh Anh hùng trong đội hình Sư đoàn 470 Anh hùng đã làm lễ khởi công với khí thế những người lính của một trung đoàn từng đánh địch mà đi, mở đường mà tiến ngang dọc Trường Sơn từ Bắc vào Nam. Bà con, nhân dân thị xã Buôn Ma Thuột và các bản quanh vùng ngày đó đã nườm nượp đổ về với cồng chiêng, trang phục lộng lẫy, hoan hô cổ vũ bộ đội ra quân, đem nguồn điện về cho Đrây Linh.

Thế là một cuộc trường chinh mới đi xây dựng thủy điện đã thực sự bắt đầu với những chiến binh vốn chỉ quen mở đường và đánh giặc, chưa hề được học qua những điều sơ đẳng về kỹ thuật thi công thủy điện.

Rồi muôn vàn khó khăn từ mọi phía dồn về. Xe, máy tưởng nhiều hóa ra vẫn thiếu vì không phù hợp tính năng kỹ thuật để xây dựng công trình thủy điện, ví như việc đổ bê tông nếu ta có thiết bị phun đẩy bê tông lên cao thì có thể tránh được hiện tượng bê tông bị phân tầng gây rỗ phải xử lý khắc phục vừa tốn thời gian, vừa lãng phí nguyên, vật liệu.

Rồi công tác bảo đảm vật tư cũng nhiêu khê lắm chuyện. Vì là thời bao cấp mọi thứ vật tư đều phải có chỉ tiêu Nhà nước, lại phải qua nhiều khâu mới lấy được từ các kho mà Bộ Vật tư chủ yếu dặt ở miền Bắc, sau đó phải vận chuyển bằng ô tô qua hàng ngàn ki-lô-mét mới đến chân công trình. Đã thế sắt thép yêu cầu nhiều chủng loại, nhiều kích cỡ lại phải cung ứng đúng thời gian, có khi sắt thép vừa chở vào đến nơi, thiết kế thay đổi, thế là công cốc.

Việc bảo đảm xi măng cũng có nhiều chuyện cười ra nước mắt, công ty cung ứng của Bộ Vật tư khẳng định xi măng mác 500 còn chất lượng, vào. đến chân công trình đổ mẫu đưa đi xét nghiệm lại không đạt yêu cầu thế là điện báo cáo ra Hà Nội xin đưa lô khác vào ngay.

Nhưng đâu chỉ có chuyện xe máy, vật tư còn bao nhiêu chuyện đau đầu khác nữa. Từ khâu tổ chức chỉ huy, chỉ đạo kỹ thuật áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật đến việc chăm lo đời sống vật chất, tinh thần người lao động, lúc nào, nhìn vào đâu cũng thấy có vấn dề phải giải quyết. Rồi còn chuyện hợp đồng với B phụ để đảm bảo tiến độ công trình. Tiếng là công trình trọng điểm nhưng ở xa tít mù khơi nên chẳng được ưu tiên, ưu đãi gì. Nhưng anh em có ý kiến rồi cuối cùng cũng được Nhà nước giải quyết cho một số chế độ giúp cho đời sống bộ đội khá hơn.

Sáu mùa khô, sáu mùa mưa của Tây Nguyên cũng qua đi. Mặc cho cái nắng đến cháy da, cháy thịt, mặc cho cái mưa đến thối đất, thối trời, cả Sư đoàn 470 mà nòng cốt là Trung đoàn 4 đã kiên trì bám trụ Đrây Hlinh, đã vượt qua nhiều khó khăn tưởng không khắc phục nổi, đã phải đổ cả máu để lần lượt hoàn thành 13 hạng mục xây lắp chính và trên 20 hạng mục xây lắp khác cùng B phụ là công ty xây lắp diện 4 của Bộ Năng lượng từng bước đưa nhà máy vào hoạt dộng. Và những cái mốc đáng nhớ của công trình đã dần dần xuất hiện.

- Ngày 28 tháng 10 năm 1989: tổ máy số 1 phát điện lên lưới thử nghiệm và chính thức đưa vào khai thác sử dụng từ ngày 5-12-1989.

- Ngày 17-12-1989 lấn sông đợt 1. Và sông Sê Rê Pốc được bắt đầu lấp từ 8 giờ 50 phút ngày 5-2-1990, kết thúc hàn khẩu thắng lợi lúc 22 giờ 30 phút cùng ngày, nối thông hai bờ.

- Ngày 19-5-1990 phát điện tổ máy số 2.

- Ngày 25-10-1990 phát điện tổ máy số 3.

Hơn 2.000 ngày đã trôi qua. Suốt thời gian đó cả chỉ huy và cơ quan Binh đoàn cũng như nhiều đơn vị trong Binh đoàn đã thường xuyên quan tâm, sẵn sàng chi viện sức người, sức của cho Đrây Hlinh. Trung tá, kỹ sư Đỗ Đức Dương, một chuyên gia kỹ thuật có hạng của binh đoàn đã từng lăn lộn trên nhiều công trình mở đường và vượt sông suốt thời đánh Mỹ trên Trường Sơn được tư lệnh chốt chặt ở công trường từ ngày khởi công đến lễ bàn giao công trình.

Sư đoàn 565 lúc bấy giờ đang tham gia thi công thủy điện Hòa Bình, khi có lệnh đã đưa cả người và máy vào chi viện cho Đrây Hlinh không tính toán thiệt hơn. Trung đoàn 532, Trung đoàn 17, những đơn vị cung ứng vật tư đã ngược, xuôi vào Nam ra Bắc khai thác hàng chục ngàn tấn xi măng, sắt thép, thuốc nổ và nhiều loại vật tư khác phục vụ cho công trình, đảm bảo cả chất lượng, quy cách và tiến độ thời gian.

Một bộ máy từ trung ương đến địa phương đã hoạt động tận tình cho sự ra đời của thủy điện Đrây Hlinh. Từ đồng chí Đỗ Mười, khi đó là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đến đồng chí Vũ Ngọc Hải, nguyên Bộ trưởng Bộ Năng lượng, rồi đồng chí Lê Danh, nguyên Phó Chủ nhiệm ủy ban Kế hoạch Nhà nước và nhiều nhân vật cao cấp khác của Trung ương đã có mặt ngay tại hiện trường vừa kiểm tra công trình vừa giải quyết những vướng mắc cản trở tiến độ thi công.

Một điều không thể quên là Đảng, chính quyền và nhân dân tỉnh Đắc Lắc đã có những đóng góp to lớn cho thắng lợi của công trình. Những ai đã từng có mặt trên công trường trong những ngày nước sôi, lửa bỏng không thể không xúc động trước tấm lòng và tình thương của từng đoàn đại biểu già, trẻ, gái, trai các dân tộc trong tỉnh Đắc Lắc đến thăm và úy lạo bộ đội, công nhân đang lao động ngày đêm vì dòng điện Đrây Hlinh.

Với tư cách Tổng B, Sư đoàn 470 thường xuyên nhận được sự hỗ trợ chí tình về mọi mặt của các cơ quan tỉnh, của Ban quản lý công trình. Tôi cứ nhớ mãi cái không khí ấm cúng, chân tình nhưng không kém phần long trọng của buổi lễ bàn giao xây dựng công trình thủy điện Đrây Hlinh giữa Sư đoàn 470 và Sở Điện lực Đắc Lắc ngay tại hiện trường vào ngày 28 tháng 12 năm 1990. Bữa đó đồng chí A Ma Púi, Chủ tịch tỉnh, người con của các dân tộc Tây Nguyên, đã ôm chặt đồng chí Lê Xuân Bá, đại tá, Sư đoàn trưởng 470 trong niềm vui khôn tả của bà con các dân tộc Đắc Lắc khi thấy nàng Hlinh đã tỏa sáng, đem nguồn điện về phục vụ sản xuất và đời sống của một vùng cao nguyên.

Đường vào thủy điện Đrây Hlinh bây giờ dễ đi lắm. Nếu bạn đến thị xã Buôn Ma Thuột chả cần ai hướng dẫn cứ việc đi theo quốc lộ 14 xuôi phương nam đến cầu Sê Rê Pốc, còn gọi là cầu 14, rẽ phải theo đường nhựa đi 7 ki-lô-mét nữa là đến Đrây Hlinh. Vào đây bạn sẽ dược chiêm ngưỡng một bức tranh phong cảnh tuyệt vời: giữa mênh mông mây - nước là con đập tràn gắn kết đôi bờ Sê Rê Pốc.

Nép bên bờ phải của đập là nhà máy thủy điện gọn gàng, xinh xắn đang cần mẫn ngày đêm cung cấp một phần điện năng đáng kể cho thị xã Buôn Ma Thuột nói riêng và tỉnh Đắc Lắc nói chung. Xa xa bên bờ trái dập là những cánh rừng bạt ngàn của cao nguyên. Chỉ xin bạn cố gắng dành chút thời gian ghé thăm nơi nghĩa trang nhỏ nằm ở phía ngoài nhà máy để thắp nén hương tưởng nhớ những chiến sĩ và công nhân đã ngã xuống trong khi làm nhiệm vụ và vĩnh viễn nằm lại với Đrây Hlinh.

Trong buổi họp mặt anh em Viết kỷ niệm sâu sắc về bộ đội Trường Sơn, khi thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn, Tổng giám đốc Tổng công ty nhắc đến quá trình ra đời và trưởng thành của bộ đội Trường Sơn, có một sư đoàn dã tham gia xây dựng thủy điện sông Đà. Tôi như bừng tỉnh nhớ lại những ngày đã đến đây với người lính xây dựng công trình thủy điện. 

Thế là tôi lên sông Đà với ý định tìm gặp những người đã từng lao động ở đây.

Đại tá kỹ sư Lương Gia Vĩnh, giám đốc Công ty xây dựng 565, đại tá Hoàng Minh Thảo - Phó giám đốc - Bí thư Đảng ủy công ty đã đón tôi chân tình. Tôi, anh Thảo, anh Vĩnh đã nhận ra nhau ngay. Tôi giở lại từng trang bút ký trong cuốn sổ đã sờn mép, đọc cho các anh nghe những gì tôi đã ghi chép ý kiến của các anh và những điều tôi đã thu lượm trong dịp về công tác ở sư đoàn cách đây 11 năm.


Đó là những ngày cuối tháng 1-1988, tôi và anh Phan Văn Toàn (nay anh đang làm việc ở đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An), chúng tôi là học viên báo chí về công tác ở Sư đoàn 565, đơn vị làm nhiệm vụ ở công trường thủy điện sông Đà.

Công trình thủy điện sông Đà khởi công ngày 6-11-1979, tháng 12-1980 Sư đoàn 565 đã có một lực lượng tham gia xây dựng gồm Trung đoàn 14, Trung đoàn 39, 3 tiểu đoàn, 4 đại đội trực thuộc sư đoàn. Quân số ngày đầu sư đoàn có mặt trên công trường là 3.500 người.

Ngày ấy, chúng tôi đến sư đoàn với sự háo hức khát khao khám phá. tìm hiểu những sự kiện, những con người đang lao động trên công trường. Nguồn cảm hứng say sưa đó được nhân lên bội phần từ không khí lao động khẩn trương, quyết liệt của cán bộ, chiến sĩ sư đoàn, của tất cả những người lao động tại đây.

Ngày 29-1-1988, anh Hoàng Minh Thảo, lúc đó là trung tá chủ nhiệm chính trị sư đoàn, làm việc với anh em chúng tôi. Anh thông báo một tin vui: "Sư đoàn vừa được thưởng hoàn thành vượt mức kế hoạch đầu năm. Năng suất lao động tăng 15 - 30%. Chất lượng lao động bảo đảm tốt. Các đơn vị hạ quyết tâm giữ vững tiến độ thi công để khoảng giữa tháng 2-1988 hoàn thành kế hoạch quý 1 năm 1988.

Chúng tôi được biết quá trình sư đoàn lao động ở sông Đà: Tháng 12-1980 đến tháng 6-1981 làm các công trình phụ trợ, đường công nghiệp, làm nhà ở, sân bãi, nhà kho, xưởng cưa .

Tháng 6-1981: Đội xe Ben-la được thành lập tham gia vào nhiệm vụ ngăn sông Đà.

Năm 1982 sư đoàn bắt đầu làm nhiệm vụ khoan đường hầm và đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm được sư đoàn tập trung chỉ đạo. 

Năm 1985 sư đoàn có một lực lượng làm hầm xả lũ số 1 số 2. Trong đợt thi công ngăn sông Đà đợt 2 ngày 9-1-1986, Trung đoàn 39 lập kỷ lục 51 mét/tháng, chỉ tiêu lao động làm nổi danh công trường. .

Tôi vẫn nhớ rõ, khi xuống Trung đoàn 14 đơn vị Anh hùng, anh Lương Gia Vĩnh lúc ấy là thiếu tá; phó trung đoàn trưởng đã gặp gỡ, tiếp xúc với chúng tôi. Trong bộ quần áo bảo hộ lao động, chân đi ủng, đầu mang mũ bảo hiểm lao động. Anh Vĩnh hồ hởi thông báo: "Nhiệm vụ khoan đào hầm của trung đoàn đến nay đã được thực hiện tốt. Những bỡ ngỡ ban đầu đã qua. Chúng tôi phấn đấu đạt được những kỷ lục lao động...". Anh Vĩnh cười, giọng sảng khoái:

- Trăm nghe không bằng một thấy. Mời các anh xuống tận nơi, vào tận đường hầm, các anh sẽ hiểu thêm. 

Anh Vĩnh đưa chúng tôi vào đường hầm thông gió trong lòng cao độ 30. Đây là đường hầm đang được Trung đoàn 14 thi công. Đi khoảng 300m trong đường hầm mới đến được hầm hành lang cửa van (gọi là hầm điều áp).

Anh Vĩnh giới thiệu tôi với thiếu úy Trương Minh Ngọc, phó đại đội trưởng Đại đội 6. Ngọc là chiến sĩ thi đua nhiều năm của đơn vị, ạnh là người đã góp phần vào tổ chức thực hiện nhiệm vụ thi công bằng các máy khoan MK4, MK5 và máy khoan CBV2K hoàn thành toàn bộ khối lượng khoan hạ nền hầm điều áp 7.646m3 về trước thời hạn trong năm là 3 ngày. Trong tháng ra quân đầu năm nay, Đại đội 6 lập nên một thành tích mới là hoàn thành việc hạ nền hầm hành lang cửa van, khoan đào 1.485m3 đạt 117% chỉ tiêu.

Chúng tôi đi vào đường hầm hành lang cửa van dưới ánh điện vàng khè nhợt nhạt. Đường hầm tranh tối tranh sáng. Khoảng giữa ánh sáng điện là khoảng tối sẫm đặc, đi trong đoạn hầm lầy lụt bùn đất, tôi hỏi anh Vĩnh: 

- Trong hầm đá, sao có bùn lầy lội?

- Đấy là bụi đá trộn lẫn nước đường ống dẫn khoan đấy

Quan sát thành hầm, tôi nhận ra những khoảng hầm chưa được gia cố. Những lỗ hổng to, nhỏ đã tạo nên vết tối sẫm trên thành hầm, vệt tối đen bí hiểm như sẵn sàng đổ ập xuống đầu người hàng khối đất đá. Vẫn có tiếng đá rơi, lúc thì sàn sạt từ thành hầm, lúc thì ầm ào từ nóc hầm. Tiếng đá rơi trong hầm, tiếng bước chân người đi trong hầm nghe cũng khác hẳn trên mặt đất. âm thanh đó đùng đục, nặng nề lại ong ong đập thẳng vào màng nhĩ, làm chói tai, vừa gằn gắt, vừa u u đau nhức.

Tôi cảm thấy sống lưng ớn lạnh, gai người khi nhìn đá rơi. Một ý nghĩ chạy vụt: "Tảng đá to nặng thế kia, nếu chẳng may rơi đúng vào người thì thương vong là cái chắc". Thế mà bước chân anh Vĩnh cứ săn sắn không chút nào lo lắng, sợ hãi. Phải chăng sự khắc nghiệt trong đường hầm đã rèn luyện bản lĩnh cho người lính, cho những thợ khoan phá đường hầm ở đây.

Vào cuối đường hầm, tiếng máy khoan réo ầm ầm chói tai. choáng óc. Tai tôi ù đặc, không khí ngột ngạt khó thở. Tôi phải tự trấn tĩnh vì bên cạnh mình còn có anh Vĩnh đang đi cùng và nhiều chiến sĩ đang làm việc. Máy khoan SBV2K do hạ sĩ Nguyễn Văn Chiến và hạ sĩ phạm Văn Sỹ đang được điều khiển hoạt động nhịp nhàng. Mũi khoan xoáy vào lòng núi rít lên từng chặp.

Chúng tôi vào sâu một đoạn hầm nữa, anh Vĩnh quay sang phía chúng tôi, tôi phải thật chú ý để nghe rõ tiếng: “đường hầm cụt đang ở độ dài 257 mét. Giếng này sâu 50 mét thông xuống hầm máy". Anh chỉ tay xuống một đường hầm thẳng đứng, ở dưới ấy đang dội lên tiếng rít của máy khoan.

Hôm nay, xe ô tô dừng lại trước sân nhà chỉ huy điều hành của nhà máy thủy điện sông Đà, tôi hỏi anh Vĩnh:

- Này anh, cái cao độ 123 ở đâu nhỉ?

Anh Vĩnh chỉ tay:

- Đấy là đập nước của thủy điện.

Ôi! Cái đập nước to lớn lừng lững như một dãy núi phẳng, chính nơi đó đã có những ngày chứng kiến chiến tích lao động của Trung đoàn 14 và cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 565.

Những ngày làm việc ở sư đoàn. tôi còn nhớ khi đến Tiểu đoàn 391. Đồng chí Lê Công Tiến, phó tiểu đoàn trưởng đã đưa chúng tôi lên chốt của tiểu đoàn. Anh giải thích cho chúng tôi biết:

- Được sư đoàn đồng ý, tiểu đoàn chúng tôi bố trí một trung đội ở gần hầm B6 để anh em có mặt thi công liên tục 24/24 giờ. Tại vị trí đó chúng tôi gọi là chốt.

- Đơn vị nào đang ở đây? - Tôi bỏi..

- Trung dội 3, Đại đội 9 Anh hùng. - Anh Tiến trả lời.

Con đường lên chốt hẹp, chênh vênh trên đỉnh núi. Mưa xuân lắc rắc, rây bột đọng lấp lánh trên lá, trên cành những bụi sim, bụi lau lách. Đường đi có đoạn dốc dựng đứng, nhẵn lỳ, trơn tuột như láng mỡ. vuốt mồ hôi ướt nhòe cùng mưa bụi, tôi nói:

- Có con đường nào khác nữa chứ! Hay là anh thử sức chúng tôi phải không anh Tiến?

Tiến cười thoải mái, anh khoát tay một vòng rộng:

- Nếu đi đường kia thì quá xa, phải vòng qua hai điểm cao mới tới được. Tôi muốn chúng ta đi đường tắt.

Trong lúc chúng tôi loay hoay bám vào bụi lau, gờ đá để dò dẫm leo lên dốc thì anh Tiến cứ từng bước, đĩnh đạc. Anh còn chậm rãi nói:

- Hàng ngày chúng tôi lên xuống ít nhất bốn lần, chưa kể những chuyện đột xuất thì phải leo lên, tụt xuống nhiều lần. Cứ vậy lâu rồi cũng thành quen anh ạ.

Chốt đây rồi. Một dãy nhà chìm khuất trong mưa bụi bám chênh vênh trên một sườn đồi. Nhà ẩn hiện trong mưa. Ngôi nhà tuy đơn sơ nhưng mọi thứ có vẻ chắc chắn. Trong nhà có 30 chiếc giường cá nhân được kê đặt ngay ngắn, thẳng hàng. Những chiếc chăn ở đầu giường được xếp đặt vuông vức thẳng tắp. Tôi thầm nghĩ: Ngay tại cửa hầm mà nơi ở của người lính thợ vẫn giữ được vẻ gọn gàng, ngăn nắp, đúng với nếp sống chính quy.

Thảo nào, khí đến các đại đội tôi đều thấy trên bảng tin, bên cạnh những dòng thông báo kết quả lao động hàng ngày, còn có một nội dung chấm điểm thi đua về điều lệnh nội vụ và tác phong rèn luyện kỷ luật. Sự gắn chặt việc rèn luyện kỷ luật với chất lượng lao động có tác động không nhỏ đến chất lượng hoàn thành nhiệm vụ của các đơn vị trong toàn sư đoàn. Đây cũng chính là phẩm chất riêng của người lính, dù là lao động vẫn rèn luyện kỷ luật quân đội.

Chốt của Tiểu đoàn 391 cách hầm B6 khoảng 30 mét, đón chúng tôi ở cửa hầm là tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Cường. Anh vui vẻ:

- Biết tin các anh tới đơn vị, nhưng công việc bận quá tôi không về đơn vị gặp các anh được. Thôi thì chúng ta gặp nhau tại đây càng lý thú phải không các anh.

Đại úy Nguyễn Văn Cường có 21 năm trong quân đội. Trong thời gian tại công trường, anh có nhiều biện pháp để chỉ huy đơn vị thực hiện tốt nhiệm vụ. Ý thức trách nhiệm, lo lắng và tận tụy trong công việc của anh có tác dụng thuyết phục cán bộ, chiến sĩ trong tiểu đoàn. Anh liên tục ba năm liền là chiến sĩ thi đua.

Quê anh ở Nam Đàn - Nghệ An. Nơi ấy, vợ anh với vài sào ruộng và ba con nhỏ - là nỗi lo canh cánh của anh. Vào những ngày cấy, ngày gặt, ngày ba tháng tám anh không giúp gì được cho vợ. Bây giờ là những ngày giáp Tết. Tết nay anh không về.

Anh Cường tâm sự với tôi:

- Tết Mậu Thìn này là tết thứ tám tôi có mặt ở công trường, nhớ vợ, nhớ con nhưng đành chịu vậy anh ạ. Ngày tết ở đây đơn vị vẫn làm việc bình thường. Tôi không nỡ xa anh em.

Tôi vấn vương một suy nghĩ: Những người lính ở đây phải chịu đựng thiếu thốn tình cảm, khác nào sự hy sinh trong chiến tranh.

Chúng tôi dừng lại ở đốt 3 đường hầm B6. Tôi hỏi anh Cường:

- Này! Khi làm đường hầm, có lúc nào các anh nhụt chí không?

Anh Cường tư lự:

- Chưa đến mức ấy, nhưng có lúc xuất hiện tâm lý nản lòng. Vì máy móc, thiết bị không đủ, yêu cầu kỹ thuật của lắp ghép, cốt pha lại phải bảo đảm tuyệt đối chính xác. Làm hầm B6 đốt 1 chúng tôi làm 20 ngày, chúng tôi rút kinh nghiệm phương pháp thi công nên đến đốt 3 chỉ còn 13 ngày.

Nhớ lại những ngày tôi có mặt cùng cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 391 ở hầm B6, tôi nói với anh Thảo:

- Tôi muốn thăm lại cái chốt của Tiểu đoàn 391, thăm lại hầm B6 được không anh?

Anh Thảo cười vui, anh bảo đồng chí lái xe đưa chúng tôi vào khu vực hệ thống cửa nhận nước của nhà máy thủy điện.

Đứng trước cửa nhận nước, tôi bị ngợp trước những khối bê tông sắt thép khổng lồ, sừng sững thẳng đứng mọc lên cao vút từ độ sâu dưới mặt nước 80 mét, lên đến nơi chúng tôi đứng là 123 mét. Khu vực cửa nhận nước có 8 cửa, tổng chiều rộng khoảng 250 mét.

Anh Thảo kéo tay tôi chỉ xuống mặt nước:

- Hầm B6 là cửa nhận nước kia kìa. Mực nước hôm nay là 80 mét. Hầm B6 chìm trong lòng nước 65 mét. Ngày ấy chúng ta đi lại, làm việc ở dưới ấy vì bên ngoài đã có đê quai ngăn nước.

Tôi còn nhớ ngày công tác ở sư đoàn, tôi theo ca kíp của Trung đoàn 14 khoan đào hầm được một tuần thì thấy mệt bã người. Mỗi lần đi ca về, người tôi như nhúng nước, có thể do ảnh hưởng thời tiết mưa ẩm lạnh, một phần do nước trong đường hầm rớt xuống. Nước sung sũng trong quần áo, thấm vào da ướt dấp dính, nước ngấm vào đầu tóc ướt bết sin sít. Nước trộn lẫn bụi đất, bụi đá nên đổi màu đen nhờ nhờ. Nước hòa lẫn mồ hôi làm cho người bốc mùi nằng nặng. Nước bẩn còn dai dẳng bám, dù có mang khẩu trang hoặc bịt mặt bằng khăn, nhưng hết ca làm việc, bụi bẩn vẫn còn đọng trong mũi, mắt, lỗ tai... nước bẩn làm cho kẽ chân tay ngứa loét đỏ.

Do thời gian làm việc theo ca, kíp 24/24 giờ, tôi đã nhiều đêm chập chờn mất ngủ. Sau hơn một tuần căng thẳng, tôi gầy sọp, da mặt sạm đen. Tôi tự động viên mình: có thể do sức chịu đựng chưa quen, thời gian tôi làm việc ở đây chỉ còn hơn chục ngày nữa nên phải cố gắng chịu đựng. Nghĩ vậy, tôi càng thương, càng cảm phục những người làm việc ở công trường liên tục bao nhiêu năm nay, họ vẫn còn phải tiếp tục thực hiện nhiệm vụ cho đến khi hoàn thành nhà máy thủy điện.

Quá trình làm nhiệm vụ trên công trường thủy điện sông Đà, Sư đoàn 565 đã khoan đào 18 đường hầm với tổng chiều dài 68 ki-lô-mét; xúc chuyển ra khỏi hầm 230.000M3 đất đá, đổ bê tông trong các đường hầm và công trình là 280.500m3, xây dựng 11 ki-lô-mét đường bê tông, 27.000M3 nhà ở. Các công trình do sư đoàn thi công đều đạt tiến độ và bảo đảm chất lượng tốt.

Anh Vĩnh, anh Thảo cùng chúng tôi đi một vòng nhà máy thủy điện Hòa Bình, đến khu vực nào chúng tôi cũng được biết các công trình xây dựng đều có sự tham gia của sư đoàn. Anh Vĩnh nói với tôi: "Bất cứ lúc nào cũng mường tượng ra những người lao động ở công trường. Tôi nhớ rõ từng điểm thi công của Trung đoàn 14. Hôm tôi cùng một số cán bộ đang kiểm tra đường hầm BV7 thì một hòn đá rơi trúng chân, bắp chân tôi sưng to chật cả ống quần, đau, sốt hàng tuần, may mà không gãy chân".

Tôi nhớ lại ý kiến của đại tá, kỹ sư, Anh hùng lực lượng vũ trạng Nguyễn Bá Tòng, Phó tổng giám đốc, Bí thư Đảng ủy Tổng cộng ty: "Năm 1989, Sư đoàn 565 được tuyên dương đơn vị anh hùng lao động, trong các thành tích đặc biệt có thành tích hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tham gia xây dựng nhà máy thủy điện Hòa Bình suốt 12 năm. Sư đoàn đã thực hiện các nhiệm vụ ở nơi khó khăn phức tạp nhất, đã góp phần quyết định việc hoàn thành tiến độ các hạng mục quan trọng của toàn công trường. Sư đoàn đã khẳng định khả năng của người lính Trường Sơn, không những đánh giặc giỏi mà lao động cũng giỏi; đã tiếp tục phát huy phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ trong nhiệm vụ tham gia xây dựng đất nước".

Đi thăm công trình thủy điện, tôi tự hỏi: ở đơn vị có anh Vĩnh, anh Thảo và một số cán bộ chiến sĩ là những người đã từng lao động ở công trường, còn những người lính khác bây giờ họ ở đâu? Nhiều người đã chuyển ngành, nghỉ hưu, phục viên, có 16 chiến sĩ trong sư đoàn hy sinh vì dòng điện ngày mai của Tổ quốc. Và, các anh, những người còn lại ở đơn vị - đang phát huy trách nhiệm trong công tác, các anh có được một tác phong lao động công nghiệp, kỷ luật, biết cách học tập để làm chủ trang bị kỹ thuật... Đấy là những phẩm chất và kinh nghiệm vận dụng từ quá trình lao động ở công trình thủy điện sông Đà

Điều suy nghĩ trong tôi là có cơ sở, anh Vĩnh kể cho tôi nghe: "Cuối năm 1998 khi Công ty 565 xây dựng cầu Lục Khẩu ở Phú Yên, trong thi công vùng chân cầu bị các mạch sủi do nước thủy triều lên, để khắc phục khó khăn đó, anh em đã vận dụng phương pháp kỹ thuật chống thấm ở sông Đà, kết hợp với cải tiến thi công vùng nước có thủy triều. Sau một tháng xử lý kỹ thuật đạt kết quả tốt, cây cầu đã hoàn thành đúng thời gian, cầu dài 40 mét, rộng 13 mét, bảo đảm chất lượng hoàn thành tốt".

Tôi hiểu thêm về những người lính Sư đoàn 565, sau khi hoàn thành nhiệm vụ xây dựng thủy điện sông Đà, họ phải đứng trước sự thay đổi phương thức làm việc từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường. Trong lúc các công ty khác đã chuyển đổi từ năm 1985, Sư đoàn 565 đến năm 1993 mới chuyển thành Công ty xây dựng 565. Thời gian chuyển đổi quá chậm nên công ty gặp rất nhiều khó khăn, đó là vấn đề thị trường, vốn, kinh nghiệm, thương trường và đặc biệt là sự chuyển đổi cách nghĩ, cách tư duy về hạch toán kinh tế trong cung cách làm ăn mới.

Dẫu vậy - 6 năm nay - đại tá, kỹ sư Lương Gia Vĩnh, Giám đốc công ty đã khẳng định với tôi: "Từ năm 1997, Công ty tham gia đấu thầu, làm có uy tín chất lượng các công trình: Đường 5 đoạn ki-lô-mét 30 đến ki-lô-mẻt 47; đường Láng - Hòa Lạc đoạn ki-lô-mét 10 đến ki-lô-mét 12; các công trình ở khu vực thuộc các tỉnh Sơn La, Hòa Bình, Hà Nam Ninh... Đến nay, giá trị doanh thu củaCông ty là 24 tỷ V.N.Đ trong một năm. Công ty đang thi công các công trình ở Hòa Bình, Sơn La, Hà Nội, Hà Tây, Đà Nẵng, Bình Định, Hà Nam, Hải Dương, Phú Yên".

Anh Vĩnh trầm ngâm: "Điều lo lắng nhất của chúng tôi là vấn đề việc làm. Thị trường cạnh tranh gay gắt và phức tạp thì tìm việc làm lại càng khó. Chúng tôi đã thực hiện nghiêm sự chỉ đạo giúp đỡ của Tổng công ty; giữ mối quan hệ chặt chẽ với các chủ đầu tư, các địa phương, các cơ quan hữu quan. Đồng thời phải tìm cách xây dựng tiềm lực ngày một tăng trưởng. Công ty duy trì, bảo tồn và phát huy vốn tài sản cố định, mỗi năm đầu tư vào 2 tỷ đến 2,5 tỷ V.N.Đ".


Đắm suy trong hồi tưởng về những người lính Trường Sơn với công trình thủy điện Sông Đà, chúng tôi không kịp nhận biết đêm đã ập xuống tự bao giờ. Từ nhà chỉ huy công ty xây dựng 565 đến nhà máy thủy điện Hòa Bình không xa. Ngoài kia là một khoảng trời sáng của nhà máy thủy điện. Nơi ấy khắc ghi dấu ấn người lính sư đoàn. Còn ở đây - anh Vĩnh, anh Thảo và những người lính sông Đà năm trước đang tiếp bước các thế hệ của sư đoàn anh hùng - các anh còn phải lo toan, tính toán đến bộn bề công việc hôm nay và ngày mai.

Ao ước mãi rồi tôi cũng lên được Điện Biên, nơi chiến trường năm xưa đã trở thành huyền thoại lịch sử của dân tộc Việt Nam trong lòng thế giới. Năm 1999 này, cả nước hướng về Điện Biên với ngày lễ lịch sử trọng đại - mùng 7 tháng 5, kết thúc 9 năm trường kỳ kháng chiến chống Pháp. 45 năm đã qua, nơi chiến trường máu lửa năm xưa, núi rừng heo hút miền Tây Bắc đã có nhiều đổi thay đến ngỡ ngàng.

Điện Biên thủ phủ của tỉnh miền núi Lai Châu cách thủ đô Hà Nội trên 480 km về phía tây bắc trập trùng rừng núi. Cha tôi một cựu chiến binh Điện Biên, vẫn tự hào kể với cháu con, con đường gian khổ năm xưa kéo pháo qua đèo Pha Đin vào trận địa. Mẹ tôi thuở ấy cũng hòa mình trong nườm nượp dân công đi tiếp lương tải đạn. Mẹ đã vượt suối, băng đèo, bằng đôi chân trần, dép lốp đi bộ hàng tháng trời, luồn rừng, vượt suối, dưới bom đạn, vòng vây kẻ thù, để đến với Điện Biên. Anh lính pháo binh và chị dân công tải đạn gặp nhau ở chiến trường, đã nói lời thương, lời nhớ, hẹn hò nhau để rồi sau chiến thắng Điện Biên nên vợ nên chồng. .

Hà Nội - Điện Biên, con đường sau kháng chiến, đường lên Tây Bắc vẫn xa xôi, nếp nhà sàn thấp thoáng, cheo leo cùng non cao vực thẳm. Ô tô theo quốc lộ 6 cũng non già nửa tháng mới tới nơi. Mấy năm nay đường lên Tây Bắc đã được nâng cấp rải nhựa dễ đi. Với những chuyến xe du lịch xuất phát từ Hà Nội lúc 5 giờ sáng thì 7 giờ tối du khách đã đến với Điện Biên. Đó là thời gian tốc hành trên xa lộ, còn qua cầu hàng không Hà Nội - Điện Biên thì chỉ sau 1 giờ bay. 

Trên chuyến bay một ngày cuối năm 1998 lên với Điện Biên, tôi đã được chiêm ngưỡng cảnh núi rừng hùng vĩ miền Tây Bắc dưới cánh bay. Suốt chuyến bay, tôi nôn nao suy nghĩ về chiến trường xưa - nơi mẹ cha tôi - những chiến sĩ Điện Biên đã góp phần làm nên chiến thắng - nơi chiến trường máu đổ đã nảy nở tình yêu - cho hôm nay tôi trở lại đất này.

Sau nửa giờ máy bay cất cánh, dưới cánh bay tôi nhận ra cao nguyên Châu Mộc với mênh mang đồi chè, đàn bò trắng nhấp nhô trên những đồng cỏ xanh ngút ngát. Một chút nữa thêm mấy phút bay - đèo Pha Đin hùng vĩ cao ngất chỉ còn như con đường nhỏ mảnh mai; theo sườn núi lên tới cổng trời. Qua đèo Pha Đin mái nhà Tây Bắc, máy bay hạ dần tốc độ, độ cao, theo bình nguyên xuống thấp. Bất ngờ giữa bốn bên núi cao rừng thẳm, hiện ra cánh đồng Mường Thanh rộng lớn và thị xã Điện Biên những dãy phố cao tầng mới xây, những nếp nhà ngói đỏ như bông hoa rực rỡ và dòng Nậm Rốm như chiếc khăn ai vắt giữa đồng. 

Xuống sân bay, anh cán bộ Sở Nông nghiệp - Phát triển nông thôn Lai Châu đã chờ đưa chúng tôi về nghỉ ở khách sạn Hoa Ban, một trong những khách sạn ở trung tâm thị xã. Sau một tuần mải mê với công việc chuyên môn, ngày cuối cùng đoàn chúng tôi mới có dịp đi thăm một số di tích lịch sử và công trình xây dựng ở Điện Biên.

Phượng - cô gái quê gốc ở Thái Bình, con một cựu chiến binh Điện Biên đã định cư ở đất này, trở thành hướng dẫn viên du lịch của phòng văn hóa thông tin thị xã đưa chúng tôi đi thăm Bảo tàng Điện Biên, nghĩa trang liệt sĩ đồi A1. Giọng xúc động Phượng kể với chúng tôi về trận ác chiến 31 ngày đêm giằng co giữa ta và địch, diễn ra trên đồi A1, hơn 2.000 chiến sĩ ta đã hy sinh và hơn 800 lính Pháp cũng đã chết, xác người rải kín ngọn đồi không một thửa đất nào không thấm máu hai bên.

Đồi A1 là trận chiến cuối cùng của chiến dịch Điện Biên. Điện Biên lại là chiến trường lớn nhất kết thúc 9 năm kháng chiến chống Pháp của dân tộc Việt Nam, ở đây có 3 nghĩa trang liệt sĩ lớn nhất cả nước, đó là nghĩa trang Độc Lập, Him Lam và A1. Trên 10 ngàn liệt sĩ hy sinh ở Điện Biên được khắc tên trên bia đá tưởng niệm ở nghĩa trang A1, nơi đây có phần mộ yên nghỉ của 600 liệt sĩ và 4 anh hùng liệt sĩ. Nghĩa trang A1 được thiết kế xây dựng hoành tráng như một công trình lịch sử văn hóa của đất nước. 

Sau khi thăm nghĩa trang A1, Độc Lập, Him Lam, sân bay Điện Biên, hầm Đờ Cát, suốt chuyến du lịch trong ngày chúng tôi lên với hồ thủy lợi Phe Luông, Hồng Sạt. Qua mỗi công trình, hướng dẫn viên du lịch đều nói với chúng tôi về lịch sử các di tích và không quên nhắc tới tên các đơn vị đã tham gia xây dựng công trình đó là cán bộ chiến sĩ Đoàn 559 Trường Sơn năm xưa, nay thuộc Tổng công ty xây dựng Trường Sơn (Binh đoàn 12).

Đến thăm những công trình người chiến sĩ Trường Sơn xây dựng ở Điện Biên, trong tôi chợt lóe lên ý tưởng - muốn gặp các anh - bạn bè Trường Sơn một thuở, sau chiến tranh các anh trở về đây xây dựng nghĩa trang Điện Biên nơi an nghỉ ngàn thu cho các liệt sĩ đã hy sinh vì nước. Tôi muốn gặp những chiến sĩ năm xưa mở đường Hồ Chí Minh quyết thắng, giờ xây dựng nâng cấp sân bay Mường Thanh nối miền Tây Bắc xa xôi với thủ đô Hà Nội sau 1 giờ bay. Tôi muốn gặp các anh - những người đã phá núi ngăn sông xây hồ thủy lợi Phe Luông, Hồng Sạt đưa dòng nước mát về tưới cho cánh đồng màu mỡ Mường Thanh làm nên vựa thóc lớn Điện Biên.

Đi tìm các anh - ở nơi đâu? Lòng tôi bỗng xốn xang nhớ về bài hát cũ. Một thuở ở chiến trường giữa đạn bom, con gái Trường Sơn vẫn hát bài ca của nhạc sĩ Phan Nhân. Hát rằng "Anh đi tìm em, chứ em ở nơi đâu. Phải qua bao suối qua bao dòng sông sâu để anh đi tìm em. Em ở đâu, hỡi người con gái đang dãi dầu mưa nắng Trường Sơn". 

Chiến tranh kết thúc, theo câu hát ấy, đã có bao chàng trai tìm được bao cô gái Trường Sơn, dù em ở nơi đâu, để được yêu và nên vợ nên chồng, để được sống đời thường hạnh phúc khi đất nước bình yên.

Sau chiến tranh đã 1/4 thế kỷ, có ngờ đâu những người con gái Trường Sơn năm xưa - như tôi hôm nay -. vẫn đi tìm đồng đội. Đồng đội của tôi - các anh những người chiến sĩ Trường Sơn sau chiến tranh đang ở đâu? Đang làm gì?

Chuyện tình là thế, chuyện đời là thế, không hẹn mà nên, đến Điện Biên không gặp các anh, chỉ còn đây công trình để lại, lòng thêm tơ vương.

Bây giờ đến lượt em đi tìm các anh - từ Hà Nội đến Điện Biên lại xuôi về Hà Nội, các anh ở đâu, theo công trình nào. Câu hát có phép nhiệm màu, có bắc cầu cho em đến với anh?

Câu hát xưa đã đưa tôi đến với Tổng công ty xây dựng Trường Sơn. Thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn, Tổng Giám đốc công ty cho hay, các nghĩa trang liệt sĩ Điện Biên, sân bay Mường Thanh, Hồ thủy lợi Phe Luông, Hồng Sạt, mở đường vào khu kinh tế mới Trà Nưa, mở đường đầu nguồn sông Mã, đều do cán bộ chiến sĩ thuộc xí nghiệp 4 Công ty tư vấn khảo sát thiết kế Tổng công ty xây dựng Trường Sơn và Công ty 344 thuộc Tổng công ty xây dựng.

Xong các công trình ở Lai Châu Điện Biên vùng đất lịch sử họ lại đến với nhiều công trình mới, xí nghiệp 4 đang xây dựng nghĩa trang Hàng Dương (Côn Đảo), còn Công ty 344 đang tham gia thi công nâng cấp đường 1, đường 51, v.v.. Tuy rải quân khắp nơi làm nhiều công trình như xí nghiệp 4 cũng có trụ sở ở Hà Nội, còn Công ty 344 thì đại bản doanh lại đóng tại đất Phong Châu quê hương các Vua Hùng.

Theo giới thiệu của thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn, tôi tìm đến xí nghiệp 4, trung tá Nguyễn Văn An Bí thư Đảng ủy Công ty tư vấn khảo sát thiết kế và trung tá Nguyễn Minh Tuấn Giám đốc xí nghiệp 4 tiếp tôi niềm nở như đón người thân về nhà.

Tuy không cùng đơn vị cũ, nhưng gặp nhau chúng tôi đều tự hào là chiến sĩ Trường Sơn và cùng ôn lại những năm tháng hào hùng gian khổ ở chiến trường.

Theo Bí thư Đảng ủy Công ty Nguyễn Văn An, năm nay Bộ đội Trường Sơn long trọng kỷ niệm 40 năm ngày thành lập và công ty của các anh (tiền thân là Viện Khảo sát thiết kế Trường Sơn) cũng đã qua 33 năm xây dựng. Còn nhớ những năm tháng chống Mỹ, trên đường mòn Hồ Chí Minh, nhiệm vụ của Viện chủ yếu khảo sát thiết kế, mở đường phục vụ cho yêu cấu chiến đấu của 3 chiến trường Việt - Lào - Campuchia.

Viện đã cùng các lực lượng công binh, giao thông vận tải xây dựng một hệ thống đường vận tải quân sự quan trọng dài gần 16 ngàn km, (trong đó có gần 1 ngàn km xây dựng cơ bản) gồm 5 hệ thống trục dọc, 21 trục ngang trên dãy Trường Sơn và hàng ngàn km đường tránh trọng điểm. Viện đã khảo sát thiết kế 3140 km đường kín phục vụ cho xe vận tải chạy giữa ban ngày địch không phát hiện được.
Kết thúc chiến tranh, bộ đội khảo sát thiết kế Trường Sơn đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng 9 Huân chương các loại và 16 Huân chương Chiến công, Đại đội 1 tiền thân của Viện Khảo sát thiết kế được Nhà nước tuyên dương Đơn vị Anh hùng các lực lượng vũ trang năm 1976.

Sau chiến tranh Viện Khảo sát thiết kế Trường Sơn trở thành Công ty tư vấn thiết kế xây dựng thuộc Tổng công ty xây dựng Trường Sơn, vẫn làm nhiệm vụ khảo sát thiết kế những con đường quân sự trọng điểm biên giới phía bắc và nước bạn Lào. Tham gia thiết kế, xây dựng đường cao tốc Thăng Long Nội Bài, đường 5, đường Láng Trung - Hòa Lạc, đường 51 Biên Hòa - Vũng Tàu, đường 6 Hà Đông - Hòa Bình, Quốc lộ 14C, đường 20, 34, đường 1, đường Lai Châu - Mường Tè và đặc biệt là tổng B khảo sát thiết kế xa lộ Bắc - Nam đoạn Vĩnh Kê (Quảng Trị) đến Thạch Mỹ (Đà Nẵng) dài 300 km.

Ngoài nhiệm vụ khảo sát thiết kế, công ty còn tham gia đấu thầu xây dựng các công trình mới các lực lượng chủ yếu là cán bộ chiến sĩ xí nghiệp 4. Xí nghiệp này đã tham gia xây dựng nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn, nghĩa trang liệt sĩ A1 ở Điện Biên và đang xây dựng nghĩa trang Hàng Dương (Côn Đảo). Giám đốc xí nghiệp 4 Nguyễn Minh Tuấn kể về những tháng ngày gian khổ đơn vị anh thi công nghĩa trang liệt sĩ đồi A1. Anh nói:

- Tôi nhớ đúng ngày 2-9-1993 chúng tôi khởi công xây dựng nghĩa trang hệt sĩ đồi A1 và khánh thành vào ngày 27-4-1994 kịp bàn giao cho địa phương kỷ niệm 40 năm giải phóng Điện Biên. Đây là công trình thi công thời gian rất gấp, chúng tôi phải chuyển quân, vật liệu xây dựng, sắt thép xi măng từ Hà Nội lên. Gạch chuyên dùng phải lấy từ Giếng Đáy (Quảng Ninh) đá granít đen, gỗ lim lấy ở (Quảng Bình), đá xẻ ở Thanh Hóa, ngói lưu ly ở Hà Bắc, v.v.

Chúng tôi đã chuyển vật liệu trên hàng ngàn chuyến xe vượt đường tây bắc an toàn. Nghĩa trang A1 tuy phần mộ liệt sĩ không lớn như nghĩa trang Độc Lập. Him Lam nhưng được xây dựng quy mô hoành tráng, bề thế phần trong là phần mộ, nghĩa trang, phần ngoài là lễ dài, quảng trường mít tinh hội họp.

Khi xây dựng chúng tôi rất tôn trọng lịch sử, xây theo đúng hiện trạng phần mộ chỉ nâng cấp xây cao hơn cũ. Hôm sắp khánh thành chúng tôi được đón tiếp gia đình Anh hùng liệt sĩ Phan Đình Giót từ Can Lộc (Hà Tĩnh) ra viếng thăm. Người yêu của anh Phan Đình Giót mái tóc đã hoa râm thắp nén hương trên mộ liệt sĩ và xúc động nói với chúng tôi lời cảm ơn chân thành khi nhìn mộ chí người Anh hùng và mộ liệt sĩ được xây dựng khang trang với tấm lòng biết ơn của hậu thế. 

Nghĩa trang liệt sĩ A1 tổng kinh phí xây dựng gần 16 tỷ đồng, nhưng tấm lòng của những người chiến sĩ Trường Sơn xây dựng nghĩa trang này lại không thể tính bằng tiền triệu, tiền tỷ. Các anh đã xây dựng công trình với cả tấm lòng thành kính biết ơn những người đã hy sinh vì nước, để có một nghĩa trang trang nghiêm hoành tráng, một ngôi nhà trong cõi tâm linh cho các liệt sĩ ngàn thu yên nghỉ cõi vĩnh hằng.

Sau nghĩa trang liệt sĩ A1, cán bộ chiến sĩ xí nghiệp 4 lại đến với rất nhiều công trình xây dựng trên khắp các nẻo đường đất nước và một vinh dự lại dành cho họ, tín nhiệm họ xây dựng nghĩa trang Hàng Dương (Côn Đảo) giữa bão táp phong ba, giữa mênh mông biển cả.
Giám đốc xí nghiệp 4 nói rằng: "Dù ở đâu, xây dựng công trình dân sự hay quân sự, làm đường giao thông, di tích lịch sử, dựng xây cung văn hóa mới hay xây dựng nghĩa trang... cán bộ chiến sĩ xí nghiệp 4 vẫn tự hào mang phong cách của người chiến sĩ Trường Sơn, thế hệ cũ và lưới đan xen cùng tự hào tiến bước".

Nói đến bộ đội Trường Sơn tham gia xây dựng các công trình kinh tế văn hóa lớn ở Điện Biên - Lai Châu mà không kể đến Công ty 344 thì quả là thiếu sót.

Xin được bắt đầu từ các hồ thủy lợi, công ty góp phần xây dựng. Điện Biên có 4 hồ lớn Pha Khoang, Buổi Pha, Phe Luông, Hồng Sạt thì Công ty 344 tham gia xây dựng và sửa chữa 3 hồ (trừ Buổi Pha). Theo ông Ngô Lâm Bách Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp - Phát triển nông thôn Lai Châu, người Điện Biên vẫn tự hào có cánh đồng Mường Thanh lớn nhất miền Tây Bắc.

Nhưng khi chưa có các hồ thủy lợi, thì hàng ngàn héc-ta mầu mỡ nơi đây cây lúa vẫn khát khô, dân Điện Biên đói, dân Lai Châu đói tháng tháng, năm năm vẫn trông chờ lúa gạo của nhà nước cứu tế. Giờ thì 4 hồ nước mênh mông đã cho Điện Biên đổi đời, cánh đồng Mường Thanh nên bờ xôi bãi mật, vựa thóc của miền Tây Bắc, dân đủ gạo ăn còn bán cho miền xuôi. Có được kết quả này không thể không nói tới công sức mồ hôi của bao chiến sĩ Công ty 344 tham gia xây hồ thủy lợi ở Điện Biên.

Thượng tá Nguyễn Văn Thái Bí thư Đảng ủy Công ty 344 nguyên là chiến sĩ của các binh trạm 9, 27, 28, 33, từng tham gia vận tải đường sông thả những bao gạo Trung Quốc trôi trên sông Sê Pôn, Sê Băng Hiêng tiếp gạo cho các binh trạm những năm đầu thập kỷ 70 sau đó lại tham gia mở đường 14. Anh ở Trường Sơn liên tục 7 năm tới ngày giải phóng mới theo học trường quản lý kinh tế rồi lại tham gia bộ đội làm kinh tế sau chiến tranh.

Trường Sơn kỷ niệm 40 năm thành lập thì thượng tá Nguyễn Văn Thái cũng tròn 30 năm là người lính Trường Sơn. Hơn 20 năm xây dựng gia đình, anh vẫn xa vợ con sống cùng đồng đội vẫn nay đây mai đó theo bao công trình. Từ núi rừng Trường Sơn sau chiến tranh anh theo đơn vị làm đường lên thủy điện Hòa Bình, mở đường trên vùng than Đông Bắc, đi trồng rừng cho Nhà máy giấy Bãi Bằng, tham gia xây dựng khu công nghiệp Apatít Lào Cai, mở đường 279 biên giới phía bắc, làm đường giao thông nông thôn Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, nâng cấp đường 5, đường 1. Xây dựng thủy điện ở vùng cao miền núi, mở đường ở đầu nguồn sông Đà, sông Mã, xây dựng nghĩa trang Điện Biên, sân bay Mường Thanh... bấy nhiêu năm, bấy nhiêu công trình người chiến sĩ Trường Sơn năm xưa đã đi qua và góp công xây dựng.

Ở Điện Biên có 4 hồ thủy lợi thì Công ty 344 của anh Thái xây dựng và sửa chữa 3; Điện Biên có ba nghĩa trang liệt sĩ lớn thì Công ty 344 cũng tham gia xây dựng cả ba. Điện Biên duy nhất có sân bay Mường Thanh, 344 cũng lại vinh dự là đơn vị duy nhất tham gia xây dựng. Tỉnh Lai Châu có khu kinh tế mới Trà Nưa thì Công ty 344 cũng tham gia mở đường - đoạn đường gian khó nhất.

Thượng tá Nguyễn Văn Thái kể rằng - sân bay Mương Thanh nguyên là sân bay quân sự của Pháp đường băng đất lát ghi. Trước năm 1992 sân bay không hoạt động, không có cầu hàng không thương mại. Cuối năm 1993 Tổng thống pháp Mitterand sang thăm Việt Nam trở lại Điện Biên chiến trường năm xưa người Pháp đã thua trận, lúc này ngành hàng không mới đem những tấm ghi làm đường băng tạm để máy bay hạ cánh.

Cuối năm 1993 Công ty 344 được giao thi công nâng cấp sân bay Mường Thanh giai đoạn 1. Công trình được khởi công đầu năm 1994 và bàn giao vào tháng 3-1995 đưa vào sử dụng 1400m đường băng hạ cánh, sân đỗ và sân ga. Cầu hàng không Điện Biên - Hà Nội được thiết lập với lịch bay một tuần hai chuyến.

Chuẩn bị kỷ niệm 45 năm chiến thắng Điện Biên, du khách trở lại chiến trường xưa đông hơn, kinh tế miền Tây Bắc cũng đã phát triển, đòi hỏi nhu cầu giao lưu với miền xuôi. Vì thế ngành hàng không phải tiếp tục nâng cấp sân bay giai đoạn 2, trọng trách ấy lại được giao cho những người chiến sĩ Công ty 344 và họ đã thi công xong 430m đường băng hạ cánh, cắt băng khánh thành vào cuối năm 1998. Giờ đây Điện Biên miền đất lịch sử, thủ phủ của tỉnh Lai Châu đã gần gũi hơn với Thủ đô Hà Nội qua cầu hàng không mỗi ngày một chuyến bay.

Vậy là từng con đường qua bản Mường Luông nơi đầu nguồn sông Mã, ánh điện sáng trên công trình thủy điện Nậm Chim, dòng nước mát hồ thủy lợi Pha Khoang, Phe Luông, Hồng Sạt đến với cánh đồng Mường Thanh, nghĩa trang liệt sĩ A1, Độc Lập, Him Lam, rồi những cánh bay hàng không trên sân bay Điện Biên đều có công sức của cán bộ chiến sĩ Công ty 344 góp phần xây dựng.

Các anh đã đóng góp sức mình xây dựng Lai Châu, Điện Biên chiến trường lịch sử năm xưa thêm giàu đẹp. Các anh cũng góp phần rút ngắn con đường từ miền núi Tây Bắc về xuôi trong tiến trình công nghiệp hóa hiện đại hóa nông thôn. Vẫn mang sắc phục xanh người lính, vẫn tự hào là người chiến sĩ Trường Sơn, các anh lại đến với bao cỏng trình mới trên mọi ngả đường Tổ quốc hôm nay.

Theo những chuyến xe du lịch tốc hành, những chuyến bay đưa du khách lên với Điện Biên ngày kỷ niệm 45 năm chiến thắng mùng 7 tháng 5 đang đến gần, trong đoàn du khách ấy các anh có trở về không? Qua nghĩa trang Điện Biên, qua hồ xanh thủy lợi, qua những con đường mới mở, đâu đâu cũng ghi đầy kỷ niệm của người dân Lai Châu Điện Biên với những người chiến sĩ Trường Sơn. Ân tình đất này sâu nặng, người Điện Biên vẫn nhớ ơn, vẫn mong đợi các anh lại về.

Chiến tranh đã lùi xa hơn 20 năm, đau thương vẫn còn thổn thức, nhưng đã dịu đi và lắng lại.

Những ngầm nước xiết có những người con gái đứng thay hàng cọc tiêu cho xe qua; những cua trọng điểm bị bom địch cày xới tơi bời, lở loét, những trảng rừng trụi lá cây, những bãi khách bị bom cháy nham nhở; những con đường mòn, lối nhỏ qua trăm ngàn nẻo suốt dọc dài Trường Sơn... đã lẫn vào màu xanh bạt ngàn, trùng điệp của núi rừng.

Nhưng vẫn còn một con đường huyền thoại, đường Hồ Chí Minh. Bất tử... mãi mãi trong tim người ra trận và cháu con của họ. Vẫn còn một binh đoàn đang đi tiếp con đường năm xưa của người ra trận. Binh đoàn của những người lính xây dựng mang tên Trường Sơn.
Tôi viết văn, làm báo, không được may mắn làm lính Trường Sơn xưa, nhưng lại từng dọc ngang khắp nẻo theo dấu chân binh đoàn Trường Sơn bây giờ. Tôi cũng nghiệm ra rằng: Thật chẳng dễ làm người lính Trường Sơn hôm nay?

Lâu không trở lại binh đoàn, lần này đi công trường với An - bạn tôi là kỹ sư cầu đường, anh bảo:

- Này Minh, viết về người lính xây dựng Trường Sơn! Không dễ dâu nhá - vẫn cái giọng bỗ bã, oang oang - cậu đi nhiều, viết khỏe nhưng chỉ dặt một loại tin, bài phản ánh đặc xệt chất thông tấn như báo cáo tổng kết năm của bọn tớ khô như ngói. Đọc chán. Cậu thử dựng hộ chân dung bọn tớ xem?

- Chịu. Bọn các anh "sừng sững" thế, em tài hèn sức mọn kham chẳng nổi. 

Nói vậy nhưng tôi cứ canh cánh trong lòng muốn viết một cái gì đó cho ra hồn, để hình hài, diện mạo người lính xây đựng Trường Sơn hôm nay hiện ra.

An bảo:

- Cậu còn nhớ ngày mới vào Đrây H'linh không? Nhớ hả. Thủy điện đầu tiên của Tây Nguyên ấy.

Lòng tôi chợt lắng lại. Mới đó mà đã mười lăm năm. Ngày ấy, tôi và An còn trẻ lắm. Dường như chúng tôi ăn không biết no, sống không biết khổ, chưa biết yêu nhưng có cái lãng mạn, say mê của tuổi trẻ. Tôi lặn lội về sư đoàn 470, vừa để viết bài vừa để thăm An.

Cuối mùa mưa, sông Sê Rê Pốc vẫn còn nhiều nước. Đứng từ xa nhìn thác Đrây H'linh đổ xuống mềm như một dải lụa bạc, phơi giữa nền xanh ngàn ngạt của trời cao, của núi rừng Tây Nguyên. Mặt trời lên hơi cao, nắng không gắt lắm, ánh nắng xiên xiên chiếu vào khoảng bụi nước đang mù mịt bốc lên ở đáy thác. Ấy là lúc cầu vồng Cửu Sắc hiện ra: Đỏ, trắng, da cam, lục, lam, chàm, tím... Lung linh. Huyền ảo.

"Người Ê Đê kể rằng: Ngày xưa, có một người con gái tên là H'linh ở bên này sông yêu một chàng trai bên kia sông. Người Ê Đê ở hai bờ sông vốn sẵn mối bất hòa nên cha mẹ hai người ngăn cản mối tình của họ. Mùa khô nàng H'linh thường trốn nhà vượt thác sang với người yêu, mùa mưa họ chỉ biết đứng ở đôi bờ nhìn sang nhau vời vợi.

Một lần cha chàng trai bắt gặp con mình đứng bên bờ thác, ông tức giận nhốt chàng trai ở nhà. Nàng H'linh cứ đứng chờ ngày này qua ngày khác mà không thấy người yêu. Nhớ nhung khắc khoải, thương yêu cháy lòng, nàng không chịu được, vượt thác sang bờ bên kia. Thác dữ gầm gào, kêu muốn nuốt chửng và cuốn nàng H'linh xuống vực.

Chàng trai đau đớn, thương tiếc người yêu và căm thù thác dữ. Cứ ngày ngày, chàng bạt đá, phá thác, lấp vực. Một ngày kia, đỉnh thác bằng như cái sân lớn, thác nước không gầm gào, dữ dằn mà êm dịu. Thác đổ dài mềm mại như suối tóc nàng H'linh xinh đẹp. Bất chợt chàng thấy nàng xõa tóc dài dưới thác nước, cất tiếng gọi: "Chàng ơi!" Chàng đã lao xuống với người yêu. Ân hận, tiếc thương mối tình của đôi trai gái. Dân làng Ê Đê hai bờ sông không thù hận nhau nũa. Họ lấy tên nàng H'linh đặt tên cho thác.

Chuyện kể nhuốm màu huyền thoại, lính binh đoàn Trường Sơn ai cũng thuộc. Câu chuyện huyền thoại này đã giúp họ mót phần vượt qua những tháng ngày nhọc nhằn gian khó.

Đrây H'linh chỉ có một nhà máy thủy điện nhỏ 500KW, cách xa thác, xây từ thời Pháp. Thành phố Buôn Ma Thuột lớn nhất Tây Nguyên sập sùi, heo hắt đang cần điện. Vẫn lại cuốc, xẻng, xà beng.thuốc nổ... như thuở Trưởng Sơn, rồi máy khoan hơi, xe xúc cùng người lính "vào trận".

Lúc ấy, An mới tốt nghiệp trường trung học cầu dường. Một đôi dép đúc còn giữ lại từ hồi vượt sông Bạc, một chiếc ba lô tòng teng sau lưng, một quyển sổ tay ghi nhật ký, chép dăm bài thơ làm dang dở, chữa choe choẹt. Lính trung đoàn 4 đêm ngủ lán, ngày ra hiện trường đào hố móng, xây nhà máy thủy điện trên nền đá cứng. Cũng là đá, nhưng hình như đá ở Đrây H'linh cứng hơn đá nơi khác. Đá màu gan gà, lỳ, chối và sắc như lưỡi dao. Mỗi khi nhớ lại cái hố móng phải đào sâu hơn 20m, rộng 40m, chu vi nửa cây số là tôi lại thấy kinh sợ với sức làm việc của những người lính binh đoàn.

Làm Đrây H'linh cái thiếu đầu tiên là cát. Cát mà chở từ đồng bằng lên thì "tiền cá quá tiền cơm", "một tiền gà ba tiền thóc", giá thành rất cao: Thôi thì đành cử mấy đại đội lên đầu nguồn sông Sê Rê Pốc, trằn mình dưới nước vét từng vốc cát một. "Cái khó cũng ló cái khôn"; họ đóng cọc sát bờ, buộc cây luồng con vào kiểu như "cần giã gạo", như cần cẩu. Lính tráng ngụp lặn vét từng vốc cát một bỏ vào thúng treo ở ngọn cây luồng cho người ở trên bờ ấn gốc đẩy “cần giã gạo", cẩu thùng cát lên bờ. Ròng rã suốt 2000 ngày đêm giữa rừng già, đào đá, moi cát, lắp máy; cuối cùng cũng xây dựng xong nhà máy thủy điện đầu tiên ở Tây Nguyên.

Lúc mới đến thì âm u, heo hút, đêm đốt đuốc, thắp đèn, đến lúc điện bùng sáng thì lính tráng lại khăn gói đi đến những công trình mới. An bảo tôi: "Vẫn vui". Gọn lỏn và chắc nịch, giọng nói không hề than vãn, tiếc nuối.

Rồi An lại kể: "Đêm đầu tiên đến đã kịp làm lán đâu, võng cũng không có, đành bảo nhau trải lá cây rừng nằm tạm. Đứa gối đầu tay, thằng kê ba lô bẹp dưới gáy. Đi đường mệt quá ngủ li bì. Nửa đêm về sáng thấy lành lạnh, nhồn nhột ở gáy, rồi cứ thấy như có vật gì mềm mềm gia giá kê gáy, nâng đầu lên. Cầm đèn pin bật, soi. Trời đất ơi? Một con trăn to bằng bắp chân đang luồn dưới gáy ba thằng mà vẫn ngáy. Hét toáng lên. Hoảng hồn, khúc đuôi ở ba cái gáy, khúc đầu ở ba cái cổ. Rồi vặn mình quấn luôn ba cái cổ lại và ... rút, thì có khác gì cả lũ cùng thắt cổ chung một thòng lọng tự tủ. Lúc hoàn hồn thì nó đã chuồn đi mất. Chỉ còn lại là đêm đen hoang sơ, rộn ngợp của rừng già nguyên sinh.

Vậy đó lính Binh đoàn Trường Sơn đã sống như thế, đã làm việc như thế. Không còn nàng H'linh xinh đẹp chết vì thác dữ nữa. Mà còn lại một nhà máy thủy điện bề thế sừng sửng như tượng đài do người lính xây dựng Trường Sơn tạc vào Tây Nguyên xanh, thắp sáng cả vùng Buôn Mê Thuột, đẹp rực rỡ như nàng H'linh huyền thoại.

Nghĩ đến lính Sư đoàn 470 của An làm thủy điện Đrây H'linh có lúc tôi cảm thấy ớn lạnh, vừa cảm phục vừa tin yêu. Nhưng Đoàn 565 đào đường hầm ở thủy điện sông Đà cũng ghê gớm. Dạo ấy, tôi bảo An: "Em vừa đi sông Đà tháng trước. Lính ở đó vất vả nhưng kiên cường lắm". An thoáng một chút trầm tư: "Lính binh đoàn này ở đâu cũng thế thôi. Đoàn 565 còn vào cuộc trước cả bọn tớ. Từ năm 1976 các hắn đã thi công đường hầm rồi".

Tôi kể cho An rằng: Khi lính của An đào hố móng ở Đrây H'linh thì lính 565 cũng đã chui sâu vào đường hầm. "Chà" Thắng cùng học với An, trước ở d392 đã về d đường hầm rồi. Anh Vĩnh cũng đã lên e phó kỹ thuật nhá. Gặp Thắng khiếp, không nhận ra nữa. Hắn vừa chui ra khỏi miệng cửa đường hầm. Mặt mày xám ngoét, bụi xi măng đậu vào lông mày, lông mũi, lông mi và đầu tóc bạc trắng chỉ còn hai con mắt nhắm mở, nhắm mở.

Trong đường hầm thay nhau bốn ký một ngày cũng không chịu được. Ở đây dưỡng khí thiếu, rất khó thở. Tiếng ồn cho máy cào, xúc, tiếng rít ghê răng của máy khoan, tiếng chát chúa của búa đập, rồi chất độc, khói thuốc nổ, độ ẩm ướt.

Dù đầu óc có sức tưởng tượng bay bổng bao la đến đâu An cũng không hình dung nổi công việc ở đường hầm sông Đà. Người ta ví thi công đường hầm như là người trần làm việc dưới âm phủ vậy. An không thể thấy người lính cong người ngửa mặt tay cầm máy phun vữa bê tông vào đá làm vỏ vòm hầm. Những hạt bụi vữa xi măng li ti như sương mù bay vào kẽ đá nứt và cũng sẽ bay vào mắt, mũi, vào phổi.

Rồi người lính phải treo mình chênh vênh trên vòm đá làm cốt thép đổ khung cho vòm hầm. Rất có thể bất chợt đá cựa mình, sụt cả mảng lớn lấp kín một đoạn đường hầm vừa mới khoan. Sự sống và cái chết dường như gang tấc, còn ghẻ lở, hắc lào, đau mắt hột, thấp khớp, các bệnh về phổi, hoành hành nữa chứ.

An nghe kể gật đầu, tấm tắc khen: "Kiên cường! Kiên cường thật". Tôi bảo: "ấy là cái chất của Trường Sơn xưa hun đúc dồn vào lính Trường Sơn hôm nay". Dạo đó người ta phải gào" lên: "Cao độ 81 hay là chết???". Mà chết thật, chết không phải một người mà hàng vạn người. Đỉnh lũ cao vào khoảng tháng 8 âm lịch, nếu không vượt quá cao độ 81, nước thượng nguồn đổ về 9 tỷ m3 đầy ắp lòng hồ. “Nhất thủy, nhì hỏa", nước tràn qua cuốn tung con đập đang oằn mình dang dở ấy thì cả đồng bằng Bắc Bộ trôi ra biển Đông. Thế cho nên hối hả, gấp gáp, cả đoàn 565 cả công trình thủy diện sông Đà không có đêm, chỉ có ngày, không ngưng nghỉ, dừng lại.

- Cậu đã đến Khau Co chưa - An đột ngột hỏi tôi.

- Lính 391 làm chứ gì. Cái "cửa gió ấy" em đã ở cả tháng.

An bảo:

- Tớ bái phục lính Sư đoàn 391. Ròng rã 7 năm trời xẻ đèo Khau Co.

Tôi biết làm tuyến đường 279 (Biểu Nghi, Quảng Ninh - Tây Trang, Lai Châu) dài gần 1000 cây số còn có các Sư đoàn 473, 344, 334, 472 và lữ 38 nữa.

Đầu đông năm 1987, tôi theo nhà biên kịch quân đội Minh Lợi lên Khau Co làm bộ phim “Mười năm vì Tổ quốc”. Khau Co có nghĩa là "Cửa gió". Đó là cái hẻm núi và cũng là đỉnh đèo đi xuống chân đèo hai bên là những đường rích rắc dài gần 20 cây số vắt qua dãy Hoàng Liên Sơn có ngọn Phan Xi Păng hùng vĩ.

Mùa hè cũng như mùa đông, Khau Co quanh năm heo hắt, hun hút gió và xa vắng bóng người. Người Thái Tây Bắc bảo: Chỉ có đàn ông to khỏe lực lưỡng mới dám trèo sang chân đèo phía Đông Bắc lấy bông lau về làm đệm. Lúc chúng tôi đến, công trường xẻ đèo Khau Co đang thời cao điểm. Đứng trên đỉnh đèo nhìn về phía Đông Bắc, gió mùa đang về cuồn cuộn dưới chân đèo như bão. Nhưng sườn phía Tây Bắc nắng vẫn còn dát vàng như mật ong. Đôi khi ánh nắng chiếu qua những kẽ hổng của đám mây tạo thành những hoa nắng đẹp, rực rỡ hoặc các hình thù rất kỳ dị ngay dưới chân đêm Đông Bắc.

Lán trại của lính binh đoàn dường như không che nổi cái giá lạnh của mùa đông. Con gái thì đội mũ biên phòng sùm sụp, con trai thì đất lửa. Họ vừa sưởi vừa làm đường. Có đoạn vách ta luy phải bạt cao đến gần 40m, trông ngược lên chóng cả mặt.

Xẻ đèo Khau Co phải làm từ chân đèo làm lên theo các đường rích rắc. Khi làm đoạn trên, đất đá lại lăn xuống đoạn dưới đã làm, nhiều lần phải xúc, dọn tốn công sức vô kể. Nhưng khủng khiếp nhất ở Khau Co là khi làm ở "Cửa gió" đúng lúc gió mùa Đông Bắc tràn về. Dường như bức tường thành đá núi Hoàng Liên Sơn chặn đứng gió mùa Đông Bắc che chắn cho cả một vùng Tây Bắc mênh mông. Không lối thoát, gió góp lại to như bão thoát qua "Cửa gió". Gió lạnh quật vào đá sàn sụt mài mòn cả đá núi.

Lính xây dựng Trường Sơn làm ở “cửa gió" không dám đứng ngược chiều gió thổi, bởi mở mắt ra gió thổi vào là đứt kẹ, chảy máu mắt. Đêm, chúng tôi ngủ lại lán bộ đội ngay dưới chân đèo, thỉnh thoảng lại nghe thấy tiếng đá nứt, lở, lăn từ đỉnh đèo xuống mà tim cứ thon thót đập. Sáng ngủ dậy, cả đại dội giọng khản đặc không nói được với nhau, phải ra hiệu.

Làm Khau Co 7 năm trời mới xong được 17 cây số đường đạo thì cũng mất 17 người lính can trường nằm lại nơi Cửa gió. Và Khau Co chỉ là một trong hàng chục "trọng điểm" trên tuyến đường Biểu Nghi, Quảng Ninh - Tây Trang, Lai Châu để người lính binh đoàn Trường Sơn tôi luyện, thử thách giữa thời bình.

"Dường như các công trình ở vùng sâu, vùng xa, nơi núi rừng heo hắt "khó khăn" như: đập thủy lợi Phe Luông, Nậm Công, hồ chứa nước Sông Dinh, đường Na Lung - Trượng Lâm, Đồng Biến, Nhường Phèn... là đều in dấu chân người lính Binh đoàn. Những nơi heo hút "ma thiêng, rừng xanh nước độc” đó các công ty xây dựng ở thành phố lảng tránh, sợ lỗ, có khi làm rồi còn bỏ, là lại đến tay người lính xây dựng Binh đoàn Trường Sơn.

Tôi có xem một bức ảnh của nhà nhiếp ảnh quân đội Hoàng Như Thính chụp người lính Công ty 99 mặt rạng rỡ dính mồ hôi và bùn đất. Bức ảnh được giải vàng quốc tế ấy là cái lúc các anh làm đường Bắc Thăng Long - Nội Bài ở đoạn gian khó nhất: đến Vân Trì. Anh Mai Duy Chịng, Nguyễn Vãn Khéo, Nguyễn Trọng Sinh trực tiếp chỉ huy thi công ở đấy.

Theo thiết kế, cứ đổ cát xuống đầm làm nền đường, cát sẽ đẩy bùn ra. Song thực tế đẩy làm sao hết bùn. Nếu cứ làm thế cũng chẳng sao. Nhưng lòng dằn vặt, chất lượng công trình thấp sẽ ảnh hưởng đến uy tín binh đoàn. Dù có khó khăn lớn, tốn sức hơn vẫn tát cạn nước, vét sạch bùn. Đầm nước đã cạn rồi còn toàn bùn lầy có chỗ sâu tới một mét.

Mênh mông bùn, chỉ nhìn thì cũng thấy rợn người. Lính tráng làm không kịp thì thuê thêm dân, thêm bộ đội, càng đông càng tốt, lấy sức người đông múc từng vốc, từng xô bùn. Lính Công ty 99 gọi đùa là "chiến dịch ruồi bâu” trên đầm lầy. Mùa đông lạnh, chiều 29 tết rồi, tôi đi qua mà vẫn còn thấy bộ đội ngụp lặn ở dưới đầm vét bùn.

Anh Khéo lúc đó là trung đoàn phó, sau này nói chuyện với tôi, anh bảo: "Tết nhất đến nơi rồi vần còn cúi mặt xuống đầm, ngẩng lên nhìn trên đường trai gái mặc áo quần rực rỡ về quê đón xuân. Rồi người, rồi hoa đào, quất cảnh nối đuôi nhau về nội thành, lòng cứ thấy nao nao. Mình đã thế, còn anh em lính trẻ. Thương lắm. - Nhưng khi công trình hoàn thành Nhà nước cấp bằng chứng nhận chất lượng vàng thì mới cảm thấy ý nghĩa của những ngày trằn mình vét bùn là sáng suốt".

Thiếu tướng Đỗ Xuân Diễn, tư lệnh binh đoàn vốn là lính cũ của Đoàn 559, ông có mặt ở Trường Sơn từ năm 1963, cái thời ấy còn "đi không dấu, nấu không khói", "tránh dân lánh địch" mà đi rồi gắn bó với binh đoàn suốt từ dó đến nay.

Cuộc đời binh nghiệp và xây dựng các công trình của ông gắn với những bước thăng trầm của binh đoàn. Năm 1989, khi ông mới lên làm tư lệnh, binh đoàn hạch toán toàn phần và còn được là Tổng công ty xây dựng Trường Sơn. Họ biết lính quân đội chỉ quen làm đường chiến tranh, quen được "nuông chiều” thời bao cấp. Giờ đối mặt với cạnh tranh, với cơ chế thị trường, chịu sao nổi. Anh đừng nhận, ông chăm chú nghe, lặng lẽ học, lặng lẽ làm bây giờ gặp tôi đi công trường với An, ông "kéo tuột" tôi đi thăm Bảo tàng đường Hồ Chí Minh. Tôi bị cuốn hút bởi kiến trúc lạ, độc đáo của Bảo tàng. Những tranh ảnh, hiện vật... một thời không xa như có hồn làm sống động lại một Trường Sơn xưa. Và tôi cũng hình dung được những dấu chân binh đoàn sau chiến tranh làm các công trình ở mọi miền Tổ quốc.

60 công trình trọng điểm. Vậy 60 tượng đài hùng vĩ mà người lính xây dựng Trường Sơn đã tạo lên mình Tổ quốc trong 20 năm qua. Còn những công trình vừa, nhỏ lẻ khác thì không thể nào thống kê hết. Tôi hỏi tướng Đỗ Xuân Diễn:

- Thưa tư lệnh! Từ thời bao cấp sang cơ chế thị trường tôi biết binh đoàn rất lao đao. Nhưng không hiểu có phép nhiệm màu kỳ diệu nào mà binh đoàn đứng vững và phát triển được.

Ông nhíu mày, một thoáng ưu tư rồi thong thả nói:

- Không phải chỉ chúng tôi lao đao mà các doanh nghiệp của cả nước cũng lao đao. Nhưng khi đã hòa nhập, nắm bắt được thì cứ thế mà tiến. Chúng tôi tồn tại, phát triển được như bây giờ là bởi còn có tấm lòng, lương tâm của người lính, bởi chất lượng công trình và uy tín của binh đoàn.

Có thể còn nhiều bí quyết nữa mà ông không tiện nói ra. Tôi biết sau chiến tranh, người lính Trường Sơn lại làm tiếp các công trình bằng gia tài vật chất, bằng dụng cụ: cuốc, xẻng, xà beng, thuốc nổ... cao hơn nữa là máy ủi từ thời mở đường Trường Sơn, và sống bằng đồng phụ cấp quân đội. Đất nước công nghiệp hóa - hiện đại hóa, các doanh nghiệp, tham gia cơ chế thị trường thì cần phải có "cuộc đại cách mạng" về kỹ thuật, quản lý thi công và cơ sở vật chất, trang bị... Nhưng với người lính thì làm kinh tế trong cơ chế thị trường còn khó khăn hơn, chọn những gánh nặng cực nhọc hơn.

Đại tá, Nguyễn Bá Tòng, Bí thư Đảng ủy binh đoàn nói với tôi bằng một câu rất gợi, đầy hình tượng, anh bảo: "Doanh nghiệp quân đội cạnh tranh với doanh nghiệp bên ngoài như một cuộc chạy ma ra tông, cùng điểm xuất phát, cùng cự ly. Nhưng trong cuộc thi này người lính xây dựng kinh tế quân đội còn phải đeo thêm một cái ba lô nữa".

Tôi ngẫm lời anh Tòng mà thấy chí lý quá: Cái ba lô ấy là giờ giấc, kỷ luật thép quân đội, là nhiệm vụ xây dựng kinh tế kết hợp với quốc phòng, là dù Tổng công ty không tìm được việc làm, bộ đội vẫn phải được trả lương trả phụ cấp, là chính sách xã hội...". Ví như Sư đoàn 384 ở Lào về, làm xong thủy điện Tà Lam là hết việc làm, nhưng có để bộ đội không lương đâu. Binh đoàn lấy lương dự trữ ra bổ sung, anh em không nhận còn bảo: "Chúng tôi cũng là đơn vị xây dựng kinh tế, đơn vị khác làm ăn được, chúng tôi cũng làm được". Thế là cùng nhau tự đi bằng đôi chân của mình, bằng cả danh dự của người lính nữa.

Tôi đã nhiều lần đi lại trên đường 5, gặp lính Tổng công ty xây dựng Trường Sơn trúng thầu thi công đoạn km 30 km 47 và km 47 - km 62 theo tiêu chuẩn quốc tế AASHTO. Tôi đã giật mình tự nghĩ: Ghê gớm thật? Lính binh đoàn làm được cả những việc này sao. Làm với tư bản chẳng thể lơ mơ được, không khéo vỡ nợ như chơi.

Hôm làm việc với đại tá, kỹ sư Phạm Văn Sang, Phó Tổng giám đốc thì càng thấy những điều mình nghĩ là có cơ sở và cũng nhận ra được tầm vóc binh đoàn hiện nay. Anh Sang quẳng cho tôi hồ sơ thầu làm đường 5 toàn tập 5 quyển dày cộp, mỗi quyển đều 400 trang, chi chít tiếng Anh và những ký hiệu mà người ngoài nghề nhìn vào choáng ngợp như đi trong rừng rậm, anh bảo:

- Đó. Muốn trúng thầu quốc tế, trước hết phải đọc cả 5 quyển này, hỏi và đi thực địa rồi sau đó mới về làm hồ sơ thầu.

Nghe anh Sang kể về "cái sự đấu thầu quốc tế”, tôi toát cả mồ hôi hột. Gian truân lắm. Làm ra "đồng tiền bát gạo", bằng bàn tay trí óc của mình thật chẳng dễ. Tôi hỏi:

- Cái khó nhất khi đấu thầu quốc tế là gì?

- Là xác định giá hợp lý (sát giá) để làm được. Tính toán phải thật giỏi. Đấu thầu rẻ quá là không có cơ sở khoa học. Ai tin? Trượt là cái chắc. Nếu có trúng, làm không đủ tiền trả lương, khấu hao máy móc... Đấu thầu đắt quá là cũng trượt...

Tôi cũng biết ngay cả khi đã trúng thầu sát giá rồi thì lại phải lo quản lý, điều hành thi công cho đúng tiến độ đạt chất lượng... không bị phạt. Phạt mãi thì cũng lỗ. Vỡ nợ. Lúc cao điểm, binh đoàn phải huy động lực lượng tối đa. Ví như công trình đường 5 cần thì điều ngay máy móc, trang bị, con người từ Tây Nguyên, Nam Bộ ra, từ Lào về, từ Quảng Ninh xuống. Đó là kỷ luật sức mạnh quân đội, là chất lượng công trình là uy tín của binh đoàn, cứ làm đã tiền nong tính toán với nhau sau. Chứ doanh nghiệp ở bên ngoài, cùng Tổng công ty đấy nhưng điều máy móc, con người lúc gấp gáp, cao điểm còn thương lượng, bàn bạc chán. Có lẽ chỉ người lính và kỷ luật quân đội mới có tác phong làm kinh tế nhanh thế.

Cuối năm 1996, tôi đi trại viết văn Đồ Sơn về, thấy lính binh đoàn cắm cọc bấc thấm xuống nền đường trắng xóa. Hỏi ra mới biết các anh xử lý nền đất yếu theo kỹ thuật mới, cứ một m2 cắm 4 cọc bấc thấm, mỗi cọc sâu khoảng 20m để thấm nước giữ kết cấu nền đường. Yêu cầu kỹ thuật cao thì những binh đoàn đâu có máy cắm cọc bấc thấm, hỏi mua lại máy cũ của Đài Loan đang nằm nghỉ chềnh ềnh ở bên họ đòi những 142.000 đô la, trả đến 135.000 đô la vẫn lắc đầu.

"Cái khó ló cái khôn", mới bàn nhau mua hẳn máy xúc KOBECO của Nhật chỉ có 72.000 đô la. Rồi đặt gia công đầu cắm trong nước. Tháo gầu xúc ra, dùng lực của máy xúc ấn xuống. Một công đôi việc, khi không cắm bấc nữa thì máy xúc lại làm công việc của máy xúc, vừa rẻ, tiết kiệm được bao nhiêu tiền của mà vẫn bảo đảm kỹ thuật, tiến độ thi công, làm đường 5 theo tiêu chuẩn quốc tế (AASHTO) rất cao. Tổng công ty phải thành lập một Ban Quản lý điều hành riêng đoạn km 30 - km 47 do đại tá kỹ sư Mai Duy Chinh làm Giám đốc. Kỹ sư Trương Đức Giới bảo tôi:

- Không đơn giản là đổ đất, đầm lu dâu, anh ạ. Đất đá cát phải đạt độ ẩm tiêu chuẩn, hơi ướt một tí là càng lu mặt đường càng dập dềnh như cao su. Đang làm gặp mưa là khốn nạn, sẽ phải càng lên phơi hoặc xúc đi thay vật liệu đủ độ ẩm vào làm lại.

Còn chuyện giải phóng mặt bằng mới cơ cực làm sao. Công việc ấy là của chủ đầu tư (PMU5) cơ. Mặt bằng đã giải phóng chỉ là trên giấy tờ, khi bắt đầu làm thì vẫn còn đường dây cao thế đứng ngạo nghễ như thách đố, đường dây thông tin cáp quang, đường ống nước chui ngầm trong lòng đất. Còn lúa đang sắp vào vụ gặt, nỡ lòng nào bộ đội phá lúa của dân.

Nhưng bất ngờ nhất là đào nền đường bắt gặp 230 mộ vô chủ nằm có hàng, có lối ngay ngắn chìm sâu trong lòng đất, chẳng biết chôn cất từ đời nào mà dân địa phương cũng không hay. Thế là lại phải cất bốc, hương hoa. Loay hoay mãi nửa tháng là hơn 200 hài cốt vô danh vẫn phải nằm nơi dương thế. Lính binh đoàn phải phủ vải địa kỹ thuật trắng xóa, che ánh mặt trời và đêm đêm thức trông nom những linh hồn đã khuất. Sấp ngửa chạy đi, chạy lại mãi mới lo xong thủ tục mới mua được đất làm nghĩa địa đưa 230 tiểu sành về với đất.

Lính, Tổng công ty xây dựng Trường Sơn là vậy. Đại tá Thái Sầm, chủ nhiệm chính trị nói rằng: "Còn nhiều việc tương tự như thế mà người lính chúng tôi đã làm. Lúc ấy là lương tâm, là nghĩa tình, là đạo lý chớ phải đâu tiền bạc bán mua?". Tôi ngẫm lời anh Sầm mà càng thấy sâu xa. Phải chăng tầm vóc Tổng công ty "sừng sững" như hôm nay có một phần do lương tâm người thợ lính mà nên.

Bây giờ thì công trình đường 5 làm theo tiêu chuẩn quốc tế đã xong, 6 công trình đấu thầu quốc tế nữa cũng đã hoàn thành. Những tháng ngày gian khó nhọc nhằn, có mất mát hy sinh, có cả sự khốc liệt "dấn thân" vào cơ chế thị trường nữa, họ sẽ không quên. Đi trên con đường lớn, đứng trên công trình trọng điểm lớn tự mình làm ra mới sung sướng làm sao, tự hào làm sao. Những người lính Binh đoàn 12 (Tổng công ty Trường Sơn) lại nhớ về một thuở Trường Sơn xưa... và họ sẽ lại bước tiếp trên con đường mới với một Trường Sơn hôm nay.

Đến với đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh Lịch sử - có một đội quân khá đặc biệt, mà chiến sĩ là những người hoạt động văn học nghệ thuật nói chung, các nhà văn nói riêng (ta hiểu, nhà văn gồm cả người viết văn xuôi, người làm thơ...).

Họ thuộc đủ các thế hệ, từ những người sáng tác trước Cách mạng tháng Tám, trong kháng chiến chống thực dân Pháp, trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đến những người viết trẻ trưởng thành ngay trong khói lửa của những năm kháng chiến chống Mỹ. Họ là những nhà văn đủ các lứa tuổi, đánh giặc bằng cây bút là chủ yếu, hoặc cũng có thể là người lính chiến thực thụ được thực tiễn kháng chiến đào tạo, trở thành nhà văn ngay từ trong công việc chiến đấu và phục vụ chiến đấu của họ, trên con đường ấy.
Ta có thể nhìn lại và thấy rất rõ những nhà văn - chiến sĩ này.

Làm thơ từ gần bốn chục năm về trước, đến 1973, trong một chuyến đi trên đường Hồ Chí Minh, nhà thơ Tố Hữu có bài thơ dài “Nước non ngàn dặm”. Ở đó, khí phách hiên ngang của con đường, dũng khí của những người lính, sức mạnh của kháng chiến hiện ra với nhiều cung bậc, nhiều sắc thái. Chính ở đây đã nảy sinh những ý thơ, những câu thơ vào loại hay nhất trong kháng chiến chống Mỹ, và cũng là những ý thơ, những câu thơ vào loại hay nhất của Tố Hữu.


Nhà thơ Huy Cận, trong nhiều bài thơ, nhìn đường Hồ Chí Minh từ những góc độ khác nhau, và có lần đặc tả cây cối Trường Sơn trong cảnh bom đạn tàn phá - mà ở đây cây không chỉ là cây, cây còn là hình ảnh tượng trưng cho con người, cho kháng chiến:

.

Nhà thơ Tế Hanh, đầu năm 1975 mới có một chuyến đi lâu ngày trên đường Hồ Chí Minh, đã để cảm xúc của mình đi theo "mùa xuân" của người chiến sĩ ở đây, với “trăng rừng" và cây cối, cỏ hoa ở đây, với những em học sinh trong một trường học và những người lính ở khu kinh tế vùng mới giải phóng, và với cả những liệt sĩ ở một "nghĩa trang giữa rừng".

Nhà thơ đã dùng một thứ thơ nhật ký cốt ghi lại cảnh và người lần đầu được gặp chiến trường. Chẳng hạn, một trạm đón tiếp "dựng giữa rừng sâu - Cạnh dòng con suối lớn" mà ở đó "các đoàn vào đoàn ra - Được chăm nom từng bữa - Người ốm yếu tuổi già - Nước đun sôi tắm rửa". Cán bộ, chiến sĩ gái trai ở đây thì:

Nhà văn Nguyễn Đình Thi, tác giả của những bài hát nổi tiếng trước cách mạng: Diệt phát xít, Người Hà Nội..., tác giả tiểu thuyết Xung kích và nhiều truyện ngắn viết trong những ngày đi với bộ đội thời chống Pháp, tác giả các tiểu thuyết Vào lửa, Mặt trận trên cao viết trong những ngày đi với bộ đội thời chống Mỹ, đã có những trang đầy ấn tượng trên đường Hồ Chí Minh - mà bài thơ Lá đỏ là tiêu biểu. Nhà thơ gặp một cô gái chiến sĩ giữa một khung cảnh bát ngát, hùng vĩ "trên cao lộng gió - Rừng lạ ào ào lá đỏ và:



Lời thơ khi thơ mộng, lúc hùng tráng đã được phổ bằng giai điệu đẹp của nhạc, tạo một ấn tượng rất mạnh cho người nghe.

Nhà văn Nguyễn Minh Châu sau nhiều lần khoác ba lô đến các nẻo đường Trường Sơn đã có truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng và tiểu thuyết Dấu chân người lính được coi như những tác phẩm xuất sắc nhất của anh những năm chống Mỹ. .

Nhà văn Nguyễn Trọng Oánh, đi trên đường Hồ Chí Minh đã có một loạt bài thơ, như Đường ra tiền tuyến gặp bạn thơ quê hương, Buổi chiều trên đỉnh Trường Sơn... Con đường này tạo cho nhà thơ khí thế xung trận:

.

Phải chăng, từ khí thế này mà nhà văn đã bám trụ liên tục mười năm ở chiến trường miền Nam, để có nhiều tác phẩm, trong đó bộ tiểu thuyết hai tập Đất trắng là một thành công nổi bật.

Nhà văn Nam Hà cũng sống và viết gần mười năm ở chiến trường khu 6 (cực nam Trung Bộ), đã in gần hai mươi quyển sách gồm ký sự, truyện ngắn, tiểu thuyết... nhưng được người đọc biết nhiều hơn cả lại là từ một bài thơ - bài Chúng con chiến đấu cho Người sống mãi Việt Nam ơi. Đó chính là bài thơ được khởi đầu bằng nguồn cảm hứng trên đường Hồ Chí Minh.

Đã có lần, Nam Hà tâm sự: "Tên bài thơ, ý tưởng từng đoạn thơ cứ dần dần hình thành. Trong suốt một trăm ngày vượt Trường Sơn, tôi đã làm được một số đoạn". Gần ba năm sau đó, khi đã ở chiến trường khu 6, mạch của bài thơ được khai thông, và Nam Hà chỉ viết trong hai giờ là xong. Bài thơ của anh đã một thời vang lên nhiều lần trên Đài tiếng nói Việt Nam và như một tiếng kèn hùng tráng thúc giục mọi người ra trận.

Các nhà văn khác như Chu Văn, Đào Vũ, Vũ Bão cũng đều có những chuyến đi dài ngày vào Trường Sơn; sau các chuyến đi ấy đều thấy những tác phẩm có tiếng vang và đáng ghi nhớ trong đời văn của các anh. Chu Văn có tập truyện ngắn Hương cau, hoa lim. Đào Vũ có tiểu thuyết Con đường mòn ấy (đã in lần thứ hai). Vũ Bão có một loạt tập truyện và ký: Khe Tre, Qua Hướng Hóa, Xe tăng ta.

Nhưng phải nói đến lớp khá đông nhà văn trẻ, sinh trước và sau Cách mạng tháng Tám mấy năm, trưởng thành trong chế độ mới. Họ đã đem vào Trường Sơn một tiếng nói nghệ thuật trẻ trung, mới lạ. Những ngày ban đầu là sự hồn nhiên, và lãng mạn của tuổi học sinh trong giọng điệu và suy nghĩ. Nhà thơ Anh Ngọc thấy:



Anh lính trẻ ấy rất có thể là chính tác giả. Và những câu thơ này là ở trong bài Cây xấu hổ được giải thưởng trong một cuộc thi thơ của báo Văn nghệ thời bấy giờ. Bài Thơ vui tặng con của anh cũng như vậy:



Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm khi "vào mặt trận", cái chú ý đầu tiên của anh chưa phải bom đạn, mà là lúc "ve đang kêu”. Trên đồi chốt, trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu, người chiến sĩ trẻ trong thơ anh vẫn:



Nhưng rồi cùng với chiều dài của thời gian, cùng với sự ác liệt xảy ra khắp không gian Trường Sơn, hiện thực sẽ được phản ánh một cách đầy đủ hơn, ở chính thơ của hai anh, và của nhiều nhà thơ khác.

Nguyễn Đức Mậu trưởng thành về cả hai phương diện người lính và nhà thơ chính là từ những ngày đi Trường Sơn (cả Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây). Người đọc còn nhớ, mấy năm đầu của thập kỷ 70, trên báo Nhân dân thấy rất hay đăng những bài thơ Nguyễn Đức Mậu dưới tiêu đề Thơ bộ đội. Và sư đoàn của Nguyễn Đức Mậu đã là cảm hứng cho Trường ca sư đoàn, trong đó có những câu ghi được những nét "đặc tả" trên đường hành quân thần tốc của những người lính tiến về Sài Gòn, trong những ngày tổng tiến công chưa đến mùa xuân đại thắng l975:



Nhà văn Lê Lựu vào Trường Sơn với tư cách phóng viên mặt trận. Ngoài truyện ngắn anh có tiểu thuyết Mở rừng. Ở đó hiện ra những chiến sĩ - những người con trai, những người con gái - từ nhiều cảnh ngộ, nhiều tâm trạng đến với chiến trường, và tác giả chứng minh rằng những tổn thất ở hậu phương, những gian lao ở tiền tuyến chỉ càng làm tăng thêm quyết tâm chiến thắng của họ.

Nhà văn Triệu Bôn đi Quảng Trị, vào Tây Nguyên, đến miền đông Nam Bộ. Dù viết văn đã khá lâu, nhưng chuyến vượt Trường Sơn năm 1969, với truyện ngắn Đường chân trời viết lúc ấy, anh mới làm người đọc thực sự chú ý và Triệu Bôn thường nói: chỉ từ chuyến đi này, anh mới ý thức rằng mình đang là người viết văn.

Cây bút trẻ Nguyễn Thị Như Trang lúc bấy giờ con còn nhỏ vẫn quyết đi Trường Sơn, và sau đó tiểu thuyết đầu tay của chị - Khoảng sáng trong rừng - dài trên 400 trang ra đời. Nguyễn Thị Như Trang lấy việc mở rộng một cung đường Trường Sơn vào đầu mùa khô năm 1971 của một đại đội chủ yếu là nữ thanh niên xung phong, để thể hiện khí thế của thanh niên trong một công việc tưởng là buồn tẻ, đơn điệu như: quan sát máy bay địch trên chòi canh, chở đạn đến trận địa pháo, phá bom nổ chậm, chống lầy.

Nhà văn khẳng định: với những người con trai con gái ở đây "mọi nỗi lo lắng và niềm vui đều xuất phát từ sự sống còn của một con đường ra tiền tuyến", và cũng muốn mọi người cùng cảm nhận điều này: Trường Sơn không chỉ là nơi thử thách mà còn làm nảy nở những tình cảm cao đẹp của con người, trong những tháng ngày gian khổ.

Nhà văn Dương Thị Xuân Quý, hy sinh năm 28 tuổi, để lại nhiều trang Nhật ký chiến trường ghi lại rất tỉ mỉ chuyến đi trên đường dây 559, từ ăn uống: tắm giặt đến hành quân, ốm đau... mà đối với một chiến sĩ nam giới đã gian khổ, nỗi gian khổ lại tăng gấp bội đối với một người phụ nữ. Tình cảm chân thành của Dương Thị Xuân Quý như hiện ra ở từng dòng chữ, để nói một cách trung thực nỗi nhớ thương da diết đứa con thơ đang gửi lại ngoài Bắc, ý chí quyết cùng đồng đội vượt khó khăn đến chiến trường, và nỗi day dứt chưa có được những trang viết ghi lại cảnh và người trong chiến tranh.

Tuy nhiên, trong lớp nhà văn trưởng thành từ chính khói lửa của những năm chống Mỹ, người được đường Hồ Chí Minh rèn luyện, và nói được tiếng nói nghệ thuật đặc sắc nhất về đường Hồ Chí Minh, về Trường Sơn, về cuộc kháng chiến với phong cách mới, và rất nổi tiếng lúc bấy giờ, là Phạm Tiến Duật. Anh sinh viên Đại học sư phạm này làm thơ từ những năm còn ngồi trên ghế nhà trường, nhưng chỉ đến lúc được làm một chiến sĩ trên đường Trường Sơn, với một thời gian dài đến tám năm, trong mười bốn năm ở quân ngũ, thơ Phạm Tiến Duật thời kỳ này tạo được ấn tượng mạnh.

Chẳng hạn, Qua một mảnh trời thành phố Vinh là tiếng nói bình tĩnh, tự tin của con người trước thắng lợi giữa một nơi đạn bom ác liệt, Gửi em - cô thanh niên xung phong là tình cảm thắm thiết với những người con gái đã hy sinh tuổi xuân của mình cho sự nghiệp xây dựng và nuôi dưỡng con người dẫn ra chiến trận. Bài thơ về tiểu đội xe không kính là một tiếng nói lạ, ca ngợi những người lái xe - một lực lượng chủ yếu của con người vận tải chiến lược này.

Có nhà nghiên cứu cho rằng: trong kháng chiến chống Mỹ có hai "trường phái thơ", mà khác với trường phái kia, Phạm Tiến Duật là trường phái "tìm cái đẹp từ trong các diễn biến sôi động của cuộc sống". Đúng như vậy. Có điều cần nói rõ là cuộc sống ở Trường Sơn, ở chiến trận, chứ không phải cuộc sống ở một nơi nào khác.

Những bài thơ nói trên, và nhiều bài thơ nữa của Phạm Tiến Duật không thể có được, nếu anh không hòa mình trong cuộc sống và cuộc chiến dấu của đồng đội ở đấy

Và giải nhất cuộc thi thơ của báo Văn nghệ năm 1969 - 1970 tặng cho một chùm thơ của Phạm Tiến Duật là một sự đánh giá đúng đắn và có ý nghĩa.

Có thể nói, không có đường Hồ Chí Minh thì không có Phạm Tiến Duật.  

Còn có thể kể được rất nhiều các nhà văn khác gắn bó với đường Hồ Chí Minh ít hay nhiều. Chẳng hạn, nhà văn Phạm Hoa - một cây bút chuyên viết truyện ngắn và là một tên tuổi quen biết với bạn đọc từ sau 1975, nhưng những truyện đầu tay anh viết lúc mới "vào nghề", đăng ở tạp chí Văn nghệ quân đội và một số báo chí khác chính là được viết từ Trường Sơn, khi anh đang là một chiến sĩ lái xe. Chẳng hạn, các liệt sĩ Nguyễn Mỹ, Nguyễn Trọng Định, v.v... hy sinh lúc còn rất trẻ, ngoài những bài thơ khác, còn có những bài thơ về con người và mảnh đất Trường Sơn những ngày đầu chiến tranh với cái nhìn vừa hiện thực vừa lãng mạn. Rồi Chính Hữu, Nguyên Ngọc, Xuân Thiều, Hải Hồ, Phạm Ngọc Cảnh, Xuân Sách, Thu Bồn, Ngô Văn Phú, Hữu Thỉnh, Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Trần Ninh Hồ, Bùi Bình Thi, Khuất Quang Thuỵ, Trần Mạnh Hảo, Duy Khán, Trần Nhương, Liên Nam, Cao Tiến Lê, Thao Trường, Dương Trọng Dật, Nguyễn Việt Phương, Trọng Khoát, v.v...

Nhớ lại tác phẩm của một số nhà văn trong rất nhiều nhà văn đã gắn bó với đường Hồ Chí Minh như trên đây, chúng tôi chỉ có thể đưa ra một cái nhìn còn có phần phiến diện. Trong những năm tháng mà "toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến", "tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", một số người cầm bút đến với Trường Sơn, đi trên đường Hồ Chí Minh nhiều không thể kể hết. Đó là chưa nói đến không ít nhà văn quen biết với người đọc bây giờ, thời còn ở Trường Sơn, họ chưa được biết đến như một nhà văn, đơn giản vì bấy giờ họ chưa sáng tác hoặc đã sáng tác nhưng chưa có gì nổi bật. Những dẫn chứng từ tác phẩm của các nhà văn ở đây cũng chỉ là đôi nét chấm phá sao cho có thể phản ánh một cách tương đối đa dạng hiện thực đã diễn ra trên con đường lịch sử này.
Có điều rất cần lưu ý là, phải đặt những tác phẩm ấy vào thời điểm chúng ra đời mới thấy hết giá trị to lớn của chúng, mới thông cảm với những gì còn bất cập trong những dòng chữ, những trang sách ấy.

Thật ra, tác phẩm của nhiều nhà văn viết về đường Hồ Chí Minh đủ sức để một số người, thậm chí để một số tác phẩm cần có những bài viết riêng, những công trình nghiên cứu riêng. Giới thiệu các nhà văn và tác phẩm ấy ở đây chúng tôi chỉ muốn nhìn nhận một khía cạnh nữa trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, và để thấy sức mạnh mà Đảng ta đã huy động cho cuộc kháng chiến: một sức mạnh tổng hợp, mà đường Hồ Chí Minh là nơi đã rèn luyện, đã đào tạo nhiều nhà văn, đã để lại trong họ một ấn tượng cực kỳ sâu đậm.