Lịch sử Quân sự Việt Nam

Kỷ niệm giải phóng thủ đô năm nay gợi cho tôi nhớ lại những kỷ niệm Hà nội những năm tuổi thơ. Tôi gửi tâm  sự của  những  người cựu binh phố tôi về phố Hàng Bột xưa ấy.
----------------------------------------------------------------------------------------------
Kỷ niệm về quê hương, tuổi thơ vẫn theo cùng Những người lính ra trận - Về con phố Hàng bột tuổi thơ & những người lính cùng phố để cùng nhớ lại một thời ấy. Và  người lính Hà nội luôn hướng  về  :
                  Từ thủa mang gươm đi mở cõi
                  Ngàn năm thương nhớ đất Thăng long

  CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA

4 thằng Chúng tôi là lính Hàng bột – Qủang trị  thời 72 –   cái giai đoạn khốc liệt  của cuộc chiến.
 Lính Hàng bột thời đấy cũng có nhiều, nhưng  vì phố  lúc đó phân vùng thành các  “ bang “  khác nhau, bang tôi đóng góp  4 lính.
 “Bang ‘ của chúng tôi nằm từ ngã tư Cát linh đến  đầu phố Phan văn Trị - bên đối diện là xí nghiệp dược phẩm  trung ương . Đầu phố  thuộc “Bang “ khác , rồi  “bang “ Văn Hương  hay Văn chương  rồi phía đầu Ô chợ dừa thì tôi  không  có quan hệ.
Chúng tôi trạc gần tuổi nhau, có hai thằng tên là Tuấn, tôi và thằng Phương “ lùn”-  Nhà của 4 thằng đều ở bên dãy số chẵn - HÀNG BỘT Tôi gọi Tuấn  ở  số nhà 90  là Tuấn “ Bột” còn  thằng Tuấn “ Sữa’  ở  số 138 gần phố  Đoàn thị Điểm  . Cả hai thằng  Tuấn đều trắng trẻo , được chiều từ bé.  Nhà Tôi ở đoạn giữa hai thằng Tuấn, còn  Phương thì ở cuối đoạn , gần Phan văn Trị.
 “ bang” phân là theo ranh giới thời đi học,  do chơi - học với nhau từ nhỏ nên tự nhiên thành ra  ranh giới như vậy chứ chẳng có “ anh, chị” nào đứng ra thành lập hay “xưng hùng xung bá “ tại các  vùng này ,  lâu dần được coi là các “ bang” riêng.
Nói gì chứ chơi với nhau từ nhỏ  với các trò : đánh xèng, đánh khăng, trốn “ ù’  ... rồi lớn lên thì đá bóng – Con gái thì nhảy dây, nhảy ngựa rồi cùng theo học một trường hay một lớp cũng tạo ra sự gắn bó tự nhiên, tụ tập tự bảo vệ nhau khi có va chạm hay xích mích với những “ bang” khác.
 Thời chúng tôi cũng có xung đột nhưng không có trận đánh nhau nào mà người lớn phải can thiệp . Nói  vậy là chỉ  khoanh trong đám trẻ con  vui  chơi, học hành chúng tôi thôi chứ các “ anh chị “ trong xóm ngõ thì cũng nổi tiếng đấy.  Điểm danh vài ngõ cho vui : Ngõ  thông phong, ngõ Văn hương,  Văn chương, Huy văn . Bên kia là ngõ Hàng bột, Thịnh hào 1-2-3, ngõ Quan thổ .
Tôi với thằng Phương cùng học với nhau từ lớp “vỡ lòng” – giờ gọi là lớp 1 rồi học cùng cấp 1 cho đến khi bắn  phá  năm 64- mỗi thằng sơ tán đi một ngả.
Lớp vỡ lòng của tôi còn học ở cái đình Hàng bột do thày giáo trường làng dạy. Thày rất nghiêm, có cái thước kẻ rất dài để kẻ bảng đồng thời làm cái roi để dọa những thằng viết bẩn và xấu mà thày nói mãi chẳng nghe. Nhẹ thì bị thầy phạt, còn nạng thầy bắt ngửa tay ra – đét 1 đến 3 cái vào tay cho nhớ. Kể cũng tội vì thời đấy chúng tôi chỉ có giấy kẻ ngang chứ kẻ ô vuông cũng hiếm còn làm gì có chữ mẫu ở đầu dòng như học sinh lớp 1 bây giờ  .  Cứ nhìn chữ mẫu của thày trên bảng mà viết . Mỗi hôm phải có vài thằng bị “ đét”,  Thằng Hòa cạnh nhà tôi thì “ đét”thường xuyên , tôi chưa bị thày đánh , chỉ nhắc nhở còn thằng Phương “ lùn’ thì viết xấu nhưng cũng không bị đét- chúng bạn thầm thì là thày “nương” nó vì thày ở thuê  nhà  mẹ nó. Nghe thằng nào nói thế nó xị  mặt rồi nổi khùng lên , chúng tôi lại phải can ra.
Suốt thời gian chiến tranh, tôi và thằng Phương trôi dạt, chả gặp nhau lần nào .  Hòa binh, gặp lại nhau thì hóa ra đều là lính, rồi cũng vào –ra chiến trường Quảng trị - cũng may là còn trở về lành nguyên trở về-  rồi còn tiếp tục đi học nữa.
Hồi nhỏ cả bọn không biết nhiều về con phố của mình – không thấy người lớn kể lại. Giờ phố đã đổi nhiều còn nhóm lính cựu  chúng tôi đã gần U60 rồi,– hầu như người cũ đã chuyển chổ ở.
Còn  những ai biết về  lịch sử con phố ấy?  Lính Hàng bột kể lại cho nhau cho đỡ nhớ
Hàng Bột xưa là con đường kinh lý Bắc Nam, nó qua Ô Chợ Dừa  lên Văn Miếu rồi  sang Cửa Nam – Cửa phía Nam của thành Thăng Long. Nó  thuộc địa phận kinh thành cũ nhưng ở vòng ngoài mà  ÔChợ Dừa  là một trong các cửa ô để vào Thăng long xưa
 Từ Ô chợ dừa đi vào,  phố Hàng Bột đi qua đất  của các thôn -  phía tây  là các làng : Dũ Hậu , Tiên Thù ,Cận Tú Uyên đều thuộc tổng Yên Thành ,huyện Vĩnh Thuận.
Phía đông là các làng : Xã Đàn ,Huy Văn ,Hương Miến đều thuộc tổng Hữu Nghiêm , huyện Thọ Xương .

Đến giữa thế kỷ 19, nhà Nguyễn đổi lại tên các thôn. Phía Tây : Làng Dũ Hậu,Tiên Thù sát nhập vào  Thịnh Hào . Cận Tú Uyên sát nhập vào thôn Yên Trạch .
Thịnh Hào và Yên Trạch đều thuộc thuộc tổng Yên Thành  thuộc huyện Vĩnh Thuận .
Phía Đông:  thôn Huy Văn sát nhập với Hương Miến thành thôn Văn Hương - tổng Hữu Nghiêm  đổi tên là tổng Yên Hòa  thuộc huyện Thọ Xương .
Như vậy Hàng Bột là đường ranh giới của hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận .
Các địa danh  xưa : Xã đàn, Huy văn, Văn hương, Yên trạch ( An trạch ) vẫn còn đến  giờ.
Thời Pháp đến năm 1945 địa giới phía nam thành phố Hà Nội chỉ đến con  Đường 221, một đường nhỏ  gần sát nhà thờ Hàng Bột. Do Hàng Bột đất đoạn dưới không thuộc quản lý của thành phố nên không được mở mang, vẫn chỉ là con đường cái hàng tỉnh từ Hà Nội vào Hà Đông, cũng chưa phải một đường phố chính thức..
 Con đường  ngoại ô đi vào tỉnh lỵ Hà Đông này thường chỉ sầm uất người và xe cộ đi lại vào những ngày trong tháng có phiên chợ Tơ.
 Hàng Bột trước năm 1945 ,về mặt hành chính gồm hai  hai bộ phận ;
 Phần đất nội thành từ đầu phố giáp với Hàng Đãy ( Duvillier)-nay là phố  Nguyễn Thái Học, qua phố Quốc Tử Giám đến dưới ngã rẽ vào ngõ Thông Phong .
Phần đất ngoại thành kể từ:  ngã ba phố Phan Văn Trị ( bên số chẵn)- còn bên kia là ngõ 83 (bên số lẻ -nay là Xí nghiệp  Duợc Phẩm )  đến Ô Chợ Dừa .  
Phần phố thuộc  đất nội thành  thì bản đồ địa chính ghi là Rue Soeur  Antoine – Phố Xơ Angtoan- còn phần  nằm trên  đất ngoại thành không có tên nhưng để tiện giao dịch- thư từ người ta cứ viết là phố  XơĂng Toan kéo dài ( Rue Soeur Antoine prolongée ) .
Còn dân không phân biệt cứ gọi chung  là phố  Hàng Bột .
( Phố Hàng Bột có khi còn gọi  là Voie Soeur Antina – đường Xơ Ăng toan – Voie  là những đường phố chưa thành là phố.)
Đường  tàu điện Bờ Hồ -  Hà đông, lúc mới khánh thành ngày 10/11/1901 chỉ chạy đến Thái Hà ấp ( Đối diện trường đại học công đoàn ).Từ Bờ hồ  tàu chạy dọc Hàng Bông sang Cửa Nam, theo đường Sinh Từ (nay là Nguyễn Khuyến) rẽ sang Văn Miếu rồi ra đường Hàng Bột.
 Đến năm 1903,  tuyến Cửa Nam – Sinh Từ - Văn Miếu bỏ , tàu chạy theo phố Hàng Đẫy - nay là Nguyễn Thái Học - tới góc Văn Miếu thì rẽ sang Hàng Bột và tồn tại đến tân sau này.  năm 1988 theo dự án giao thông mới, đường tàu bị dỡ bỏ đi.  ( Còn tiếp )

                  Từ thủa mang gươm đi mở cõi
                  Ngàn năm thương nhớ đất Thăng long

  CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA

          NHỮNG BỨC ẢNH VỀ PHỐ HÀNG BỘT   
 ---  Theo  bài viết  :  CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA ---      (  Ảnh chụp và ảnh từ  tư liệu )

Bản đồ phố Hàng Bột hiện nay với các địa danh trong lịch sử : Quốc tử Giám, ngõ Thông phong, Văn Hương, văn Chương, Huy văn, Xã đàn, Khâm thiên....
Bên phía Tây :  Hàng Cháo, Ngõ Hàng bột,  An trạch ( yên trạch ), Nhà thờ Hàng bột, Thịnh hào, Quan thổ ...

      (http://farm7.static.flickr.com/6049/6263004414_43bf8877d0_b.jpg)

Phố hàng Bột xưa – con đường nhỏ  với đường tàu điện Bờ hồ - Hà đông chạy giữa phố, xe kéo tay chở khách . Dân Hà thành với trang phục nam : khăn xếp – áo dài .

      (http://farm7.static.flickr.com/6053/6263001238_9890d1855e_z.jpg)

Phố Tôn Đức Thắng – Hàng Bột ngày nay với đường tấp nập xe cộ và người. Ảnh ngã tư Hàng Bột- Quốc tử Giám – Cát linh. Đường có rào chắn phân luồng- đèn xanh , đèn đỏ. Nhà xây cao tầng  - Chỉ còn đồn Công an ở góc ngã tư ( nhà màu vàng) là nguyên từ những năm 60.

(http://farm7.static.flickr.com/6041/6263001248_dc7da44702_b.jpg)

 Ảnh đoạn phố   Hàng Bột chạy  dọc theo Vườn hoa Giám lên phố Nguyễn Thái học. Cả gia đình  đứng chờ tại  bến xe  buýt. – trước đây cũng là bến tàu điện  Hà đông -Bờ hồ.

(http://farm7.static.flickr.com/6053/6263001252_b4a26b2626_b.jpg)

     Phố HÀNG BỘT Ngày Nay đã Khác XƯA  nhiều lắm .....

Chuyện về cái đêm 30/9/72 của bác Luân vẫn còn một phần cuối nữa chứ nhỉ?

Tôi thấy phục các bác ở Quảng Trị là các bác nhớ địa hình và tọa độ quá, dù đã mấy chục năm rồi. Mò ra được đúng cả cái sườn núi đã ngồi nghỉ chân năm xưa thì thật quá nể.

Những chỗ năm xưa, tôi chỉ nhớ được các bản dân. Còn từ đó đi ra xa qua núi rừng nó thế nào thì chịu không thể nhớ được chính xác.

@ Trinhsat,
 Chào Lính " trinh sat'.  Chuyện ngày chúng tôi ăn bom B52 ấy thì những ngừoi lính  chiến đều đoán ra khúc xương  phải nuốt - thương binh liệt sỹ  làm thế nào ?   Đồng đội hy sinh  thì người sống cố phải làm những việc  có thể -để  không ân hận. 
 Chắc cũng Nhờ cái " lòng người lính " nên chỗ đường tăng ấy còn bị bom ném nhiều lần nhưng những ngôi mộ liệt sỹ chúng tôi chôn ( theo nghi lễ của lính) không  hề bị bom xới.  Nó còn khắc sâu đến giờ- tôi kể ra vì nó là kỷ niệm đẫm máu của C tôi và tôi sẽ còn tiếp câu chuyện cùng vớ đi tìm cái địa điểm ấy , ít nhất là trên bản đồ ( đang tìm chứ lính đánh nhau có biết tọa độ nào đâu ? )  Dựa Nhờ vào các liệt sỹ hy sinh  nay đã quàn về nghĩa trang liệt sỹ của xã thì biết địa điểm ấy gần NTLS Mai lộc - thuộc Cùa - Cam lộ. Tìm lại để viết về ngày đẫm máu ấy - Nó đã ảnh hưởng đến C tôi - có " Dớp"   là đầu não sẽ bị diệt  ??? (  còn  1 ông CTV nữa hy sinh tiếp)
Hen " lính " trinh sat"  vì vừa rồi kỷ niêm GP thủ đô  nên làm 1 bài kỷ niệm Hà nội -  không " xếp gạch" đành chen ngang  tí tý mà  ;).

   CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA  (2)

Mấy lính chúng tôi ở Hàng Bột  vào thời cuối 5X đầu 6X.  tôi nhớ lúc đi học vỡ lòng đầu 60 thì mấy thằng “ lính Hàng bột”  nhà  đã ở các địa chỉ đó rồi.
Hàng Bột lúc ấy vắng vẻ, con đường nhựa nhỏ  có đường tầu điện chạy qua . Đoạn từ đầu phố Nguyễn thái học qua Phan văn Trị  đường tàu  chạy giữa phố, còn  từ nhà thờ Hàng bột xuống đến  đầu Ô  ( Ô chợ dừa)  tàu chạy sát vỉa hè bên phía nhà thờ. Vỉa hè  thời ấy  hầu hết là  đường đất,  khá rộng - hai bên đường trồng cây. Đoạn phố “ bang “ tôi trồng cây Me xen có một vài cây bàng. Mùa hè  me nở chùm hoa vàng rực, đám trẻ con  bẻ hoa và quả để chơi “ đồ hàng “. Với cái vỉa hè rộng, lũ trẻ chúng tôi ngoài giờ học tha hồ chơi các trò của thời ấy : đánh bi, đánh xèng,  đánh khăng …, buổi tối chơi trốn tìm trốn ù.  Bố mẹ đi làm,   sau một  thời gian  đủ để  dọn nhà  là  lại gọi nhau ra chơi- đến gần trưa thì ai lại về nhà nấy để nấu cơm, hay trông em. Cũng có hôm mải chơi quá giờ, có đứa bị gọi về,  cả bọn cũng tự giải tán vì biết đã đến trưa rồi.
Đến giữa hè , sau khi chơi chán nhờ bóng mát của cây bàng thì rủ nhau ném, trọc  những quả bàng chín  để ăn. Gè hạt bàng lấy nhân, nhớ cái  nhân bàng sao nó bùi mà thơm vậy ! Giờ thì đô thị hóa, vỉa hè lát gạch trọc lốc  phơi ra nắng, chả còn cái cây nào,  được cái khoe  ngay  mặt  cửa hàng  ra  phố, dễ cho kẻ bán -người mua.
Phố Hàng bột giờ đã đổi tên là Tôn đức thắng. Phố  xưa, nhà cửa đã xây cao tầng,  cửa hàng san sát  nên  để phù hợp  giao thông nội đô,  đường tàu điện đã dỡ bỏ, xén  hai bên vỉa hè để mở rộng  rồi chia đôi làm hai làn đường  xe chạy. Con phố vẫn là trục đường  từ nội thành nối ra quốc lộ số 6 đi Hòa Bình nên lúc nào cũng nượp người và xe cả ngày làm việc lẫn ngày nghỉ.
Ngoài các  địa danh phố - phường,  từ khi hình thành Hàng bột  đã gắn với 5  điểm lịch sử,  từ quá khứ đến hiện tại. Đầu phố là Vườn Giám trong quần thể  Văn miếu-Quốc tử Giám, cuối phố là  cửa Ô  của Kinh thành - Ô Chợ Dừa  dẫn ra Đàn Xã Tắc -ngay phía ngoài Ô.  Giữa phố  là Chùa Huy Văn và  nhà thờ Hàng Bột.                                     Vườn hoa Giám chạy dọc từ đầu phố đến ngã tư Quốc tử Giám – Cát linh  thuộc Văn Miếu – Quốc tử giám.. Văn Miếu được xây dựng năm (1070)  thời vua Lý Thánh Tông Năm 1076, Lý Nhân Tông lập trường Quốc Tử Giám ở bên cạnh Văn Miếu. Vườn Giám chính là nơi nghỉ ngơi, tổ chức các hoạt động- sinh hoạt sau giờ học của các học trò Quốc Tử Giám.
Với Đàn Xã Tắc – Lập từ thời vua Lý thái Tông 1048 – một di tích quan trọng bậc nhất của kinh thành Thăng Long xưa - ngay đầu Ô Chợ Dừa ), thờ  Thần Đất và Thần Nông  hai vị thần của nền văn minh lúa nước. Vua cho xây dựng đàn Xã Tắc để làm lễ tế thần Đất, thần Lúa hàng năm,  tôi hình dung thấy ngay từ thời Lý đã có một trục đường từ kinh thành Thăng long qua Quốc tử Giám đến cửa Ô rồi đến Đàn xã Tắc. Lúc xưa ấy tuy Con đường chưa mang  tên  Hàng bột nhưng nó chính là nền móng của Hàng bột vào những thế kỷ sau này.
Nhìn cái bản vẽ Thăng Long xưa rồi đối chiếu với bản đồ Hà nội cuối thế kỷ 18 và với cái Hà nội gần đây . Còn đó Hoàng thành với khung chấm màu vàng,  Văn Miếu –Quốc Tử Giám màu xanh, rồi cái CỬA “ Ô chợ Dừa “ – nối với các địa danh ấy là con đường đất Hàng bột mà các vị Vua quan đi vi hành -  biết bao những dân Kẻ Chợ đã Mưu sinh trên con đường ấy,  qua  nhiều thế kỷ cho đến hôm nay _
Phố Hàng bột thân yêu của những “cựu binh Hàng bột “ được hiện lên trên bản đồ .  Và những địa điểm lịch sử gắn với phố của CỰU BINH Hàng bột ấy đây ;

           (http://farm7.static.flickr.com/6060/6282358836_ef8c0d1928_z.jpg)
                     Ban đồ QTG- Hàng bột (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6282358836/)
 
Ngắm nhìn Hà nội xưa và nay,  được so sánh  trên  ảnh. Nhắc tôi nhớ đến  các giai đoạn  khác nhau của lịch sử,  lúc thăng  lúc trầm  với con phố của chúng tôi vẫn hiện về  trong những ngày tháng đi chiến đấu -

           (http://farm7.static.flickr.com/6238/6282358840_41113a5bbc_z.jpg)
                      Ban do HA NÔI (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6282358840/)

         ( Còn tiếp )

      

Vườn Giám  gắn với  trường  học Quốc gia của các triều đại phong kiến Việt nam trước thời nhà  Nguyễn. Những kỳ thi của Triều đình được  tổ chức tại Quốc tử Giám với sỹ tử từ các làng quê  - tỉnh thành  hội tụ về đây. Với lều chõng - ống giấy - nghiên mực tàu  thì nơi  tụ họp, gặp gỡ và  hàn huyên trước và sau kỳ thi  của sỹ tử ấy là Vườn Giám.  Số phận của  Vườn Giám cũng  chìm nổi theo thời gian  của lịch sử.
Theo những người sống những năm 40- 50, đây là vùng đất trũng nên có giai đoạn  bị bỏ hoang.  Đến thời thị trưởng Hà nội 50-53,  cho đổ đất tôn nền vườn Giám và  dự định tu sửa vườn,  chưa xong thì  giải phóng  Thủ đô.   
Hà nội sau tiếp quản,  một thời gian  phần Vườn Giám chạy dọc từ đầu phố đến ngã tư Quôc tử Giám – Cát linh được dùng tạm để họp chợ -  có tên là chợ Giám.  Năm 1958, khi tôi chuyển về Hàng bột đã có chợ ở đấy rồi.  Hàng sáng  Mẹ sai tôi cầm chiếc Camen nhôm đưa đến cho hàng thịt của bác Minh ở ngay đầu chợ -  đến trưa tôi lại ra  chỗ  Bác lấy Camen về - trong đấy  để sẵn thức ăn cho cả nhà.
Khoảng năm 59 chợ Giám rời vào chợ tạm ngõ Thông phong, phía sau Hồ Giám – chỗ này  đất hẹp nên chỉ có một số  gian hàng chuyển về đây, một phần chợ chuyển đến khoảng đất trống chỗ khu chợ Ngô sỹ Liên bây giờ để trả lại  làm vườn hoa.  Chợ Giám trong ngõ  Thông Phong sau cũng bỏ đi , chỉ còn  chợ Ngô sỹ Liên  vẫn  tồn tại đến giờ
Vườn Hoa Giám được  tu sửa, trồng  thảm cỏ và cây  từ đấy. Nó  thành nơi đi dạo,  vui chơi của trẻ con, hóng mát và thể dục của người lón suốt từ năm 60 .
Những năm cấp 1, tôi thường đi  học sớm để ra vườn Giám câu Kiến “ chọi”. Những chú kiến đen  to và dài gấp đôi hạt thóc với cặp râu dài rất thích ăn lá cỏ mật.  Lấy một ngọn cỏ mật rồi khẽ luồn nhẹ vào trong tổ, chừng vài phút sẽ thấy  lá cỏ lay động. Cái giống kiến này thấy mùi cỏ mật là chúng sẽ dùng hai cái nanh như gọng kìm cặp lấy nhánh cỏ rồi lôi vào trong tổ. Đến khi ấy chỉ cần kéo nhè nhẹ sẽ lôi chúng ra khỏi tổ vì nó phàm ăn,  bắt được rồi mà nó vẫn chưa nhả  noạn cỏ  ra..
Bắt được Kiến “ chọi’, cấu cái ngòi ở  phần đít của nó rồi bỏ hai con vào cái lọ thủy tinh chúng sẽ ôm lấy nhau và chiến đấu. Chúng thực sự là những dũng sỹ có hạng, đánh nhau rất dai.Cuộc chiến của những con kiến “ chọi “ thường kéo dài hết cả buổi học của tôi – mà cũng chưa ngã ngũ thắng thua.  Còn mà kể đến thì chọi dế thì  không thể  sánh được với kiến chọị đâu  !. Hôm nào thi chọi  Kiến,  hai thằng chúng tôi( bàn trên – bàn dưới ),  mỗi đứa  một con kiến  trong lọ đã chuẩn bị sẵn, bắt đầu gio học là cuộc “ chọi” bắt đầu .  Hai đứa con gái  được cô giáo  phân ngồi cạnh cũng không thể  ngăn hay mách cô được vì  thỏa  ước ngầm của bọn con trai với con gái ngồi cạnh là “ không  mách cô  sẽ cho chép bài khi kiểm tra” – vô hiệu hóa  “điệp viên” của cô giáo .
Những năm ấy, Vườn Giám  là nơi tổ chức các cuộc vui của cộng đồng . Đến ngày Tết  có Chọi gà, chọi chim ,  đánh cờ, rồi các trò chơi cho trẻ con. Với tôi “ chọi  chim “ là một  nó thật hấp dẫn và ẩn chứa nhiều ngón nghề thật hay ! ( Cứ  xem thử sẽ thấy)
Sau  ném bom phá  hoại 68 , người trở về phố đông, nhiều hơn.  Chiều đến vườn hoa Giám  trở thành sân bóng đá của đám thanh niên  và đám trẻ nữa .Ở đây có sân “Phủi“ nổi tiếng , các anh tài bóng đá vang bóng một thời như  “ Ba Đẻn “, “ Cao Cừơng”…. của Thể công hay của  CA Hà nội cũng đã từng “ chiến “ trên sân này.
Với đứa trẻ như tôi - Cuộc sống những năm đó thật là  tuổi thơ êm đềm và  vô tư biết bao. . .
 Nhân kỷ niệm 1000 năm Thăng Long,  Hà nội  đã xây tường rào, nhà Bát giác và  hòn non bộ  trong vườn Giám để  qui vào quần thể Quốc Tử Giám – tiện cho quản lý   nhưng cũng  đánh mất cái không gian thoáng đạt và  tự nhiên của nó. Bao giờ  cái tự nhiên  cũng hay  nhưng  để trở lại chắc phải chờ  thời gian vậy.

   Vườn Giám giờ thì  xanh , gọn gàng  hơn  . Ảnh Vườn Giám 2011: nhà bát giác, vườn cây, thảm cỏ.

 (http://farm7.static.flickr.com/6043/6297565843_c2ff721a73_b.jpg)

 Vườn Giám và Quốc tử Giám  tại  ngã tư Nguyễn Thái Học - Tôn Đức Thắng đã  ngăn cách với  phố .  Vườn Giám nhìn từ  Đầu phố Hàng Bột xưa

 (http://farm7.static.flickr.com/6019/6297565855_abee14610e_b.jpg)

    @ Nguyenhuuluan
   Vị trí nhà bát giác khi xưa là quán bia hơi , mọi người xép hàng mua bia và uống bia rất đông, sau này là nhà vui chơi cho thiếu nhi. Trong khu vực vườn hoa có rất nhiều bàn bóng bàn bằng đá granito , rát nhiều "những tay chơi bóng bàn "phủi" ra kiếm ăn ở đây, quanh vườn hoa người dân họp chợ buôn bán, quần áo cũ, thuốc lá, đồng hồ, kính bút, xổ số...
Sau này quy hoạch lại , làm hàng rào mới được phong quang sạch sẽ như bây giờ. Vào những năm 70-80 của thế kỷ trước còn có một quầy bán báo, buổi sáng mọi người xếp hàng mua rất đông. Tôi là khách hàng thường xuyên của quán báo này he.he :D :D

Tôi ở quê lên thành phố lần đầu đâu đó năm 59, lần 2 năm 62 hay 63. Nhớ nhất lần đầu là được ăn bánh Xu-xê. Hồi ấy hình như bánh có nhiều màu. Lần 2 được đi xem triển lãm Vân Hồ, có một cái máy bay trực thăng thật và một cô Tây mắt xanh thật, rồi được vào một cửa hàng ăn, tất nhiên là Quốc doanh, mà ấn tượng nhất là bậc lên rất cao và trong cửa hàng có một cái gương to hình o-van, chỉ soi được mỗi cái chỏm tóc.

Sau này, lên thành phố nhiều, có cả bạn gái thành phố nữa, cố đi tìm cái cửa hàng có cái gương o-van ấy mà không thấy. Mãi sau này mới nghe ai đó bảo: "Nhà ăn phố Hàng Bột chứ gì nữa, nhưng dỡ từ đời tám hoánh rồi". Phải không bác Công binh?

Cũng cái phố của bác, thời sinh viên, đi tàu điện từ Cao-Xà-Lá lên Bờ Hồ, rồi chuyển tàu lên Bưởi, hay nghe ông bán vé nhắc nhở: "Ai dám thì dá .. ám nào!", cứ tưởng dám cái gì. 

@ 6971 & TMH,

 Cái cửa hàng mà 6971 nói đến bên số lẻ ( nhà số 7 hay số 9 - cả hai  đều  phải lên bậc thềm rất cao - )  ở gần ngã tư  Quốc tử Giám, đối diện với đồn Công an ( nhà vàng  ngay ngã tư ). Thời ấy là cửa hàng ăn uống của Mậu dịch quốc doanh từ năm 61- 65 ( sau  thời công tư hợp doanh mới có). Tôi thường ra ăn phở ở đấy, sau này khó khăn - phở không có thịt nên có câu chuyện vui là một Cậu bé ăn xong nói là " phở không người lái" bị chú công an phạt bằng cách nói lại " phở không có thịt " 100 lần để cho nhớ - không tái phạm. Cửa hàng ấy có 1 cái gương lớn ,  chắc chủ nhà  để lại  khi tham gia CTHD , khách được nhờ khi ăn soi gương luôn chứ  MDQD thì không có trang bị gương đâu Bác 6971 à ;).  Cái nhà ấy vẫn còn  ( 2 tầng thôi)nhưng giờ bán Mành - Rèm , rồi phố tôn cao để chống ngập nên bây giờ không thấy cái nền cao nữa.
  Còn vườn hoa Giám, thời bao cấp cho đến 1985 thì vẫn là những thảm cỏ  có cây, mấy cái Bập bênh cho trẻ con chơi, có đu quay chạy điện... Buổi chiều được tận dụng làm sân đá bóng, bóng bàn như TMH đã chứng kiến, mà đều là sân " phủi" rất nổi tiếng . Một thời mà vườn Giám có tính "xã hội và cộng đồng "rất cao chứ bây giờ có đẹp và sạch hơn nhưng cái "tôi" lớn quá thành thử nó  không cho cộng đồng giao lưu nữa?
Tôi sẽ kể về tàu điện  Hàng bột ở phần tiếp để các Bác nhớ lại.

                CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA ( 4 )     


Lại nói  về mấy thằng lính chúng tôi; Tuấn “ Bột ‘ với tôi  không học cùng  trường phổ thông – chẳng rõ vì sao? ( có thể Bố - mẹ  đã cho nó học trường  trên phố), nhưng cùng vào Mỏ- địa chất  1970 – tôi đi lính  71 còn nó đi 72.  Tuấn “ Sữa”   thuộc lớp sau, nó đi lính từ khu phố  rồi vào Quảng trị .  Nó vào Quảng trị vào tháng 11/72,   lính Hà nội đợt này phần nhiều bổ xung vào các đơn vị  bộ binh đang thiếu hụt quân số. Tuấn “ Sữa” tham gia chiến đấu  ở Như lệ.  Đầu 73, Tôi và ‘ nó” gặp nhau ở quân y viện Cam lộ. Nó bị thương khá nặng, cắt một phần gan, bỏ  mấy đoạn ruột  - mới phẫu thuật xong. Tôi nhận ra nó do vẫn đi lại được, chúng tôi nói chuyện , rồi nó dặn tôi  “  Anh chắc ra trước , báo dùm cho bố mẹ em là còn sống, chỉ bị thương – đang điều trị - rối sẽ ra sau “ để bố mẹ em khỏi lo- Tự nhiên nó lại gọi tôi bằng Anh, chứ hồi bé sống ở phố nó không được ra  ngoài chơi với bọn chúng tôi, gặp bọn tôi ngoài phố thì nó cứ khinh khỉnh. 
Hồi Chiến tranh phá hoại,  bọn trẻ lứa chúng tôi đều đi sơ tán: có đứa về quê, số khác thì  đi theo cơ quan bố mẹ- suốt mấy năm liền  tản mát không gặp nhau  lần nào.  Đầu  hè 64, chúng tôi đã học xong lớp 4 ( bây giờ là lớp 5) , lúc hứng lên đám trẻ bọn tôi rủ nhau nhảy tàu điện xuống Ô chợ dừa, chỉ đến đấy thôi vì đi tiếp thì xa và mà chẳng mua vé  nên sẽ bị đuổi xuống. Bác bán vé biết chúng tôi nghịch nên cho đi nhiều nhất hai bến rồi đuổi cả bọn xuống- thế là đến Ô chợ Dừa rồi – chúng tôi chỉ mong  thế thôi.
    Ô Chợ dừa là điểm cuối của phố Hàng Bột,  nó là một trong cửa ô của  Thăng Long - Hà Nội xưa cho đến thời chúng tôi. Những cửa ô đã  ghi trong thơ ca, in đậm trong tâm trí mọi người từ ca dao cổ Hà Nội :
                        Trên trời có cái cầu vồng
            Kẻ Chợ có Cầu Muống, Cầu Đông, Cầu Dền…
Hay trong  bài hát  của nhạc sỹ Văn Cao lính tráng  đều nhớ  “ Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về “  .....   Mà  cửa ô duy nhất  còn lại  là Ô Quan Chưởng - đầu phố hàng Chiếu mà thôi.
Đến thời chúng tôi, chả ai biết thì hình dáng cái Ô chợ Dừa  thế nào, liệu nó có giống Ô quan Chưởng không nhỉ? …. Lần tìm  tài liệu tôi thấy những dòng viết về cái cửa ô của  phố Hàng Bột đã mô tả  trong cuốn Thượng kinh ký sự  do  Hải thượng lãn ông - Lê Hữu Trác  (viết năm 1782 -1783 ) tả  Ô Chợ Dừa  : 
“Một cái thành đất không cao lắm. Bên cạnh là một cái tường nhỏ, trên mặt tường là đường xe ngựa đi, ở mé ngoài hàng rào che kín mít. Dưới chân tường là hào sâu. Trong hào thả chông xem ra rất kiên cố. Thành có ba vọng canh, nơi nào cũng có lính sắp hàng, gươm súng sáng quắc".  
 À ra thế, có thể  tưởng tưởng ra  hình dáng và chức năng của các cửa ô của kinh thành Thăng long xưa,  nó cũng  gần giống với Ô quan Chưởng  - có cái cổng như cổng thành có ba cửa , có vọng lầu. Rõ là thời xưa việc ra vào kinh thành  phải qua  các cửa ô, tại các cửa ô đều có tuần phiên canh gác, kiểm soát đi lại vào ban đêm.                                                                                                         
 Còn bây giờ thì các cửa ô chỉ còn cái tên chứ chả còn cái chức năng xưa và tại vị trí của  cửa ô   xưa ấy chỉ là  phố xá,  là ngã 3, 4 hay ngã 5 tùy theo đường giao thông ở đấy.
Ô chợ Dừa hiện nay được gắn với Chợ - Chợ Dừa, và cái ngã 5 giao của đường Tôn Đức Thắng  ( Hàng bột ) – Nguyễn Lương Bằng,  La thành - Khâm thiên , đê La thành nối ra đầu phố Xã đàn.
 
    Hình ảnh về Ô chợ Dừa nay với nút giao thông lúc nào cũng đầy người và xe cộ, nhìn  ra  di chỉ Đàn Xã Tắc.

   (http://farm7.static.flickr.com/6039/6304922056_d4b128fb4f_b.jpg)

Vượt  qua ngã 5 Ô chợ Dừa ta gặp  phố Xã đàn .  Là hình ảnh của Hà nội đang đô thị hóa và mở  rộng giao thông  nội đô – tuyến đường vành đai 2  . Phố xã Đàn đang  chuẩn bị kéo dài tới đầu ngã tư  Giảng võ – Láng Hạ trong năm nay .

   (http://farm7.static.flickr.com/6211/6304934808_ee850f73a7_b.jpg)


Theo con phố Hàng Bột, các bạn  đến  và nhìn thấy Ô chợ dừa và Đàn xã tắc Hà nội ngày nay . Trong  Từ Điển Hán Việt Đào Duy Anh, “Xã tắc” có nghĩa là “Thuở xưa dựng nước. Mất nước thì mất xã tắc, nên xã tắc cũng có nghĩa là quốc gia”.
Đàn Xã Tắc là nơi được lập để tế Hậu thổ (Thần Đất) và Thần Nông - hai vị thần của nền văn minh lúa nước - Là một trong các loại đàn tế cổ
Các nhà khảo cổ học cho biết, trong lịch sử phong kiến nước ta hiện còn ghi lại có 3 đàn Xã Tắc của các thời đại phong kiến Việt Nam .:  Một đàn được xây dựng ở ở Hà Nội, một đàn ở Thanh Hóa của triều đình nhà Lê và một Huế thời Nguyễn . Hiện chỉ còn Đàn xã tắc ở Huế .
Đàn Xã Tắc  Thang long – Ha noi được lập từ thời vua Lý Thái Tông năm 1048, đến thời Vua Lê Chiêu Thống (1788) thì mất dấu (theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc ). Nó  là di tích tín ngưỡng quan trọng của kinh thành Thăng Long có niên đại kéo dài suốt từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII -  thời của các triều đại phong kiến  Lý- Trần -Lê . 
Đàn Xã Tắc thường được đắp lộ thiên, gồm hai tầng, hình vuông, mặt chính diện quay về hướng Bắc, cả hai tầng đều có lan can gạch chạy xung quanh, chính giữa bốn mặt đều xây dựng hệ thống bậc để lên xuống.. ( Kích thước Đàn xã tắc  thời Nguyễn:   tầng trên cùng cao khoảng 1,6m, Cạnh dài 28m là nơi vua quan lên làm lễ tế.  Trên nền dựng 32 bệ đá để cắm tàn. Tầng dưới cao 1,2 m, cạnh dài 70 m )
Khuôn viên Đàn Xã Tắc được giới hạn bằng một vòng tường gạch hình chữ nhật. Mặt hướng bắc được trổ ba cửa, còn lại chỉ được trổ một cửa. Bên ngoài vòng thành ở phía nam được dựng một bức bình phong.

     Đàn xà tắc Tại Huế :

        (http://farm7.static.flickr.com/6106/6304503857_2af282edc7.jpg)[/url]
              Đan xã tắc (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6304503857/)

    Khu bảo tồn  di chỉ Đàn Xà Tắc trên phố Xã Đàn -  Hà nội  :

    (http://farm7.static.flickr.com/6101/6304934802_11fcfbf0c1_b.jpg)


   Con phố HÀNG BỘT xưa đã đi vào lịch sử với những địa danh và di chỉ còn lưu đến hôm nay. Những cựu binh Hàng Bột nhớ đến con phố  đã gắn với tuổi thơ và còn lưu trong ký ức trong những ngày ra trận,  mà tình yêu với nó vẫn  còn đến hôm nay...    ( Còn tiếp )

                     
                     CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA ( 5 )     


Hai đầu của  Hàng bột gắn với địa danh nổi tiếng xưa . Còn ở  giữa phố,   bên phía Đông (số lẻ)  có  Chùa Huy Văn và  phía Tây là nhà thờ Hàng Bột.                                     
Chùa Huy Văn còn gọi là chùa Dục Khánh được xây dựng trên đất thôn Huy Văn, tổng Hữu Nghiêm huyện Thọ Xương, Thăng Long – giờ ở  số 13 ngõ Huy Văn, Hà nội ( ngõ  được đặt tên đặt sau 1954)
Chùa  được lập từ thời Lê Thái Tông (1434-1442), nơi bà phi tần Ngô Thị Ngọc Giao lánh nạn và sinh ra hoàng tử Tư Thành sau là vua Lê Thánh Tông  .
Sau khi lên ngôi (1460) vua Lê Thánh Tông tôn mẹ làm Quang Thục hoàng thái hậu. Nhà vua cho tu sửa chùa và đổi tên là chùa Dục Khánh  để mẹ là Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao ở và cũng để kỉ niệm nơi nhà vua đã được sinh ra. Sau khi bà mất (1469), cho xây thêm điện Huy Văn làm nơi thờ bà.
CHÙA _ ĐIỆN  ( Dục Khánh -Huy Văn ) nằm trên một đường thần đạo, được bố trí kiểu tiền Thần hậu Phật  (Điện Huy Văn trước chùa Dục Khánh sau).
Điện gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung.  chính giữa khám lớn thờ  vua Lê Thánh Tông ngồi trên ngai rồng, bên phải có  tượng thờ bà Quang Thục Hoàng thái hậu ( mẹ vua), bên trái là  tượng thờ Hoàng hậu, vợ vua Lê Thánh Tông .         
Phía sau điện  là chùa Dục Khánh, có  Văn bia "Huy Văn Điện, Dục Khánh tự bi ký" cho chùa Dục Khánh  là một ngôi chùa lớn  từ thế kỷ thứ XV. Việc bố trí sắp xếp trên điện của chùa có  sự khác biệt với ngôi Chùa thông thường ( chùa thờ Phật) -  chùa  lưu cả dấu ấn cung đình của nhà Lê như sau :
Phật điện gồm nhiều lớp, lớp trên cùng là 3 pho tam thế, lớp thứ hai ngồi chính giữa là tượng vua Lê Thái Tông và xung quanh là tượng bốn vị tứ trụ triều đình, Lớp 3 là tượng quan Âm nghìn mắt nghìn tay, lớp thứ tư : Toàn Cửu Long đặt ở giữa, bên trái là tượng quan âm Thị Kính, bên phải là tượng bà nội của vua Lê Thánh Tông, lớp thứ 5 là tượng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ.
Sự xuất hiện 2 pho tượng Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ ở phật điện chùa Huy Văn 
nhằm sửa  lại  sai  lầm của triều đình nhà Lê.  Vua Lê Thánh Tông đã đánh giá Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ là bậc trung thần của nhà Lê,  lấy cửa Phật để nói lên lòng trong sáng, đức nhân nghĩa của Nguyễn Trãi. ( còn tiếp )
 
          Cảnh Điện HUY VĂN

     (http://farm7.static.flickr.com/6106/6321685990_7d12872866_z.jpg)
            Điện_Huy_Văn (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6321685990/)



       Dự án Quy hoạch trùng tu Chùa Dục Khánh và  Điện Huy Văn  đang thực hiện

     (http://farm7.static.flickr.com/6042/6321175951_7e8b6aa5e6_z.jpg)
               Quy hoạch trùng tu Chùa Dục khánh  (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6321175951/)

* ( Dân lấn chiếm đất Chùa nhiều quá - Xưa là khuôn viên rộng, nay mới đang thực hiện dự án trùng tu chùa còn đường vào vẫn là ngõ Huy văn chỉ dắt được xe máy !! ???      )

  [/b]   


 Một địa danh nữa gắn với phố Hàng Bột xưa là nhà thờ Hàng Bột.  Đôi điều về lịch sử nhà thờ Hàng Bột     và  câu chuyện gắn với nhà thờ này.
Theo nhiều người kể lại, có thể hình dung những năm đầu 1900 -  Hàng Bột là một con đường  không rộng trải đá lổn nhổn, có đường xe điện chạy sát mép đường bên phía Tây.
Hai bên đường rất ít nhà cửa, chính phủ  nhường  khu di chỉ cũ huyện Thọ Xương  cho Bà sơ Antoine (Asile de la Soeur Antoine) làm trại thu nhận và nuôi người tàn tật.
Bà sơ Antoine lập nên khu làm phúc với bệnh xá đầu tiên và  cái nhà thờ  trên khu vực này vào năm 1907 -  Nhà thờ có tên chính thức là nhà thờ Soeur Antoine, dân còn gọi là nhà thờ Hàng Bột .  Khu  làm phúc  ở cả hai bên đường: bên phía Tây đoạn từ gần phố  Phan Văn Trị đến sát ngõ Thịnh Hào 1 (cạnh nhà 162 có thời gian là cửa hàng lương thực). Ở hai đầu có hai ngôi nhà rộng xây lấn ra đến gần mặt đường (hiện vẫn  còn)  - trước kia  là nhà nuôi những người tàn tật nghèo khổ -.đoạn giữa có dãy nhà một tầng nhiều gian ở cạnh nhà thờ là chỗ để nhận người vào đây làm các nghề lao động chân tay, tạo việc làm và có thêm  tiền cho nhà thờ.
Bên phía Đông là nhà nhận trẻ mồ côi hoặc trẻ khó nuôi, gia đình đem cho các bà xơ -  sau này có thời gian là nhà hộ sinh nay là Trung tâm y tế quận Đống đa.( đoạn nhà số 107 ).
Sau hòa bình, trước 1960 các lớp vỡ lòng (nay là lớp 1) –  lớp đầu tiên học chữ do khu phố đảm nhận ( trường cấp 1 chỉ nhận học sinh đã học xong vỡ lòng). Năm 1958, phố Hàng Bột  của tôi đoạn từ đầu phố  đến hết khu vực nhà thờ Hàng Bột  chưa mở được lớp  cho học sinh đến tuổi. Đến lúc khai giảng năm học mới, mẹ tôi đành gửi chị tôi theo học lớp vỡ lòng của nhà thờ Hàng Bột.
Lớp mở cho con em các giáo dân sống ngay trong khu này, có rất nhiều trẻ học muộn nên học sinh của lớp phần nhiều là trẻ đã quá  độ tuổi  vỡ lòng. Lớp dạy từ thiện, cô giáo là con chiên của nhà thờ, nhà ở trên phố Hai bà Trưng hay Trần Hưng đạo, sáng sáng đi chiếc xe “ Xô lếch”  đen ( Bọn trẻ cứ gọi là Xô lếch mù) xuống lớp.
Mắc bận con nhỏ ( mẹ mới sinh em) nên dù tôi chưa đến tuổi đi học mẹ  vẫn cho tôi cùng với chị  đi học ở khu nhà thờ.  Tôi là học sinh nhỏ tuổi nhất và cũng bé nhất lớp,  lớp có nhiều đứa cao lộc ngộc cả con trai lẫn con gái. Lúc ấy, tôi cũng chưa có ý niệm gì về học hành cả, đến lớp vui chơi là thích rồi. Vì là loại học sinh “ dự thính” nên  tôi đi học muộn suốt thời gian học.
Đến  thì lớp đã học từ lâu rồi, tôi cũng ngồi ngay ngắn ở bàn đầu, nghe cô giảng nhưng không nhớ là đã  được bao chữ cái trong đầu. Chỉ nhớ nhất sáng nào cũng vậy, khi tôi vừa đến lớp thì cô giáo liền sai một bạn chạy ra ngay phía sau nhà thờ mua cho tôi bữa sáng, mỗi sáng một loại ; bánh bao, bánh mỳ ba tê, bánh giò, xôi xéo, bánh rán …v.v. chả nhớ hết. Tôi nói với cô là ăn sáng rồi, cô vẫn cứ  sai học trò mua – không ăn thì nhét vào cặp mang về. Chả biết cô thích  nên “ cưng chiều” tôi hết mức : có hôm trời mưa ngập đường, cô thuê Xích lô chở tôi, còn tôi nhất định không chịu  chỉ vì  như thế không được lội nước ( ý thích của trẻ con mà !). Cuối  cùng phải cho tôi được lội nước từ trong sân ra đầu cổng,  nơi Bác xích lô chờ  để đưa tôi về nhà.
Còn học thì nhớ nhất hôm cha cố đến thăm, ông không thuyết giảng gì hết chỉ vẽ 4 hình lên bảng :  hình một cậu bé chơi bi suốt ngày,  tối đến lúc học bài thì ngủ gật rồi đến sáng đi học bài làm bị điểm kém, ảnh cuối là bị ông Bố giơ roi “đét” vào  đít . Ông hỏi đám trẻ con có hiểu không ? Cả lũ cười ồ lên vui vẻ… Những  bài học đầu tiên ở lớp vỡ lòng của tôi như vậy đấy.
Rồi đám trẻ lớn lên,  học phổ thông, đi sơ tán,  đứa thì đi làm, đứa đi lính – có người trở về nhưng cũng có người đã hy sinh trong cuộc chiến đấu .
Câu chuyện về nhà thờ Hàng bột còn gắn với một nghề của Hà thành - Tầm quất.
Vốn dĩ thế này:   khu từ thiện của nhà thương Hàng Bột (khu nhà thờ Hàng Bột) nuôi  những  người khiếm thị, những đứa trẻ bị dị tật. Rồi nuôi thêm một số vợ Tây già và những người mù lòa không nơi nương tựa.  vào năm 1918.  Số người được nuôi  ngày nhiều lên,  tiền hỗ trợ của thành phố cộng với trợ giúp đỡ của  người hảo tâm không đủ nuôi ăn  người ở khu làm phúc này. Để thêm kinh phí, họ  được làm tùy theo sức khỏe. Đàn bà tàn tật được dạy đan áo, móc, khâu vá, giặt giũ quần áo cho học sinh. Con trai lớn  được học nghề làm mộc, nghề da hay trồng trọt ở vườn phía sau.
Duy có  người bị mù lòa không phải làm thêm, họ chỉ giúp việc vặt cho các xơ, thời gian rỗi thì quẩn quanh không làm gì. Một người đàn ông Hoa kiều mù  quê Quảng Đông, biết chút ít về bấm huyệt và xoa bóp thấy. khi có ai kêu đau người, anh này liền xoa bóp và bấm huyệt  những lúc trái nắng, trở trời. Thấy hiệu quả nên “ chú " dạy cách đấm bóp cho mọi người. Thế là,  trước khi đi ngủ, nhóm người này đấm bóp cho nhau . Từ những bài đơn giản ban đầu đã học, dần dần "sáng tạo" thêm và rồi thành "bài". Đầu tiên là đấm lưng, tiếp  là đùi, hai bắp chân rồi bóp hai tay. Cách làm kêu các đốt sống và các khớp tay, khớp chân cũng do những người khiếm thị ở nhà thờ Hàng Bột "chế" ra.
Một số người khiếm thị áy náy khi biết miếng ăn hằng ngày cho họ có cả công sức đóng góp của trẻ co  đang làm việc trong nhà thờ. Họ nghĩ cách để kiếm tiền. theo kể lại : Người đầu đi kiếm tiền là Quang, ông đấm bóp cho đám cờ bạc. Mỗi lần đấm lưng,  Quang được trả vài xu. Thấy vậy, vài người theo ông và thế là tối tối mọi người chia nhau ra các khu vực quanh đấy: người xuống  ấp Thái Hà đấm cho khách hát cô đầu, người xuống Cống Trắng (Khâm Thiên) đấm cho khách làng chơi.
Năm 1932, nhà hát cô đầu ở ấp Thái Hà  phải chuyển về Khâm Thiên đã quảng cáo tẩm quất như liều thuốc chữa đau nhức. Thế là những người đấm bóp khiếm thị có đất để sống. Thấy tự kiếm sống được nên nhiều người xin các xơ ra khỏi nhà thờ.  Vài người chung nhau thuê một phòng trọ,  ngày ở trong xóm, tối  ra phố Khâm Thiên, ra ga Hàng Cỏ đấm bóp cho khách. Nghề tầm quất ra đời từ đó với “ dân tầm” là những người khiếm thị của nhà thờ Hàng Bột.
"dân tẩm " Hà thành được đánh giá cao về nghề tẩm quất và  trở thành "đặc sản" đường phố của Hà Nội từ những năm đó.
“ Mát sa “ bây giờ  phải gọi những “ngón nghề “ của tầm quất  là “ Thầy “. Sờ vào đâu cũng phát ra tiếng “ tách” chỉ nghe thôi cũng đã “ sướng”, còn đấm bóp xong là hết mệt mỏi, thấy khoan khoái… Chả biết các Bác thế nào chứ đến bài mà “Dẫm chân trên lưng “ của  “ Mát sa”  thì tôi xin ngừng vì nó nặng về  tạo “ lực cơ học “, chẳng còn là xoa bóp chữa bệnh nữa. 

   Những bức ảnh kỷ niệm về con phố Hàng Bột với thời gian
       
      Phố Hàng Bột đoạn gần nhà thờ :

      (http://farm7.static.flickr.com/6041/6338806165_2037c8934f.jpg)[/url]
            Phố Hàng Bột


           Nhà thờ Hàng Bột nay :

     (http://farm7.static.flickr.com/6053/6321685996_bf5f4ea06e_z.jpg) (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6338806165/)
   
     Cái nhà thờ đi cùng với lịch sử phố  Hàng BỘT xưa, nó còn đang  chứng kiến  sự đổi thay của  phố Hàng Bột – Tôn Đức Thắng hôm nay.

   

Một kỷ niệm đi liền theo năm tháng của Hàng bột và Hà nội là  con đường  xe điện xưa. Tàu điện chạy qua Hàng Bột là tuyến Bờ Hồ - Hà đông,  nó bắt đầu có vào năm 1901 chạy đến ấp Thái Hà,  rồi tới 1903 tuyến đường đi Hà đông chuyển chạy qua đường Cửa Nam-  Sinh từ ( Nguyễn Khuyến nay) sang  Nguyễn thái Học -Hàng Bột.
Bắt đầu từ ngã tư Hàng Bột với  Nguyễn thái Học thành nút giao của đường xe điện chạy xuống Cầu giấy và đi Hà đông –Từ nút giao này  đường tàu mới rẽ thành hai nhánh , mà nó  đã  đi chung suốt từ Bờ hồ qua hàng Bông rồi dọc theo Nguyễn thái Học xuống tới ngã tư này.
Tàu điện gắn bó với người Hà nội xưa, với cả người lớn và con trẻ. Những người già, người đi chợ phiên Hà đông thì nó là phương tiện hữu ích ( chở cả  quang gánh, hành hóa ) mà rẻ tiền. Những con trẻ, được người lớn  cho đi chơi ra ngoại ô bằng tàu điện thì vô cùng thích thú. Ngồi trên tàu có thể ngắm những ngôi nhà , ruộng rau ven đường: đi chợ Bưởi, Chợ Mơ hay xa nữa là chợ Hà đông  đã để lại những kỷ niệm không quên thủa ấy.
Và cũng chỉ  có tàu điện mới có tiếng chuông riêng  “ leng keng…leng keng”  . Tiếng “ leng keng “  reo suốt một thế kỷ đã ăn sâu vào ký ức người Hà nội xưa với bài hát “ Nhớ về Hà nội “ của nhạc sỹ Hoàng Hiệp đã tả : “… Và nhớ tiếng leng keng tàu sớm khuya hướng ra Đống Đa, Cầu Giấy...".
  Hình ảnh  về tàu điện Hà nội xưa
 
        (http://farm7.static.flickr.com/6212/6352167685_54b7da9362.jpg)
              Tau dien HN

Ở cái góc rẽ đường tàu ấy có ngôi nhà  gạch nho nhỏ cho bác công nhân bẻ ghi trực, bên cạnh còn có cái miếu thờ, cả hai được che bóng bởi một cây gạo lớn sát với tường Quốc tử Giám. Ngôi miếu và cây gạo rất thiêng – ( Có người nói là miếu 2 cô, thờ 2 chị em đi tầu điện bị ngã –chết ở đấy nên  dân lập  đền để cúng –  nghe là rất thiêng đối dân đánh bạc,  đánh đề cầu may)  Tối nào cũng vậy,  tối tối  là có người đến thắp hương – cầu khấn xì xụp. Sau khi  bỏ đường tàu điện năm 91 và phá nhà trực bẻ ghi. Một thời gian, thấy  cúng bái nhiều người ta phá bỏ miếu – mọi ngừời vẫn đến thắp hương và khấn quanh cái cây gạo; chân hương cắm đầy thân cây – để lại dấu tích. Thế rồi chả biết sao, cây gạo cũng bị chặt mất .Cho đến giờ thì người ta lại đặt một bàn thờ gỗ trên vỉa hè với mấy lư hương gần chỗ đấy sát vào tường rào Văn miếu –  cúng và khấn hàng đêm. ( Bác nào có nhã ý  buổi tối ghé thăm sẽ thấy)- Dấu tích  này cho đến giờ dù đã mai một đi nhưng vẫn còn vang bóng lịch sử từ xưa.-   Một thời  đã qua - và  Nhớ về phố xưa

    (http://farm7.static.flickr.com/6235/6352179295_d3ee9b7e66_z.jpg) (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6352167685/)
        DI CHỈ MIẾU 2 CÔ
 (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6352179295/)

            CỰU BINH HÀNG BỘT NHỚ VỀ PHỐ XƯA ( 8 )   

  BÍCH CÂU ĐẠO QUÁN   

Theo con phố Hàng Bột xưa,  bạn đến ngã tư Hàng Bột - Quốc tử Giám,  một bên là khu Quốc tử Giám. Rẽ bên kia một đoạn ngắn sẽ gặp Bích Câu đạo quán. Bích Câu Đạo Quán hay đền Tú Uyên được xây dựng vào cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16, đời Vua Lê Thánh Tôn. Đền được xây dựng trên khu dạy học của Tiên ông Tú Uyên –  được kể lại trong truyện Bích Câu kỳ ngộ ( Cuộc gặp gỡ kỳ lạ ở Bích câu ),  chuyện thơ Nôm  về mối tình của chàng thư sinh Tú Uyên với nàng Giáng Kiều ( Tiên trong tranh) . Vào một ngày trời đẹp, hai vợ chồng từ bỏ cõi trần, cùng nhau cưỡi hạc bay về tiên giới.
Để tưởng nhớ mối duyên tiên và công lao của Tú Uyên, làng An Trạch, huyện Vĩnh Thuận, tây nam ngoại thành cổ Hà Nội (nay thuộc phường Quốc Tử Giám) đã xây dựng  Bích Câu đạo quán để thờ. Nay là  số 14 phố Cát Linh, quận Đống Đa, Hà Nội.
Hàng năm, nhân dân ở đây mở hội tế vào ngày 4/2, ngày thành đạo của Tiên Ông, ngày 12/8 ( Âm lịch) ngày sinh của Tiên Ông  là ngày  lễ hội chính của đền.

        Toàn cảnh Bích Câu Đạo quán xưa
(http://farm8.staticflickr.com/7003/6475865701_6225e456dd.jpg)[/url]
     Bích câu Đạo Quán xưa

      Mặt chính của Bích Câu Đạo Quán nay
(http://farm8.staticflickr.com/7171/6475780697_c1395c0c85_z.jpg) (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6475865701/)
        Bích Câu Đạo Quán ] (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6475780697/)

    Bích Câu Đạo Quán nay chỉ còn lại chùa An Quốc và đình Tú Uyên . Hình ảnh Chùa An quốc  hiện còn  trong  Bích Câu Đạo Quán

(http://farm8.staticflickr.com/7034/6475869395_71e0fe6cc3.jpg)[/url]
     Chùa An quốc –Bích câu đạo quán ] (http://www.flickr.com/photos/63474876@N03/6475869395/)

    Và hiện Bích Câu Đạo Quán là  nơi sinh hoạt và biểu diễn ca trù của Câu lạc bộ Ca trù Bích Câu Đạo Quán.

Đối diện nhà bác NguyenhuuluanC17 ngày xưa là mấy cửa hiệu vẽ truyền thần. Còn bên phía nhà bác là 1 cửa hiệu may. Hồi bé em ở Ngõ Văn Hương, số nhà 12 đi quá cổng Đỗ Lợi (tên ông Đỗ Lợi cũng nổi tiếng lắm). Nhưng bác nói Đình Hàng Bột thì em lại chưa biết ở chỗ nào. Trong các ngõ (cả ngõ Văn Hương nhà em) thì đều có đình, hồi bé hay chơi nghịch trong ấy, nhất là nhưng hôm có hội họp đi theo ông ngoại.
Em có ông cậu, trước là công nhân nhà máy Pin Văn Điển đi bộ đội từ năm 1966, hy sinh ở mặt trận Quảng Trị nhưng bây giờ không tìm thấy mộ (cậu em cũng đi từ phố Hàng Bột)!

Chào bác nguyenhuuluanc17!

Nhìn lối vào nhà thờ, thoạt đầu tưởng như bên trong toàn bộ là đất nhà thờ. Ai dè trong đó có rất nhiều hộ dân sống đông đúc, chật chội. Tình trạng đó có từ xưa hay sau ngày tiếp quản Thủ đô mới sảy ra hả bác Luân?

Năm 1945, sau CM Tháng 8, khu vực nhà thờ Hàng Bột chắc vắng vẻ lắm. Cho nên ông cựu Thượng thư Ngô Đình Diệm đã tá túc ở trong nhà thờ này 1 thời gian, trước khi đi tìm 1 lối khác.

Khuôn viên Nhà thờ Hàng Bột ngày xưa rất rộng, nhất là cái sân phía trước. Hồi bé tụi em hay vào chơi, chỉ nghịch ở sân hay trước thềm, còn thỉnh thoảng mới dám vào trong. Bên trái ảnh là dãy nhà chung. Các dịp lễ Nô En đám rước đi từ sau Nhà thờ vòng qua trước khu nhà Chung rồi mới về sân chính ở trước cửa. Bệnh viện Hàng Bột bây giờ trước đây là của Nhà thờ (em sinh ra ở đấy)!
Mà hình như mấy cái nhà phía trước hồi xưa không có, chỉ là dẫy tường. Ngay tháp chuông và mặt tiền đã thay đổi nhiều, ngày xưa là các khung cửa kính mầu đúng kiểu kiến trúch gô tích.
Từ rất lâu rồi em không vào đấy nữa nên không biết!

 Bên trái ảnh là dãy nhà chung. Các dịp lễ Nô En đám rước đi từ sau Nhà thờ vòng qua trước khu nhà Chung rồi mới về sân chính ở trước cửa.


Đúng rồi đó bác. Hang đá với Chúa Hài Đồng nằm ở bên trái bức ảnh.