Lịch sử Quân sự Việt Nam

        - Tên sách : Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ
        - Tác giả   : Hoàng Liêm
        - Nhà xuất bản Thanh Niên
        - Năm xuất bản : 2009
        - Số hóa : Giangtvx

        Đôi lời giới thiệu: Hoàng Liêm không phải là nhà văn hay nhà thơ. Anh chỉ là một người lính đã tham gia vào cuộc kháng chiến chống Mỹ. Anh viết về những điều mà mình đã trải nghiệm qua hoặc đã thấy trong thực tế. Anh đã có gần một trăm bài viết đăng trên website của Đảng Cộng sản Việt Nam. Anh còn là người phụ trách website Trianlietsi.org, một trang web có nhiều đóng trong việc tìm kiếm các liệt sĩ chưa rõ tung tích. Năm 2009, cuốn sách ra đời đã gây nhiều chú ý cho người đọc và đã được giới thiêu trên Đài truyền hình Việt Nam. Do có quen biết (trước kia có thời học cùng lớp) tôi đã giới thiệu diễn đàn Dựng nước - Giữ nước với anh. Vì một số nguyên nhân anh đã không trực tiếp tham gia được nhưng cũng đồng ý đưa sách lên thư viện của diễn đàn.

        Xin trân trọng giới thiệu!            

 

Từ trên xuống dưới:
                             Liệt sĩ Bùi Khắc Khới
                             Liệt sĩ Bùi Khắc Kiêm
                             Liệt sĩ Lê Thị Vượng
                             Liệt sĩ Bùi Khắc Tường

        Ban đầu cuốn sách mà các bạn đang cầm trong tay có cái tên là Đất nước chiến tranh và một gia đình. Đọc lên tôi lập tức thấy cảm tình với tác giả của nó.

        Anh Hoàng Liêm đã chạm tới một vấn đề nhạy cảm và có liên quan tới đời sống tâm tình của tôi, của bạn, của bao nhiêu con người Việt Nam bình thường hôm nay.

        Chúng ta có một đất nước mà mấy chục năm trước, nói tới đất nước ấy là nói tới những ngày chinh chiến. Trong chiến tranh ta thêm hiểu, thêm yêu đất nước. Cũng trong những ngày chinh chiến ấy, ta thêm hiểu, thêm yêu gia đình ta và gia đình của những bè bạn những đồng đội của ta.

        Đến nỗi sau này, khi những ngày bom đạn đã qua đi, lòng ta vẫn khắc khoải hồi tưởng, ngẫm nghĩ.

        Đọc anh Hoàng Liêm, tôi không chỉ biết thêm người bạn Bùi Khắc Tường mà còn biết thêm những người con khác trong gia đình họ Bùi, anh Khới, anh Kiêm, chị Lệ, chị Vượng.

        Và không chỉ thế hệ anh Tường mà còn cả những người đã sinh thành nên các anh. Đây là người cha của các anh - cụ Bùi Khắc Tráng. Cụ đã cầm tay dạy các anh tập viết. Và đây, người mẹ tiễn các con đi ngày ngày mong ngóng, sau hòa bình lúc nào cũng ra đường, chờ xem có anh bộ đội nào đi qua, lại hỏi có biết con tôi không, có tin gì về nó không, bao giờ nó về?

        Những chi tiết ấy đọc một lần không thể quên nổi.

        Cùng với những người còn sống, tác giả Hoàng Liêm đã tham gia vào việc tìm hiểu lại quá khứ, tìm kiếm lại di vật của những người đã khuất.

        Tôi chợt nhớ ra những câu chuyện tương tự mà đây đó tôi đã được nghe. Ở cơ quan tôi, những ngày 22-12, anh em vẫn dành một phần quà nhỏ cho những người lính trong chiến tranh.

        Ở quê tôi cũng có những người cất công đi tìm mộ con cái. Cuộc chiến tranh vẫn đang sống cả trong ký ức của thế hệ nay đã năm mươi, sáu mươi chúng tôi, lẫn lớp trẻ chưa một lần biết thế nào là thời chiến.

        Tôi ngờ rằng nhiều bạn đọc, sau khi đọc cuốn sách này của anh Hoàng Liêm, sẽ tìm đến những kỷ niệm chiến tranh của bản thân mình và bè bạn mình. Nếu những gì chúng ta âm thầm làm hàng ngày được ghi lại trên trang sách thì những người đã hy sinh hôm qua cũng thấy như được an ủi.

 

        Cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc xâm lược của dân tộc ta đã kéo dài gần 30 năm. Đây là cuộc chiến tranh dai dẳng, khốc liệt vào bậc nhất của thế kỷ hai mươi. Để giành chiến thắng, lớp lớp thanh niên đã lên đường. Tuổi trẻ của họ, ước mơ của họ, bao điều quý giá mà họ nâng niu, e ấp, bao cuộc tình đẹp đẽ và thơ mộng… tất cả, tất cả họ đã hiến dâng cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

        Trong cuộc trường chinh vĩ đại ấy, bao người con ưu tú của đất mẹ Việt Nam đã anh dũng hy sinh. Bao người cha, người mẹ đau đáu trông chờ tin con. Nhiều người đã bàng hoàng, đau đớn khi nhận giấy báo tử người thân từ chiến trường.

        Nước mắt, đau thương và trách nhiệm công dân của mỗi con người, mỗi gia đình cứ tăng dần theo chiều dài cuộc chiến tranh.
 
        Bom đạn vô tình đã sát hại bao người vô tội. Chiến thắng được đánh đổi bằng sự hy sinh vô cùng to lớn của bao chàng trai, cô gái, của bao gia đình Việt Nam.

        Là một người may mắn được trở về từ cuộc chiến, tôi cứ băn khoăn, cứ day dứt mãi về các đồng đội của mình. Các anh đã mãi mãi không có ngày trở lại với gia đình, với mái trường và sự nghiệp còn đang dang dở. Tôi thấy mình phải có trách nhiệm với các anh, phải tìm mọi cách có thể, để thực hiện lời ước hẹn cùng các anh trước lúc xả thân vào cuộc chiến.

                                       Lời hẹn xưa của chàng lính chiến:
                                       “Về nhà tao, nếu mày có ngày sau”
                                       Câu hát cũ và lời hẹn cũ
                                       Day dứt lòng ai – Bạc mái đầu.

        Nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày thương binh liệt sỹ, tôi đã gửi lòng mình vào các trang viết về những người tôi yêu “Một đi không trở lại”. Tôi đã gặp lại họ qua từng con chữ. Tôi sống lại với họ trong những ngày gian khổ.
 
        Tôi lại được các anh chia sẻ gánh nặng trên đường hành quân và động viên tôi gắng sức vươn lên phía trước. Nhớ về các anh, tôi nghẹn ngào hồi tưởng - như cuốn phim quay chậm về từng người. Tôi nhớ về gia đình và quê hương bản quán của các anh.

        Trong những con người tài hoa và quả cảm ấy, tôi không nguôi nhớ về một con người, một gia đình đã chịu nhiều đau thương, chịu nhiều mất mát. Một sự hy sinh to lớn vượt ra ngoài những điều tôi đã biết và còn vượt hẳn ra ngoài sự tưởng tượng của tôi.

        Con người tôi yêu dấu ấy là anh Bùi Khắc Tường. Tôi đã nhắc tên anh qua bài “Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?” đăng trên báo Điện tử Đảng Cộng sản.

        Thật may thay, một bài viết bằng hoài niệm và nước mắt đó đã đưa tôi đến với gia đình anh. Những điều chưa biết của tôi đã vỡ òa ra từ đó. Tôi thấy mình phải cầm bút, phải viết về những con người đã sống một cuộc sống đẹp như huyền thoại, trong những ngày tháng gian lao và sự cống hiến đến khôn cùng của họ vì những mục tiêu cao cả của dân tộc.

        Đến với gia đình anh, tôi có cảm giác như được trở về với ngôi nhà thân yêu của mình. Hơn thế nữa, tôi đã bước chân vào một gia đình của những con người yêu thương, chân thành. Tôi thấy mỗi thành viên trong gia đình đều giác ngộ đầy đủ về bổn phận của mình một cách sâu sắc nhất, văn hóa nhất.

        Sau những năm tháng dai dẳng của hai cuộc chiến tranh, sau những đau thương mất mát, tôi vẫn thấy ở gia đình này một tình cảm nồng hậu, một sự gắn bó yêu thương và một sự vươn lên mãnh liệt trong cuộc sống.

        Để phác họa bức tranh về một gia đình như thế, cần nhắc đến người trụ cột của gia đình – ông Bùi Khắc Tráng - người cha có công nuôi dạy 10 người con khôn lớn trưởng thành. Ông là người cha đáng kính, người thầy đáng trọng và một bề trên có bản lĩnh đáng khâm phục của các anh, các chị. Ông đã cầm tay các anh, các chị đưa những nét bút đầu tiên. Ông đã ba lần tiễn các con trai nhập ngũ và có tới bốn lần nhận giấy báo tử những đứa con.

        Đau thương chồng chất nhưng ông vẫn vững vàng để làm trụ cột của cả gia đình. Vượt trên mọi đau thương mất mát, ông vẫn là chỗ dựa tin cậy để vợ và các con ông vượt qua những tháng năm gian khó sau chiến tranh. Ông đã tôi luyện ý chí cho những người con của ông học tập và thành công trong sự nghiệp.

        Sát cánh cùng ông Bùi Khắc Tráng là vợ ông – Bà mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam. Bà là mẹ của bốn liệt sĩ, là em dâu của một bà mẹ Việt Nam anh hùng và là chị gái của một bà mẹ Việt Nam anh hùng khác. Nỗi đau mất con, mất cháu cứ ngày ngày cắn xé tâm can bà:

                                        “Những nhát dao cùn cứa người đang sống
                                        Có nỗi đau nào hơn thế này không?”

        Những giọt nước mắt được lén lau khi chỉ có một mình, người mẹ ấy âm thầm chịu đựng, âm thầm thương yêu và tạo mọi điều kiện cho chồng con vững vàng vươn tới.

        Trong ngôi nhà tràn đầy yêu thương và cống hiến ấy, người con trưởng Bùi Khắc Khới là cánh chim đầu đàn. Anh là chiến binh của cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

        Trong điều kiện chiến tranh, anh không được học nhiều, nhưng anh lại am hiểu về nhiều lĩnh vực. Anh là cầu thủ bóng đá, bóng chuyền, là người sáng tác âm nhạc, là nhạc công, là người viết kịch bản và đạo diễn sân khấu của đơn vị.

        Với điều kiện rất khó khăn của những năm đầu hòa bình, anh đã tự học, tự rèn để trở thành tấm gương sáng cho các em trong gia đình và là người chỉ huy mẫu mực ở đơn vị. Anh đã hy sinh tuổi trẻ và tình yêu sôi nổi của mình cho sự nghiệp giải phóng đất nước và tình đoàn kết chiến đấu keo sơn Việt - Lào.

        Trong những tháng ngày căng thẳng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, anh Bùi Khắc Kiêm đã xây dựng gia đình cùng chị Lê Thị Vượng. Gia đình trẻ ấy, ngay sau khi xây dựng đã phải đối mặt với thách thức khốc liệt của cuộc chiến tranh mở rộng trên phạm vi cả nước.

        Thời gian chung sống chỉ có ít ngày nên anh chị chưa kịp có con. Anh Kiêm là bộ đội chiến trường, chị Vượng là dân quân - Pháo thủ pháo phòng không. Hai người ở hai mặt trận, cuộc sống vợ chồng, tình cảm của họ chỉ được thể hiện qua những lá thư vô cùng hiếm hoi.

        Ngày ấy hầu như không có khái niệm riêng tư, nên các bức thư của anh chị cũng trở thành của chung đồng đội. Xa xôi cách trở, cái riêng đã trở thành cái chung nên biết nói gì trong thư, ngoài những lời động viên chung chung còn tình cảm riêng tư đành gác lại. Anh chị đã hy sinh cái riêng của mình để sống và chiến đấu.

        Trong một trận đánh khốc liệt năm 1965, anh Kiêm bị thương nặng và đã anh dũng hy sinh tại mặt trận Tây Nguyên. Hơn hai năm sau, chị Vượng lại hy sinh trên trận địa phòng không bảo vệ quê nhà.

        Đôi vợ chồng trẻ khát khao hạnh phúc, mơ về một cuộc sống tươi đẹp đã hiến dâng cả tình yêu, tuổi trẻ và giấc mơ hạnh phúc gia đình của mình cho sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà.

        Người vợ chờ chồng, với bao ngờ vực về sự còn mất của anh, đã ngã xuống trong cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương.

        Trên Tổ quốc Việt Nam yêu thương của tôi, có bao nhiêu cặp vợ chồng đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế?

        Người liệt sĩ cuối cùng của gia đình này là anh Bùi Khắc Tường. Anh nhập ngũ khi gia đình đã có ba liệt sĩ. Anh có thể xin hoãn lệnh lên đường. Nhưng "Không! Có lệnh là đi chẳng dùng dằng làm chi”.

        Tường là một sinh viên giỏi, một cây sáo điêu luyện, một giọng ca truyền cảm. Anh sống tình cảm, giàu yêu thương, giàu nghị lực. Trong chiến đấu anh là một xạ thủ, một trinh sát gan dạ và thận trọng.

        Chiến tranh có quy luật riêng, nó không tuân theo một quy tắc thông thường nào. Trong một lần đi trinh sát, Tường đã bị phục kích, anh đã dũng cảm chiến đấu để thoát khỏi ổ phục kích của địch. Tuy bị thương nặng nhưng anh vẫn kịp về đơn vị mới chịu hy sinh trong vòng tay yêu thương của đồng đội.

        Trong khói lửa của cuộc chiến tranh, Tổ quốc, dân tộc, gia đình, mọi người dân Việt Nam, đều hướng tới một tương lai hòa bình, một cuộc sống yên ổn và thịnh vượng. Không ngoài ước mơ chung đó, những con người còn lại sau chiến tranh của gia đình ông giáo Tráng đã phấn đấu vươn lên mạnh mẽ để sống, cho cả những người đã mất.

        Các anh, các chị đều vươn lên trong học tập. Họ đều tốt nghiệp đại học. Các anh: Tiềm, Tân, Thành; các chị: Chính, Mười hiện là những cử nhân, kỹ sư, thạc sỹ đang tham gia vào công cuộc kiến thiết, xây dựng nước nhà.

        Cho đến hiện nay, một thế hệ thứ ba đã trưởng thành. Lớp người trẻ tuổi này không hề phải qua chiến tranh, nhưng cuộc chiến tranh trong lịch sử vẫn đặt những dấu ấn đậm nét trong tâm trí họ. Họ vẫn nhìn thấy dấu tích bom đạn trên cánh đồng làng, vẫn còn đó những nghĩa trang liệt sĩ, những mẩu chuyện cảm động của những người thân về một thời khói lửa.

        Đến với gia đình này, tôi được thấy tình cảm  và sự trân trọng, cảm phục của thế hệ thứ ba với những hy sinh mất mát chung của đất nước cũng như của gia đình mình cho cuộc sống hôm nay. Họ đang miệt mài phấn đấu cho sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Tất cả mọi người đều hiểu rằng để đảm bảo một nền hòa bình bền vững thì không còn cách nào khác phải góp công xây dựng đất nước cường thịnh.

        Tôi muốn viết về gia đình họ Bùi ở thôn Hồ Nam, xã Tân Dân, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa để tỏ lòng biết ơn đối với những người đã sinh thành ra lớp chúng tôi. Qua câu chuyện gia đình họ Bùi, tôi muốn được chia sẻ, cảm thông và thể hiện lòng biết ơn với các anh, các chị, các đồng đội của tôi, của bạn đã anh dũng hy sinh, đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân của mình vì tương lai đất nước.

        Cũng qua câu chuyện gia đình họ Bùi, tôi muốn tỏ lòng tin tưởng vào một thế hệ tuổi hai mươi đang miệt mài phấn đấu xây dựng một cuộc sống tươi đẹp cho thế hệ mình và cho Tổ quốc hôm nay.

        Trong những trang viết này, những miền quê tôi đã đi qua, những con người tôi đã gặp sẽ đồng hiện cùng tôi để phác họa lại phần nào những năm tháng hào hùng mà gian lao, đau thương mà anh dũng của các gia đình và của cả dân tộc Việt Nam.

        28 tháng 12 năm 2007:

        14 giờ 30, các anh Võ Minh, Trần Anh Phương, Đỗ Minh Tuấn, thạc sĩ Nguyễn Hằng Thanh (NXB Thanh Niên) và tôi có một cuộc hẹn tại trụ sở Đài truyền hình VTC, để chuẩn bị cho chương trình truyền hình về lớp trẻ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đây là một đề tài thu hút sự quan tâm của đông đảo khán giả truyền hình.

        Chiến tranh đã qua lâu rồi, lớp người sinh ra sau chiến tranh nhiều người đã ở độ tuổi ngoài 30. Vì vậy lớp trẻ ngày nay chỉ biết đến chiến tranh qua những trang sách, những câu chuyện kể của cha anh và qua phim ảnh, truyền hình, qua các dấu tích chiến tranh còn để lại.

        Chúng tôi - những người chỉ trực tiếp tham gia vào giai đoạn cuối của cuộc chiến mà nay đều đã ngoại ngũ tuần. Nếu không ghi lại những câu chuyện bi thương mà hào hùng của cuộc chiến thì chỉ một thời gian không lâu nữa, bụi thời gian sẽ che lấp, sẽ làm nhoà đi tất cả.

        Bởi vậy, khi được nghe Đài truyền hình VTC thông báo ý tưởng của chương trình và mời tham gia, chúng tôi rất hào hứng.

        Đang chăm chú theo dõi formet chương trình thì anh Trần Anh Phương đưa điện thoại cho tôi và nói: “Anh Toản, Trưởng ban thư ký báo Điện tử Đảng Cộng sản muốn gặp anh”. Tôi cầm điện thoại của anh Phương và ra khỏi phòng họp. Vừa đặt máy lên tai tôi đã nghe bên kia giọng anh Toản gấp gáp:

        - Anh là Hoàng Liêm, tác giả bài viết “Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?”, phải không?

        - Vâng! Tôi đây.

        - Gia đình nhà anh Tường đang muốn tìm anh đấy! Anh cho tôi xin địa chỉ, số điện thoại của anh. Người nhà anh Tường đang rất nóng lòng muốn gặp anh.

        - Địa chỉ của tôi là 214... Thanh Xuân Bắc, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Số di động của tôi là 091656...

        Tôi chưa kịp vào phòng để trả máy cho anh Phương thì điện thoại của tôi đã đổ chuông. Vừa kịp đặt loa máy vào tai tôi đã nghe một giọng nói nghẹn ngào, đứt quãng:

        - Anh là... anh Liêm phải không? Em là Thành,... em... trai anh Tường… bạn anh đây… - Nghe giọng nói đang nấc lên vì xúc động, tôi cũng nghẹn ngào…

        Giọng nói phía bên kia chắc cũng đang đầm đìa nước mắt. Thông tin chẳng có gì nhiều mà chúng tôi rất lâu mới trao đổi được cho nhau. Thời gian trôi chỉ là những tiếng nấc và những giọt nước mắt:

        - Anh Liêm ơi!... Em đang ở Hà Nội,... Em xin phép được gặp anh càng sớm... càng tốt.

        - Hôm nay là 28, ngày mai 29 và 30, tôi có việc đi Hạ Long. Sau ngày đó tôi sẽ chủ động hẹn để gặp anh được không?

        - Anh bận việc thì anh cứ đi đi, xong việc anh cho em gặp anh càng sớm càng tốt.

         Chúng tôi chào nhau và hẹn sẽ sớm gặp lại. Tôi quay vào phòng họp mà tâm trí không thể tập trung được nữa. Tôi lại nhớ về những chàng sinh viên ra trận năm xưa. Nhớ về Tường, về hoàn cảnh gia đình anh và nhớ lại tất cả những gì tôi biết về anh.

        Tôi không biết thầy mẹ Tường còn hay đã mất. Tôi nhớ lại cách đây khoảng mười năm, trong một chương trình kể chuyện đêm khuya, tôi có nghe câu chuyện về thầy giáo già Bùi Khắc Tráng (bố đẻ của Tường).

        Chuyện kể về ông giáo có bốn người con là liệt sĩ, sau khi nghỉ hưu đã mở lớp dạy học miễn phí cho trẻ em trong làng. Nghe chuyện tôi thực sự xúc động, nhưng vào lúc ấy tôi chưa có điều kiện liên hệ với gia đình.

        Hôm sau, tôi đi Hạ Long cùng với học sinh lớp con gái tôi. Cảnh đẹp ở Hạ Long cũng không thể dứt tôi ra khỏi lời hẹn với một người chưa hề gặp. Trong đầu tôi luôn hình dung và lên kế hoạch khi trở về tôi sẽ gặp anh Thành vào ngày đầu của năm 2008.

        Tôi chưa biết anh Thành hiện nay đang làm gì? Cuộc sống ra sao? Tôi lục lại trí nhớ và tưởng tượng khuôn mặt của Tường khi còn sống. Tôi hình dung lại khu rừng nơi Tường đã chiến đấu và anh dũng hy sinh, để khi gặp anh Thành tôi có thể nói rõ hơn so với những gì tôi đã viết trong bài báo, để giúp gia đình tìm nơi anh ngã xuống. Hai ngày dài tôi thắc thỏm chờ đợi.

        Không hiểu anh Thành có tâm trạng như tôi không?

        30 tháng 12 năm 2007:

        Tôi về đến Hà Nội thì đã 8h30 tối. Sau hai ngày theo học trò mệt nhoài, tôi chìm vào giấc ngủ. Nửa đêm thức giấc, tôi không sao ngủ lại được nữa. Tôi miên man nghĩ về tiểu đội đi B của mình. Tôi lộn về quá khứ. Tôi thấy mình sống giữa lòng đồng đội.

        Núi cao, vực thẳm, tôi có thể vượt qua nhờ sức hút của đội ngũ, những người bạn sinh viên cùng cảnh ngộ. Tiểu đội đi B của tôi có mười một người. Ngô Văn Quế - Tiểu đội trưởng, mười người còn lại là Khải, Tường, Phấn, Lực, Ngọc, Chân, tôi và các anh Thảo, Nhị, Đoan.

        Ngoài anh Đoan là cán bộ giảng dạy, anh Thảo và anh Nhị là cán bộ trung cấp là đã có gia đình riêng, còn tám đứa chúng tôi đều là sinh viên, độc thân, thậm chí còn chưa hề biết yêu.

        Trong tám chàng sinh viên thì bảy chàng là con nông dân và một chàng trai thành phố như nông dân. Bởi vậy, chúng tôi hiểu nhau lắm, thương nhau lắm.
 
        Tôi nhớ về từng người và nhẩm tính xem ai còn, ai đã mất. Tôi giật mình. Vậy là chúng tôi chỉ còn hơn một phần ba, bảy người đã ra đi. Trong bảy người ấy có ba người là liệt sĩ, còn bốn người kia cũng đã mất vì những bệnh liên quan đến chiến trường.

        Khi hồi tưởng lại ba liệt sĩ Khải, Phấn, Tường thì tôi lại chợt nhớ: Riêng gia đình Tường đã có tới bốn liệt sĩ và anh là người hy sinh cuối cùng trong gia đình, cũng là người cuối cùng trong tiểu đội đi B của tôi ngã xuống.
 
        Nhớ về các anh, tôi không cầm nổi nước mắt và nhẩm lại bài thơ tôi đã viết vào cái đêm không ngủ cách đây một năm:

        Đêm nhớ
 
                                     Đêm.
                                     Giật mình, tỉnh giấc.
                                     Một mình trằn trọc, nhớ đồng đội xưa.
                                     Ngoài hiên nhà tí tách những hạt mưa.
                                     Nhớ đến nao lòng,
                                                               những bạn hiền không về sau cuộc chiến.

                                     Tường ơi!
                                     Nhớ không?
                                     Chiều chúng mình mang về hai con nhím.
                                     Cả đơn vị sẻ chia vị lạ của núi rừng.

                                     Nhớ những lần,
                                     Gùi gạo sụn sống lưng.
                                     Khải gùi cả cho mình vì thương mình
                                                                                          gầy yếu quá.

                                     Nhớ cái ngày,
                                     Kông Pông Chàm đói lả
                                     Phấn chọn cho tôi hạt lạc cuối cùng

                                     Minh ơi!
                                     Mày có biết không?
                                     Tao nhớ mày là tiếng violon trong trẻo.

                                     Thành ơi Thành!
                                     Mày kể chuyện sao mà khéo?
                                     Chuyện thật đáng buồn mà mày kể vẫn vui.

                                     Khánh Thụy ơi!
                                     Bài thơ viết dở đâu rồi?
                                     Tao tìm mãi chẳng bao giờ thấy

                                     Long ơi! Long!
                                     Tiếng bom làng bảy,
                                     Nó cướp mày đi, đi mãi không về.

                                     Thắng đen ơi!
                                     Trinh sát mãi mà chi?
                                     Đất nước hòa bình hơn ba mươi năm rồi
                                                                                               đấy nhá!

                                     Thoa ơi Thoa!
                                     Tao nhớ mày, nhớ quá!
                                     Da trắng, mắt tròn, ngơ ngác giữa rừng xanh.

                                     Anh Thiềng ơi!
                                     Cháu Dũng con anh
                                     Đã lớn, đã khôn, đã đưa anh về Bắc.
                                     ở Cai Lậy – Mỹ Tho, bà con vẫn nhắc
                                     Anh – người lính cuối cùng ngã xuống trước
                                                                                                    bình minh.

                                     Hiếu ơi!
                                     Từ Hà Bắc quê mình,
                                     Mẹ đã đến thăm anh nghĩa trang Kiến Đức
                                     Mẹ đã hiến dâng đứa con dứt ruột
                                     Cho cuộc sống hôm nay kết trái đơm hoa

                                     Tôi thổn thức hoài nhớ những ngày qua
                                     Điểm mặt những bạn mình
                                                                             không về sau cuộc chiến

                                     Đêm
                                     Nhớ thương
                                     Không ngủ.
                                     Xin khắc tên
                                     Từng người
                                     Vào trong trái tim tôi.
 
        Tôi còn đang bồi hồi thổn thức thì những tia nắng đầu tiên của ngày mới đã rọi vào nhà. Hôm nay, tôi được nghỉ. Nghĩ tới kế hoạch gặp anh Thành, tôi chợt nhớ là việc này không thể để vào ngày 1/1/ 2008 được vì ngày ấy tôi phải về quê có việc họ. Thế là tôi quyết định sẽ hẹn gặp anh trong hôm nay (31/12/2007).

       31/12/2007:

       8h30 tôi mở điện thoại di động tìm số của anh Thành để gọi. Anh đang bận việc ở cơ quan nên hẹn sẽ đến nhà tôi vào sau giờ làm việc buổi chiều. Đặt điện thoại xuống bàn, tôi nghĩ ngay đến việc tổ chức cuộc gặp sao cho đạt kết quả, cung cấp được nhiều thông tin quan trọng nhất cho gia đình liệt sĩ.

        Tôi gọi cho một số bạn bè chiến đấu và cùng học với Tường. Bởi là ngày cuối năm nên mọi người đều bận cả. Cuối cùng tôi chỉ mời được anh Trần Anh Phương (Báo Điện tử Đảng Cộng sản) và anh Chu Văn Mẫn (Khoa Sinh, Đại học Khoa học tự nhiên).

        Buổi chiều, 6h30 các anh Phương và Mẫn đã có mặt ở nhà tôi.

        Đường Hà Nội chiều cuối năm, quá nhiều đoạn đường tắc nghẽn nên anh Thành đến muộn và tôi đã ra tận đầu ngõ đón anh. Tuy lần đầu gặp mặt, nhưng chúng tôi cũng không khó khăn lắm để nhận ra nhau, bởi mỗi người đều cầm trong tay chiếc điện thoại di động.

        Bước vào nhà, anh Thành ôm chầm lấy ba chúng tôi mà khóc:

        - Hơn 30 năm rồi… em mới tìm được các anh. Gặp các anh, em như gặp lại anh trai mình... Cảm ơn anh Liêm! Anh đã tạo ra cuộc hội ngộ hôm nay.

        Tôi, Mẫn và Phương không ai cầm nổi nước mắt. Chúng tôi xúc động vì những lời chân tình của anh Thành và tự sâu thẳm lòng mình, chúng tôi còn cảm thấy mình chưa tròn trách nhiệm với gia đình và bản thân những người đã hy sinh.

        Chị Tuyết vợ anh Thành cũng bùi ngùi đứng lặng chứng kiến cuộc gặp mặt đầy xúc động của chúng tôi.

        Sau lời giới thiệu của tôi về từng người, anh Thành bắt đầu kể về câu chuyện tìm ra bài viết của tôi và con đường dẫn đến cuộc gặp hôm nay:

        Tối 20 tháng 12, cháu Bùi Khắc Chiến (con trai anh Bùi Khắc Tân, cháu gọi em bằng chú ruột) ngồi bên máy tính, hắn gõ tên hắn vào cửa sổ tìm kiếm của Google một cách tình cờ, lơ đãng. Thật bất ngờ, kết quả tìm kiếm cho một loạt tên Bùi Khắc... Trong loạt tên và bài đó có bài “Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu” trên báo Điện tử Đảng Cộng sản.

        Chiến ngờ ngợ, Bùi Khắc Tường là tên chú ruột hắn. Chiến mở bài viết ra và hắn không thể tin ở mắt mình nữa.

        Sau hàng chữ in nghiêng, đập vào mắt là những dòng chữ khiến hắn sửng sốt: “Năm 1969, Bùi Khắc Tường rời thôn Hồ Nam, xã Tân Dân, Tĩnh Gia, Thanh Hoá để nhập học khoa Sinh trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Gia đình đặt rất nhiều hy vọng vào sự học hành và thành đạt của anh...”. Đây đúng là quê hắn rồi! Hắn mải miết đọc, càng đọc hắn càng thấy người được nhắc đến trong bài viết là chú ruột hắn.

        Đọc xong bài báo, Chiến bần thần một lúc, hắn thương chú, cảm phục tình bạn chân thành và tình yêu trong sáng cũng như sự hy sinh anh dũng của chú. Đã bao năm rồi, bố, các bác và các chú hắn đã dày công tìm kiếm mà chưa có manh mối nào đáng tin cậy. Phải chăng đây là thông tin mà cả nhà đang cần? Chiến hối hả nhấc điện thoại và bấm số về nhà. Chờ một lúc lâu, hắn nghe tiếng bố hắn càu nhàu:

        - Ai đấy! Có việc gì hệ trọng mà còn gọi vào giờ này?

        - Con Chiến đây! Bố ơi! Con đã tìm được chú Tường rồi.

        - Chú Tường nào? Chú đang ở đâu?... Chú Tường nhà mình đã... hy sinh... rồi cơ mà?

        - Không phải!... Con đã tìm được thông tin về chú Tường rồi.

        - Ở... đâu? - Hắn nghe giọng bố hắn chùng xuống. Bố hắn đã khóc.

        - Có người viết về chú trên báo Điện tử Đảng Cộng sản. Ngày mai con sẽ in bài và gửi ngay về cho bố.

        - Ừ..., gửi ngay đi..., gửi cả cho... chú Thành nữa. Con nói với chú Thành... tìm ngay... người viết... càng sớm... càng tốt.

        Sau khi chấm dứt cuộc gọi với bố, Chiến gọi ngay cho em:

        - Chú Thành đấy à? Cháu Chiến đây. Cháu tìm được trên báo Điện tử Đảng Cộng sản một bài viết về chú Tường... Chú lên mạng đọc ngay chú nhé!

       - Thế à! Cháu cho ngay chú địa chỉ, để chú tìm kiếm.

       - Chú vào internet, mở trang dangcongsan.vn, sau đó chú vào chuyên mục 60 năm TBLS, tìm bài “Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?”. Chú đọc nhưng chú không được khóc đâu đấy!

---------------------
(Các ghi chú màu xanh là của Giangtvx bổ sung, không có trong sách)
Có thể xem bài này trực tiếp tại http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30332&cn_id=80000

        Sau cú điện thoại và sự hướng dẫn của Chiến, ngay trong đêm vợ chồng em đã đọc đi đọc lại bài viết rất nhiều lần.

        - Đêm đó chúng em không sao ngủ được, em đã khóc, nhớ anh Tường rất nhiều và cũng thương các anh nhiều lắm.

        Với giọng trầm ấm (rất giống giọng Tường) anh Thành tiếp tục kể:

        - Em không hiểu làm sao, sau bấy nhiêu năm mà anh Liêm vẫn nhớ tường tận về quê quán và những chi tiết rất nhỏ trong cuộc sống chiến đấu cùng anh Tường. Em đã gọi điện hỏi 1080 để biết số máy của báo. Thế là nhờ báo chúng em đã tìm được các anh.

        - Anh Thành ơi! Các cụ nhà mình hiện nay thế nào? – Tôi hỏi để giảm bớt không khí buồn thương.

        - Mẹ em đã mất năm 1980... còn thầy em cũng đã... mất năm 2002. Trước khi nhắm mắt, thầy em còn dặn phải tìm bằng được phần mộ của các anh em.

        - Như vậy là gia đình mình vẫn chưa tìm được các anh sao? - Anh Mẫn hỏi.

        - Chưa, ngoài chị dâu em hy sinh ở quê, cả ba anh hiện đều chưa biết nằm ở đâu - Nói đến đây anh Thành oà khóc.

        Chị Tuyết (vợ anh Thành) giàn giụa nước mắt, làm chúng tôi ai cũng bùi ngùi, xót xa.

        - Anh Liêm ơi, sao anh lại viết “...Giờ này anh về đâu?” mà không phải là “ở đâu”. Cứ nghe nhắc “anh về đâu?” là chúng em lại nghĩ đến trách nhiệm của mình, của gia đình mình. Nếu không tìm được... thì các anh ấy biết “về đâu?”. Gặp được các anh, chúng em hy vọng nhất là sẽ tìm được anh Tường em.

        - Tôi chắc chắn một điều là Tường đã được quy tập về một nghĩa trang nào đó. Vấn đề còn lại là xác định chính xác ở nghĩa trang nào thôi

        Để khẳng định suy đoán của mình, tôi kể lại hoàn cảnh hy sinh của Tường để mọi người cùng nghe:

        Đầu tháng tư năm 1974, tôi bị sốt rét nặng phải đi điều trị ở trạm xá trung đoàn. Tháng 6, khi tôi trở về đơn vị thì nghe tin Tường đã hy sinh.

        Tôi buồn lặng và nhớ thương anh đến quặn lòng. Sau sự hy sinh của Khải, Phấn, lần này Tường ra đi là tiểu đội sinh viên của tôi đã có ba liệt sỹ.

        Thấy tôi buồn rầu, một hôm đi lấy gạo, anh Chử Kim Bao đưa tôi vào nơi chôn cất các liệt sĩ của tiểu đoàn và anh kể cho tôi nghe về sự hy sinh của Tường:

        Sau khi Liêm rời đơn vị được mấy ngày thì địch nống lên hòng chiếm lại các vị trí đã mất. Dọc theo lộ 14, địch không thể vượt qua được các điểm chốt chặn của ta, chúng dùng các đơn vị nhỏ luồn rừng tiếp cận các vị trí ta đóng quân.
       
        Ngày 11 tháng 4, tổ trinh sát do Tường chỉ huy có nhiệm vụ trinh sát phát hiện địch để ta dùng lực lượng ngăn chặn.

        Sau khi qua khu vực đóng quân của đại đội mình, Tường dẫn tổ vượt suối rồi thận trọng, dò từng bước lên đỉnh đồi đối diện. Lên tới đỉnh đồi, các anh vừa đặt chân vào đoạn đường mòn thì một tiếng nổ dữ dội.

        Tường bị thương nặng, ngay khi mìn nổ, nhưng anh vẫn kịp hô lớn: “Chạy đi! Bị phục rồi!”. Khẩu AK trong tay anh hai lần nhả đạn. Anh tạt xuống sườn đồi và bò được xuống rìa suối. Hai đồng chí đi cùng đã kịp cõng Tường về đại đội mình, trước khi anh trút hơi thở cuối cùng.

        Đơn vị đã đưa Tường về đây chôn cất cùng với các liệt sĩ khác của tiểu đoàn.

        Đêm ấy đài kỹ thuật bắt được tin của địch, tổ lính phục kích hôm đó có 1 tên chết và một tên bị thương nặng. Vậy là hai loạt đạn của Tường đã nhằm trúng đích.

        Tôi cùng anh Bao ngồi lại một lúc lâu bên mộ Tường rồi mới gùi gạo về đơn vị. Từ hôm ấy, mỗi khi có dịp qua đây chúng tôi lại ghé vào thăm các anh...

        Sau chiến thắng, trung đoàn đã cử người đi quy tập các anh về nghĩa trang. Bởi vậy có thể chắc chắn hiện nay Tường đang ở một nghĩa trang nào đó trong khu vực Đắc Nông, Bình Phước.

        Cái lạnh cuối đông như lạnh thêm, khi chúng tôi cùng nhau ôn lại những kỷ niệm về người đã khuất.

        Câu chuyện chuyển sang đề tài làm thế nào để tìm được mộ Bùi Khắc Tường. Tất cả chúng tôi đều quyết tâm bằng mọi nguồn thông tin để có thể biết được hiện nay Tường đang ở nghĩa trang nào.

        Trước khi chia tay, vợ chồng anh Thành tặng cho chúng tôi mỗi người một cuốn lịch năm mới (2008). Lịch của Ngân hàng Đầu tư và phát triển Việt Nam nơi hai vợ chồng anh đang công tác.

        Tôi tiễn hai vợ chồng anh Thành ra xe. Trước khi bước lên xe, anh Thành ôm đầu tôi thì thầm: “Anh cho phép em thay anh Tường cắn vào má anh một cái”.

        Không cần đợi tôi đồng ý anh đã ghì chặt má tôi mà cắn, rồi vội vã lên xe nổ máy chạy luôn.

        Tôi ngây người không kịp phản ứng gì. Trong lòng tôi buồn vui lẫn lộn. Vậy là thông qua một bài viết nhỏ tôi đã đến được với người thân của Tường và hy vọng chẳng bao lâu nữa, chúng tôi sẽ tìm được nơi anh đang yên nghỉ.

        Ngay sau cuộc gặp, tôi điện cho anh Võ Minh, anh Vũ Kiệm và anh Nguyễn Lâm, nhờ các anh tra cứu trong danh sách liệt sĩ của trung đoàn để biết Tường đang ở nghĩa trang nào. Tất cả các anh đều hứa sẽ cố gắng tìm kiếm. Công việc tìm kiếm được anh em trong Hội cựu chiến binh E271 tiến hành rất khẩn trương.


 

        Chủ nhật 20 tháng 1 năm 2008 (13 tháng chạp năm Đinh Hợi):
 
       Hôm nay là ngày giỗ Khải, chúng tôi lại cùng nhau đến với gia đình để tưởng nhớ người thanh niên Hà Nội đã ngã xuống nơi chiến trường khi tuổi mới hai mươi. Cùng đến gia đình năm nay với chúng tôi có thêm anh Bùi Khắc Thành.

        Trong buổi gặp mặt tưởng nhớ người đã khuất, chúng tôi cùng xem lại những bức ảnh Khải chụp chung với Tường trước lúc đi chiến trường. Nhìn ảnh, tôi lại nhớ về những kỷ niệm không thể nào quên của chúng tôi với Khải.



        Ngày vào năm thứ nhất, khoa Địa lý- Địa chất trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, chúng tôi sàn sàn như nhau. Khải mười bảy, tôi mười tám, nhưng vóc dáng Khải to lớn hơn, già dặn hơn tôi. Khải trai Hà Nội, tôi dân quê. ấy vậy mà chỉ một đôi lần trò chuyện tôi nhận ra: cái thằng này có cách nói năng, cử chỉ cũng khoai sắn như mình, thậm chí còn xuề xoà, mộc mạc hơn mình.

        Rất nhanh thôi, cái mặc cảm nhà quê và thị thành trong tôi không còn. Nhiều buổi tối, Khải còn vào nội trú ngủ cùng tôi.
 
        Năm thứ nhất qua đi, chúng tôi học được nhiều và tình bạn giữa chúng tôi càng thêm gắn bó. Đầu năm thứ hai (tháng 9 năm 1971), 5 trong hơn 30 chàng trai lớp chúng tôi lên đường nhập ngũ.  Tháng 5-1972, Mỹ ném bom trở lại miền Bắc, chúng tôi sơ tán về Khúc Thuỷ, Cự Đà, Thanh Oai, Hà Tây. Tại đây, thêm 7 đứa nữa lên đường. ở lại, chúng tôi miệt mài học tập, học phần mình và học phần người đi đánh giặc.

        Từ Cự Đà, chúng tôi lại sơ tán lên Hiệp Hoà, Hà Bắc rồi về Phú Bình, Thái Nguyên. Từ nơi này, Khải, Minh, Niệm, Lực, Ngọc, Hưng, Chân, Phương và tôi (9 người bạn cùng lớp) có lệnh nhập ngũ, hôm ấy là 23 tháng 9 năm 1972.

        Hồi ấy việc đi lại rất khó khăn, nên chẳng ai kịp về chia tay gia đình. Tiễn chúng tôi, gần gũi thương yêu nhất là các bạn cùng lớp.

        Trước giờ lên xe, chúng tôi tạt vào một quán nhỏ bên đường, cả lớp ôm nhau khóc, nước mắt chảy tràn mà miệng ai cũng hát: “Đàn thân yêu dạo khúc ca xưa êm đềm... Rồi ngày hành quân hướng về tiền tuyến cùng đi, mối tình bạn thắm thiết nhắc ta bước lên, sưởi ấm tim ta...”.

        Thấy cảnh chia tay bịn rịn của chúng tôi, mấy bà bán hàng quanh đó cùng ông chủ quán có gì đều mang ra mời chúng tôi. Họ khóc và tiễn chúng tôi lên xe như tiễn những người thân yêu vậy.

        Về đơn vị huấn luyện, Khải, Chân và tôi được biên chế vào một tổ ba người. Vì to, cao, khoẻ mạnh hơn nên mọi việc nặng nhọc Khải đều giành làm thay tôi. Thương bạn có lúc tôi cự lại: “Ông cần nhớ là ông ít tuổi hơn tôi”.

        Ba đứa chúng tôi, chung mọi thứ có thể chung được (tiền tiêu chung, đêm ngủ chung, một khẩu súng, một cái xẻng và hai quả lựu đạn).

        Chín mươi ngày huấn luyện, mười ngày nghỉ phép cũng qua đi. Việc trả phép của chúng tôi do Khải và Phương lo liệu vì hai anh ở Hà Nội. Tối ấy tôi và Tường nghỉ ở nhà Khải để sáng hôm sau tập trung lên xe tại số 5 Lê Đại Hành (nhà Phương). Nhờ sự chu đáo của các anh nên cả đoàn sinh viên chúng tôi không ai chậm phép.
 
        Thế rồi hành quân. Từ Mai Siu, Hà Bắc, chúng tôi vượt núi Yên Tử, qua Khoái Châu về Thường Tín. Được nghỉ một ngày, anh em ở Hà Nội đều có người thân lên chia tay.

        Cả nhà Khải đều có mặt để tổ chức cho tiểu đội chúng tôi một bữa liên hoan. Bữa liên hoan vui vẻ và chẳng ai ngờ rằng đây là bữa cơm cuối cùng Khải được sum họp cùng gia đình.

        Chúng tôi lên tàu ở ga Thường Tín vào cuối chiều để quá nửa đêm xuống tàu tại ga Ninh Bình.

        Theo chiều dài đất nước, chúng tôi mải miết hành quân. Nhớ đêm ngủ rừng đầu tiên: Trời tối, mưa to, tôi lóng ngóng mãi vẫn không tìm được chỗ mắc võng. ấy vậy mà Khải đã hoàn tất chỗ ngủ, anh lần đến, lôi tôi về võng của mình: “Nằm nghỉ đi, tao mắc cho”. Thế rồi, anh mắc sát võng của tôi vào võng anh.

        Đêm ấy, hai đứa chúng tôi nghỉ bên nhau. Trước khi chìm vào giấc ngủ tôi vẫn thầm cảm ơn và khâm phục sự nhanh nhẹn, tháo vát của Khải.

        Núi cao, vực thẳm, những đôi chân học trò, mười chín đôi mươi đang căng ra, đạp bằng gian khó tiến về phía trước: “Miền Nam, kêu gọi ta...”

        Hành quân dài ngày trên đường Trường Sơn, chúng tôi thường ăn rau rừng. Bữa ấy, ăn phải rau độc. Tôi bị ngộ độc, sau đó hơn một nửa tiểu đội cùng bị. Sáng hôm sau hành quân, Khải, Tường, Ngọc, Chân... đã sẻ hết những gì nặng trong ba lô của tôi.

        Bởi vóc dáng bé nhỏ, xiêu vẹo nên cả tiểu đội đều gắng giúp tôi. Chính nhờ sự giúp đỡ ấy, tôi đã theo được anh em tới chiến trường.

        Sau mười tháng ròng hành quân, những đôi chân học trò đã vượt qua nhiều nghìn cây số, qua hai nước láng giềng anh em để đến chiến trường Đông Nam Bộ. Chúng tôi được bổ sung về đơn vị chiến đấu (C1, D9, E271). Khải và tôi ở cùng tiểu đội. Những ngày đi bám địch, những đêm ngủ hầm chúng tôi đều có nhau.

        Có đêm hai đứa ôn lại những ngày ở Hà Nội, những nơi gia đình sơ tán... nhưng chẳng đứa nào nói đến chuyện yêu đương, bởi một điều giản dị là cả tôi và Khải đều chưa một lần cầm tay bạn gái.

        Năm tháng qua đi, cuộc sống chiến đấu đã hun đúc chúng tôi. Tôi và Khải đã trở nên rắn rỏi hơn, cứng cáp hơn. Thế rồi Khải đột ngột ra đi. Sự việc qua lâu rồi mà tôi vẫn nhớ như mới hôm qua.

        Chiều ấy, sau hai ngày hai đêm luồn rừng, chúng tôi đến chiếm lĩnh ở nam cao điểm 904. Trước khi trời tối, một tổ bám địch đã nổ súng, địch đánh trả, Hiếu bị thương và được đưa về hầm chỉ huy. Cả đại đội đã sẵn sàng cho cuộc chiến đấu ngày mai.

        Khoảng 12 giờ đêm mùng 5 rạng ngày 6 tháng 1 năm 1974 (tức đêm 12 rạng ngày 13 tháng Chạp năm Quý Hợi), tôi đang ngủ thì anh Trường, tiểu đội trưởng gọi tôi dậy giao nhiệm vụ đi cáng thương binh.

        Lên đến hầm chỉ huy, tôi thấy đã có bốn người nữa là Khải, Thành, Lâm và Toản. Sau khi rõ nhiệm vụ, Khải nhảy xuống hầm đưa cáng lên. Tôi đứng trên miệng hầm đỡ cáng và đặt lên vai mình. Khải nhảy lên và nói nhỏ với tôi: “Lúc nào mệt, tao khiêng cho”.

        Thế rồi, anh khoác súng đi trước dẫn đường, theo sau là Thành, tôi và Lâm cáng thương binh còn Toản cầm súng đi cuối cùng.

        Đêm cao nguyên cuối năm, trăng vàng lành lạnh, chúng tôi vừa đi vừa dò đường. Có lẽ đi chưa xa, vì tôi mới hai lần đổi vai. Qua một cây to đổ ngang đường, chưa được mười lăm mét, tôi thấy một ánh chớp sáng loà và một tiếng nổ rất đanh trước mặt.

        Toản, tôi và Lâm quay ngược lại nhảy qua cây đổ, chưa kịp nằm xuống thì nghe Khải thét: “Chạy đi..! Thương binh...! Bị phục rồi..!” Tằng, tằng, tằng... Tằng, tằng, tằng... Từng loạt AK nổ giòn. Sau đó là tiếng AR15, tiếng AK nổ dồn dập.

        Toản, Lâm và tôi thay nhau đưa Hiếu về phía sau. Rồi im lặng, rồi pháo bắn cấp tập vào chỗ chúng tôi. Tôi, Toản và Lâm lạc nhau. Sáng ra Toản và Lâm mới đưa được Hiếu về đơn vị. Còn tôi bị lạc, sau nhiều ngày ăn rau rừng uống nước suối, tôi mới tìm được về đơn vị.

        Đêm ấy, do vết thương quá nặng, mất máu nhiều nên Hiếu đã ra đi...! Sáng hôm sau Thoa lên lấy tử sĩ cũng không về...! Các ngày sau đó đại đội chúng tôi cùng các đơn vị bạn đã hoàn thành nhiệm vụ đánh chiếm cao điểm 904.

        Trở về đơn vị tôi mới biết Khải và Thành đã anh dũng hy sinh. Các anh đã bắn chặn để chúng tôi kịp đưa thương binh thoát khỏi ổ phục kích của địch.

        Vậy là trước lúc hy sinh Khải của tôi vẫn lo cho thương binh, vẫn quyết tâm chiến đấu để bảo vệ đồng đội, tạo điều kiện để đồng đội đưa thương binh về nơi an toàn. Sự hy sinh của Khải đã làm tôi bị hẫng hụt một thời gian dài, mãi sau này tôi mới trấn tĩnh được.

        Hơn ba mươi năm sau ngày giải phóng, bốn anh (Khải, Thành, Thoa, Hiếu) đã được đưa vào nghĩa trang liệt sĩ Kiến Đức.

        Trên đỉnh đồi, giữa mây gió cao nguyên, chắc các anh vẫn nghe tiếng hát ngợi ca tình bạn, tình đồng đội mà chúng tôi cùng hát năm nào. Bạn bè chiến hữu chúng tôi mỗi lần công tác qua đây đều vào nghĩa trang thắp hương tưởng nhớ các anh.

        Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chúng tôi ở lại Đức Hoà tham gia xây dựng chính quyền cơ sở. Tháng 10 năm đó, tôi và một số đồng đội khác được xuất ngũ về trường cũ tiếp tục học tập. Tôi, Chân, Phương, Niệm... - những người trở về sau chiến thắng đến thăm gia đình Khải.

        Ngập ngừng mãi chúng tôi mới dám bước vào nhà. Thấy chúng tôi, má(1) Khải oà khóc, chúng tôi không đứa nào cầm nổi nước mắt. Khóc một hồi lâu để tưởng nhớ người đã hy sinh, má con chúng tôi lại trở về với thực tại.

        Má cho chúng tôi xem các kỷ vật của Khải, tấm ảnh chụp chung của mấy chàng lính trẻ chúng tôi. Má chỉ cho chúng tôi xem chỗ anh đã táp lại trên mái nhà, cánh tủ anh tự đóng, đôi dép anh mua cho má trước lúc đi xa, túi sách, bàn học... anh chuẩn bị cho các cháu. “Những ngày nghỉ phép nó chẳng đi đâu xa, cứ quanh quẩn trong nhà xem còn gì chưa ưng ý để làm cho má. Tao thương nó, bảo nó đi chơi thăm bà con mà nó có đi đâu”.

        Chúng tôi lặng lẽ thắp hương, lặng lẽ đứng trước bằng Tổ quốc ghi công và bức ảnh thờ anh. Các ngày sau đó và cho đến tận bây giờ, ngôi nhà 28E ngõ Tương Thuận là ngôi nhà thân yêu, nơi chúng tôi thường xuyên đi về, má Khải đã là mẹ chung của chúng tôi.

------------------------
(1) Khải và gia đình trước khi ra Hà Nội đã sinh sống ở Sài Gòn nên vẫn xưng hô theo phong tục miền Nam. Khải gọi bố mẹ là ba má.

        Năm 1997, địa phương đã xây cho mẹ ngôi nhà tình nghĩa trên nền ngôi nhà cũ (anh em trong Hội cựu chiến binh E271 đã đóng góp thêm vào việc xây nhà).

        Một buổi tối, tôi ngủ lại nhà, má kể cho tôi nghe chuyện Khải xung phong nhập ngũ. Má không phàn nàn gì hết, nhưng Khải vẫn áy náy, anh sợ vì việc này mà má không vui. Dịp nghỉ phép, anh đã làm mọi việc để má yên lòng. Mọi cử chỉ của anh má đều hiểu, má còn hiểu xa hơn về khí phách trai thời chiến.

        Cuối năm 2001, má lâm bệnh. Những ngày má điều trị bệnh cho đến phút lâm chung, anh Chân luôn ở bên má. Anh đã thay Khải và thay chúng tôi báo hiếu cho má. Tuổi cao, bệnh trọng, má thanh thản ra đi, thọ 87 tuổi.

        Anh em trong Hội cựu chiến binh E271, cùng gia đình và địa phương lo liệu mọi việc để tiễn đưa má về nơi an nghỉ cuối cùng.

        Giờ đây, thường xuyên trong ngôi nhà này chỉ có một người chị và một cô em của Khải (cả hai đều đã không còn sức lao động và cùng sống đơn thân).

        Anh em chúng tôi thường qua lại nơi này. Từ nay, ngoài chúng tôi còn có cả những người thân của anh Bùi Khắc Tường.

        Ngay trong bữa cơm, tôi nhận được điện thoại của anh Võ Minh báo tin, đã tìm thấy tên của Bùi Khắc Tường trong danh sách liệt sĩ tại nghĩa trang Bù Đăng. Thông tin này làm cho mọi người đều phấn khởi. Công việc tiếp theo là sắp xếp được thời gian để vào ngay nghĩa trang Bù Đăng.
Trong lúc vui câu chuyện, anh Chân đọc để mọi người cùng nghe những dòng lưu niệm mà Tường đã ghi trong cuốn sổ của Khải:

        Ngày cùng, tháng tận, năm 1972.
        (Tức ngày 31 tháng 12 năm 1972)(1)
       Khải thân yêu ơi!!!
        Ta còn đi tiếp nữa chứ...
        Đời chiến binh khi còn giặc
        Đừng mong gì ngày mãn hạn – Nhưng trước khi đi xa, ta phải để lại cho nhau vài dòng chữ. Sau này sẽ có lúc ta cùng xem lại.
        Khải ạ! Trước kia tao không khác mày tí nào đâu – “Đều là thằng đụt” cả thôi – Nhưng rồi xoáy lốc cuộc đời thổi mãi... Ta vực nhau lên nhé... Sao cái đức tính thật thà thẳng thắn, hồn hậu của mày làm tao thấy dễ sống gần mày thế - Ta là bạn chiến đấu “Bạn già tóc bạc”. Nhất trí nhé.
        Địa chỉ: Xóm Hồ Nam
        Xã Tân Dân
        Huyện Tĩnh Gia
        Thanh Hóa
        Bố tao gửi theo địa chỉ:
        Bùi Khắc Tráng
        - Như trên -

        Anh Chân đọc xong, tôi góp thêm: “Trong lưu niệm viết cho tôi, Tường còn ghi rõ hơn – Nếu sau này mày còn sống, hãy về nhà tao theo địa chỉ...”.

        Nghe xong câu nói của tôi, anh Thành đáp lời ngay:

        - Em mời các anh sắp xếp thời gian về quê em, như anh Tường đã hẹn. Em muốn các anh về càng đông càng vui.

        Sau một hồi bàn bạc, chúng tôi cùng đi đến thống nhất: “Chỉ có ngày 3 Tết (9/2) là thuận lợi nhất”. Tôi đề nghị sẽ đi vào mùng 3 Tết, để tối mùng 4 có mặt tại Hà Nội, ngày mùng 5 có thể đi làm bình thường.

        Đề nghị của tôi được mọi người cùng tán đồng. Vậy là chuyến đi về quê bạn của chúng tôi đã được ấn định.

----------------------
(1) Chú thích của tác giả.

        Chiều ngày 9 tháng 2 năm 2008 (mùng 3 Tết Mậu Tý)

        Như đã hẹn, hai vợ chồng anh Thành đưa ôtô đến đón tôi về Thanh Hoá. Cùng đi còn có anh Nguyễn Lâm - Trưởng ban liên lạc CCB E271 khu vực phía Bắc. Gọi là trưởng ban hay ban liên lạc vậy thôi chứ chúng tôi cụm lại với nhau, hội lại với nhau trên tinh thần đồng đội tự nguyện.

        Các anh trong ban liên lạc là nơi hợp đồng, nơi tổ chức các cuộc gặp mặt chứ các anh cũng chẳng có quyền hạn gì nhiều so với các hội viên khác. Nhiều khi các anh còn nhận về mình phần đóng góp nhiều hơn cho hội.

        Xe chuyển bánh, tôi giới thiệu sơ lược về anh Lâm với vợ chồng anh Thành để mọi người trao đổi với nhau tự nhiên hơn.

        Năm 1969, Lâm và Tường cùng vào trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nhưng hai anh ở hai khoa khác nhau. Tường khoa Sinh, Lâm khoa Toán.

        Ngày nhập ngũ, bởi cùng là sinh viên đại học Tổng hợp, nên các anh được biên chế về một đại đội huấn luyện.

        Chung nhau cái nắng, cái lạnh, cái sọt đeo đá ở Mai Siu; chung chuyến tàu đêm rời ga Thường Tín đến Ninh Bình; chung chặng đường Trường Sơn “...Mây núi bao la, lối quân đi bước mòn sỏi đá...” để rồi cùng về tiểu đoàn chín, trung đoàn 271. Tường về trung đội trinh sát tiểu đoàn còn Lâm về đại đội ba.

        Hội cựu chiến binh trung đoàn 271 phía Bắc và chi hội Hà Nội đến được với nhau là nhờ nhiệt tình và sự nỗ lực rất lớn của nhiều thành viên tích cực. Một trong những người tâm huyết đó là anh Nguyễn Lâm.

        Hễ nơi nào có thông tin tìm mộ liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ là Lâm có mặt. Nhiều lần Lâm bỏ công sức và cả tiền của để cùng các gia đình liệt sĩ đi tìm hài cốt các anh. Chính anh đã đưa con liệt sĩ Lê Sỹ Thiềng vào tận nghĩa trang Tiền Giang tìm mộ bố.

        Anh đã đưa mẹ Soi (mẹ liệt sĩ Thắng) vào tận bờ suối Đắc Đrăm để gói một nắm đất nơi Thắng hy sinh mang về với quê nhà. Sau khi nghe Lâm kể về chuyến đi đầy xúc động ấy, tôi đã nghẹn ngào chắp bút thành thơ:

                                              Thắng Đen ơi! Mẹ đã thấy anh rồi
                                              Anh hãy về đi! Đừng trinh sát nữa
                                              Chặng đường xưa, anh mới đi một nửa
                                              Đích cuối cùng bao đồng đội thay anh.

                                              Ở lại chiến trường, hơn ba mươi năm
                                              Anh vẫn miệt mài, thời gian trẻ mãi
                                              Mẹ vẫn từng ngày ngóng anh trở lại
                                              Về đi anh! Về với mẹ đi anh.

                                              Mẹ lưng còng tuổi ngoại tám mươi
                                              Vẫn đau đáu chờ anh dù là vô vọng
                                              Mẹ vẫn gọi anh như hồi đi học
                                              Thắng Đen ơi! Sao mãi không về?

                                               Về đi anh! Thôi hãy về đi.
                                              Mẹ biết anh không về được nữa
                                              Mẹ đến tìm anh giữa cao nguyên đất đỏ
                                              Máu xương anh, nhuộm đỏ nơi này.
 
                                              Nước mắt nhạt nhòa, run rẩy bàn tay
                                              Gói nắm đất nơi anh ngã xuống
                                              Nâng niu như bế con thời bú mớm
                                              Mẹ đưa anh về - Nơi anh sinh ra.

                                              Về đi anh! Đất đã nở hoa
                                              Cuộc sống hôm nay có anh trong đó
                                              Vẫn là anh – Mãi thời trai trẻ
                                              Về đi anh, về cho mẹ yên lòng.

                                               Thắp một nén nhang, nhớ về anh
                                               Làm dịu lại nỗi đau – Lòng mẹ
                                               Về đi anh, nhớ về anh nhé
                                               Thắng Đen ơi! Chinh chiến đã qua rồi.

        Cuộc chiến tranh đã đi qua, nhưng trong lòng những người như Nguyễn Lâm vẫn nặng mãi tình đồng đội. Có thể vì lẽ đó mà anh đã đề nghị hội lấy phương châm hoạt động là “Chúng ta mãi mãi là đồng đội”. Nghe tôi kể, anh Lâm tỏ ý không hài lòng:

        - Thôi đi ông ơi! Ông nói qua loa để chúng tôi làm quen, chứ ông kể hành kể tỏi nhiều làm gì.

        - Thì tôi cũng chỉ sơ lược vài nét vậy, chứ thực ra ông còn đóng góp với hội nhiều lắm.
       
        Xe bon bon trên đường, tôi nhìn qua cửa kính, đập vào mắt tôi là tấm biển “Ga Thường Tín”. “Ga Thường Tín” chỉ là một ga nhỏ trên tuyến đường sắt Bắc Nam mà sao dòng chữ ấy lại gợi cho tôi nhiều hoài niệm.

        Ga Thường Tín, cách đây đúng 35 năm một tháng, một chuyến tàu quân sự đã đưa Tường, Khải, Lâm và cả tiểu đoàn chúng tôi tiến về phương Nam.

        Chiều 9 tháng 1 năm 1973, sân ga nhỏ bé kia đã chứng kiến cảnh chia ly đầy cảm xúc của những người đi người ở.

        Chiều ấy, trời se lạnh, từ các ngõ xóm của hai thôn Bạch Liên và Phương Quế, chúng tôi thành đội ngũ tiến về ga Thường Tín. Cùng đi với chúng tôi còn rất đông người đưa tiễn. Bộ đội và người nhà cùng hành quân nên hàng ngũ không được ngay ngắn chỉnh tề như khi huấn luyện.

        Tiểu đội tôi có mười một người thì cũng có gần mười người tiễn đưa. Riêng gia đình Khải đã có tới 7 người. Ba Khải tuy đã già yếu lắm rồi mà vẫn cố bám theo đội hình đoàn quân. Ông vẫn nhìn Khải và chúng tôi bình thản nhưng tôi biết trong lòng ông có một nỗi buồn da diết, không thể nói cùng ai.

        Ba Khải chỉ có duy nhất anh là con trai. Đúng ngày giao quân, chân Khải bị viêm sưng rất to không thể đi được. Đơn vị nhận quân gợi ý cho Khải ở lại nhưng anh quyết không chịu vì có thể đây là lần cuối cùng sinh viên các trường đại học được gọi nhập ngũ.

        Không muốn, nhưng ông không thể cản được quyết tâm của Khải. Thương anh, cả gia đình đều muốn anh không phải suy tư trước khi bước vào những thử thách vô cùng khốc liệt của cuộc chiến tranh đang đến hồi ngã ngũ.

        Trước khi xuất quân, má Khải còn dúi vào tay chúng tôi, mỗi đứa một gói pôlyvitamin. Má bảo: “Cầm đi, khi nào mệt ngậm một viên cho khoẻ”. Thấy Tường lúng búng chào má, má đùa:

        - Có gì cứ nói to lên! Khi nào trở về, qua nhà tao, tao cho làm rể! Không có thách cưới to đâu mà sợ.

        Tường ta khoái trá, cười phá lên:

        - Con xin má! Con sẽ về với má.

        Câu chuyện năm xưa cứ ám ảnh tôi mãi vì giờ đây đám sinh viên năm ấy chỉ còn lại hai người, ba má Khải cũng đã cùng những người ra đi, về với đất.

        Nhớ về chiều sân ga năm ấy tôi lại nhớ những câu thơ của nhà thơ Nguyễn Bính mà đám sinh viên chúng tôi thường vẫn đọc:

                                                 “...Có lần tôi thấy một mẹ già
                                                 Đưa tiễn con đi trấn ải xa
                                                 Tàu chạy xa rồi bà vẫn đứng
                                                 Lưng còng đổ bóng xuống sân ga…”

        Những câu thơ gợi cảnh chia ly của tình mẫu tử mà một người như “ngọn đèn trước gió” còn người ra đi “không hẹn ngày về”. Đọc thơ ai cũng mủi lòng.

        Vậy mà chiều ấy, khi tàu chuyển bánh, cả đoàn chúng tôi đều chứng kiến một hình ảnh mà đến tận bây giờ vẫn không ai có thể quên được.

        Trong bóng chiều, mưa lâm thâm, đoàn tàu quân sự dần tăng tốc, mang theo những chàng trai trẻ tiến về Nam. Trên sân ga, những bàn tay và những chiếc khăn vẫy, vẫy! Vượt lên những chiếc khăn, vượt lên những bàn tay, chúng tôi thấy một bà mẹ già vượt lên phía trước. Mẹ chạy theo đoàn tàu mà không hề biết đến gạch đá dưới chân mình.

        Bóng mẹ già chới với trong chiều mưa của cái ngày đưa tiễn ấy, cứ ám ảnh chúng tôi suốt cả cuộc đời. Sau này các bạn tôi có người đã viết thành thơ. Tôi ấn tượng mãi với câu:

                                          “...Nước mưa rơi là nước mắt chúng con
                                          Trên dáng mẹ vươn dài theo đất nước...”

        Chúng tôi ra đi trong sự lưu luyến tiễn đưa của những người cha, người mẹ, người anh, người chị và của cả Hà Nội, cả hậu phương yêu dấu. Những người bạn tôi đã mang tình yêu thương đó vào trong các trận đánh và các anh đã hóa thân trong chiến thắng vẻ vang của dân tộc. Phần cuộc sống còn lại của những đồng đội chúng tôi luôn khắc sâu hình bóng các anh.

        Đắm mình trong hoài niệm, khi anh Thành nhắc, tôi mới biết là mình đã tới Ninh Bình. Chúng tôi định dừng xe tìm chỗ uống nước. Vì đang là ngày Tết nên hai bên đường không hề có quán hàng nào mở cửa, xe cứ từ từ chạy xuyên thị xã.

        Tôi lại có dịp ngắm đỉnh Non Nước, nhà máy điện Ninh Bình….

        Cách đây ba mươi lăm năm, khi chúng tôi xuống tàu ở ga, thị xã nơi đây còn sơ sài lắm. Bởi xuống tàu vào lúc đêm tối, tầm nhìn bị hạn chế nên tôi hình dung thị xã khi ấy chẳng khác làng tôi là mấy.

        Hồi ấy thị xã cũng không có điện. Thấp thoáng trong những căn nhà tranh tre tồi tàn là những ngọn đèn dầu le lói. Đường thưa thớt người. Nhà máy điện tôi chỉ thấy một khối đen sì nhô ra từ trong núi mà đại đội phó Nhãn chỉ cho tôi. Ông còn chỉ cho tôi chùa Non Nước và nơi chiến sỹ Giáp Văn Khương nhảy từ trên núi xuống sông.

        Chiều ngày 10 tháng 1 năm 1973, từ Ninh Bình chúng tôi lên ô tô về một xóm nhỏ ở Triệu Sơn, Thanh Hóa. Hồi ấy hai bên đường còn nham nhở những hố bom.

        Qua khu vực cầu Hàm Rồng chỉ thấy những ngọn đồi lở loét, không có rừng cây xanh tốt như bây giờ. Phía bên tay phải cầu, chúng tôi còn đọc được một hàng chữ lớn xếp bằng đá trắng trên sườn đồi “Quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”.

        Thị xã Thanh Hóa khi ấy chỉ thấy một màu đen của các mái nhà lợp giấy dầu. Càng đi vào phía Nam, chúng tôi càng thấy dấu vết tàn phá dữ dội của bom đạn Mỹ.

        Tôi giật mình khi nghe anh Thành hét giật giọng: “Đi thế à!”. Xe phanh gấp. Một chiếc xe máy vụt qua đầu ô tô.

        Tôi hỏi:

        - Đến đâu rồi nhỉ?

        - Xe vừa qua thành phố Thanh Hóa, anh ạ! - Anh Thành trả lời.

        - Còn bao xa nữa thì về đến nhà?

        - Còn khoảng 30 cây số nữa!

        Trời tối, không thể nhìn xa về hai bên đường, tôi quay sang nói chuyện với anh Lâm về những dự định tới đây của hội. Câu chuyện của hai chúng tôi đang còn dang dở thì xe đã tới lối rẽ vào làng.

        Đường vào nhà cũng quanh co như lối vào xóm nhỏ nhà tôi. Khi chúng tôi xuống xe đã có rất đông người nhà ra đón. Bóng tối không cho chúng tôi có thể quan sát rộng ra xung quanh, nhưng tôi nhận ra ngay làng vẫn còn nhiều hàng rào tre, găng và các loại cây hoang dại.

        Khi vào nhà, nơi đầu tiên thu hút sự chú ý của tôi là bàn thờ. Trên bàn thờ, dưới chân dung thầy mẹ là những tấm ảnh thờ bốn liệt sĩ.

        Cả bốn bức ảnh đều là ảnh truyền thần khổ 19 x 23. Các anh, các chị đều còn rất trẻ. Tường đeo kính râm, nét mặt trẻ hơn hồi chúng tôi bên nhau. Đây chắc là ảnh chụp từ khi anh mới vào đại học.

        Ảnh của Tường được treo bên trái bàn thờ cùng với anh trai cả là Bùi Khắc Khới. Nhìn ảnh anh Khới với cây vĩ cầm trên tay, tôi nghĩ ngay khi còn sống có lẽ anh phải là một người rất yêu nghệ thuật và say sưa âm nhạc. ảnh anh là chân dung một nghệ sỹ - một nhạc công. Vậy mà cuộc đời của anh lại sớm tắt khi bao dự định còn dang dở

        Phía bên phải bàn thờ là ảnh đôi vợ chồng trẻ. Anh Bùi Khắc Kiêm hy sinh khi mới 25 tuổi. Chị Lê Thị Vượng, ra đi khi vừa chớm 25. Vậy là cả bốn anh chị đều ra đi khi đang độ thanh xuân phơi phới.

        Tôi đặt đồ lễ đã mang sẵn từ Hà Nội lên bàn thờ thắp hương. Tôi, anh Lâm, vợ chồng anh Thành và mọi người trong gia đình cùng đứng trước bàn thờ chắp tay vái tổ tiên và vong linh những người đã khuất.

        Sau đó chúng tôi quây quần bên mâm cơm ngày Tết. Anh Tân kể lại câu chuyện anh đã nhận được tin từ cháu Chiến ra sao.

        - Sau khi nhận điện, tôi không sao ngủ lại được. Thương em, thương thầy mẹ mà lòng cứ bồi hồi nôn nao - Anh kể tiếp - Nhận được bài báo cháu gửi về, tôi chú ý ngay đến bức ảnh chú chụp chung với đồng đội. Tôi nhận ra em mình là người đứng thứ hai bên trái ảnh. Tôi chăm chú đọc. Mỗi chữ, mỗi câu đều làm tôi trào nước mắt.

        Đã hơn ba mươi năm rồi, một nửa đời người đã đi qua mà đồng đội vẫn nhớ về em. Hẳn là em tôi đã để lại trong lòng đồng đội những ấn tượng quá sâu sắc.

        Sự chính xác về địa chỉ quê hương, tên họ thầy tôi đã làm tôi cảm động. Những chi tiết tả về ngoại hình, về cá tính và sinh hoạt của Tường khiến tôi hiểu người viết đã biết quá rõ về em tôi.

        Kể xong anh ôm tôi và nói tiếp: “Kể từ khi đọc xong bài báo, tuy chưa hề gặp mặt mà tôi đã có cảm giác chú Liêm như người trong nhà mình”.

        Câu chuyện hội ngộ ngày xuân thật vui vẻ. Sau đó cả nhà bàn bạc việc sẽ vào tìm và thăm mộ Tường tại nghĩa trang Bù Đăng.

        Sợ thức khuya ảnh hưởng sức khỏe, 11h30 chị Yến (vợ anh Tân) giục chúng tôi đi ngủ. Vậy mà nằm trên giường, phải một giờ sau tôi mới có thể chợp mắt được vì những dòng suy tưởng miên man.

        Thế là tối mùng ba Tết năm Mậu Tý, tôi đã thực hiện được lời hẹn với người bạn chiến đấu, sau 33 năm trở lại với quê nhà. Mừng và ân hận. Ân hận vì không thể thực hiện được lời hẹn ước khi mới hòa bình. Mừng vì dù muộn tôi cũng đã thắp được một nén hương trên bàn thờ của gia đình anh.

        Sáng 4 Tết (10/2/2008)

        Chúng tôi tỉnh dậy thì bữa ăn ngày Tết đã sẵn sàng. Tết ở đây cũng giống quê tôi, bữa ăn sáng thường muộn, ăn xong mọi người có thể đi chơi tết thông luôn đến tối mà không cần về qua nhà ăn trưa.

        Cơm nước xong, ngoài sân ánh sáng đã chan hoà, chúng tôi cùng nhau chụp một vài tấm ảnh kỷ niệm với gia đình. Anh Nguyễn Lâm còn đề nghị căng tấm ảnh cụ Bùi Khắc Tráng chụp cùng các vị lãnh đạo Đảng và nhà nước để chụp lại.

        Sau đó, chúng tôi lại cùng nhau đến thắp hương tại nhà thờ họ Bùi. Nhà thờ được làm trên một khuôn viên tương đối rộng. Nhìn dáng vẻ kiến trúc bên ngoài tôi nghĩ nhà thờ mới được xây dựng lại.

        Các đồ thờ bên trong cũng đơn giản, không cầu kỳ. Có lẽ nhà thờ nơi đây cũng như nhà thờ họ ở quê tôi. Đây là nơi thờ cúng các bậc tiền nhân trong dòng họ và là nơi gặp gỡ, hội họp để bàn các việc lớn hoặc các việc định kỳ hàng năm.

        Chính vì thế con cháu trong họ, những người đi xa thường tới đây thắp hương vào những ngày lễ, ngày tết để nhớ về cội nguồn.

        Sau khi rời nhà thờ, chúng tôi cùng đi về phía biển. Khi mà đã nghe tiếng sóng rì rào và đã nhìn thấy màu xanh của biển, chúng tôi rẽ vào bên trái đường. Cách mặt đường khoảng 10 mét là khu mộ có mộ người mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam - Người mẹ của bốn Liệt sĩ (Bùi Khắc Khới, Bùi Khắc Kiêm, Lê Thị Vượng và Bùi Khắc Tường)

        Ngôi mộ đã được gia đình và địa phương xây rất trang trọng. Phía trước mộ có ghi hàng chữ “Mẹ Việt Nam anh hùng”. Tôi và anh Lâm vào thắp hương viếng mẹ. Anh Lâm nói trong nước mắt:

        - Mẹ ơi! Chúng con từ Hà Nội về với mẹ đây! Mẹ hãy tha lỗi cho chúng con... Chúng con... đã không đư..ưa đư..ược anh Tường về với mẹ... khiến mẹ phải đau buồn. Lẽ ra chúng con phải đến gặp mẹ... tạ lỗi với mẹ từ khi mẹ còn sống. Mẹ hãy tha... cho... chúng con. – Càng nói, anh càng nức nở.

        Nhìn người đàn ông cao lớn đã ngoại ngũ tuần nước mắt lưng tròng, cả đoàn không ai cầm được lòng mình.

        Trong tâm trạng bồi hồi, tôi lại nhớ về mẹ mình. Mẹ tôi có bốn lần tiễn con lên đường ra trận. Nhưng mẹ tôi cũng là người may mắn có được niềm vui bốn lần đón các con từ mặt trận trở về, cho dù sự trở về của chúng tôi không phải ai cũng được nguyên vẹn.

        Còn người mẹ anh hùng mà chúng tôi đang thầm tạ lỗi đây, mẹ chỉ hai lần được tiễn con ra trận mà đã phải tới bốn lần nhận giấy báo tử những đứa con yêu. Đau lắm! Còn có nỗi đau nào... đau hơn thế?.
 

        Tôi hình dung cứ một, hai năm trong thời kỳ chiến tranh ác liệt mẹ lại nhận được một giấy báo tử của các con, các cháu. Tuổi già “Như trái chín cây” mẹ đã âm thầm chịu đựng cái đau của những nhát dao cùn cứa vào da thịt mà không thể chia sẻ cùng ai. Mẹ thường khóc thầm khi một mình giữa đêm thanh vắng.

        Mẹ tôi nghèo, bà cũng có nỗi bải hoải ngóng tin con ngoài mặt trận. Tôi rất thương mẹ, nhưng với mẹ Lam thì tôi không thể có lời nào để diễn tả lòng mình. Tôi chỉ có thể nói với mẹ rằng: “Mẹ ơi! Sao đôi vai bé nhỏ... của mẹ lại phải mang gánh nặng giang sơn!? Sao đời mẹ lại khổ đau nhiều đến thế?”

        Ngồi bên mộ mẹ, trong thoang thoảng mùi hương, anh Tân và chị Yến cùng kể cho chúng tôi nghe về nỗi niềm của mẹ mỗi lần có tin dữ.

        Mùa hè năm 1966, địa phương báo tử anh Khới, cả nhà sững sờ và không thể nào hình dung được. Nỗi đau đột ngột không ai có thể ngờ.

        Anh Khới như cánh chim đầu đàn trong bầy chim non của mẹ. Khi còn nhỏ, anh được cả nhà chăm chút. Anh được học đàn, học hát, học biểu diễn sân khấu. Mười sáu tuổi anh đã vào bộ đội.

        Những năm đầu sau hoà bình, mỗi kỳ nghỉ anh ca hát suốt ngày, anh đàn và tập hát cho thiếu nhi trong xóm. Mỗi lần anh về phép, nhà mẹ luôn đầy ắp tiếng hát, tiếng cười.

        Nhiều đêm trăng sáng người lớn tuổi trong làng lại tập trung nghe anh bộ đội Khới nói chuyện thời sự, tình hình miền Nam và cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.

        Năm 1959, gia đình cưới vợ cho anh. Đám cưới diễn ra gấp gáp, khẩn trương, ai cũng nghĩ anh sẽ rất hạnh phúc. Có ai ngờ rằng, anh đang day dứt, đau khổ vì hôn nhân không có tình yêu.

        Năm 1963, chị sinh cháu đầu lòng mà không phải con anh. Hai người thuận tình ly hôn. Anh trở lại đơn vị còn chị và cháu bé vẫn ở lại nhà anh. Mẹ và cả gia đình vẫn yêu thương chị và cháu bé.

        Cháu bé sinh thiếu tháng, nó rất yếu và chỉ sống được hơn một năm.

        Cháu bé mất, chị đi lấy chồng.

        Những mong ở hiền gặp lành, mẹ đâu có ngờ anh lại hy sinh sau lần thứ tư trở lại chiến trường C. Anh đã ngã xuống khi còn ấp ủ bao ước mơ và hy vọng. Anh đã hiến dâng cả tuổi trẻ, cả bao ước mơ hoài bão cho tình đoàn kết gắn bó keo sơn giữa hai dân tộc Việt - Lào.

        Mẹ khóc lặng lẽ, âm thầm trong nỗi đau cắt xé ruột gan. Nước mắt và tháng năm chưa làm vơi nỗi đau trong lòng mẹ thì tin dữ lại đến từ chính mảnh đất này. Người con dâu thứ hai (vợ anh Bùi Khắc Kiêm) của mẹ đã hy sinh trên trận địa pháo bảo vệ quê hương.
 Hôm ấy là ngày 1 tháng 9 năm 1967, tên lửa từ máy bay địch đã bắn trúng trận địa, chị Vượng và cả khẩu đội pháo phòng không 37 ly đã anh dũng hy sinh.

        Tin đau đớn làm cả làng, cả xã bàng hoàng.

        Nhận tin con dâu hy sinh, mẹ khóc ngất, lặng đi. Mẹ khóc tới mức không thở được. Mẹ ngất lả đi. Thương xót con dâu, mẹ lại càng nhớ thương người con trai thứ hai đang chiến đấu ngoài mặt trận. Giữa nơi “hòn tên mũi đạn” không hiểu giờ đây anh sống chết ra sao. Mẹ lại nhớ về người con cả mới báo tử cách đây hơn một năm.

        Hàng tháng sau, mẹ không ra khỏi nhà, mẹ âm thầm để nỗi đau ngấm vào từng làn da thớ thịt. Không ai thấy mẹ khóc nữa và cũng chẳng ai thấy mẹ thở than gì. Mẹ lầm lũi như một chiếc bóng. Nỗi hoài nghi về sự sống còn của anh Kiêm luôn dằn vặt mẹ.

        Một thời gian sau, người ta thấy mẹ thay đổi. Mẹ lại ra đồng làm việc cùng mọi người và cứ chiều chiều mẹ lại đến nơi này. Từ chính khoảng đất này, mẹ lại ngóng ra phía biển. Biển mênh mông và lòng mẹ không cùng.

        Mẹ phải đứng lên, mẹ phải lo cho các con trai con gái đang từng ngày, từng giờ cần đến mẹ: (Thằng Tân, thằng Tường, thằng Thành và cả con Chính, con Mười nữa chúng còn phải học và phải học giỏi, phải trưởng thành. Chúng sẽ bù đắp cho những mất mát của gia đình, của mẹ). Hàng ngày mẹ vẫn cầu cho anh Kiêm “chân cứng đá mềm ” để có ngày về với mẹ.

        Nghĩ đến anh Kiêm, mẹ lại trăn trở: “Không hiểu nơi sa trường, nó đã biết tin vợ hy sinh chưa?- Sao cuộc sống của vợ chồng nó lại gian nan đến thế? Vợ thì hy sinh để giữ đất quê chồng, còn chồng đang ở nơi đâu?”

        Tháng 10 năm 1969, chú Tường có giấy báo trúng tuyển vào Đại học Tổng hợp Hà Nội. Mẹ khấp khởi mừng vì các con mẹ cũng đã có cơ hội phát triển theo con đường học vấn.

        Gánh nặng kinh tế gia đình cũng vơi dần, đồng tiền bát gạo cũng đã tươm tất hơn nhưng những khó khăn vẫn hiện hữu phía trước. Chiến tranh vẫn còn kéo dài. Thằng Kiêm đang ở đâu? ở đâu mà đã bao năm rồi không hề có tin tức. Biết còn đánh nhau đến bao giờ? Liệu các con mẹ có thể yên ổn mà học không? Mảnh đất quê mình liệu còn phải chịu bom pháo nữa không?

        Bao câu hỏi mẹ cứ tự đặt ra để rồi mẹ không thể trả lời được và cũng chẳng ai có thể trả lời rõ ràng được cho mẹ.

        “...Chiến tranh có thể kéo dài năm năm, mười năm, hai mươi năm hoặc lâu hơn nữa. Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá. Song nhân dân Việt Nam quyết không sợ. Không có gì quý hơn độc lập tự do...”.

        Lời hiệu triệu ấy của Hồ Chủ tịch nhiều lần vang lên trên loa truyền thanh. Mẹ chẳng hiểu gì nhiều về chính trị nhưng mẹ cũng hình dung được cuộc chiến tranh còn ác liệt và kéo dài.

        Năm 1970, tôi (anh Tân) một lần nữa thi đậu vào trường Đại học Thủy lợi. Tôi vừa khoác ba lô lên đường ra Hà Nội được mấy ngày thì xã tổ chức truy điệu anh Kiêm. Mẹ chưa kịp vui thì nỗi buồn lại ập đến.

        Nghe thông tin trong giấy báo tử, mẹ mới hay anh Kiêm đã hy sinh từ tháng 6 năm 1965. Vậy là anh đã mất trước cả anh Khới và vợ anh. Thế mà bao tháng năm qua mẹ vẫn phấp phỏng chờ mong.

        Mẹ buồn đến ngây dại cả người. Hai người con trai vạm vỡ, khoẻ mạnh mẹ mang nặng đẻ đau đã vĩnh viễn không bao giờ về gặp mẹ nữa. Mẹ hết khóc con trai lại khóc con dâu. Mẹ nào có ngờ cuộc đời hai vợ chồng chúng lại thê thảm đến thế.

         Năm 1972, chú Thành thi đỗ trường Đại học Tài chính kế toán, mẹ lại một lần nữa hy vọng vào tương lai của các con.

        Trong điều kiện chiến tranh, kinh tế rất khó khăn, điều kiện học hành cũng quá nhiều thiếu thốn. Đau thương, mất mát chất chồng mà các con mẹ vẫn gắng sức vươn lên, vẫn thi đậu vào đại học.

        Không mừng sao được khi mà các con mẹ đã vững vàng theo nhau đến với những giảng đường đại học tại Hà Nội.

        Thế nhưng cuộc chiến tranh vẫn tiếp diễn.

        Tháng 5 năm 1972, Mỹ ném bom trở lại miền Bắc. Chúng phong tỏa cảng Hải Phòng bằng thủy lôi. Chúng ném bom Hà Nội, Hải Phòng và hầu khắp các tỉnh, các thành phố của miền Bắc.

        Mẹ không lo cho mình.

        Mẹ luôn lắng nghe những tin tức từ Hà Nội, các con trai mẹ đang ở đó. Liệu chúng có được yên ổn học hành không?

        Ngày 20 tháng 5 năm 1972, mẹ được tin chú Tường sẽ lên đường nhập ngũ.

        Biết tin này địa phương đã làm công văn khẩn cấp đề nghị nhà trường hoãn cho chú.

        Ở Hà Nội, Tường đã chia tay các bạn, các thầy để sẵn sàng lên đường. Tường chưa biết tại sao khi đến vị trí tập trung tên mình lại không có trong danh sách.

        Không phải suy nghĩ nhiều, rồi chú cũng hiểu là đã có sự can thiệp của chính quyền địa phương.

        Chú trở lại lớp học với tâm trạng của người bước hụt. Biết là ở lại học sẽ tốt hơn nhiều so với việc nhập ngũ, nhưng còn hoài bão ước mơ của người trai thời chiến, bao lời chúc tụng, bao món quà nhỏ trước lúc chia ly, những dòng lưu niệm đầy cảm xúc, cảnh chia tay bịn rịn đã làm Tường khó xử.

        Tường có cảm giác mình còn mắc nợ với bạn bè và mọi người xung quanh. Sự khó xử này đến với Tường không phải lần đầu, nên chú càng bứt rứt. Tường đã chán nản với những lệnh đi, lệnh hoãn lắm rồi.

        Ngày 20 tháng 9 năm 1972, khi trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đang sơ tán về Hiệp Hoà, Hà Bắc, Tường lại có giấy gọi nhập ngũ.

        Chú âm thầm thực hiện lệnh lên đường mà không hề cho ai trong gia đình biết, kể cả các anh, các em đang ở Hà Nội và Hải Phòng. Tường quyết ra đi để bước vào một thử thách mới. Ngày chiến thắng về sẽ học tiếp. Tường tin sẽ chẳng có lệnh hoãn nào nữa, lần này chú đã quyết ra đi.

        Tường nhập ngũ và được biên chế về đại đội 2 tiểu đoàn 495 trung đoàn huấn luyện quân tăng cường (E568) của tỉnh đội Hà Bắc.

        Vậy là, Tường đã lên đường mà không hề có một dòng thông tin nào về cho gia đình, cho mẹ. Chỉ đến khi anh Tiềm về quê mang theo lá thư rất cảm động và lời tạ lỗi của Tường, mẹ mới biết chú đang trên đường ra trận.

        Mẹ không giận Tường. Mẹ rất lo cho chú. Thế là người con trai thứ năm của mẹ lại dấn thân vào nơi “Hòn tên mũi đạn”, sự sống còn như “Trứng để đầu đẳng”. Mẹ còn phải lo đến bao giờ: “Liệu số phận của nó có may mắn hơn các anh nó không?!” Mẹ cứ bồn chồn trông ngóng trong sự phấp phỏng âu lo.

        Cuối năm 1973, mẹ nhận được một lá thư Tường gửi từ tháng 5 năm 1973, qua một người thương binh cùng quê. Trong thư Tường kể về những ngày đợi ở chân cao nguyên Bôlôven, tỉnh Atôpơ (Lào), suốt ngày đi săn, đi bắt cá hoặc học chính trị. Tường kể chuyện này vui lắm, nên thơ lắm.

        Đọc thư có thể hình dung đường ra trận chẳng khác chi đường du lịch. Trong thâm tâm, mẹ vẫn hiểu Tường đang muốn yên lòng mẹ, chứ thực ra chú đang trải qua những tháng ngày gian khổ.

        Tháng 5 năm 1974, gia đình nhận được lá thư cuối cùng của Tường viết từ 12 tháng 1 năm 1974. Mẹ không đọc được, chỉ nghe mẹ đã thuộc từng câu từng chữ Tường gửi về:

        Ngày 12 tháng 1 năm 1974.

        Thầy mẹ kính mến!

        Các em nhớ thương!

        Mới đó đã năm hết Tết đến rồi. Nhân tiện đơn vị phát giấy viết thư, con tranh thủ biên thư về thăm thầy mẹ và các em.

        Thầy mẹ kính mến! Chắc rằng khi mùa xuân về, ai ai cũng nghĩ tới con cái nơi xa. Vì vậy khi nhận thư con, ít nhất cũng làm thầy mẹ phấn khởi.

        Đầu thư con chúc thầy mẹ sang năm mới (Xuân Giáp Dần) khoẻ mạnh, bình an con mừng. Chúc các em ngoan ngoãn tiến bộ. Qua thầy mẹ, cho con gửi lời chúc sức khoẻ anh em trong toàn gia quyến ta khoẻ mạnh làm ăn phát đạt con mừng.

        Thầy mẹ kính mến!

        Phần con thì thế này. Hiện nay chúng con vẫn làm công tác chiến đấu bảo vệ hoà bình. Vì vậy việc ăn Tết không được phép đàng hoàng lắm. Sức khoẻ của con vẫn bình thường.

        Qua mấy nét như vậy thôi. Còn gia đình ta ăn Tết như thế nào? Có nhiều thịt lợn và bánh chưng không?

        Không khí Tết quê ta chắc vui hơn những năm trước thầy mẹ nhỉ?

        Anh Tiềm, anh Tân có về ăn Tết với gia đình không? Liệu có anh nào xây dựng gia đình chưa? Thành có đi học hay cũng nhập ngũ rồi? Chị Khiêm, Thiện có về ăn Tết không? Nhớ các cháu Chinh, Chanh, Đào lắm.

        Rồi sẽ có ngày con gặp lại thầy mẹ, các em, các cháu, lúc ấy rất nhiều chuyện vui thầy mẹ ạ!

        Bây giờ thời gian không cho phép, con không kể được nhiều. Con tạm dừng bút, thư sau con nói nhiều hơn.

        Cuối thư một lần nữa chúc toàn gia quyến ta sang năm mới thật vui, khoẻ, làm ăn phát đạt con mừng.

        Chào thầy mẹ và các em

        Con của thầy mẹ

        Anh của các em      

       TB: Thầy mẹ nhận được thư thì viết thư cho con với. Các em Thành, Chính, Mười nữa. Và bảo anh Tiềm, Tân nữa viết thư, gửi ảnh cho con với. Rất nhớ miền Bắc, nhớ quê hương và gia đình.

        Từ khi nhận được thư lòng mẹ cồn cào như có lửa. Không đêm nào mẹ ngủ yên giấc. Mẹ cứ trăn trở với điều Tường hằng tin tưởng: “... Rồi sẽ có ngày con gặp lại thầy mẹ, các em, các cháu, lúc ấy rất nhiều chuyện vui thầy mẹ ạ!...”. Liệu niềm tin ấy có thành sự thật được hay không? Liệu nó có về với mẹ được không? Từ những nỗi lo thường trực ấy, đêm nào mẹ cũng gặp ác mộng.

        Có đêm mẹ mơ thấy Tường người đầy máu chạy về, ngã vào lòng mẹ. Mẹ thét lên làm cả nhà thức giấc. Từ giây phút đó mẹ không sao ngủ được. Giấc mơ buồn cứ ám ảnh mãi trong lòng.

        Mẹ cứ âm thầm sống trong tâm trạng thắc thỏm lo âu. Linh cảm mách bảo mẹ, Tường đã gặp chuyện chẳng lành.

        Linh cảm thì vẫn chỉ là linh cảm. Mẹ không thể chia sẻ điều ấy cùng ai, không thể bộc bạch cùng ai.

        Cả năm 1974, lòng mẹ rối bời: “Tường ơi! Con ở đâu? Sao con không thư về cho mẹ. Con có hiểu lòng mẹ đang rối bời không con?” Nhiều khi không kiềm chế được, mẹ đã thốt lên như thế.

        Nỗi đau lâu ngày kìm nén đã khiến mẹ òa khóc vào đêm giao thừa năm ất Mão. Mẹ vật vã thở than mà không ai có thể an ủi được. “Khới ơi!... Kiêm ơi! Vư..ượng ơi!...Tường ơi...ời! Các con tô...ôi đang... ở đâ... âu? Ai đư..ưa các con tôi đi…? Ai đưa chu...úng về... cho tôi…? Trời ơi... ời!” Mẹ khóc than làm không ai còn nén được lòng mình. Không khí ngày Tết buồn thê lương.

        Tết năm 1975, cả nhà chẳng ai đi đâu. Các anh các chị từ Hà Nội, Hải Phòng về ăn Tết đều chỉ quanh quẩn bên thầy mẹ. Ngay cả Chính, Mười cũng ít nói, ít cười.

        Chiến thắng 30 tháng 4 năm 1975, cả nước hân hoan trước niềm vui toàn thắng: Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

        Nơi nơi cờ hoa rực rỡ. Loa phóng thanh phát hết cỡ những ca khúc chiến thắng.

        Những bài diễn văn mừng thắng lợi làm nức lòng người. Mặt người ai cũng hân hoan.

        Riêng mẹ, mẹ vẫn âm thầm.

        Niềm vui chung không thể làm dịu nỗi đau lòng mẹ.

        Người ta mời mẹ đến các lễ mừng chiến thắng, nét mặt mẹ vẫn không thể dãn ra được.

        Nỗi lo lắng vẫn xâm chiếm lòng mẹ.

        Các ngày sau đó, những người từ chiến trường theo nhau lần lượt trở về làng. Hễ có tin ai trở về, mẹ lại đến thăm và chỉ với duy nhất một câu hỏi:

        - Anh có biết thằng Tường nhà tôi ở đâu không?

        Câu trả lời cũng luôn lặp lại một lời an ủi:

        - Bác ơi! Bác cứ yên tâm. Chỉ vài ngày nữa thôi anh ấy sẽ có tin về cho Bác!

        “Chỉ vài ngày nữa thôi”. Mẹ đã đợi...

        Càng đợi mẹ càng thấy bặt vô âm tín, lòng mẹ cồn cào.

        Không cầm được lòng mình, mẹ đi bộ ra tận đường cái quan mà hỏi thăm.

        Gặp anh bộ đội nào mẹ cũng hỏi:

        - Anh ơi! Anh có gặp.. thă...ằng Tư...ường nhà.. tôi khô...ông? - Mẹ hỏi trong nỗi đau đớn ngập ngừng.

        - Mẹ ơi! Con không gặp anh Tường của mẹ. Chắc chỉ ít ngày nữa thôi anh ấy sẽ về mẹ ạ!

        “Chỉ ít ngày nữa thôi” Mẹ lại đợi...!?.

        Mẹ lại ra đường hỏi thăm. Gặp ai mặc quân phục mẹ cũng hỏi. Nhiều lúc mẹ lẩm bẩm như tự hỏi mình.

        Chỉ đến khi có một anh bộ đội trẻ đưa mẹ về nhà, kể lại câu chuyện gặp mẹ, cả nhà mới không dám để mẹ một mình ra đường nữa. Anh bộ đội đã kể với thầy tôi:

        - Cháu đang trên đường về nhà thì gặp bác. Thấy cháu mặc quần áo bộ đội, khoác ba lô, bác cầm tay cháu mà hỏi:

        - Anh có... gặp thă... ằng Tư...ường - Con tô…ôi... không?

        - Cháu không gặp anh Tường đâu bác ạ!

        - Không! Anh...anh nó..ói... dô...ối! Anh có... gặp nó. Nó.. là thă...ằng si..inh viên…

        Chỉ nói đến đó thôi, rồi bác cứ ôm lấy cháu mà khóc. Thấy bác khóc, cháu cũng không cầm nổi nước mắt.

        Cháu là bộ đội chiến trường, đang trên đường về với mẹ nên cháu rất hiểu nỗi lòng của bác. Bác vừa khóc vừa nói:

        - Hai... anh nó, đã... hy... sinh rồi,… anh có...gă..ặp no…ó…Nó …chết... rồi... pha...ải khô...ông? Anh nói thâ...ật với tô..ôi …ức! …ức… đi!

        Bác nấc lên và càng khóc to hơn:

        - Ới! Tư…ờng..ơi.. ơi! Con.. ở ức! ức!.. đâ..âu? Sao con khô...ông về vơ...ới mẹ. Về vơ..ới… mẹ…đi co..on!

        Thế rồi bác lả đi.

        Cháu phải nhờ mấy em nhỏ chỉ đường mới cõng được bác về đây.

        Anh bộ đôi mắt cũng ướt nhòe. Anh cùng người nhà dìu mẹ vào giường, rồi anh vội vã chào mọi người và xin phép ra về.

        Không kịp uống nước, cũng không kịp nhận lời cám ơn và thăm hỏi của gia đình. Cả nhà cuống quýt lo cho mẹ nên chẳng ai kịp hỏi anh bộ đội tên là gì và anh về đâu. Chắc anh cũng đang nóng lòng về với mẹ mình.

        Từ hôm đó mẹ cũng ít ra khỏi nhà và mọi người trong nhà cũng luôn phải canh chừng mẹ.

        Thế rồi tháng 11 năm 1975, xã tổ chức truy điệu Tường.

        Khi biết chắc Tường đã hy sinh, khi không còn chút hy vọng nào nữa về người con trai yêu dấu, mẹ không thể nào gượng dậy được.

        Địa phương và gia đình phải đưa mẹ đi bệnh viện. Hai tháng sau mẹ mới có thể ngồi dậy để tiếp chuyện người đến thăm.

        Nỗi đau xót đã làm mẹ tê dại. Mẹ sống khắc khoải thêm được vài năm nữa. Tháng 10 năm 1980 mẹ đã trút gánh nặng dương gian để về cùng bốn người con mà mẹ hằng yêu quý.

        Trước khi về cõi vĩnh hằng, mẹ vẫn trăn trở vì ba người con trai chưa biết đang ở nơi nào?

        Mười bốn năm sau khi mất (năm 1994), mẹ và em gái của mình là bà Lâm Thị Tam (mẹ Liệt sĩ Lê Đình Nghì) đã được Nhà nước truy phong danh hiệu cao quý: “Bà mẹ Việt Nam Anh hùng”. Mẹ Bùi Thị Trang (chị thầy giáo Bùi Khắc Tráng) cũng được phong “Bà mẹ Việt Nam Anh hùng” vì có con trai duy nhất là anh Lường Đình Tố đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước".


        Sau khi đã hết một tuần hương, chúng tôi lại dắt díu nhau đi sâu vào bãi cát phía trong. Anh Thành chỉ cho tôi ngôi mộ của thầy (cách xưng hô này cũng giống như cách tôi gọi cha mình).

        Nhìn nấm mộ tôi thấy ngỡ ngàng. Các nấm mộ ở đây đều rất to và đều có hình chỏm cầu. Mộ ở đây có lẽ phải đắp to vì toàn là cát. Cát khô gặp gió lớn mà đắp nhỏ chắc sẽ bay hết. Tôi thầm nghĩ: (chắc người nhà phải rất quan tâm tới việc đắp lại, nếu không có thể khó nhận biết về sau).

        Chúng tôi mỗi người cắm một nén hương lên mộ thầy, rồi cùng trầm ngâm nhớ về thuở sinh thời của thầy.

        Để tôi có thể hiểu rõ về cuộc đời đau thương và cống hiến của thầy, anh Tân đã đưa cho tôi xem lời điếu văn của Đảng uỷ, UBND xã Tân Dân ngày thầy ra đi. Trong lúc chờ hết tuần hương tôi thầm đọc. 8h00 ngày 25 tháng 10 năm 2002.

       Thưa toàn thể nhân dân, bạn bè, thân hữu cùng gia quyến kính mến!

        Ban Chấp hành Đảng bộ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng gia quyến vô cùng đau thương, luyến tiếc cụ Bùi Khắc Tráng, sinh năm 1918. Cụ là người chồng của cố mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam và là người cha của bốn liệt sỹ. Các anh, các chị đã anh dũng hy sinh vì nền độc lập tự do của Tổ quốc trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước.

        Cụ Bùi Khắc Tráng đã có một quá trình tham gia hoạt động, đóng góp và cống hiến cho cách mạng từ những năm trước Cách mạng tháng Tám năm 1945.

        Thưa toàn thể nhân dân và các đồng chí!

        Có thể nói rằng suốt cuộc đời của cụ Bùi Khắc Tráng... đau thương chồng chất, dồn nén đau thương. Song với một nghị lực phi thường, cụ đã vượt lên tất cả để sống và đóng góp, hy sinh vì nghĩa lớn.

        Đến hôm nay, vì tuổi cao sức yếu, căn bệnh lại hiểm nghèo, mặc dù các thầy thuốc tận tình cứu chữa, các con, các cháu và toàn thể gia đình hết lòng chăm sóc nhưng cụ đã không thể qua được.

        Trái tim của người chồng cố mẹ Việt Nam anh hùng và người cha của bốn liệt sĩ đã ngừng đập hồi 13h15 ngày 23 tháng 10 năm 2002. Hưởng thọ 85 tuổi.

        Đảng bộ và nhân dân xã Tân Dân mất đi một nhân chứng sống, lịch sử Hội người cao tuổi luyến tiếc người bạn hiền Mẫu mực - Đức độ - Thanh cao, sống trọn đời đầm ấm thuỷ chung.

         Thưa toàn thể nhân dân!

        Cụ Bùi Khắc Tráng với một cuộc đời 85 năm quả thật hiếm. Song vì quy luật của tạo hoá, đó là: “Cuộc sống là vô cùng. Đời người là có hạn”, nhưng thân thế và sự đóng góp, hy sinh của bản thân và gia đình cụ, Đảng bộ, chính quyền các đoàn thể, nhân dân xã nhà rất trân trọng và biết ơn.

        85 năm qua, kể từ khi cất tiếng khóc chào đời cho đến khi nhắm mắt xuôi tay, cụ và gia đình đã hy sinh mất mát quá nhiều trên chặng đường cách mạng của dân tộc chúng ta.

        Thưa toàn thể nhân dân và toàn thể các đồng chí!

        Cụ Bùi Khắc Tráng từ buổi thành niên đã sớm ý thức được phong trào cách mạng và sự phát triển xã hội. Từ đó, cụ đã có những tư tưởng tiến bộ. Từ trước cách mạng, cụ đã tham gia các phong trào thanh niên yêu nước. Cụ là một trong những người tham gia cướp chính quyền ở huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá.

        Hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vào những năm 1946 – 1950, trên mảnh đất làng Hồ Thượng năm xưa, thôn Hồ Nam, xã Tân Dân hôm nay, có người thanh niên Bùi Khắc Tráng, 28 tuổi đã giữ cương vị Phó chủ tịch rồi Chủ tịch Uỷ ban kháng chiến hành chính xã Tân Dân. Sau đó là Trưởng ban Tuyên truyền kháng chiến và Bình dân học vụ xã Triều Dương.

------------------
Tất cả những chứ in nghiêng ở đây là theo nguyên bản. Đề nghị cho phép sử dụng để đưa lên thư viện của diễn đàn.

        Đọc xong lời điếu, tôi cảm thấy cụ Tráng đã để lại những tình cảm sâu sắc trong lòng người dân nơi đây. Mất mát, đau thương, sự hy sinh to lớn và ý chí cương cường của cụ đã giúp cả gia đình trụ vững và luôn hướng về phía trước

        Anh Tân thấy tôi xúc động khi đọc lời điếu, anh liền kể tôi nghe những điều không có trong điếu văn của Đảng uỷ và chính quyền địa phương. Anh thủ thỉ với tôi những câu chuyện thật cảm động:

        Ngày 21 tháng 8 năm 1945, thầy tôi cùng Đoàn Thanh niên huy động nhân dân dùng khí giới gậy gộc tham gia cướp chính quyền phủ Tĩnh Gia.

        Từ tháng 8 năm 1945, ông làm ủy viên lâm thời Uỷ ban hành chính xã Tân Dân. Năm 1946, tổng tuyển cử toàn quốc, thầy tôi trúng cử Hội đồng nhân dân xã và được bầu chính thức là ủy viên Uỷ ban hành chính kháng chiến.

        Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông làm chủ tịch Uỷ ban hành chính kháng chiến xã Tân Dân. Ông đã tham gia tổ chức đội ngũ dân quân tự vệ, mở các lớp huấn luyện dân quân tại địa phương.

        Năm 1946, gia đình tôi đã cho Chính phủ mượn nhà làm xưởng đúc vũ khí, đạn và lựu đạn do ông Lê Huy Tuần chủ tịch huyện tổ chức. Xưởng hoạt động đến cuối năm 1948 thì phải di chuyển lên rừng để đảm bảo an toàn.

        Trong 9 năm trường kỳ kháng chiến, thầy tôi và cả nhà tôi luôn ủng hộ hết mình cho cách mạng. Vậy mà kháng chiến thành công, khi mà anh Khới còn đang trong quân ngũ thì gia đình tôi bị quy địa chủ (1955 - 1956).

        Tài sản, nhà cửa bị tịch thu hết. Thầy tôi ngậm đắng nuốt cay nhưng vẫn tin theo cách mạng. Thầy tôi vẫn bình tĩnh nuôi dạy chúng tôi.

        Không tham gia chính quyền, người trở thành ông giáo tận tâm với sự nghiệp trồng người. Ông không có một lời oán hận, mọi việc ông cứ để sự thật tự nói lên tiếng nói của nó.

        Có lần đội cải cách mời một cố nông làm thuê cho gia đình tôi đấu tố thầy. Trước đông đảo nhân dân, anh thẳng thắn tuyên bố:

        - Tôi không có gì để tố ông ấy! Gia đình người ta đã cho tôi việc làm, cho tôi cơm ăn, trả công sòng phẳng và mỗi chiều còn có phần mang về cho con. Nếu tố, tôi chỉ biết tố vậy mà thôi!

        ...!

        Thế rồi cũng đến ngày sửa sai, gia đình tôi được hạ thành phần xuống trung nông. Nhưng của cải đã chia làm sao thu lại được. Đất nhà thì những người được chia đã tự giác trả lại cho gia đình.

        Thầy mẹ tôi lại gò lưng kéo cả đoàn tàu gia đình vượt qua bao khó khăn tủi cực mà vững bước đi lên.

        Trong khó khăn vất vả, thầy luôn bền bỉ nuôi dạy chúng tôi nên người. Thầy thường kể cho chúng tôi nghe về những tấm gương hiếu học của người xưa. Trong anh em chúng tôi không ai không thuộc bài thơ “Rắn” của nhà bác học Lê Quý Đôn mà thầy đã nhiều lần đọc cho nghe:

                                                          Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà
                                                          Rắn đầu biếng học, quyết không tha
                                                          Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
                                                          Nay thét mai gầm rát cổ cha.
                                                          Ráo mép chỉ quen tuồng lếu láo,
                                                          Lằn lưng cam chịu vết roi da.
                                                          Từ nay Trâu, Lỗ xin siêng học.
                                                          Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.

        Khi chúng tôi đến tuổi đi học, thầy tôi cầm tay dạy chúng tôi tập viết. Chính vì thế anh em chúng tôi viết cùng một mẫu chữ và chữ ai cũng đẹp, cũng rõ ràng.

        Thầy luôn dạy chúng tôi phải lấy chữ “Nhân” làm đầu. Khi chị Nghi (vợ anh Khới) sinh con với người khác, thầy đã viết thư cho anh: “Nay tình hình có phần rõ rệt, Nghi đã đẻ một đứa con trai ngày 23 tháng 2 âm lịch rồi. Đứng về thầy mẹ phải lấy đạo đức mà nói mà làm, cho nên cũng bình thường chăm sóc cho mẹ tròn con vuông”. Chính nhờ chữ “Nhân”, chữ “Đức” ấy mà thầy đã được mọi người trong làng ngoài xã kính trọng. Còn với chị dâu thứ hai của chúng tôi, cả nhà chúng tôi thương yêu, quí trọng và cảm phục chị. Yêu quý chị như con đẻ nhưng thầy tôi biết chia sẻ, cảm thông với bố mẹ đẻ của chị. Thầy tôi đã trực tiếp đến Uỷ ban nhân dân xã và các cơ quan đoàn thể có liên quan để chuyển tiêu chuẩn liệt sĩ của chị Lê Thị Vượng về cho bố mẹ đẻ chị. Mặc dù theo đúng lẽ luân thường, con gái đi lấy chồng thì theo nhà chồng…

        Câu chuyện gia đình có thể còn triền miên nhưng tuần hương đã hết và chúng tôi phải lên đường về Hà Nội.

        Tạm biệt anh Tân, chị Yến và những người thân trong gia đình, vợ chồng anh Thành, anh Lâm và tôi lên xe rong ruổi về thành phố Thanh Hoá.

        10h30 chúng tôi đã có mặt tại nhà anh Hồng (TP. Thanh Hoá), tại đây một số anh em trong Ban Liên lạc chi hội CCB E271 Thanh Hoá đã chờ đón chúng tôi. Một lúc sau đại tá Hoàng Vị cũng tới (anh Vị từ thành phố Hồ Chí Minh về quê ăn Tết).

        Chúng tôi cùng nhau quây quần bên bữa cơm ngày Tết ôn lại những kỷ niệm xưa và mạn đàm về tương lai phát triển kinh tế đất nước hiện nay. Câu chuyện đang vui thì anh Thành có điện thoại. Sau khi nghe máy, anh thông báo:
 
       - Em báo tin để các anh cùng chia vui với gia đình em. Cháu Dũng (con chị Thiêm – chị gái em) đã tới nghĩa trang Bù Đăng, cháu đang thắp hương bên mộ anh Tường.

        Thật bất ngờ và thật trùng hợp. Vào ngày chúng tôi về thăm quê Tường, thắp hương trên bàn thờ tổ và thăm viếng mộ cha mẹ anh thì cũng là ngày người thân trong gia đình tìm được chính xác nơi anh đang yên nghỉ.

        Nhận thông tin này, cuộc vui như càng vui hơn. Theo đề nghị của chúng tôi, đại tá Hoàng Vị ca liền mấy bài về vùng đất Long An – Vàm cỏ Đông nơi anh từng nhiều năm gắn bó trong thời kỳ chiến tranh ác liệt.

        Mặc dù đã ngoài sáu mươi nhưng giọng ca của anh Vị vẫn rất quyến rũ. Nghe anh ca, chúng tôi hình dung tuổi hai mươi của mình những năm tháng ở Kiến Phong, Kiến Tường, Long An. Chúng tôi lại nhớ về các cô du kích miền Đông đã chở xuồng đưa chúng tôi về giải phóng Đức Hòa, Đức Huệ.

        14 giờ, chúng tôi chia tay với các anh ở chi hội CCB E271 Thanh Hóa để lên đường về Hà Nội. Trên đường đi tôi lại hồi tưởng về cái Tết đầu tiên trên đường Trường Sơn.

        Tết ấy, chúng tôi được phát mỗi người 2 điếu thuốc lá, 5 cái kẹo chanh, hai người một cái bánh chưng. Chỉ thế thôi mà chúng tôi vẫn rất mừng vì đó là những ngày chúng tôi được ăn uống tươm tất nhất trên đường Trường Sơn.

        19h30, anh Thành đã đưa tôi về đến nhà. Sau chuyến đi tôi nghĩ rất nhiều về thầy mẹ Tường.
 Một người cha vững vàng trước mọi thử thách và mất mát. Một người mẹ thương con, yêu con đến vô hạn. Trước nỗi đau đến vô cùng của lòng mẹ, mẹ vẫn phải gắng gượng, vượt qua để làm chỗ dựa cho những đứa con còn lại vươn tới.

        Từ xúc cảm ấy, tôi đã ghi lại thành bài thơ:

                                                                  VỀ QUÊ BẠN

                                                          Đầu xuân tìm về quê bạn
                                                          Ngỡ quê mình vì quá giống nhau
                                                          Cũng quanh co lối vào xóm nhỏ
                                                          Cũng nhà ai mái ngói thâm nâu.

                                                          Lời hẹn xưa của chàng lính chiến
                                                          “ Về nhà tao, nếu mày có ngày sau!”
                                                          Câu hát cũ và lời hẹn cũ
                                                          Day dứt lòng ai - Bạc mái đầu.

                                                          Thắp một nén nhang viếng người dưới mộ
                                                          Ngấm nỗi đau - Người mẹ anh hùng
                                                          Những nhát dao cùn day cứa người đang sống
                                                          Có nỗi đau nào hơn thế này không?

                                                          Nhẹ bước chân trên đường quê mẹ
                                                          Biển vẫn xanh và sóng vẫn dạt dào
                                                          Trong gió chiều vẳng nghe tiếng sáo
                                                          Bạn tôi - Ngợi ca mãi tình yêu.

                                                          Sóng vẫn xanh
                                                          Biển vẫn dạt dào
                                                          Giờ này anh về đâu?
                                                          Về đâu?!

        Sau khi ngẫm nghĩ, sửa đi sửa lại cho thơ thành bài, tôi vẫn không sao ngủ được.

        Không ngủ được, tôi bật máy tính ghi lại cảm xúc của mình sau chuyến đi. Ngay trong buổi tối, tôi đã hoàn thành bài viết: “Báo Điện tử Đảng Cộng sản và câu chuyện nghĩa tình”.

        Trong bài viết này, tôi bày tỏ lòng biết ơn của mình với Ban Biên tập báo Điện tử Đảng Cộng sản, đã đưa lên mạng bài viết: “Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?”. Nhờ bài báo đó tôi đã tìm đến được với thân nhân liệt sĩ và đã có một chuyến đi về với gia đình anh với thật nhiều cảm xúc và ấn tượng.

        Với cảm giác khoan khoái sau khi hoàn thành bài viết, tôi tắt máy, lên giường đi ngủ. Công việc đã hoàn thành cộng một ngày đi đường mệt mỏi, tôi chìm vào giấc ngủ thật nhẹ nhàng.

        11/2/2008:

        Buổi chiều tôi đọc bản thảo bài viết cho con gái tôi nghe. Mặc dù đọc lại, nhiều đoạn tôi vẫn không đọc được liên tục, tôi vẫn bị xúc động nghẹn ngào.

        - Thôi bố ơi! Bố để con đọc bố nghe, bố cứ vừa đọc vừa khóc thế con làm sao cảm thụ hết được - Tuy nói cứng vậy nhưng tôi biết cháu cũng rất xúc động trước những câu chuyện nghĩa tình trong và sau chiến tranh mà tôi kể.

        Sau khi đọc xong, cháu có góp cho tôi một vài ý kiến nhỏ. Tôi sửa lại đôi chỗ và gửi bài. Sau đó bài đã được sử dụng và đưa lên mạng ngày 23 tháng 2 năm 2008. Trong bài viết tôi có gửi kèm ảnh cụ Bùi Khắc Tráng chụp chung với các vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước năm 1994.

        Chiều 30 tháng 4 năm 2008:

        Sau khi từ Hải Dương về, tôi nhận được thông báo của anh Thành qua điện thoại. Anh cho biết thời gian qua, gia đình đã tìm được mộ anh Khới tại nghĩa trang liệt sĩ Nam Ngạn, Hàm Rồng. Một thông tin quan trọng và có giá trị nữa là đã tìm thấy một trong số những cuốn nhật ký của anh Khới mà anh Tiềm còn giữ được.

        Trong cuốn nhật ký này, anh Khới đã ghi lại những sự việc, những hoạt động và suy nghĩ của mình từ năm 1963. Anh Thành hẹn sẽ gặp và trao cho tôi.

        Chiều 7 tháng 5 năm 2008:

        Sau giờ làm việc, tôi và anh Thành gặp nhau tại quán cà phê nhỏ trên đường Trần Quốc Toản (gần tòa soạn báo Văn nghệ). Chúng tôi vừa nhâm nhi cà phê vừa cùng nhau ôn lại những công việc đã làm trong thời gian qua.

        Sau khi kể cho anh Thành nghe về những hoạt động của Hội CCB E271 trong dịp 30 tháng 4 và 1 tháng 5, tôi chăm chú nghe anh kể về việc gia đình đi tìm mộ anh Khới và anh Kiêm.
Vừa thưởng thức vị đắng của cà phê, anh Thành vừa chậm rãi:

        Những ngày sau dịp Tết, mọi người trong gia đình đều rất mừng vì đã tìm thấy mộ anh Tường. Niềm vui đó đã thôi thúc cả nhà quyết tâm tìm nơi yên nghỉ của anh Khới và anh Kiêm.

        Đầu tháng 4, em đã sắp xếp thời gian nghỉ để đi đến các nghĩa trang liệt sỹ của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Em hy vọng anh Khới đã được quy tập về một nghĩa trang nào đó ở khu vực này.

        Đi nhiều nghĩa trang, ở đâu em cũng thấy rất nhiều mộ liệt sĩ vô danh. Một số nghĩa trang có các liệt sĩ hy sinh ở chiến trường Lào, nhưng không ở đâu tìm thấy mộ liệt sĩ Bùi Khắc Khới.

        Khi đứng trước một ngôi mộ liệt sĩ vô danh có ghi dòng chữ “Tình nguyện quân chiến đấu tại Savanakhet”, em bùi ngùi nhớ thương anh mình và các anh vô hạn.

        Biết đâu anh Khới lại chẳng đang yên nghỉ dưới một nấm mộ chưa biết tên nào đó. Nghĩ tới đây, tự dưng nước mắt em cứ trào ra: “Bao nhiêu liệt sĩ đã anh dũng hy sinh mà trên nấm mộ của các anh vẫn không có tên mình?”

        Ngày còn nhỏ thầy mẹ đã đặt tên cho anh. Cái tên thân thương “Bùi Khắc Khới” ấy đã theo anh đến trường, rồi anh vào bộ đội. Mỗi khi anh về nhà, bầy em nhỏ lại ríu rít chạy theo anh mà gọi một cách thích thú: “Anh Khới! Anh Khới!”.

        Ở đơn vị, anh em chiến sỹ gọi anh là “Thủ trưởng Khới”. Khi anh đóng quân ở Nghệ An, Hà Tĩnh bà con yêu quý gọi anh là anh “Khởi”.

        Bạn bè cùng trang lứa vì phục tài và yêu thương anh mà gọi anh một cách trìu mến là “Nghệ sỹ Khới”.

        Còn anh, anh vẫn ghi trong nhật ký tên viết tắt của mình là “Ca hát” và khi vui đùa anh vẫn tự nhận mình là “Bùi Khắc Khổ”. Vậy mà tất cả những cái tên ấy đều không có trên mộ anh.
Có bao nhiêu liệt sĩ như anh? Vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và thống nhất Tổ quốc, các anh đã dũng cảm chiến đấu, hy sinh tuổi thanh xuân tươi đẹp của mình. Vậy mà sau khi ngã xuống, các anh lại một lần nữa hy sinh cả tên gọi của mình.

        Điều em rút ra qua các chuyến đi là rất ít hy vọng các anh nằm trong số các liệt sĩ có tên. Em chợt nhớ là em đã có quan hệ thân thiết với Phan Thị Bích Hằng (người có khả năng tìm kiếm mộ liệt sỹ), sau những lần về công tác tại trường Quản trị kinh doanh công nghệ Hà Nội. Em điện thoại liên hệ và được Bích Hằng nhận lời giúp đỡ.

        Những ngày sau đó, nhờ sự giúp đỡ của Phan Thị Bích Hằng, nhờ những thông tin có được từ bạn bè đồng đội và nhờ sự quan tâm của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa, gia đình đã tìm được mộ anh Khới tại nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng.

        Đúng như suy đoán của anh Thành, mộ anh Khới là một ngôi mộ chưa có tên. Sau những phép thử tâm linh và những thông tin từ đồng đội của anh Khới, gia đình, các cơ quan liên quan đều tin tưởng chắc chắn đây là mộ của anh.

        Được sự nhất trí của các cơ quan và ban quản lý nghĩa trang, gia đình đã gắn bia lên mộ trả lại tên cho anh.

        Như đã hẹn, anh Thành trao cho tôi bản in cuốn nhật ký của anh Khới và nói:

        - Cuốn nhật ký gốc gia đình vẫn đang giữ cẩn thận. Vì thời gian quá lâu, đôi chỗ mực đã nhòe không còn rõ nữa, rất khó đọc. Bởi vậy các cháu trong nhà đã chế bản để có thể đọc dễ hơn.

        Cầm cuốn nhật ký của người anh mà cả cuộc đời đã phấn đấu, hy sinh vì sự nghiệp xây dựng quân đội và cuộc chiến đấu giành độc lập thống nhất đất nước, tôi vô cùng xúc động.

        Trong những tháng ngày gian khổ, vất vả, căng thẳng ấy, anh vẫn ghi nhật ký đều đặn. Cuốn nhật ký đã ghi lại một phần đời thanh xuân đáng kính phục của anh.

        Rất tiếc là trong điều kiện chiến tranh và do quá nhiều người ngưỡng mộ anh, nên các cuốn nhật ký của anh đã không được giữ lại nguyên vẹn và đầy đủ. Nhiều người mượn đã không trả, vì thế hiện nay chỉ còn một cuốn duy nhất.

        Ngay trong buổi tối ngày 7 tháng 5 năm 2008, tôi mang cuốn nhật ký của anh Khới về nhà và ngấu nghiến đọc.

        Ngày đầu tiên trong cuốn nhật ký này là ngày 24 tháng 2 năm 1963 và ngày cuối cùng được ghi là ngày 9 tháng 8 năm 1963. Tổng cộng là 167 ngày. Tôi đã đọc kỹ và chỉ thấy thiếu 5 ngày anh không ghi lại được mà thôi.

        Ngay từ những trang đầu tôi đã thấy anh là một thanh niên tài hoa, yêu nghệ thuật, yêu cuộc sống. Dưới đây là trích đoạn những trang viết chân thực về một quãng đời đầy hy sinh cống hiến của anh cho sự nghiệp xây dựng quân đội nói chung và bộ đội biên phòng nói riêng.

        …

        Ngày 28-2-1963

        Sáng nay là phần biểu diễn của đoàn 341 giới tuyến, cái đơn vị mà năm ngoái đã từng dẫn đầu trong hội diễn. Tất cả các tiết mục đều tế nhị, ngắn gọn, rất hay, xem xong khán giả ai cũng có cảm tình.

        Một năm nữa giải nhất lại thuộc về 341. Dàn nhạc đầy đủ lắm – 2 arcordéon, 4 vĩ cầm, 1 xen lô, 2 antô, 2 sáo trúc ngoài ra còn các loại nhạc cụ khác, kết cấu hoà âm coi chừng rầm rộ hơn anh Trường Sơn nhiều.

        Chiều nay đoàn E29 chúng tôi sẽ ra mắt. Sau tiết mục hơn một tiếng đồng hồ đã làm nhiều người xem ngợi khen nức nở. Mấy chàng bạn bè biên phòng (tiểu đoàn độc lập) thấy đã gờm. Và đúng thế, ngay "Ca hát” cũng chắc chắn phần thắng lợi vô cùng rực rỡ sẽ đến.

        Các chàng nhiếp ảnh làm việc luôn tay. Thế mà cuối cùng vẫn còn phải yêu cầu đóng lại để chụp. Biểu diễn xong đã nhiều chàng nghệ sĩ các đoàn đến bắt tay “Ca hát” chúc mừng sự thành công.

        Đêm nay biểu diễn tại nhà hát cho đồng bào, bộ đội đến xem. Các tiết mục chọn lọc của hội diễn đủ màu sắc đã làm hài lòng khán giả.

       Đoàn E29 cũng được đưa ra tiết mục vũ “Vọng gác tiền tiêu” trình diễn. Một thắng lợi nữa đối với chúng tôi là được nhiều người khen ngợi.

        Về hình ảnh, màu sắc, âm nhạc và tiết tấu diễn xuất, vai trò của E29 chúng tôi trong hội diễn không còn lu mờ như những năm trước. Nó báo hiệu cho các đoàn rằng “chúng tôi cũng là một đối tượng nghệ thuật đáng gờm”.

        Thành công đó là nhờ sự nỗ lực tận tình của tất cả chúng tôi. 17 người với quân số tuy ít nhưng đã đem hết nhiệt tình cố gắng. Suốt đêm nay toàn đội cậu nào mặt cũng tươi roi rói như hoa nở giữa mùa xuân gặp ngày trời đẹp.

        …

        Ngày 1-3-1963

        Buổi tổng kết đại hội đã nói lên những tiến bộ rõ rệt của phong trào văn nghệ quần chúng năm 1962 và mở đầu cho năm 1963 với nhiều triển vọng mới tốt đẹp hơn. Lễ trao phần thưởng cho các đoàn bắt đầu.

        Đoàn E29 được trao giải nhất trong các đơn vị độc lập và trực thuộc.

        Đoàn 341 nhất các sư, lữ.

        Đoàn 280 nhất các trung đoàn trong quân khu.

        Lá cờ tiểu đoàn khá nhất trong hội diễn văn nghệ 1962 - 1963 bay phấp phới trong gian phòng chúng tôi ở, kèm theo 1 bằng khen quân khu và 1 cây vĩ cầm Hà Nội loại một. Còn gì sung sướng phấn khởi cho bằng khi thấy mình đã giành được thắng lợi.

        Một niềm vui vô bờ bến tràn ngập trong lòng, chiếm lấy tất cả những trái tim đang nhảy nhót trong lồng ngực mỗi người. Hội diễn văn nghệ lần thứ tư toàn quân khu 4 thế là bế mạc…

        Ở những dòng trên anh chưa viết cụ thể nhưng cũng có thể thấy anh là người đóng vai trò rất quan trọng trong đội văn nghệ.
Anh là đội trưởng, người chỉ đạo nghệ thuật, người biên đạo tiết mục múa “Vọng gác tiền tiêu”. Anh là cây violon chủ lực. Có thể nói anh chính là linh hồn của toàn đội.

        Con người sôi nổi, đa tài như anh lại có một cuộc sống riêng tư đầy trắc trở. Anh có một cuộc hôn nhân mà không có tình yêu. Chị đã có một cuộc sống tình cảm khác. Sai lầm của chị, mình anh phải âm thầm chịu đựng.

        Anh chị không thể tự quyết định được tương lai của mình. Họ bị ràng buộc bởi luật lệ, lễ giáo gia đình và dư luận xã hội.
Tuy vậy, những vướng mắc trong tình cảm cá nhân vẫn không ảnh hưởng đến nhiệt tình cách mạng và quyết tâm phấn đấu xây dựng đơn vị của anh.

       Ngày 30-3-1963

        Liền một lúc Khới nhận được luôn ba lá thư. Lại cả số tiền ở bưu điện nữa, thật phấn khởi vô cùng, thế cũng là xong, “Ca hát” đưa 50đ trả nợ cho Đức. Thật không ngờ khi xem lá thư của thầy gửi, đọc xong mình còn chưa tin ở mắt mình nữa chứ.

        Đầu óc mình nó quay cuồng như chong chóng, chẳng khác nào cái “tin mừng” lần trước mà thầy đã báo. Mặc dầu điều đó mình biết đã từ lâu. Nhưng không giữ được tự nhiên khi đọc đến đoạn “nay tình hình có phần rõ rệt, Nghi đã đẻ một đứa con trai ngày 23 tháng 2 Âm lịch rồi. Đứng về thầy mẹ phải lấy đạo đức mà nói mà làm, cho nên cũng bình thường chăm sóc cho mẹ tròn con vuông”. Thế rồi thầy còn nhắc thêm “Lần phép này nên về sớm hơn lên, khoảng tháng 5-6 dương gì đó. Về góp ý cho thầy mẹ nghe, đừng nên dừng thời gian nữa”.

        Thế là câu chuyện đã vỡ lở. Bây giờ thầy mẹ mới hối hận, mới không mắng nhiếc con là đứa vô đạo đức nữa đấy chứ.

        Chắc rằng ai đã từng nói xấu, hiểu lầm về "Ca hát” thì nay họ mới sáng mắt ra. Người tốt trước sau vẫn tốt không thể lẫn lộn trắng đen được đâu.

        Tâm trạng Khới như vừa trải qua một thử thách và đồng thời giành lại được những gì đã mất mát từ xưa về lý trí phẩm chất con người".

        Đọc các trang nhật ký ấy mới càng hiểu và cảm thông với anh hơn. Bùi Khắc Khới đã trải qua bao thử thách, bao diễn biến tâm lý phức tạp, bao công việc bộn bề thời chiến.

        Anh rất khó xử vì cuộc hôn nhân không tình yêu nhưng hợp pháp và hợp lệ.

        Điều anh dự liệu đã xẩy ra, chị đã sinh con mà không phải là con anh. Đến lúc này, gia đình, bạn bè, tổ chức, đơn vị mới hiểu và thông cảm cho anh. Một số người đã đồng ý với anh là không thể duy trì một cuộc sống gia đình không có tình yêu. Không thể cứ trói buộc anh mãi được.

        Mặc dù vậy anh vẫn phải nhẫn nại chờ đợi. Phải có thời gian thích hợp mới có thể giải quyết thấu đáo được cái mối quan hệ vô cùng phức tạp này. Trong khi đó công việc ở đơn vị, nhiệm vụ của một sỹ quan chỉ huy lại đè nặng trên đôi vai anh.

        Những sự kiện, suy nghĩ trong nhật ký đã lý giải phần nào nguồn gốc sức mạnh chiến đấu, công tác tổ chức huấn luyện của quân đội ta trong những tháng ngày đầy khó khăn thử thách ấy.

       Ngày 2-4-1963

        Công việc lao động tiếp tục, ai theo việc nấy cứ tiến hành một cách đều đặn. Các bộ phận anh em làm rất tích cực, năng xuất cao, có đủ thời gian để tranh thủ làm thêm những việc khác ngoài quy định khoán giao của tiểu đoàn...
Trên dưới một tháng trời điện ảnh quân khu lại mới lên phục vụ. Vì không có máy hát nên "Kh" xách violon ra micro “mần” mấy bài cho anh em nghe, mọi người đều rất thích phim “Hội diễn toàn quốc năm 1962” và “Một ngày đầu thu”, ngồi xem rất thích, màu sắc dân tộc, nghệ thuật diễn cảm thật tế nhị và súc tích.

        Lúc trở về bố trí công tác ngày mai xong, đốt thuốc lá mà viết nhật ký đây. Những lúc như thế này mà không có “em yêu” bên cạnh thật tiếc quá.

        Tuổi thanh xuân mình đã hi sinh và còn phải hi sinh đến bao giờ nữa, bản thân "Ca hát” cũng không thể hình dung và đoán trước được.

       Giờ đây mình lại muốn xếp nó lại một xó. Càng nhắc, càng nghĩ chuyện xưa càng xót xa đau khổ…

        Ngày 21-5-1963

        ... Trời mây u ám, mưa kéo từ phía Nam tới uy hiếp như muốn không cho chúng tôi được tự do hành quân về chân núi Voi. Các tiểu đội trưởng phân công nhau chuẩn bị nào gạo thóc, thực phẩm, áo quần ba lô súng đạn. Anh nuôi cho bộ đội ăn cơm từ lúc 16 giờ.

        Hướng Đông Nam, thành một hàng dọc cự ly 1m, thứ tự phân đội một, phân đội hai, tốc độ 6km/giờ.

        Mệnh lệnh trực ban đã ra, cả đoàn quân chuyển mình từng bước, từng bước mặc trời mưa ướt át, mang nặng, đường trơn, chúng tôi ra đi với một lòng tin tưởng, khí thế hùng mạnh của người quân nhân chiến thắng. Qua đồi núi, làng mạc, đường to có, đường nhỏ có, 12km trong hai tiếng đồng hồ.

        Khới + Bảng + Giao ở nhà anh Quỳnh xóm Yên Thượng. Nhà không rộng lắm, anh chị rất vui tính và kính trọng thương mến chúng tôi, không ít bạn bè khác thường nhận xét khi trở về đây.

        Tất nhiên không thể nhìn vào hiện tượng mà đánh giá bản chất được. Sự nhất trí quân dân, mối tình cá nước lại càng thêm sâu sắc gắn bó hơn bao giờ hết, nhưng nó chỉ biểu hiện ở những chỗ nào chiến sĩ chúng ta biết giữ vững lời thề, gây được lòng tin trong công chúng.

        Ngày 4-6-1963

        Trời đất biên phòng thật như trở lòng bàn tay, mới lúc đêm trời còn đầy sao sáng ngời ngời như chuỗi ngọc, mà sáng nay nước mưa như trút. Kế hoạch thế là bị phá sản. "Ca hát” vội vàng chuẩn bị bài giảng “Kỹ thuật bộc phá” cho bộ đội ngay buổi sáng nay.

        Tuy không nằm trong chương trình sắp xếp sẵn, nhưng qua kinh nghiệm thực tế đã giúp người cán bộ, người sĩ quan phải luôn luôn sẵn sàng ứng dụng đối phó với mọi tình huống bất trắc xảy ra. Tất cả bài giảng phải chuẩn bị sẵn sàng trước, cần khi nào cũng có thể giảng dạy cho bộ đội ngay được...

        ...Mình tự xác định với mình một cách nghiêm khắc hơn nữa “Không học tập là tự đưa mình vào con đường dốt nát lạc hậu. Không bắt buộc mình chịu khó học tập là tự mình đã vô kỷ luật, phạm tội tự do tuỳ tiện cá nhân”.

        Từ nay về sau cần cố gắng hơn nữa dù khó khăn bận rộn bao nhiêu cũng tranh thủ để giành thời giờ trau dồi thêm kiến thức.

        Mấy thằng bạn cứ bảo rằng: “Mày còn học làm gì nữa”. "Kh” vẫn biết với điều kiện hiện nay trong quân đội, với trình độ này cũng là đủ. Nhưng có lẽ nào mình lại dẫm chân tại chỗ ở đây sao! Tiếc quá không có thời gian để sáng tác. Mình đang định viết về câu chuyện “Trưởng thành của một người lính mới”. Đó mới là ý định còn việc thực hiện được hay không thì chưa biết.

        Ngày 13-6-1963

        Những sĩ quan đã tập trung tại hội trường đầy đủ. Sau lúc làm công tác thủ tục là bước ngay vào nội dung bài học “Tiêu chuẩn đại đội giỏi”, "Ca hát” được tiểu đoàn chọn làm giáo viên khoa mục này. Nói cho đúng ra đứng trước hàng ngũ sĩ quan mà lên lớp mình cũng có những lúc còn hơi ngập ngừng… Mình chỉ sợ mọi người chê trách rằng “nói không rõ, giảng không hay”. Mặc dù trình độ sư phạm của "Kh” chẳng non kém gì...

        Ngày 10-7-1963

        Năm ngoái cũng vào dịp này đây, "Kh” đang chuẩn bị đi nghỉ phép. Còn năm nay thì, nhất định chậm hơn và có thể chỉ đi nghỉ mát chứ không cần về quê. "Kh” đã đề đạt nguyện vọng này về phòng cán bộ quân khu rồi. Tuy vậy nhưng chưa chắc chắn có được không!

        Cả ngày lo chuẩn bị giáo án dạy lý thuyết bắn và vạch kế hoạch hoạt động, công tác câu lạc bộ cuối tháng, trong đợt thi đua nước rút lập thành tích chào mừng đại hội Đảng bộ tiểu đoàn và ngày chống Mỹ - Diệm 20-7.

        Một số sĩ quan chuẩn bị đi về quân khu học văn hoá, vì vậy công việc bàn giao lại càng thêm bề bộn. Mấy hôm nay không có thì giờ chơi bóng kia mà. Học văn hoá coi như chưa phải chạm đến sách.

        Tháng vừa qua tiêu phí quá, nay hết cả tiền. Gửi đường, gửi dép, tiền cho gia đình và chú Kiêm rồi mà bây giờ vẫn chưa có trả lời"...

        Khi người vợ nơi quê nhà đã bội tình, anh cũng chẳng trách chị nhiều mà chỉ trách kẻ đã lợi dụng hoàn cảnh của anh chị để làm điều xằng bậy:

                                                   Vẫn biết thân ta là bộ đội
                                                   Cho nên mắc phải cái nợ đời
                                                   Chẳnh trách vợ ta làm bậy bạ
                                                   Chỉ trách loài chim chim chuột, giống quạ dơi.

        Trong lúc phải vượt qua khó khăn chồng chất, anh đã có tình cảm yêu thương với một cô giáo nơi đơn vị đóng quân. Tình cảm của họ thật nồng nàn thắm thiết nhưng cũng thật trong sáng lành mạnh. Họ rất mực yêu thương nhưng luôn biết giữ gìn cho nhau.

        Khi mà anh còn đang bị giằng xé bởi một cuộc hôn nhân tan vỡ và một tình yêu đang đến độ nồng nàn thì cuộc sống của một sỹ quan quân đội ở một đơn vị biên phòng lại đòi hỏi anh phải gạt đi tất cả. Gác lại tất cả, anh lao vào cuộc thử thách vô cùng khốc liệt nơi biên cương.
Với cương vị là người chỉ huy đơn vị, Bùi Khắc Khới luôn giữ đúng vai trò đầu tàu của mình trong mọi công việc. Trước mỗi khó khăn thách thức anh đều biết dựa vào quần chúng tích cực để cùng cả đơn vị phấn đấu vượt lên.

        Trời biên cương mưa nắng thất thường. Những ngày tháng bảy và đầu tháng 8, công việc nối công việc, mặc dù đã có kế hoạch nghỉ phép để giải quyết công việc gia đình, nhưng anh đã phải hoãn lại để thực hiện những mục tiêu công tác của đơn vị.

        Trong khó khăn vất vả anh đã thấy hết sức mạnh của những người lính tuổi hai mươi. Anh khâm phục họ, yêu thương họ và như một người anh cả, anh hướng dẫn, chung lưng đấu cật cùng họ hoàn thành nhiệm vụ. “...Đêm nay sinh hoạt chung, tìm biện pháp khắc phục, lấy chi đoàn làm nòng cốt để động viên tinh thần đưa năng suất lao động và cường độ lao động lên một bước. Các chiến sĩ quyết tâm và phấn khởi làm cho chúng tôi thêm vững dạ và tin tưởng vào sức lực của mình hơn”.

        Bùi Khắc Khới đã chỉ huy đơn vị hành quân chiến đấu, xây dựng trận địa phòng thủ biên giới Cha Lo. Trong điều kiện mưa to gió lớn, thiếu thốn mọi bề, địa hình phức tạp anh vẫn tạo được niềm tin cho chiến sỹ, vẫn xây dựng được nếp sống trẻ trung vui tươi, hăng hái hoàn thành vượt mức nhiệm vụ được giao.

        “...Từ hôm lên đây chưa có ngày nào tạnh ráo cả. Mà ở rừng núi đã mưa thì càng gặp hàng trăm thứ khó khăn gian khổ nữa. Ướt át, đường trơn, sên vắt… nhưng chẳng có gì ngăn cản được tinh thần chiến đấu quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ của cán bộ chiến sĩ chúng tôi. Sương mù dày đặc như bưng mắt mọi người, chỉ đứng cách nhau một khoảng là không nhìn thấy nhau rồi.”

        Đêm hôm, sương gió, nhiệm vụ nặng nề, tình yêu và hôn nhân đều dang dở vậy mà anh vẫn vững vàng, vẫn nghĩ đến việc sáng tác. Bao thử thách của cuộc sống vẫn không ngăn được trái tim yêu thương và vươn tới của nghệ sỹ Bùi Khắc Khới.

        Ngày 9-8-1963

        Mấy bữa nay đang tập trung xây dựng hai trận địa bên này biên giới. Hoàn chỉnh các chiến hào, vị trí bắn, hào bổ trợ đã xong chỉ chờ lệnh phát triển thêm. Dãy Trường Sơn hùng vĩ biết bao nhiêu. Trông nó hiền lành thật"...

        Sau ngày 9 tháng 8 năm 1963, nhật ký của Bùi Khắc Khới đã sang một cuốn khác. Rất tiếc là những cuốn nhật ký trước và sau đã không tìm lại được.

        Tháng 9 năm 1963, anh được nghỉ phép để giải quyết việc gia đình. Anh Khới và chị Nghi đã thuận tình ly hôn. Cuộc hôn nhân không tình yêu của anh chấm dứt.

        Do tình hình nhiệm vụ đột xuất, anh Khới cùng đơn vị có nhiệm vụ đi chiến trường C. Tất cả những thông tin này anh đều không cho người yêu biết. Để Lệ khỏi bận lòng, anh đã chủ động chấm dứt liên lạc với chị.

        Tháng 11 năm 1965, anh đã anh dũng hy sinh trên đất bạn. Anh hiến dâng cả tuổi thanh xuân sôi nổi, cả tình yêu nồng cháy và bao ước mơ tươi đẹp cho tình đoàn kết chiến đấu keo sơn Việt - Lào. Vì sự nghiệp xây dựng quân đội, xây dựng lực lượng biên phòng anh đã không tiếc sức lực, tình yêu và cả cuộc sống của mình.

        Cuốn nhật ký còn lại của anh là bằng chứng của một con người kiên trì hiếm thấy. Trong tâm trạng bị dằn vặt bởi chuyện tình duyên, trong những núi công việc đồ sộ của người sỹ quan chỉ huy đơn vị huấn luyện và trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt của thời tiết, khí hậu miền biên cương, anh Khới vẫn đều đặn ghi nhật ký. Đọc nhật ký của anh, ta thấy một tâm hồn lãng mạn, một tình yêu đất nước cháy bỏng và một trái tim nhân hậu.

        Bốn mươi lăm năm đã qua, cuộc sống đã quá nhiều thay đổi. Những con người anh từng gặp, những miền đất anh từng qua, nay đã ra sao? Người con gái anh từng yêu dấu ngày ấy, bây giờ như thế nào? – Tôi tò mò muốn biết. Thế là tôi lại hẹn gặp anh Thành để tìm hiểu thêm.

        Thật trùng hợp, điều tôi tò mò muốn biết cũng là điều mà tất cả những người thân của anh Khới đã đặt ra.

        Ngày 13 tháng 4 năm 2008, anh Thành, chị Tuyết, anh Tân … đã có một chuyến đi Nam Đàn với hy vọng sẽ tìm lại được những kỷ niệm của người anh cả đáng kính và rất đáng khâm phục của họ.

        Điểm đầu tiên các anh các chị tìm đến là UBND xã Nam Anh. Người các anh, các chị hướng đến đầu tiên là bà Lệ. Bà Lệ nếu còn chắc năm nay cũng đã xấp xỉ “Cổ lai hy”. Bà được ông Khới nhắc đến trong nhật ký của mình là “Lệ”, “L”, “Cô giáo”, “Em yêu”, “Người yêu”, “Em”, “Cô em”, "Cô ả" một cách trìu mến.

        Trong lúc người vợ nơi quê nhà bội tình, trong lúc phải vượt qua bao khó khăn chồng chất, một tình yêu thiêng liêng trong sáng đã đến và giúp anh vượt lên. Anh đã yêu cô giáo Lệ. Tình yêu của họ thật nồng nàn, tha thiết mà cũng thật trong sáng. Họ đã rất mực yêu thương nhau nhưng cũng luôn biết giữ gìn cho nhau.

        Ngày 1-3-1963                                      

        …Chiều nay "Ca hát” lấy xe Ngọc Minh bon về Nam Đàn thăm cô giáo. Dọc đường biết bao ý nghĩ dồn tới, vừa sung sướng vừa phấn khởi, nhưng đồng thời cũng có đôi lúc ngại ngùng thế nào ấy.

        Rất mạnh dạn "Kh" đến gặp người yêu và thế là cả hai cùng kéo nhau đi Nam Đàn. Lên thị trấn và rồi đi đâu bây giờ nhỉ? Về Nam Thanh à? Thật ra mình cũng hơi ngần ngại chẳng muốn về Nam Anh chút nào (vì sợ rầy mà). Nhưng chiều theo ý cô ả, cả hai lại dắt nhau vừa đi vừa nói chuyện, chẳng mấy chốc đã tới nhà.

        Ông bà cụ đều khoẻ, đón tiếp mình rất niềm nở. Nhưng thật là tội “không biết mình là ai cả ngoài danh tiếng là bạn anh Bích”.

        Đêm nay ăn cơm và ngủ tại nhà cha mẹ Lệ. Hai đứa ngồi xem lại “câu chuyện dã ngoại” rất say sưa... Bọn mình đã lừa dối cả người già, chẳng biết gia đình có biết không? Nhưng chẳng nghe nói chi “kiệt”.

        Xa nhau lâu ngày, nay mới gặp, muốn nói chuyện với nhau mà đành chịu. Khó khăn quá! Biết làm thế nào bây giờ. Thôi đành đi ngủ vậy. Nhưng rồi có ngủ yên giấc được không? Có trời mới biết được...

        Ngày 11-5-1963

        Học bắn súng bài II, hai tiếng rưỡi, còn bao nhiêu học sinh học cách sử dụng bản đồ. Trời nắng, nhưng trưa nay "Kh” vẫn cố gắng tranh thủ tắm giặt. Chiều thứ bảy về thăm em mà lại.

        Gay go lắm mới xin được phép đi. Nhùng nhằng mãi, họ lo cho "Kh”, tổ chức đề phòng trước là điều rất tốt. Nhưng dù sao "Kh” cũng phải nằn nì để được đi,"Kh” đang lo sai hẹn với người yêu. Chắc đêm nay Lệ sẽ mỏi mắt chờ anh ở Nam Đàn.

        Mặc dù trời trở mưa tối tăm, đường xa vất vả thế mà khi nghĩ đến giờ phút gặp được người yêu là tự nhiên quên hết. Hai chân đạp đều và mạnh hẳn lên dường như không biết mệt là gì. 35km trong 2 giờ 30’ "Kh” đã đi với một tốc độ khá nhanh trên quãng đường núi nhiều đèo dốc.

        Đến Nam Đàn thì vừa 8 giờ 25 phút, lượn đi lượn lại mấy vòng vẫn không thấy Lệ. Hẹn như thế thật là bực… Thôi "Kh” đành đạp xe thẳng tới Nam Hoà gặp em. Ai ngờ chính nàng cũng vừa đi đón anh về tới nhà. Hai đứa ngồi nói chuyện với nhau được một hồi.

        Gia đình, anh Tường cũng về thành ra "Kh” né chẳng nói được gì, tối nay đành ngủ tại đây. Thật là khổ, mong cho gặp nhau đấy, đến khi gặp lại sợ xung quanh người ta nói thế này thế khác. Nhiều lúc "Kh” cũng muốn quên đi cho ổn mà cứ phải giấu giếm mãi!!!

        Lệ nhường giường, màn cho anh nằm… Một mình "Ca hát" cứ thao thức, thao thức mãi suốt đêm. Tiếng chó sủa, gà gáy, con khóc inh ỏi cả nhà. Không tài nào có thể yên giấc được. Đêm nay mình đoán rằng “Lệ cũng mất ngủ” vì tâm trạng đều giống nhau mà.

        Việc quan hệ đối với ái tình, "Kh” không bao giờ ẩu như những người khác. Mình quyết không vì những thú tính ươn hèn mà làm mờ phẩm chất của mình. Hình như Lệ cũng nghĩ như vậy cho nên đã bàn với mình ngủ lại đây. Sáng mai sẽ về Nam Thanh hoặc Nam Anh nói chuyện.

        Cứ mỗi lần về thăm em là mỗi lần vất vả, nhưng cũng se lại phần nào cái tình cảm không đâu vào đâu của một chàng trai chẳng gặp may mắn.

        Ngày 12-5-1963

        Từ sáng sớm hai đứa dẫn nhau đi Nam Đàn. Dọc đường đã nói gì với nhau, hình như tranh luận về vấn đề cường độ lao động của bộ đội và giáo viên thì phải.

        Lệ không ngần ngại gì nói ngay vào chuyện gửi thư cho gia đình với nội dung chúc mừng sức khoẻ, hỏi thăm anh chị và xin thầy mẹ làm con. Lấy tư cách là một học sinh có quen biết "Kh” mà thôi.

        Loay hoay ở thị trấn mất gần hai tiếng đồng hồ, sau đó cô giáo và anh bộ đội về Nam Anh. Vừa bước chân vào cửa đã gặp ngay ông cụ, cùng với hai người bạn lạ từ phía hợp tác may mặc về. Tất cả kéo nhau vào nhà chơi.

        Lần này "Ca hát” không e ngại như lần trước nữa. Ông bà đón tiếp rất tử tế, thường hỏi chuyện gia đình luôn. "Kh” chẳng phải giấu giếm điều gì. Về chơi định sẽ nói chuyện nhiều với Lệ mà không làm sao được.

        Tới chiều giời lại đổ mưa,"Kh” rất lo… Thời gian không cho phép "Ca hát” được trì hoãn. Bà mẹ thì cứ bảo rằng “ở đến mai hãy đi”. Hết sức tranh thủ điều kiện trao đổi với nhau lúc phải chia tay. Lệ  nhìn anh với vẻ trìu mến vô cùng. Nàng đi sát người dựa vào cánh tay "Ca hát” mà nói: Sao anh cứ giục em, bắt em trả  lời ngay sao được! Tình cảm cắt đứt đâu phải là dễ dàng. Chuyện của anh mà cũng từ năm 59 nữa là…

        Mình cảm thấy thương Lệ quá. Nhưng dù sao em cũng phải tạo điều kiện, tự mình quyết định, không nên im lặng chờ thời như thế. Thật ra mình cũng muốn Lệ chóng trở về mau chân chạy theo "Kh” để cùng nhau xây dựng hạnh phúc.

        Mình thường nói đùa rằng: “Số phận khổ sở thì chẳng bao giờ gặp may mắn cả”.

        Sau cơn mưa giông trời trở nên quang đãng, mặt trời lấp ló phía tây, không gian lơ lửng những đám mây màu xám hồng. "Kh” từ biệt gia đình ra đi.

        Lệ đưa chân đến mãi đầu làng. Buồn cười nhất khi hai đứa cùng chụm đầu vào gỡ đất bám ở xe. Lệ đã giúp mình rất tích cực và còn đưa nilon cho mình về đề phòng mưa giữa đường nữa.

        Tình yêu thương giữa hai đứa ngày càng gắn bó keo sơn. Xa Lệ mình cảm thấy buồn, thấy nhớ lắm. Nhưng khi hỏi đến việc giải quyết như thế nào đây thì "Ca hát” lại đành cắn răng chịu chết. Mình chỉ muốn Lệ tự nguyện đi theo chứ không bắt buộc nàng hành động theo ý kiến cá nhân của mình...

        Anh yêu chị say đắm. Trong điều kiện khó khăn của thời ấy, tình yêu của anh chị thật lãng mạn. Quyến luyến nhiều nhưng anh vẫn tôn trọng sự quyết định trong tình yêu của chị.

        Trong cuốn nhật ký còn lại của anh, những dòng anh viết về chị không nhiều, nhưng là những dòng thiết tha, những khắc khoải của một tình yêu thật chân thành mà cũng thật khó nói. Tuy không quá nhiều, nhưng đó lại là những dòng, những trang đầu tiên của cuốn nhật ký này với những khao khát yêu thương, hồi hộp hẹn hò mà không thể gặp nhau:

        Ngày 24-2-1963

        Hôm nay - Chủ nhật, như lá thư đã hẹn thì cô em thế nào cũng xuống đón anh, mình chắc chắn như vậy. Cả ngày kéo nhau đi dạo tìm kiếm hết bách hoá ra khách sạn, bến xe đi vòng về phía chợ, đâu đâu cặp mắt “Ca hát” cũng để ý tới.

        Mỗi lần thấy bóng dáng một tiểu thư là lại mừng hụt, ức vô hạn. Trên đời này thật lắm người giống nhau như thế cơ chứ. Cho đến trưa, người đã mệt, hai chân mỏi dừ “Ca hát” trở về trạm.

        Ngày chủ nhật trôi đi một cách vô vị, mình đoán rằng: Vì trời mưa không có xe hoặc vì một lí do gì đó mà em không thể thực hiện được lời hẹn đấy thôi. Nếu quả thật như vậy thì anh có thể tha thứ, bằng không “Ca hát” này nhất định phải cho cô em một trận nên thân mới được. Tự mình đã tìm không thấy, mấy thằng bạn lại trêu mãi mới ức chứ...".

        Cuốn nhật ký đã ghi lại được thật ít ỏi những lần anh chị gặp nhau. Vì điều kiện công tác và những khó khăn do hoàn cảnh của anh chị, mỗi lần gặp nhau, họ chẳng được bên nhau nhiều. Những giây phút bên nhau của họ thật vô cùng quý giá. Đúng là “Gặp nhau lần nào cũng vội…” Chẳng có thời gian cho những dỗi hờn.

        Lần thứ nhất anh gặp chị là ngày 1 tháng 3 năm 1963, khi anh đưa đội văn nghệ đi hội diễn ở Quân khu:

        Xa nhau lâu ngày nay mới gặp, muốn nói chuyện với nhau mà đành chịu. Khó khăn quá! Biết làm thế nào bây giờ. Thôi đành đi ngủ vậy. Nhưng rồi có ngủ yên giấc được không? Có trời mới biết được...

        Hai giờ ra Nam Đàn. Lệ đã đợi sẵn, tay nàng xách cái làn màu vàng, quần áo vừa thay còn thẳng nếp gấp. Trời hôm nay nắng quá, hai gò má nàng ửng đỏ như hai trái mận quân. Thế là chiều nay hai đứa được sánh vai nhau tâm sự dọc đường phố Vinh rồi...

        Lần thứ hai anh gặp chị vào dịp kết thúc hội diễn: Ngày 9-3-1963

        Đang mải nói chuyện với chị Đông ở bực cửa ra vào thì cô em đã về. Mình định đi trốn để Lệ phải tìm, nhưng không thực hiện được. Vừa ngẩng đầu lên thì cô giáo đã hiện hình đứng ngay trước cửa và lên tiếng chào hỏi rồi. Nàng không chút trù trừ, vào ngay nhà chị Đông, hai gò má đỏ bừng, mắt sáng ngời lên, hơi thở gấp gấp, chẳng hiểu vì sung sướng hay vì đi đường mệt nữa…

        Mỗi lần gặp nhau như vậy là mỗi lần tình cảm của anh bộ đội và cô giáo thêm gắn bó. Biết bao kỷ niệm đáng nhớ, nên thơ và hạnh phúc. Đồng thời cũng không tránh khỏi nỗi băn khoăn lo lắng...

        Lần cuối cùng anh đến gặp chị là ngày 12 tháng 5 năm 1963. Trước lúc gặp nhau, lần nào anh cũng hăm hở, muốn dốc hết bầu tâm sự. Nhưng lần nào cũng thế, anh chị chưa thể thỏa mãn những khao khát yêu đương…

        Sau những lần gặp nhau là những cuộc chia tay quyến luyến với biết bao yêu thương, da diết và trăn trở:

        …Trời càng về chiều hai đứa càng lo chưa biết tìm cách nào cho Lệ về được. Vì sáng mai đã phải dạy, nếu không còn có thể kéo dài thêm những giây phút sung sướng bên nhau. Hai đứa đi tìm bạn, tìm dì Minh. May sao lại gặp mấy thầy giáo. Thế là chia tay nhau lúc 4 giờ kém 15. Thật tội nghiệp cho tuổi trẻ tình yêu dang dở này…

        …Từ đằng xa đã thấy bóng dáng cô em ra đón. Lệ đã tiễn chân gần đến 4km. Mình nhiều lần nhắc nàng trở lại. Nhưng… tình cảm nó như thôi thúc đôi chân bé nhỏ kia thêm sức mạnh mà bước theo người chồng lý tưởng thì phải…

        Chính tình yêu còn dang dở của anh chị Khới - Lệ ngày ấy đã làm cho anh Thành, chị Tuyết và các thành viên khác trong gia đình muốn tìm gặp bà Lệ. Sau khi hỏi thăm ông chủ tịch xã, các bà cán bộ Hội Phụ nữ, Hội Chữ thập đỏ… nhờ sự chỉ dẫn của họ, các anh các chị cũng tìm được đến gia đình bà Chìu. Bà Chìu hiện ở xóm mới xã Nam Thanh.

        Bà Chìu được nhắc trong nhật ký của anh Khới là “ả Chìu” (chị ruột của bà Lệ). Năm nay bà Chìu đã gần 80 tuổi, tai đã nghễnh ngãng, nhưng khi hỏi về anh bộ đội Khới đã từng ở nhà bà những năm 1960 thì bà nhớ ngay:

        - Anh Khới, tôi nhớ rồi, anh ấy kéo đàn violon rất hay. Vì cùng có khả năng và yêu thích văn nghệ, nên anh Khới và anh Đông rất thân nhau.

        Bà Chìu còn cho biết, bà Lệ đã lấy chồng ở Nam Hưng, con cháu đã phương trưởng và hiện nay bà đang đi bế cháu ở Kỳ Sơn (một huyện miền núi cách đây gần 200km) nên không có nhà. Hỏi thăm ông Đông thì bà Chìu cho biết ông Đông đang đi thăm con ở Sài Gòn chưa về nên cũng chưa gặp được.

        Trước khi ra về, chị Tuyết đã ghi số điện thoại các gia đình và để lại số điện thoại của mình.

        Chiều 30 tháng 4, chị Tuyết nhận được một cuộc điện thoại từ bà Lệ. Trong cuộc trao đổi qua điện thoại, bà cho biết bà có quen biết ông Khới và vào những năm sáu mươi ấy, ông Khới có gửi cho bà một số sách vở. Bà hứa sẽ tìm, nếu thấy bà sẽ chuyển lại cho gia đình.

        Với hy vọng tìm lại được những kỷ vật đáng trân trọng của người đã khuất và cuộc sống tình cảm của anh trong những ngày huấn luyện, xây dựng quân đội tại Nam Đàn, sáng sớm ngày thứ 6 (6 tháng 6 năm 2008), anh Thành, chị Tuyết lại đón vợ chồng tôi về dự đám giỗ anh Kiêm và trở lại Nam Đàn.

        Sau đám giỗ anh Kiêm, buổi chiều chúng tôi vào nghỉ đêm tại thành phố Vinh để ngày hôm sau có thể đến thăm chị Lệ từ sớm (tôi xưng hô theo đúng ngôi thứ của chúng tôi với bà Lệ cho dễ). Chuyến đi này anh Thành đã chuẩn bị một xe 15 chỗ để có thể đi được đông người.
Ngoài vợ chồng anh Thành, vợ chồng tôi, đoàn còn có anh Tân, anh Minh (chồng cô Mười) và anh lái xe.

        8h30 sáng thứ 7 (7/6/2008), xe chúng tôi lên đường đi Nam Hưng.

        Sau một vài lần dừng lại hỏi thăm đường, 10h30 chúng tôi đã có mặt tại nhà chị Lệ. Nhà chị ở sát mặt đường. Đây là một ngôi nhà cấp 4 có sân rộng. Trong nhà đồ đạc đơn giản, được xếp đặt gọn gàng, ngăn nắp.

        Khi chúng tôi đến, chỉ có hai vợ chồng chị Lệ ở nhà. Chồng chị là anh Bản, một cán bộ công tác tại Hà Nội nay đã nghỉ hưu. Anh là người cao, to, tuy đã ngoài bảy mươi nhưng vẫn khỏe mạnh và nhanh nhẹn.

        Chị Lệ người nhỏ nhắn, trắng trẻo, nói năng nhẹ nhàng, chắc khi còn trẻ chị là một cô gái rất xinh. Trong nhật ký của mình, anh Khới tả về chị ít thôi, nhưng chỉ thế thôi người đọc cũng cảm nhận được chị là một người nhan sắc: “…Trời hôm nay nắng quá, hai gò má nàng ửng đỏ như hai trái mận quân…” và “…Nàng không chút trù trừ, vào ngay nhà chị Đông, hai gò má đỏ bừng, mắt sáng ngời lên, hơi thở gấp gấp, chẳng hiểu vì sung sướng hay vì đi đường mệt nữa.”

        Hai vợ chồng chị Lệ tiếp chúng tôi rất đầm ấm. Sau lời giới thiệu của anh Thành, chúng tôi cùng nhau thăm hỏi về hoàn cảnh gia đình anh chị. Anh chị có người con trai hiện đang công tác tại thành phố Thanh Hóa. Người con gái theo nghề của mẹ, hiện đang công tác và lấy chồng ở vùng núi Kỳ Sơn. Hồi tháng tư, chị Lệ đã đi lên đó bế cháu giúp con gái nên anh Thành, chị Tuyết chưa gặp.

        Sau những cốc nước chè xanh thơm mát, sau những câu chuyện gia đình, anh Thành mời cả hai vợ chồng chị Lệ cùng chúng tôi về thăm chị Chìu ở Nam Thanh.
 Vì đã được báo trước là có khách, chị Lệ mời chúng tôi ở lại thưởng thức bánh trôi, bánh chay do chị tự làm. Anh Thành, chị Tuyết đã khéo xin phép được đi Nam Thanh trước, khi về có thời gian sẽ ở lại dùng bánh.

        Tôi không hiểu vì hôm sau là ngày Tết mùng 5 tháng 5 (Âm lịch) hay chị Lệ muốn lấy hình ảnh “Bảy nổi, ba chìm…” của bánh trôi nước để gián tiếp nói về thân phận tình yêu của mình. Nếu quả như vậy thì chị là người rất tinh tế và ý nhị.

        Hình như đã biết chúng tôi muốn nói chuyện riêng với chị Lệ nên anh Bản lấy lý do phải ở nhà trông cháu để từ chối không đi cùng.

        Trên đường xe chạy về xóm mới Nam Thanh, chị Lệ chỉ cho chúng tôi xóm cũ nơi ngày xưa anh Khới đóng quân, cũng là nơi anh chị thường gặp nhau.

        Thời gian trôi qua đã gần nửa thế kỷ, đời chị đã trải bao biến đổi. Từ một cô giáo trẻ nay chị đã gần bảy mươi. Chị đã có một người chồng rất thương yêu chị và một gia đình yên ấm, hạnh phúc. Vậy mà khi nhắc tới anh Khới, chị vẫn ngậm ngùi nhớ thương anh và nhớ về một thời yêu đương sôi nổi mà trắng trong, lành mạnh.

        Ngồi trên xe câu chuyện của chúng tôi và chị Lệ đã tự nhiên hơn. Chị kể lại ngày anh Khới và chị yêu nhau, anh viết thư cho chị rất đều đặn. Chị còn nhớ lá thư cuối cùng anh gửi cho chị đề ngày 13 tháng 7 năm 1963. Trong thư, sau những lời yêu thương tha thiết, anh báo cho chị biết khoảng giữa tháng 8 anh sẽ nghỉ phép để giải quyết ly hôn. Sau khi giải quyết xong công việc, anh sẽ trở vào gặp chị.

        Từ sau lá thư đó, chị chờ đợi mãi không thấy anh trở lại, cũng không hề nhận được thư anh nữa. Không hiểu việc riêng tư của anh ra sao? – Phải chăng anh đã chấp nhận trở lại đoàn tụ với người vợ cũ? – Vì sao anh không có thư?

        Một năm sau và những năm sau đó, chiến tranh phá hoại diễn ra rất ác liệt. Chị khắc khoải mong tin anh, trong khi tuổi xuân cứ vùn vụt qua đi. Thế rồi chị gặp anh Bản và năm 1967, anh chị kết hôn, khi ấy chị đã 27 tuổi.

        Như sợ chúng tôi không hiểu, chị phân bua:

        - Hồi ấy việc ly hôn khó lắm, vì bất cứ lý do gì nếu hai bên không đồng thuận thì sự việc sẽ dằng dai mãi. Hơn nữa anh Khới lại là sỹ quan, là đảng viên, gia đình lại có nền nếp,... nhiều áp lực lắm.

        Nghe chị kể chúng tôi rất thông cảm và thấu hiểu hoàn cảnh của chị. Trong hoàn cảnh ấy, chị đâu có sai hẹn cùng anh.

        Anh Khới ơi! Chúng em cũng rất thông cảm với anh. Chí trai thời loạn đã không cho anh thực hiện trọn vẹn lời hứa yêu thương với người anh say đắm.

        Trong khi chúng tôi còn đang mải suy tư thì xe đã đưa chúng tôi đến nhà chị Chìu.

        Khi chúng tôi đến, nhà chị Chìu khá đông người. Anh con trai của chị chắc cũng xấp xỉ bốn mươi, vóc dáng vạm vỡ, khỏe mạnh, anh ra tận xe đón chúng tôi.

        Hầu hết chúng tôi đều đến nhà lần đầu, nhưng mọi người trong gia đình đã coi chúng tôi như người thân lâu ngày gặp lại. Từ sự đón tiếp nồng hậu đó khiến chúng tôi nghĩ rằng tình cảm của gia đình đối với anh Khới thật sâu nặng.

        Câu chuyện bắt đầu bằng việc hai ông bà già ngoài bảy mươi kể cho chúng tôi nghe về những kỷ niệm của một người liệt sĩ mà nếu còn năm nay ông cũng đã vượt “Cổ lai hy”.

        In đậm trong lòng người dân nơi đây là hình ảnh một người sỹ quan gắn bó với nhân dân. Ngoài giờ huấn luyện, anh Khới luôn sẵn lòng giúp đỡ mọi người. Sau câu chuyện chung cùng gia đình, chị Tuyết kéo tôi và chị Lệ xuống nhà ngang để tiện hỏi chuyện.

        Tôi không hiểu chị Lệ và chị Tuyết đã trao đổi với nhau từ khi nào mà hai người có vẻ đã có nhiều chuyện chung lắm rồi.

        Câu chuyện giữa hai người phụ nữ bắt đầu từ những kỷ vật của anh Khới:

        - Sau khi trao đổi với thím qua điện thoại, chị đã hỏi cậu em trai về cuốn sổ của anh Khới nhưng cậu ấy chưa thấy. Có nhiều khả năng trong những năm chiến tranh phá hoại cậu ấy đã để thất lạc - Chị Lệ kể - Trong cuốn sổ, anh ghi chủ yếu các công thức toán học và vật lý. Chữ viết của anh bay bướm mà rõ ràng ai xem cũng thích.

        Chị kể về sự hiểu nhiều biết rộng của anh trên nhiều lĩnh vực: toán học, vật lý, văn học, nghệ thuật, âm nhạc và cuộc sống.

        Cậu em của chị hồi ấy học trung cấp cơ khí nhưng khi gặp vướng mắc về toán, cơ, lý đều nhờ anh giúp đỡ.

        Mọi người ở đây đều khâm phục anh về sự kiên trì học tập. Công việc huấn luyện, quản lý đơn vị bù đầu, thêm vào đó là thể thao, văn nghệ vậy mà anh vẫn sắp xếp được thời gian tự học.

        Chị Tuyết hỏi chị Lệ một câu để chuyển hướng:

        - Chị Lệ ơi! Thời gian anh chị yêu nhau, anh gửi cho chị nhiều thư không? Chị còn giữ được bức thư nào của anh không?

        - Hồi ấy anh thư cho chị nhiều lắm. Chị giữ mãi đến khi anh Bản ngỏ lời yêu chị, chị đã cho anh đọc hết. Biết chuyện cũ của chị nhưng anh Bản vẫn quyết tâm xây dựng gia đình cùng chị.

        Trước khi quyết định lấy anh Bản chị đã khóc ròng một đêm. Hôm sau chị đưa hết những bức thư của anh cất kỹ tận đáy hòm.

        Tháng 4 năm 1968, chị bị mất trộm. Hòm mất và các bức thư quý giá ấy cũng mất.
       

        Thư đã mất nhưng những gì anh viết bây giờ chị vẫn nhớ nhiều. Trong một bức thư, anh gửi chị mấy câu thơ:

                                                       “Lá thư em viết mực xanh
                                                       Đọc thư thấy cả tấm tình thủy chung
                                                       Chia tay, e ấp, ngập ngừng
                                                       Xa anh, em đợi, xin đừng quên anh”

        Hồi ấy tình cảm của anh chị gặp nhiều trở ngại lắm. Trở ngại nào anh chị cũng quyết vượt qua. Vậy mà anh vẫn lo. Lá thư cuối cùng anh viết cho chị:

         “…Có khó khăn nào ngăn cách được đôi ta. Anh rất tin em, nhưng em ơi! Chiến tranh. Thần chiến tranh quái ác có thể không cho anh đến được với em.

        Vì thống nhất đất nước, vì dân tộc độc lập, nếu anh phải ra đi thì em hãy coi những câu thơ dưới đây của anh là lời vĩnh biệt:

                                                       Anh yêu em dù muôn trùng xa cách
                                                       Em mãi ở trong anh
                                                       Em “Cô giáo” của anh
                                                       Nhưng em ơi chiến tranh!
                                                       Kẻ thù buộc chúng ta cầm súng
                                                       Nếu một ngày kia anh ngã xuống
                                                       Vĩnh biệt em rồi, anh vẫn thuộc về em".

        Mỗi lần đọc những dòng này chị đều khóc. Đọc nhiều, khóc nhiều lần nên chị thuộc lúc nào cũng chẳng biết nữa.

        Giọng đọc run run của một người phụ nữ đã gần bảy mươi làm chị Tuyết xúc động mắt đỏ hoe. Chị Tuyết tha thiết:

        - Chị kể cho chúng em nghe về hoàn cảnh anh chị đã gặp và quen nhau đi!

        - “Duyên kỳ ngộ”. Mùa xuân năm 1962, chị gặp và quen anh trong  đêm liên hoan văn nghệ giữa nhà trường và đơn vị của anh.

        Khi đến tiết mục của mình, chị bước ra sân khấu hát bài “Tình trong lá thiếp”.

        Hồi ấy giáo viên bọn chị toàn hát chay nỏ có đàn nhạc mô. Chị vừa vào bài được một chắc thì chợt nghe tiếng violon hòa theo. Như có thêm nguồn cổ vũ, chị hát tự tin hơn.

        Tiếng đàn như dìu dắt, như nâng giọng hát của chị lên. Tiếng đàn và giọng hát như quyện vào nhau, tiếng đàn chắp cánh cho lời ca vút lên, hòa vào không gian cuốn hút người nghe. Bài hát kết thúc trong tiếng vỗ tay vang dội của cả bộ đội và nhân dân. Anh bước lên ngang hàng với chị cùng cúi đầu chào khán giả.

        Khi đã bước vào trong cánh gà, anh nói nhỏ với chị: “Cô giáo có giọng hát truyền cảm và rất mượt mà”.

        - “Cảm ơn anh bộ đội quá khen. Anh giúp em nhiều lắm”.

        - “Có chi mô, đấy là việc của bộ đội mà”.

        Mấy câu ngắn ngủi ấy đã khiến anh chị thoải mái trao đổi với nhau như đã quen tự bao giờ. Khi đã hết hồi hộp, chị mới có dịp để ý đến anh. Anh cao hơn chị cả một cái đầu. Tuy mặc quân phục nhưng anh có dáng một thư sinh hơn.

        Tình cảm ban đầu đã rút ngắn mọi khoảng cách, từ đó cho đến hết đêm diễn, anh chị không rời nhau. Chị đã bị anh lôi cuốn từ đêm diễn ấy.

        Sau đó là những lần gặp gỡ, hẹn hò giữa một cô giáo làng và một anh bộ đội. Trong những lần trò chuyện, anh kể hết cho chị về hoàn cảnh của mình mà không hề e ngại.

        Hiểu hoàn cảnh của anh, chị càng thương anh hơn. Chính vì thế khi anh ngỏ lời yêu, chị đã đón nhận mà không hề có một chút băn khoăn.

        Câu chuyện tình yêu của anh chị đã gặp sự phản đối của cha mẹ chị. Về bản thân anh thì cha mẹ chị rất quý, chỉ ngặt một nỗi anh đã có gia đình. Tuy vậy, anh chị lại được sự ủng hộ tích cực của chị Chìu, anh Đông và nhiều người thân khác. Yêu anh, tin anh nên chị tin ở trái tim mình. Trong lá thư gửi vào Hà Tĩnh cho anh, chị đã gửi kèm mấy vần thơ:

                                                       “Yêu anh, xa cách nghìn trùng
                                                       Cho dù xuống biển, lên rừng vẫn yêu...”.

        Khi viết cho anh như thế, chị muốn khẳng định quyết tâm thuyết phục cha mẹ mình.

        Sau khi cha mẹ chị đã hiểu rõ về anh, các cụ đã chấp nhận anh thì anh chị lại không còn cơ hội gặp lại nhau nữa. Chị không ngờ bức thư đề ngày 13 tháng 7 năm 1963 lại là lời vĩnh biệt. Mãi đến ngày 20 tháng 4 vừa rồi chị mới biết anh đã hy sinh 43 năm về trước.

        Tôi thật sự bất ngờ khi thấy trên đôi má đã nhăn nheo của chị những giọt nước mắt lăn dài. Hoài niệm về một thời xuân sắc đã làm chị xốn xang trong lòng. Câu chuyện tình yêu dang dở, đã chôn chặt gần trọn một đời khiến chị nuối tiếc không nguôi.

        Giọng nói nhỏ nhẹ, trầm buồn của chị khiến cả tôi và chị Tuyết đều cảm thấy mủi lòng. Chiến tranh đã chia lìa anh chị.

        Cuộc sống của chị Lệ hiện nay có thể coi là viên mãn, nhưng sợi tơ lòng với người đã hy sinh trong chị vẫn vấn vương. Phải chăng chị vẫn bị buộc bởi thơ anh:

                                                      “…Nếu một ngày kia anh ngã xuống
                                                       Vĩnh biệt em rồi, anh vẫn thuộc về em”

        Chúng tôi đang chìm trong không khí trầm buồn thì vợ chồng chị Chìu và các cháu đã mời chúng tôi lên nhà dùng bữa trưa.

        Trong suốt bữa ăn tôi thấy chị Lệ không hề đụng đũa, chị cũng không hề nói gì. Mỗi khi có người hỏi tôi lại thấy chị giật mình thảng thốt và trả lời rất chiếu lệ. Chị đang bị cuốn hút về quá khứ. Có lẽ mọi người đều biết vậy nên không ai gợi lại chuyện cũ nữa.

        14h00 chúng tôi tạm biệt gia đình chị Chìu lên đường về Hà Nội. Khi đã yên vị trên xe, anh Tân mạnh dạn hỏi chị Lệ:

        - Em hỏi thật chị. Hồi ấy chị và anh Khới có “nhỡ” không?

        - Nỏ có mô. Hồi ấy anh Khới nghiêm túc lắm. Anh yêu chị nhưng luôn chủ động giữ gìn cho chị. Không có chuyện nớ mô. Đừng nghĩ rứa mà oan cho anh.

        Anh Tân cười xòa:

        - Em có nghĩ “nhỡ” là xấu đâu. Hồi ấy anh chị yêu nhau nghiêm túc và cổ điển quá! Em bái phục.

        Tất cả chúng tôi cùng cười vui vẻ. Trong không khí thoải mái ấy, chị Lệ không còn e ngại gì nữa, chị hỏi: “Có ai biết bức thư chị gửi về thăm thầy mẹ hồi đầu tháng 5 năm 1963 không?”. Tất cả chúng tôi đều lắc đầu: “Hồi ấy chúng em đều còn nhỏ nên chẳng ai nhớ cả”. Chị nói tiếp: “Vì đã nghĩ đến chuyện thành duyên với anh nên chị đã xin phép thầy mẹ được nhận làm con rồi. Chờ mãi nỏ thấy thư gia đình, nỏ gặp lại anh nữa nên chị nỏ hiểu chi kiệt”.

        Xe qua nhà chị Lệ, chúng tôi vào chào anh Bản, tạm biệt gia đình anh chị để lên đường về.

        Xe chạy một quãng rồi, nhìn lại tôi vẫn thấy bóng hai ông bà già ngóng theo chúng tôi vẫy vẫy. Nhìn hình ảnh đó tôi lại nhớ câu thơ của anh Khới:

                                                       “… Em mãi ở trong anh
                                                       Em “Cô giáo” của anh.
                                                       Nhưng em ơi, chiến tranh!...”

        Tình yêu của anh lính và cô giáo những năm sáu mươi ấy thật mộc mạc mà thanh cao, tinh khiết. Anh lính đã ra đi mà cô giáo vẫn mang theo hình bóng anh suốt cả cuộc đời.

        Xe đưa chúng tôi về qua Hồ Nam ăn tối, sau đó lại rong ruổi về Hà Nội. Trước khi chia tay, anh Thành thông báo cho tôi biết quyết tâm của anh và gia đình về việc tìm kiếm mộ anh Kiêm. Anh Thành, chị Tuyết hẹn khi nào tìm được anh Kiêm sẽ cho tôi biết.

        Giữa tháng 8, tôi được anh Thành thông báo gia đình sẽ tổ chức một đoàn vào Đắc Lắc tìm và viếng mộ anh Kiêm. Anh có nhã ý mời tôi đi cùng. Tôi rất muốn đi nhưng công việc nhà trường quá bận rộn nên không thể cùng đoàn đi được.

        Ngày 30 tháng 8 năm 2008, anh Thành mời tôi đến nhà đón anh Tiềm ở Hải Phòng lên.

        Anh Tiềm là người con trai thứ ba của ông giáo Tráng. Năm 1967, anh học Đại học Sư phạm Vinh, năm 1970 anh tốt nghiệp và được điều động về công tác tại Hải Phòng. Anh lập thân, lập nghiệp tại đây từ bấy đến nay. Vợ anh là chị Hoài cũng làm nghề giáo viên nay đã nghỉ hưu.

        Anh Tiềm người thấp, nhỏ, nước da trắng, anh có tác phong điềm đạm của người nhiều năm làm việc trong ngành giáo dục. Là em kế sau anh Kiêm nên những sự việc liên quan đến anh Kiêm, chị Vượng anh còn nhớ nhiều hơn cả.

        Đây là lần thứ hai tôi gặp anh, nên hai anh em không cần các nghi thức xã giao mà đi thẳng vào các nội dung cần trao đổi. Theo kế hoạch, tôi và anh sẽ có hai ngày cùng về Tĩnh Gia, nên tôi cũng chỉ thăm hỏi anh về cuộc sống hiện tại và sự chuẩn bị của anh cho cuộc sống sau khi nghỉ hưu mà thôi.

        Nhân dịp nghỉ lễ Quốc Khánh mùng 2 tháng 9 và ngày giỗ chị Vượng, anh em chúng tôi sẽ về thăm quê, thắp hương viếng mộ chị.

        Anh Thành, chị Tuyết và anh Tiềm cùng vợ chồng anh Tân hội bàn việc gia đình. Sau đó chúng tôi sẽ ghé thăm rừng Cúc Phương nếu còn thời gian.

        Đúng như kế hoạch đã định, 6h00 ngày 31 tháng 8 anh Thành đưa xe đến đón tôi về Thanh Hoá. Cùng đi lần này ngoài vợ chồng anh Thành còn có anh Tiềm và cháu Tuyên (con trai anh Tân).

        Trên đường đi, cháu Tuyên cứ bám lấy bác Tiềm mà hỏi:
 
        - Bác ơi! Hồi cải cách ruộng đất, ông bà bị quy là địa chủ thì các bác, các chú sống thế nào?

        - Hồi ấy ở nhà có ông bà, bác Kiêm, bác Thiêm, bác, bố cháu, chú Tường, chú Thành và cô Chính. Bác Khới đang ở bộ đội, bác Khiêm đã đi lấy chồng.

        Bố cháu, chú Tường, chú Thành còn nhỏ, cô Chính vừa mới sinh còn đang phải ẵm ngửa. Chỉ có bác Kiêm, bác Thiêm và bác là lớn hơn một chút. Bác mới 8 tuổi còn bác Kiêm 14 tuổi.

        Đời sống gia đình vô cùng khó khăn, lương thực chẳng có nhiều mà ngày nào cũng cứ phải ăn. Để duy trì sự sống, để vượt qua những ngày đói khổ ấy, các bác đã phải bỏ học đi ở.

        - Thế bác ơi! Làm sao mà bác Kiêm lại lấy được bác Vượng?

        - Chuyện dài lắm, vừa đi vừa kể chuyện bác sợ cháu ngủ mất thôi.

        -  Bác ơi! Cháu ngủ hay không còn phụ thuộc vào nội dung câu chuyện và tài kể chuyện của bác. Bác cứ yên tâm đi! Bác kể về bác Kiêm, bác Vượng thì làm sao cháu ngủ được.

        Thế là cả chuyến đi chúng tôi cùng được nghe câu chuyện của hai bác cháu. Với giọng trầm ấm của người nhiều năm trên bục giảng, anh Tiềm nhẹ nhàng vào chuyện:

        "Hồi ấy cả nhà có 9 người ăn. Ngoài ông bà chỉ có bác Kiêm là có thể tham gia phụ giúp được việc đồng áng. Bác, bố cháu và các cô, các chú đều mới chỉ biết ăn và nô đùa mà thôi.

        Cải cách ruộng đất, gia đình bị quy địa chủ, nhà cửa ruộng vườn bị tịch thu. Đội yêu cầu cả nhà chuyển xuống ở nhà ngang. Ngôi nhà trên to, rộng được chia cho mấy gia đình cố nông. Vườn nhà được chia thành bốn phần, nhà mình chỉ được sử dụng một phần nhỏ.

        Cũng may nhờ sự ăn ở nhân đức của ông bà nên cả nhà không bị người ta ngược đãi.

        Vào vụ thu hoạch, mặc dù mới sinh cô Chính được ít ngày bà vẫn phải ra đồng mót lúa, mót khoai để lo ăn từng bữa. Nhiều lần bà gặp được người tốt bụng, họ vờ bỏ quên cả những lượm lúa, những đụn khoai và ngầm chỉ cho bà chờ họ đi khỏi thì đến mà lấy.

        Khi ấy người ta sợ đội lắm. Đội mà biết được, quy vào tội tiếp tế cho địa chủ thì phiền phức đủ điều. Vậy mà cả nhà vẫn đói.

        Để có thể tồn tại và vượt qua được những ngày khốn khó ấy, ông bà đành phải để bác và bác Kiêm nghỉ học, đi ở chăn bò cho một gia đình người bà con xa ở thôn Tiên Vực, xã Hải An (quê nhà bác Vượng).

        Thế là cậu học trò Kiêm trở thành cu Kiêm chăn bò. Những năm tháng ấy ở quê mà học đến lớp bốn như Kiêm là “trình độ” lắm rồi. Bởi thế nên dù chăn bò Kiêm vẫn được lũ bạn bè cùng trang lứa nể phục. Cùng chăn bò với Kiêm có cu Lại ở gần nhà. Lại hơn Kiêm một tuổi nhưng nhỏ người và học sau Kiêm một lớp.

        Dẫu chưa được học nhiều nhưng hai thằng cùng biết chữ nên cũng dễ thân nhau. Sự lanh lợi cởi mở của Kiêm làm cu Lại mến nó ngay từ buổi đầu gặp mặt.

        Cũng chăn bò như Kiêm nhưng cu Lại chăn bò nhà mình và nó vẫn có một buổi được đi học. Buổi sáng cu Lại chăn bò, chiều nó đến trường. Thay cho Lại là cái Vượng (em nó chăn bò buổi chiều).

        Những buổi bò cả hai nhà cùng đi cày, lũ chăn bò được ở nhà. Lại và Vượng cùng sang chơi với Kiêm. Để có thể cùng chơi, những việc Kiêm được giao cả ba đứa cùng làm. Lâu dần chúng thành một bộ ba thân thiết.

        Tuy bé hơn Kiêm hai tuổi nhưng Vượng lanh chanh, nó không chịu gọi Kiêm và cả Lại bằng anh. Mỗi khi hai thằng có khúc mắc gì với nhau, Vượng thường phân xử bằng cách hét toáng lên bắt hai thằng con trai phải chiều theo ý nó. Nó đã cấm thì hai thằng dù ấm ức mấy cũng phải im.

        Một lần Kiêm về qua nhà, gặp kỳ nghỉ phép của anh Khới, anh cho Kiêm mấy viên bi ve rất đẹp. Kiêm rất quý mấy viên bi. Nó muốn khoe với Lại nhưng không dám đến nhà.

        Phải đợi mấy hôm sau, nhân tiện Lại và Vượng sang nhà chơi, Kiêm mang bi ra khoe và chơi với Lại.

        Khi hai thằng đang tranh giành nhau thắng thua, hai viên bi rực rỡ đang nằm gần sát nhau. Lại cho rằng nó đã bắn trúng rồi còn Kiêm thì một mực cãi là chưa. Cuộc cãi vã đang đến độ quyết liệt thì Vượng xông vào, nó chộp lấy cả hai viên bi mà chạy ra bờ ao, thẳng tay ném xuống ao.

        Sự việc diễn ra rất mau lẹ nên hai thằng con trai không kịp có phản ứng nào. Một lúc sau, cu Lại mới quát em: “Mi mần chi đó? Mi lấy mô bi tinh mà đền cho thằng Kiêm”. Đúng là ở cái đất này thì chẳng thể đào đâu ra những viên bi ấy. Kiêm tiếc lắm. Tiếc mà cũng chẳng biết làm gì. Nước mắt nó trào ra. Nó khóc.

        Cái Vượng không hề tỏ ra hối hận hay xót xa gì mà nó còn nhằm thằng Kiêm mà dè bỉu: “Lêu, lêu, con trai kho.. óc nhè. Kho.. óc nhè, lè nhè, lè nhè, lè nhè... Mười lăm tuổi người ta đi bộ đội rồi mình còn kho..óc nhè. Có đứa kho.. óc nhè, vì mất bi ve, lè nhè, lè nhè, lè nhè... lêu... lêu...”.

        Nó cứ lặp đi lặp lại, đến mỗi từ khóc nó lại cố ý nhấn cao lên khiến hai thằng phải bật cười. Khi mà hai cái thằng gà tồ ấy đã bật cười rồi thì nó thoắt chạy đi chơi chắt, chơi chuyền với lũ con gái.

        Vậy mà cái con bé lành chanh ấy đã phải gọi Kiêm bằng anh và không còn dám mày tao với Kiêm và Lại nữa. Chuyện là thế này:

        Chiều ấy, sau khi đã cho con bò ăn no cỏ, Kiêm dắt về buộc ở gốc đa đầu làng. Kiêm định về nhà mang quang gánh ra hót phân thì thấy con bò nhà Lại đang phóng như điên ra đồng, phía sau là Vượng đang bị kéo chạy theo sềnh sệch. Con bé ra sức kéo mà không thể thắng nổi sức con bò mộng. Tuy vậy nó cũng không chịu thả thừng khỏi tay.

        Ra khỏi đầu làng con bò phóng bừa xuống đồng. Vượng bị cái nón mê úp xuống mặt và bị ngã lăn xuống ruộng lúa.

        Kiêm vội vàng ba chân bốn cẳng phóng theo con bò và nhanh chóng túm được cái thừng. Anh giật dây thừng thật mạnh làm con bò đau điếng phải dừng lại và lôi nó buộc vào gốc đa.

        Đến lúc này, Kiêm mới nhận ra Vượng lấm lem bùn đất từ đầu đến chân. Không một chút e dè, Kiêm dìu Vượng xuống ao, anh vò đầu và gột bỏ bùn đất trên người Vượng. Khi mà bàn tay Kiêm chưa kịp đụng vào người Vượng thì cô bé đã giật nảy mình thét lên:

        “Không được! Để em tự làm”. Rồi nó dịu giọng: “Anh lên đi! Để em tự tắm được. Lên lanh đi! Có ai dòm thấy thì ngượng chết” - "Chẳng có ai đâu, choa giúp được mà".

        Miệng nói vậy nhưng Kiêm vẫn lặng lẽ rời bến ao lên bờ. Hắn ngoan ngoãn làm theo ý Vượng như sợ mình vừa mắc lỗi. Cũng lúc ấy hắn nhận ra Vượng đã kêu hắn bằng anh.

        Sao hôm nay, giờ này đường làng vắng vẻ thế? Kiêm liếc nhanh xuống bến ao nơi Vượng đang tắm, anh chỉ kịp nhìn thấy một mái tóc dài xòa trên mặt nước và một bờ vai trắng lấp loá ánh nước. Kiêm vội quay mặt, đi về phía gốc đa nơi anh đã buộc hai con bò.

        Tắm xong, Vượng mặc nguyên quần áo ướt lên bờ và nói với về phía Kiêm: “Đợi em về thay quần áo rồi đi thả bò nhé!”. Kiêm ngỡ ngàng, vậy là con bé đã chịu gọi nó bằng anh. Nó đã nghe rõ hai lần liền chứ không phải vô tình nữa.

        Sau lần bị bò lôi ấy, Vượng đã đổi cách xưng hô với hai anh gà tồ, nó không còn mày tao với chúng nữa. Cứ mỗi buổi tối, khi Lại sang gặp Kiêm hỏi bài, bao giờ Vượng cũng theo sang.

        Đôi khi cô còn nán lại để hỏi những câu chuyện vu vơ mà Kiêm cũng chẳng biết để làm gì. Cũng từ sau lần đó, người làng thấy bộ ba ấy đi đâu cũng có nhau, khi thì đôi, khi thì cả ba. Có lần Kiêm về thăm nhà, Lại cũng xin phép mẹ được đi cùng. Về nhà Kiêm ăn cháo khoai mà Lại vẫn khen ngon.
 
        Năm tháng dần trôi, những khó khăn chật vật của gia đình cũng dần qua. Thế rồi sửa sai, gia đình được hạ thành phần xuống trung nông. Những người được chia nhà đã tự nguyện trả lại nhà cho gia đình.

        Kiêm thôi không phải đi ở nữa. Anh về phụ giúp việc gia đình. Nhà nông thì cũng đủ thứ việc để phụ giúp: gánh phân, nhổ mạ, tát nước, học cày bừa... Đi te, kéo rùng... Việc gì Kiêm cũng học và làm rất nhanh. Nhưng có một việc rất quan trọng mà anh luôn đóng vai trò chính, đó là đưa đón mẹ đi chợ.

        Những ngày nông nhàn, mẹ đi chợ kiếm thêm, phụ vào việc chi tiêu của gia đình. Những ngày ấy mẹ và Kiêm phải dậy từ 3 giờ sáng. Anh gánh cho mẹ gánh chổi đi khoảng một nửa đoạn đường thì trao gánh để mẹ gánh tiếp đến chợ Ghép. Buổi trưa, khoảng 10 giờ Kiêm lại từ nhà đi về hướng chợ Ghép, gặp mẹ ở đâu, anh đỡ cho mẹ gánh than từ đó về nhà.

        Buổi chiều hai mẹ con lại gánh than đi chợ Còng bán, rồi mua chổi và 5 giờ chiều anh lại đi đón mẹ. Vòng quay, sáng bán chổi mua than chợ Ghép, chiều bán than, mua chổi chợ Còng, cứ diễn ra đều đặn mỗi ngày.

        Công việc buôn than bán chổi mang lại thu nhập đáng kể vì thế cũng có nhiều người tham gia. “Buôn có bạn, bán có phường”, cái phường buôn bán ấy tự hình thành. Mấy bà đi chợ họp lại với nhau cho vui và để đỡ đần nhau trên đường sớm hôm. Trong những người bạn của mẹ có bà Sinh làng Vực.

        Một chiều đi đón mẹ, Kiêm chợt nhìn thấy Vượng. Anh gọi giật lại hỏi:

        - Vượng! Em cũng cũng đi đón chợ à?

        - Vâng!

        - Em đón ai?

        - Em đi đón mẹ.

        - Thế thì mình cùng đi cho vui.

        Khi gặp mẹ, Kiêm và Vượng mới biết là hai gia đình đã có quan hệ quen biết. Hồi cải cách, nhà Vượng cũng bị quy địa chủ. Bố Vượng mất sớm, mẹ đi buôn than cũng là nhờ mẹ Kiêm rủ đi cùng. Vì cùng cảnh ngộ nên các bà rất hiểu và chia sẻ mọi tâm sự cùng nhau.

        Sau lần gặp gỡ ấy, hàng ngày đi đón mẹ, Vượng đều hẹn Kiêm đứng đợi ở ngã tư đường. Vậy mà hôm nào thấy Vượng đến muộn là Kiêm lại bồn chồn.

        Buổi trưa, hai bà mẹ sau khi đã trao được gánh hàng lên vai chàng trai và cô gái, các bà vừa đi sau vừa trò chuyện. Có lần bà Lam hỏi bà Sinh (mẹ Vượng):

        - Bà thấy hai đứa (chỉ Kiêm và Vượng) có đẹp đôi không?

        - Cái đó tùy chúng nó. Nhưng tôi thấy chúng cũng rất thân nhau. Nếu chúng nên duyên được thì cũng phúc cho nhà tôi lắm.

        Công việc nhà nông, cái gì cũng có mùa vụ. Công việc đi chợ cũng vậy, nó chỉ tồn tại khoảng 3 tháng, đến vụ thu hoạch thì nhu cầu về than và chổi cũng giảm. Khi ấy các bà lại tập trung vào công việc đồng áng.

        Không còn cùng chăn bò, cũng không còn việc đi đón chợ, sau một tuần không gặp Vượng, Kiêm đã thấy nhớ. Anh chưa từng bước chân đến nhà Vượng lần nào, cũng chỉ nhờ việc đi đón chợ anh mới biết mẹ cô. Vì thế đến nhà cô thì không thể. Không thể, nhưng anh vẫn nhớ cồn cào.

        Chiều ấy anh cứ đi ra rồi lại đi vào. Anh mặc quần áo dài, đi ra cổng, rồi lại vào nhà nằm vật ra giường. Tất cả sự bối rối của anh đều không qua khỏi mắt mẹ.

        Thấy Kiêm nằm trằn trọc, mẹ bảo:

        - Kiêm ơi! Con mang tiền lên trả bà Sinh giúp mẹ được không?

        Kiêm vùng ngay dậy:

        - Mẹ nợ bác nhiều không?

        - Có hai đồng thôi, nhưng nhiều ít thì cũng phải trả chứ.

        - Vâng! Thế mẹ đưa con trả bác cho.

        Nhận từ mẹ hai đồng, Kiêm đi như chạy lên nhà Vượng. Rất may cho anh, sau khi anh trả tiền bà Sinh thì Lại cũng đi làm đồng về. Gặp Lại, hai thằng trò chuyện một hồi lâu mà vẫn chưa thấy Vượng. Kiêm bồn chồn như ngồi trên đống lửa. Anh đành lúng búng xin phép ra về. Cả bà Sinh và Lại đều mời Kiêm khi nào rảnh thì lên nhà chơi. Kiêm vâng lời mà vẫn dùng dằng trong dạ. Vừa ra đến cổng Kiêm gặp Vượng.

        Gặp nhau, hai anh em chỉ trao đổi một vài câu chuyện không đầu không cuối và những câu hỏi bâng quơ. Vậy mà Kiêm như trút được gánh nặng.

        Sau lần đi trả tiền, đã có lời mời của Lại và bà Sinh, Kiêm có lý do để lui tới đây luôn. Sự có mặt của anh ở nhà Vượng đã trở nên bình thường.

        Tuy vậy Kiêm cũng ít khi nói chuyện riêng với Vượng. Họ chỉ nhìn thấy nhau và đôi khi trò chuyện mang tính tập thể. Cứ mỗi lần như thế Kiêm lại hình dung cuộc đời thật là tươi đẹp.

        Nhiều đêm trăng sáng, Kiêm lên chơi nhà Lại, mải vui, Lại đề nghị Kiêm ngủ lại luôn với nó. Trăng thanh gió mát, hai thằng nằm giữa hiên nhà mà ngủ, đến khi Vượng dậy nấu cơm chúng mới vào nhà ngủ tiếp. Cũng có hôm, Kiêm không ngủ nữa mà dậy phụ giúp Vượng nấu cơm.

        Tình cảm của đôi trẻ cứ phát triển một cách tự nhiên như cuộc sống vốn là như thế. Đám thanh niên hai làng thì thầm với nhau: “Thằng Kiêm yêu cái Vượng rồi!”. Các bà thì nói vui: “Hai đứa nó mê nhau rồi!” còn các cụ thì bình phẩm: “Chúng phải lòng nhau rồi đấy!”

        Mặc những lời bình phẩm, những câu chế nhạo, đôi trẻ cứ bình thản sống và tình cảm giữa họ cứ lớn dần theo thời gian. Những tối có phim hoặc văn công ở huyện hoặc các xã lân cận, Kiêm thường đón Vượng đi cùng.

        Năm Kiêm tròn 19 tuổi, anh cao lớn khoẻ mạnh, mọi việc nhà nông anh đều thành thạo. Các công việc ngoài biển như đi rùng(1), kéo lưới, việc đồng như cày, bừa, tát nước, gánh phân... cần việc gì anh cũng có thể làm được.

        Một tối làng Hồ Thượng có phim, Kiêm đón Vượng đi xem. Khi đến bãi mới biết buổi chiếu bị hoãn. Hôm ấy trăng sáng lắm, Kiêm dẫn Vượng ra thăm biển.

        Đôi bạn trẻ đi dọc theo mép nước. Mặt trăng trải xuống biển muôn ngàn ánh bạc. Trăng thanh, gió mát như khuyến khích Kiêm nói những điều mà lâu nay anh còn e ấp.

        Hai người sóng bước bên nhau, mùi hương bồ kết trên mái tóc Vượng thoảng bay trong gió. Kiêm ngây ngất trong cái mùi hương quyến rũ ấy, anh lâng lâng đi bên Vượng. Những cảm xúc lạ lùng xâm chiếm hồn anh, có lúc anh cảm thấy hơi thở của Vượng rất gần. Đôi khi cơn gió vô tình, phủ cả mái tóc dài của Vượng lên đầu, lên mặt Kiêm. Anh cứ để vậy mà đi, anh như muốn giữ lại những gì thân thuộc của người bạn gái mà anh thương mến.

        Dười ánh trăng, trong gió biển mát dịu và tiếng sóng rì rào, đôi bạn trẻ như không muốn dừng bước. Kiêm rất muốn nói với Vượng một điều gì mà chẳng biết nói từ đâu. Bởi thế anh cứ thả từng bước, lững lờ như kẻ mộng du.

        Vượng nép sát bên Kiêm như tựa vào anh, như đỡ bước anh, nàng chờ đợi một câu nói của anh để định danh quan hệ tình cảm của họ. Nàng cứ đợi, chàng cứ e dè, còn thời gian cứ trôi.

        Không thể chờ mãi được nữa, Vượng nói nhỏ đủ để Kiêm nghe rõ:

        - Về thôi anh! Về không muộn mẹ em la!

        Như kẻ mộng du chợt tỉnh, Kiêm xoay người sang phía Vượng. Một cơn gió biển ào tới, thổi tung suối tóc dài của Vượng phủ kín khuôn mặt hai người. Gió như khích lệ, vầng trăng như xui khiến, mái tóc dài như kẻ đồng lõa. Hai khuôn mặt kề sát vào nhau. Hai tay Kiêm ôm lấy khuôn mặt Vượng. Đôi môi của chàng đã tìm đến môi nàng mà quyện vào nhau. Những cái hôn nồng nàn làm họ quên cả đất trời, quên cả vầng trăng. Tiếng sóng biển ào ạt không vọng được vào tai họ. Lúc này, thế giới đối với họ chỉ còn có hai người.
------------------
(1) Phương tiện đánh bắt cá ngoài biển.

        Như hai kẻ say, họ ngã lăn xuống cát. Kiêm lồm cồm bò dậy, anh đỡ Vượng đứng lên. Trong lúc Kiêm phủi cát trên người, Vượng hỏi:

        -  Anh không nói chi với em sao?

        -  Anh nói rồi đấy thôi.

        -  Anh nói chi?

        -  Anh nói là... l..à: “Anh... anh yêu em”, thế còn em?

        -  Em cũng nói rồi đấy thôi.

        -  Em nói chi?

        -  Em ghét anh! Anh ngốc lắm, cứ để người ta phải chờ mãi.

        Kiêm cười xòa, hai người quay lại đường cũ. Khác với lúc đi, hai người đã tự nhiên hơn. Kiêm dắt tay Vượng thong thả đưa nàng về Tiên Vực. Vầng trăng, làn gió như đùa giỡn với đôi trẻ mới yêu nhau. Họ về tới nhà thì đã hơn 10 giờ đêm.

        Trong nhà, mọi người đã ngủ yên. Kiêm cầm tay kéo Vượng vào lòng mình, anh hôn nhẹ lên tóc, lên má, lên môi nàng. Sau những giây phút nồng nàn, Vượng nhẹ ẩy Kiêm ra:

        - Thôi! Anh về đi...! Về không muộn rồi!

        Kiêm ôm chặt Vượng, hôn một lần nữa rồi mới chịu ra về.

        Chiều hôm sau, Kiêm được Lại mời đến dự liên hoan chia tay để đi học xa. Kiêm súng sính trong bộ quần áo mới, lên nhà người yêu. Suốt cả buổi chiều Lại dẫn Kiêm đi chơi lòng vòng quanh làng chào bà con để anh đi học trung cấp giao thông tại thị xã Thanh Hoá. Lại giới thiệu với mọi người Kiêm là bạn thân. Chả cần Lại giới thiệu, cả làng đều đã biết Kiêm rồi. Nhiều người còn huỵch toẹt:

        - Thì anh cứ giới thiệu là em rể luôn đi cho nó gần vòng vo làm chi.

        Những lúc ấy, hai chàng gà tồ chỉ biết cười trừ.

        Trong lúc Lại và Kiêm đi chào họ hàng thì mẹ và Vượng ở nhà lo thịt gà làm cơm tiễn chân Lại. Đến lúc ấy mẹ mới hỏi Vượng về quan hệ của hai đứa:

        - Thế quan hệ giữa con với anh Kiêm là chi?

        - Là cái chi thì mẹ hỏi anh ấy chứ? Mẹ yên tâm, việc chi thì anh ấy sẽ phải nói với mẹ. Mần chi mà mẹ phải sốt ruột

        - Con ranh này! Thế chẳng nhẽ tau lại phải đi gạn cho mi à! Lạ nhỉ!

        Nói vậy, mẹ lặng lẽ ra vườn hái rau, rồi mẹ tranh thủ ra chợ mua thêm thức ăn. Vượng ở nhà bếp núc.

        Ngồi nấu cơm, ánh lửa làm hai má Vượng ửng hồng, nàng đang phân vân không biết có nên thúc Kiêm thưa chuyện với mẹ không. Đúng lúc ấy Kiêm từ ngoài đi vào, nhìn trước, nhìn sau thấy chẳng có ai, anh cúi xuống hôn một cái thật nhanh vào đôi má ửng hồng của Vượng rồi định bỏ chạy. Vượng nhanh tay túm áo anh lôi trở lại:

        - Anh định đi mô? Ngồi đây! Em nói cái ni!

        Kiêm vơ nắm rạ ngồi xuống bên cạnh Vượng:

        - Nào nói chi! Nói lanh lên, anh Lại đang chờ.

        - Anh phải nói chi với mẹ em chớ, chẳng lẽ anh cứ mần thinh răng?

        - ừ! Thì em muốn anh nói chi?

        - Anh nói chi thì nói để mẹ đồng ý cho mình...

        - Tưởng chuyện chi, cái nớ mặc anh.

        Nói rồi Kiêm vọt lên nhà trên chuyện phiếm với Lại.

        Khi bóng tối dần buông cũng là lúc mặt trăng từ từ nhô lên, bữa cơm tiễn người đi học xa đã được Vượng đặt trên bàn. Cả nhà quây quần quanh mâm cơm thật là đầm ấm. Kiêm ngồi bên Vượng. Mẹ, Lại, Viến, Chiến và cu Văn thi nhau lựa những miếng ngon bỏ vào bát Kiêm.

        Bên mâm cơm, mẹ hỏi Kiêm nhiều về tình hình gia đình, về sức khỏe thầy mẹ anh. Khi câu chuyện đã thật sự cởi mở bà mới hỏi Kiêm:

        - Anh Kiêm à! Anh em chơi với nhau đã lâu, anh thấy con Vượng nhà bác có vụng lắm không?

        - Cháu chưa biết mô bác. Bác cho cháu xin phép tìm hiểu thêm, khi mô hiểu kỹ cháu sẽ thưa với bác.

        Kiêm không ngờ mình lại có thể ứng xử nhanh đến thế. Vậy mà nói xong mặt anh đã nóng ran. Cũng may là trời tối nên mọi người không ai nhìn thấy mặt Kiêm đã đỏ nhừ. Bà mẹ hiểu được sự lúng túng của anh nên đỡ lời:

        - Tui giao nó cho anh đó. Khi mô anh hiểu được thì nói ngay cho tui, để tui nẹt nó.

        Cu Văn như sợ chị theo anh Kiêm đi, nên nó vội cự nự:

        - Không giao đâu! Mẹ không được giao đâu. Chị phải ở nhà với con chứ.

        - Chắc mẹ đã sợ con gái ế rồi đ..ây!. Anh Kiêm còn khối người để ý!

        Câu nói của Văn và Vượng làm cả nhà bật cười. Sự căng thẳng, nghiêm túc như giãn ra. Kiêm như được cởi trói, câu chuyện gia đình về việc đi học của Lại làm không khí cởi mở hơn. Kiêm không ngờ nhiệm vụ phức tạp mà Vượng giao, anh lại có thể hoàn thành thuận buồm xuôi gió như thế.

        Mấy hôm sau, hai gia đình đã đặt trầu để đôi trai gái tự do tìm hiểu và bàn công tác tổ chức thành hôn cho đôi trẻ. Đám cưới đã được xác định ngay là sau đó một tháng

        Từ hôm Lại đi học, chiều nào Kiêm cũng có mặt ở nhà Vượng. Tập dần rồi cũng quen, anh không còn bác cháu với mẹ nữa. Khi gia đình có công việc gì xốc vác, Kiêm xắn tay làm, đôi khi xong việc thì đã muộn, anh ngủ luôn trên giường của Lại.

        Trong lúc Kiêm và Vượng còn đang say men tình ái thì đám cưới của anh chị đã được hai gia đình và chi đoàn thanh niên hai thôn chuẩn bị tích cực.

        Ngày cưới, Kiêm mặc quần xanh, áo trắng, đầu đội mũ lá, còn Vượng mặc áo hồng, quần láng đen, đầu đội nón quang dầu sáng bóng.

        Đám cưới được tổ chức theo nếp sống mới nên cũng thật giản dị. Bà con hai họ, chi đoàn hai thôn tập trung ăn trầu, uống nước và thưởng thức bánh kẹo để mừng cho đôi vợ chồng trẻ.

        Sau lời giới thiệu của ban tổ chức và lời phát biểu của đại diện hai họ. Kiêm, Vượng đi đến từng bàn cám ơn và mời trầu từng người. Tiếp đó là các tiết mục văn nghệ của hai chi đoàn. Đám cưới đơn giản mà vui.

        Sau đám cưới, Vượng ở luôn nhà chồng, chị hoà nhập rất nhanh với cuộc sống gia đình và các hoạt động thanh niên địa phương. Vốn nhanh nhẹn sôi nổi, mạnh mẽ nên ngay buổi sinh hoạt chi đoàn đầu tiên, mọi người đề nghị đoàn viên mới hát một bài. Chị đứng dậy cất tiếng chào hỏi và hát ngay không một chút e ngại.

        Cả chi đoàn im lặng nghe chị say sưa hát: “Bồ câu tung cánh bay, trên nền trời xanh thắm tươi. Lòng hân hoan sướng vui, đón hoà bình ta ca vang khắp nơi...”. Giọng chị vút lên và mọi người cùng hoà theo: “Tuổi thanh xuân chúng ta, như bông lúa đang lên đòng. Ta lớn lên không ngừng trên những cánh đồng. Mẹ ta già, em ta tuổi còn thơ. Tổ quốc ta thân mến vô bờ...” Lời ca vui tươi sôi nổi ngân vang trên những mái nhà tranh làng Hồ.

        Nghe tiếng hát, các em nhỏ ở các nhà xung quanh đổ đến xem. Kiêm bất ngờ, anh không nghĩ vợ mình lại có thể hát hay đến thế và anh cũng chẳng biết Vượng học hát từ khi nào.

        Cưới vợ xong được hơn một tháng thì Kiêm có giấy báo đi khám nghĩa vụ quân sự. 15 tháng 3 năm 1962, Kiêm có lệnh gọi nhập ngũ. Tình cảm vợ chồng đang lên men say thì anh chị đã phải chia xa.

        Nhận giấy báo nhập ngũ, Kiêm phơi phới trong lòng. Cả xã chỉ có 5 người, còn làng Hồ Nam chỉ có một mình anh. Anh nghĩ tới những miền quê xa, những điều mới lạ đang chờ đón ở phía trước.

        Mấy ngày tiếp sau đó là liên hoan chia tay, là tiễn đưa của các đoàn thể địa phương. Anh ít có mặt ở nhà, bởi thế anh không thấy nỗi hiu buồn của thầy mẹ cũng như sự ưu tư của Vượng.

        Còn hai ngày nữa thì tập trung lên đường, mẹ bảo anh ngồi bên mà hỏi:

        - Con đã nói chi với vợ con chưa? Con cứ đi suốt vợ con nó buồn đấy.

        - Có chi mô mẹ! Vượng vẫn hát đấy thôi?

        - Ngốc lắm con ơi! Nó khóc trước mặt mọi người răng được. Cái miệng nó hát mà nó đang buồn thối ruột thối gan đấy con ạ! Con phải động viên nó. Vừa mới cưới được ít ngày rồi chồng lại đi xa. Không buồn răng?

        Kiêm lặng lẽ đứng dậy vẻ suy tư, anh nói chỉ vừa đủ mẹ nghe: “Vâng!” Thế rồi anh bước ra vườn nơi Vượng và chị Nghi (vợ anh Khới) đang nhổ lạc, anh không kịp nhận thấy những giọt nước mắt đang lăn dài trên má mẹ.

        Kiêm lặng lẽ tham gia nhổ lạc cùng hai chị em. Đang nhổ lạc, ngẩng lên nhìn thấy Kiêm, chị Nghi vội nói: “Chú Kiêm cứ để đấy chị em chúng tôi làm. Chú tranh thủ đi chào bà con không rồi người ta lại trách”. “Em chào hết lượt rồi, chị để chúng em làm cùng cho nhanh”

        Chợt nhận ra điều gì, chị Nghi đổi ý: “Thôi chú thím nhổ nốt để tôi vào cơm nước không thì tối mất”. Nói rồi chị đứng dậy vào nhà để hai vợ chồng Kiêm cùng nhau nhổ nốt đám lạc còn lại.

        Kiêm thương vợ lắm, nhưng bản tính hiền lành nhút nhát nên anh chưa biết nói sao để an ủi vợ. Trong lúc anh đang còn lúng túng thì Vượng đã quay sang hỏi anh:

        - Anh đã nói chi với mẹ chưa?

        - Anh biết nói chi?

        - Nói chi thì tuỳ anh, nhưng anh phải động viên mẹ. Anh đi lần này mẹ buồn lắm đấy.

        - Mô có. Mẹ đang sợ em buồn nên mẹ bảo anh phải động viên em đấy.

        - Anh ngốc ơi! Sao mà anh ngốc thế. Em hiểu anh, em còn phải động viên anh nữa cơ. Còn mẹ, ai hiểu cho mẹ. – Nói đến đây giọng Vượng chùng xuống. Chị nói như chỉ để một mình nghe: Mẹ cứ tảo tần nuôi các anh. Lớn rồi các anh lại ra đi. Mẹ lại vò võ trông chờ...

        - Em ơi! Anh chỉ đi xa có hai năm thôi. Hết nghĩa vụ anh lại về với mẹ, với em.

        - Em cũng trông cho như thế. Còn Mỹ - Diệm ở miền Nam. Em sợ lắm! Em sợ lắm!

         “Em sợ lắm!”. Nhìn Vượng lắc đầu Kiêm hiểu là vợ mình nói thật. Nhổ lạc xong, Kiêm muốn ngồi với vợ thêm chút nữa nhưng chị đã đứng dậy bê rổ lạc đi nhanh vào nhà. Anh đành đứng dậy bước theo.

        Vào đến sân, Kiêm thấy mẹ ngồi nơi bậc thềm, mắt nhìn xa vợi tận đâu đâu, không hiểu mẹ đang nghĩ gì. Anh lặng lẽ ngồi xuống bên mẹ. Phải một lúc lâu sau, mẹ mới chợt nhận ra anh đang ngồi cạnh, mẹ bảo:

        - Hai vợ chồng chuẩn bị sang Tiên Vực ăn cơm với bà Lại. Bà nhắn từ trưa rồi, hình như hôm nay anh Lại cũng về thì phải.

        Kiêm chưa biết nói gì với mẹ nên chỉ khẽ “Vâng” và cùng Vượng chuẩn bị để hai vợ chồng về Tiên Vực.

        Khi hai vợ chồng đã sóng bước trên đường, Kiêm mới lan man nghĩ về hai người phụ nữ mà anh vô cùng yêu quý. Cả hai người đều yêu quý anh, ai cũng muốn có anh bên cạnh vậy mà cả hai cùng nhắc anh phải chú ý động viên người kia. Vậy anh phải động viên ai? Cả hai đều cho anh là ngốc. Hay là anh ngốc thật?

        Hai vợ chồng Kiêm về đến nhà thì mẹ, Viến, Chiến đã chuẩn bị xong mọi thứ cho bữa ăn. Khi cả nhà ngồi vào mâm, mẹ mới cho biết anh Lại bận thi không về được. Trong lúc vui chuyện, mẹ nói với Kiêm:

        - Anh Kiêm ạ! Ngay từ hồi anh ở nhà cụ Sâm tôi đã rất quý anh. Tôi mẹ goá con côi, chỉ có năm anh em thằng Lại. Nay có anh làm bạn với con Vượng là tôi yên tâm được một phần. Chờ thằng Lại học xong lấy vợ cho nó, tôi yên được phần thứ hai. Còn lũ ranh này (mẹ chỉ Viến, Chiến và Văn) tôi nhờ các anh các chị là yên tâm hết được rồi. Trông cho anh “chân cứng đá mềm”, hết nghĩa vụ về rồi hai vợ chồng có cháu, để tôi và bà nhà anh còn bế ẵm.

        - Mẹ để yên để anh ấy đi cho vui vẻ. Còn cháu mẹ đừng lo, con chỉ sợ mẹ không có sức mà bế ẵm thôi!

        - Tiên sư nhà chị! Tôi trông sao nói vậy chứ tôi có lên cái giọng lãnh đạo như chị đâu. - Mẹ mắng yêu Vượng.

        Câu chuyện quanh mâm cơm thật vui vẻ. Bé Chiến còn dặn đi dặn lại anh Kiêm phải năng viết thư về nhà kẻo chị Vượng và mẹ lại trông.

        Ngày anh nhập ngũ, chị Vượng và cả nhà tiễn anh đến tận vị trí giao quân. Chị Vượng chuẩn bị cho anh rất chu đáo từ bàn chải đánh răng, khăn mặt đến tập phong bì, giấy, bút... những gì cần thiết cho một người lính.

        Sau khi anh Kiêm nhập ngũ, chị Vượng ở nhà tham gia vào tất cả các công việc mà anh Kiêm vẫn làm. Cuối năm 1962, chị được bầu vào Ban Chấp hành xã Đoàn xã Tân Dân và Bí thư chi đoàn thôn Hồ Nam. Thương nhớ anh, chị chăm chút công việc gia đình và lo toan các công tác xã hội ở địa phương.

        Lên đến đơn vị, Kiêm lao vào học tâp, rèn luyện. Anh mong hoàn thành hai năm nghĩa vụ để trở về gia đình. Anh sẽ cùng Vượng xây dựng một ngôi nhà nho nhỏ. Anh chị sẽ có những đứa con xinh xắn, đáng yêu. Anh sẽ chăm chút cho mẹ con Vượng, sẽ không bao giờ để cho vợ con anh phải thiếu thốn.

        Hoàn thành nghĩa vụ rồi anh chị sẽ không bao giờ phải xa nhau nữa. Những điều miên man ấy anh đã gửi vào những lá thư cho Vượng. Giấc mơ hạnh phúc đã giúp anh có thêm nghị lực để vượt qua mọi thử thách.

        Tháng 2 năm 1963, Kiêm được về phép. Mười lăm ngày phép, anh chỉ tranh thủ buổi tối cùng Vượng đi thăm bà con bạn bè. Ban ngày, anh lại cùng tham gia công việc đồng áng với vợ. Làng xóm nhìn cảnh vợ chồng anh xoắn xuýt đều mừng cho anh chị. Nhiều người tấm tắc: “Đúng là vợ chồng sam”. Mười lăm ngày phép qua đi quá nhanh.

        Đêm trước ngày trả phép, anh chị nói chuyện rất lâu. Chị nói với anh về ước muốn có một đứa con vậy mà lần này thì chưa thể. Kiêm động viên vợ: “Lần này chưa được thì sẽ có lần khác, mình còn trẻ mà...”.

        Sáng hôm sau, chị đưa anh ra tận bến xe. Trước khi lên xe về đơn vị, anh lấy hết tiền trong túi ra đưa cả cho chị:

        - Em cầm về lo công việc gia đình.

        - Ra ngoài anh cần tiêu nhiều. Bộ đội như anh làm gì có tiền. Em không lấy đâu. Anh cất đi.

        Anh dúi vào tay chị, chị lại trả cho anh. Cuối cùng Kiêm giữ lại năm đồng còn bao nhiêu anh đưa chị mang về:
 
        - Năm đồng là anh đủ tiêu cả tháng rồi, còn chỗ này em giữ giùm anh.
 
        Không thể từ chối được nữa, chị đành cầm số tiền còn lại. Cuộc chia tay bịn rịn, Kiêm nhận thấy những nét buồn trong đôi mắt vợ. Muốn có một lời động viên vợ mà anh chẳng biết nói gì. Anh cởi chiếc khăn dù quàng lên cổ cho vợ.
 
        Vượng chợt ngước lên nhìn Kiêm, nước mắt giàn giụa. Kiêm lúng túng lấy khăn lau nước mắt cho vợ. Chị gục đầu vào ngực anh khẽ nức nở. Từ ngày quen nhau, anh chưa thấy chị khóc bao giờ. Anh ôm chị vào lòng mà vỗ về:

        - Anh sẽ sớm về với em. Thôi em về đi.

        - Anh bộ đội ơi lên xe đi! Lên xe đi thôi! - Tiếng gọi của người phụ xe làm cả hai người bừng tỉnh.

        - Anh phải đi thôi! Anh sẽ sớm về...

        Nói rồi, Kiêm vội vã khoác ba lô chạy về phía chiếc ô tô đang nổ máy chờ anh. Bước chân lên xe, anh ngoái nhìn lại vẫn thấy Vượng đang đứng lặng một mình, chiếc khăn dù vẫn bay bay theo gió và bàn tay chị đang vẫy chào anh. Hình ảnh ấy cứ ẩn hiện trong đầu anh suốt chặng đường về đơn vị.
 
        Sau gần hai năm huấn luyện, các động tác cá nhân trong chiến đấu và các hình thức tác chiến phân đội nhỏ các anh đều đã thành thục, đơn vị Kiêm đã chuyển sang huấn luyện các khoa mục tiểu đoàn vận động tấn công, tiểu đoàn phòng ngự và chuẩn bị để tham gia diễn tập cấp trung đoàn. Công việc dồn dập làm cho Kiêm không còn chút thời gian nào để viết thư về cho vợ và gia đình nữa.

        Mãi đến tháng 4 năm 1963 anh mới gửi được một lá thư về cho gia đình, trong thư anh kể là ngày 25 tháng 3, anh cùng bộ phận tiền trạm của đơn vị đi nghiên cứu địa hình chuẩn bị diễn tập. Qua đơn vị anh Khới, anh em chỉ gặp nhau trò chuyện được chừng hai giờ đồng hồ, rồi ai lo việc của người ấy. Công việc khẩn trương anh lại phải đi ngay. Cuối thư anh dặn thầy mẹ giữ gìn sức khoẻ, còn Vượng chuẩn bị tinh thần nếu không có gì thay đổi anh sẽ được giải ngũ sớm...".

                                                     

        - Sắp đến lối rẽ rồi! – Anh Thành gióng lên với mọi người – Hai bác cháu dừng chuyện, xuống xe mua đồ để về thắp hương.
 
        Mọi người xuống xe vào chợ, chỉ còn tôi và anh Tiềm, tôi hỏi anh:
 
        - Làm sao mà anh kể lại câu chưyện cứ như anh là người trong cuộc vậy?
 
        - Những chuyện này tôi cũng chỉ kể lại theo lời chị Vượng mà thôi. Chả là năm 1965 và 1966 tôi vẫn ngày đi học, tối vác súng đi tuần tra bờ biển đề phòng biệt kích xâm nhập cùng chị với trung đội dân quân Hồ Nam. Trên đường đi về tôi hỏi thì chị lại kể cho nghe. Chị còn kể về anh Kiêm nhiều lắm!

        Mọi người mua bán xong đã lục tục về xe, chỉ còn một đoạn ngắn nữa là đến nhà nên Tuyên không đòi bác Tiềm kể chuyện nữa.

        Buổi chiều, tôi đã đi một vòng quanh làng để anh em trong nhà bàn những công việc gia đình. Tôi cứ một mình thả bước trên con đường giữa làng, vừa đi vừa ngắm cảnh một làng quê ven biển và để tìm ra những điều khác biệt với quê tôi.

        Nhìn lũ trẻ chơi, các bà già ngồi trông cháu và những người dân cặm cụi làm vườn, tôi thấy những con người nơi đây cũng cần cù lam lũ chẳng khác gì người dân quê tôi. Cũng nhọc nhằn tần tảo, hạt lúa củ khoai được làm ra từ những giọt mồ hôi chát mặn.
 
        Điều khác biệt mà tôi có thể nhận ra ngay là ở đây đất rất rộng, phóng khoáng hơn quê tôi. Những năm chiến tranh phá hoại người dân ở đây phải hứng chịu bom pháo nhiều lần hơn quê tôi.

        Khi tôi trở về thì mọi người đã chuẩn bị sẵn sàng để đi thăm mộ chị Vượng. Anh Tiềm mở cửa cho tôi lên xe rồi đi luôn.

        Mộ chị Vượng được đặt trong nghĩa trang huyện Tĩnh Gia, bên cạnh là mộ những người bộ đội cùng hy sinh với chị trong trận đánh ngày 1 tháng 9 năm 1967. Chúng tôi lên thắp hương ở đài liệt sỹ rồi đến thắp hương trên mộ chị và các đồng đội của chị.

        Sau khi thắp hương xong, Tuyên lại hỏi bác Tiềm:

        - Vì sao bác Vượng lại hy sinh cùng với bộ đội?

        - Vì bác là trung đội trưởng dân quân tham gia chiến đấu cùng bộ đội.

        - Bác lại kể cho cháu nghe về bác Vượng tham gia dân quân như thế nào và vì sao bác lại hy sinh đi?

        - Được rồi bác sẽ kể nhưng cháu không được ngắt lời bác mô đấy.

        Anh Thành xen vào câu chuyện của hai bác cháu:

        - Anh kể đi để mọi người cùng nghe. Anh kể hấp dẫn đấy.

        Thế rồi câu chuyện của anh Tiềm lại tiếp tục:

        "Ngày 5 tháng 8 năm 1964, Mỹ đã dựng lên “Sự kiện vịnh Bắc Bộ” và dùng không quân, hải quân đánh phá miền Bắc.
 
        Từ năm 1964 đến năm 1968, quê mình nằm trong vùng trọng điểm đánh phá của Mỹ. Hàng ngày máy bay từ trên trời dội bom xuống, tàu chiến địch từ ngoài khơi bắn pháo vào. Quê mình, phía Đông là biển, phía Tây là đường số 1 vì thế không ngày nào không ì ầm tiếng bom, tiếng pháo, tiếng máy bay gầm rú.
 
        Để chống trả chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, lực lượng phòng không nhân dân được phát động khắp nơi. Người lớn, trẻ em, đi học, đi làm đều phải đội mũ rơm để đỡ mảnh bom đạn. Trong làng ngoài đồng đều có giao thông hào và hầm hố tránh bom pháo.
 
        Lực lượng dân quân được trang bị súng máy phòng không 12 ly 7 và 14 ly 5. Hồi ấy, nam giới được huy động vào bộ đội, ở quê phần lớn dân quân là phụ nữ, học sinh và người già.
 
        Chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ mở rộng ra miền Bắc, cả nước có chiến tranh. Lực lượng bộ đội áp dụng chính sách động viên thời chiến nên không còn chế độ nghĩa vụ quân sự thời bình nữa. Anh Kiêm được động viên tiếp tục phục vụ trong quân đội.
 
        Tháng 10 năm 1964, chị Vượng nhận được thư của anh Kiêm báo tin đơn vị anh có thể sẽ đi chiến trường. Tình hình hiện đang rất khẩn trương, khi nào chính thức anh sẽ báo sau. Sau lá thư đó chị không còn nhận được một tin tức gì của anh nữa.

        Vậy là ước mơ làm mẹ của chị đã trở nên xa vời. Chị sẽ kiên tâm chờ anh, nhưng chờ đến bao giờ? Chị không biết và chẳng ai có thể biết để trả lời cho chị. Chị nén hết mọi mong mỏi, đợi chờ, lo âu để lấy công việc làm niềm vui.

        Là người khoẻ mạnh, nhanh nhẹn, lại là Bí thư chi đoàn thôn, Uỷ viên Ban Chấp hành xã Đoàn nên chị Vượng được giao nhiệm vụ làm trung đội trưởng, trung đội nữ dân quân. Vào thời gian huấn luyện tập trung, dân quân được thoát ly hẳn khỏi công việc sản xuất. Sau khi đã thành thạo các loại súng, mỗi khẩu đội có hai kíp trực, thay nhau vừa sản xuất vừa sẵn sàng chiến đấu.

        Trong ba năm 1965, 1966, 1967 trung đội nữ dân quân của chị nhiều lần đã hiệp đồng chiến đấu cùng bộ đội rất hiệu quả, góp phần cùng quân dân địa phương bắn rơi nhiều máy bay Mỹ.

        Ngày địa phương báo tử anh Khới, cả nhà đau đớn, bất ngờ. Anh Khới là người rất chăm viết thư vì thế chỉ sau hai tháng không nhận được thư anh, mẹ đã rất bồn chồn, lo lắng.

        Trước lễ truy điệu anh một ngày, Đảng uỷ, Uỷ ban xã đã gặp riêng chị, báo trước để chị làm công tác tư tưởng cho gia đình. Chị Vượng rất thương mẹ nhưng cũng không biết nói chi để mẹ yên lòng, bởi trong lòng chị cũng đang rối bời bời.

        Cả một năm rồi chị vẫn chưa có một thông tin nào của anh Kiêm. Chị chỉ biết anh đã vào chiến trường B. Chiến trường khốc liệt không biết anh sống chết ra sao?

        Sau lễ truy điệu anh Khới khoảng một tháng, nhiều lời bàn tán xì xào là anh Kiêm cũng đã hy sinh. Chẳng ai trực tiếp nói với chị, đôi khi người ta chỉ nói rất bâng quơ để chị nghe thấy.

        Chị buồn não nề nhưng không biết chia sẻ cùng ai. Để biết rõ thực hư chị gặp trực tiếp ông chủ tịch xã để hỏi, ông chỉ trả lời lửng lơ:

        - Chúng tôi chưa nhận được giấy báo, nếu có tôi sẽ thông báo để cô biết ngay. Chắc là tin đồn nhảm thôi chẳng có căn cứ chi mô. Thôi! Cô phải kiên tâm, không được lung lạc tinh thần ảnh hưởng đến tư tưởng gia đình cũng như anh em thanh niên.

        Người có trách nhiệm đã nói vậy, nên chị phải bỏ ngoài tai mọi lời đồn đại. Trách nhiệm của người trung đội trưởng nữ dân quân, Bí thư chi đoàn không cho phép chị làm ảnh hưởng xấu đến tinh thần chiến đấu của trung đội. Chị nén chặt sự ngờ vực vào lòng.

        Một buổi tối, hai chị em trên đường từ trận địa phòng không về, chị kể cho tôi nghe câu chuyện của mình:

        - Chú Tiềm này! Chú biết chi về anh Kiêm chưa?

        - Chưa! Có chi mới phải không chị?

        - Nhiều khả năng anh đã hy sinh thật rồi chú ạ!

        - Chị đừng tin người ta đồn nhảm – Tuy nói với chị như vậy nhưng tôi cũng đã nghe có người nói hai tờ giấy báo tử (anh Khới và anh Kiêm) cùng báo về xã, sát ngày nhau. Xã chọn báo tử anh Khới trước mà không báo một lần để gia đình khỏi xốc.

        - Không phải người ta đồn. Chú để tôi kể chú nghe: Đêm qua tôi đang ngủ chợt thấy anh Kiêm về, tôi định chạy ra đón anh thì anh ra hiệu cho tôi đừng tới. Thế nhưng anh cũng không chịu bước qua bậc cửa. Tôi nhìn rất rõ anh mặc bộ quần áo gabađin còn mới lắm, anh gầy và xanh. Tôi lại định chạy ra thì anh đã ngăn lại. Tôi nghe anh nói rất rành mạch: “Vượng ơi! Em đừng chờ anh nữa! Anh đi đây!” Thế rồi anh vụt biến mất. Tôi thấy lạnh toát hết cả người, giật mình choàng dậy. Thì ra tôi nằm mơ. Tôi nhìn ra cửa, dưới ánh trăng tôi thấy rõ một bóng người đang ngồi ngoài bậc thềm. Tôi nổi gai ốc khắp người, suýt nữa thì tôi bật kêu to. Định thần lại một lúc tôi mới nhận ra mẹ.

        Mẹ ngồi đó tự bao giờ. Tôi bật dậy và bước đến bên mẹ: “Mẹ! Sao mẹ không ngủ” – “Mẹ không ngủ được” – “Sao thế mẹ?” – “Mẹ mơ thấy thằng Kiêm, thằng Khới bỏ mẹ mà đi cả rồi”. Tôi ngồi xuống an ủi mẹ. Mẹ ôm lấy tôi mà thầm khóc: “Khổ thân con quá! Thằng Kiêm nó không về được với con nữa đâu”.

        Không hiểu sao lúc ấy tôi lại nói với mẹ: “Mẹ đừng tin người ta đồn nhảm. Con đã hỏi kỹ rồi, không có chuyện đó đâu!” Sau đó tôi còn nói thêm: “Mẹ cứ yên tâm, có chuyện gì ở xã con phải biết trước”. Trước những lời nói cứng của tôi, mẹ có vẻ nguôi nguôi. Tôi đề nghị: “Thôi! Mẹ đi ngủ đi để giữ sức. Mẹ mà làm sao thì cả nhà lo đấy”.

        Tôi dìu mẹ đứng dậy, đi vào giường. Tôi trở về buồng mà vẫn nghe mẹ thở dài. Thế là từ đó đến sáng, tôi không sao ngủ được.

        Tôi cứ nghĩ miên man, thương anh, thương mẹ lại thương cho hoàn cảnh của mình. Rồi tôi lại nghĩ, tất cả do chiến tranh. Mong sao chiến tranh sớm kết thúc để không còn cảnh chia ly nữa.

        Hình như cả mẹ và chị Vượng đều nghĩ anh Kiêm đã hy sinh. Thế nhưng cả hai người đều cố gắng kìm nén để người khác giữ vững được ý chí.

        Bước sang năm 1967, chiến tranh phá hoại càng thêm ác liệt. ở miền Nam, lực lượng quân Mỹ đã lên đến gần 50 vạn. Các cuộc hành quân “Tìm diệt” của quân đội Mỹ đã bị đánh tan tác.

        Mỹ càng điên cuồng ném bom miền Bắc dữ dội hơn hòng ngăn cản sự tiếp viện của hậu phương miền Bắc cho tiền tuyến. Tang tóc đau thương cứ từng ngày, từng ngày diễn ra trên mảnh đất quê hương.

        Chị Vượng đi làm hợp tác xã, nhưng cứ hai ngày lại có một buổi trực chiến. Gian khổ, vất vả cũng không làm chị nản chí, nhưng mỗi khi nghĩ đến anh, lòng chị lại rối như tơ vò.

        Anh đang ở đâu mà sao không có tin tức gì? Cái tin đồn kia là sao? Tại sao địa phương không có biện pháp tìm và trừng trị người tung tin bịa đặt? Chị đã hỏi người có trách nhiệm cao nhất của chính quyền xã rồi nên chẳng biết hỏi đến đâu nữa.

        Khi ở nhà chị Vượng luôn tỏ ra cứng rắn, nhưng mỗi lần về nhà mẹ, chị lại ra vườn sau lén khóc. Có lần Chiến bắt gặp hỏi chị: “Làm sao chị khóc?”. Chị ôm chầm lấy Chiến mà khóc to hơn: “Chị khổ lắm em ơi!” Sau khi khóc một hồi, chị nẹt Chiến: “Chuyện ni em không được nói với mẹ và cũng không được cho ai biết đâu nhé.” Bởi rất quý trọng chị nên Chiến đã giữ kín chuyện này.

        Nghe tin đồn, thầy vẫn bình thản, thầy chẳng bàn tán hay tỏ thái độ gì. Mỗi khi mẹ nhắc thầy đi hỏi xem thực hư ra sao thì thầy chỉ nói: “Hỏi mần chi? Họ đồn nhảm đấy mà. ở làng này thiếu chi bộ đội đi B lâu ngày có tin tức mô. Bà phải tin ở chính quyền chứ”.

        Mặc dù vậy nhưng nếu quan sát kỹ sẽ nhận ra ngay sự lo lắng của thầy. Thầy hay thức khuya, nhiều đêm thầy dậy hút thuốc lào và trầm ngâm một mình.

        Ngày 31 tháng 8 năm 1967, máy bay Mỹ quần đảo nhiều lượt, bom nổ dữ dội phía đường số 1. Thỉnh thoảng lại có một loạt pháo từ ngoài biển bắn vào, đạn pháo rú xé trời.

        Trận địa pháo 37 ly nơi đầu làng đã bốn lần nổ súng. Các trận oanh tạc đến hơn 5 giờ chiều mới dứt.

        Buổi tối chị Vượng đi vác đạn cùng dân quân từ núi Bợm Sơn về các trận địa pháo. Sau đó chị lại được mời họp ở xã để chuẩn bị cho kế hoạch mừng Quốc khánh mùng 2 tháng 9.

        5h00 sáng 1 tháng 9 năm 1967, chị Vượng đã có mặt cùng đoàn đại biểu dân chính đảng địa phương đến thăm và tặng quà trận địa pháo 37ly. Đơn vị đón tiếp đoàn trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Đoàn đến từng mâm pháo động viên các chiến sỹ.

        Tại khẩu đội hai, các pháo thủ đề nghị chị Vượng hát. Chị lại cất lên lời hát say sưa: “Bồ câu tung cánh bay, trên nền trời xanh thắm tươi. Lòng hân hoan sướng vui đón hoà bình ta ca vang khắp nơi. Tuổi thanh xuân chúng ta...” Nắng sớm và gió biển trong lành như chắp cánh cho lời ca của chị vang xa. Nó cổ vũ thêm sức mạnh chiến đấu cho các pháo thủ.

        Vì điều kiện chiến đấu nên 6h30 đoàn rời trận địa, để đơn vị vào vị trí trực chiến.

        Đang trên đường về, chị Vượng nghe hiệu lệnh báo động và phát hiện một tốp máy bay F4 bay rất thấp. Chờ tốp máy bay bay qua, chị quay trở lại trận địa pháo.

        Lúc này, tại trận địa, các pháo thủ đã vào vị trí chiến đấu. Khi chị Vượng quay trở lại thì khẩu đội 3 đang bị khuyết vị trí pháo thủ số 5 (nạp đạn). Đây là vị trí mà chị Vượng đã được huấn luyện thành thục. Chị được bổ sung ngay vào vị trí chiến đấu.

        15 phút sau, một tốp 4 chiếc con ma chúi đầu lao vào hướng trận địa, khẩu đội 3 đã cùng cả trận trận địa nổ súng. Tốp máy bay địch vội vàng ngóc lên tháo chạy ra biển, chúng không kịp ném bom hay dùng tên lửa bắn trả.

        Cùng với máy bay, pháo địch từ ngoài khơi cấp tập bắn vào các trận địa phòng không của ta. Các trận địa pháo 122 ly bảo vệ bờ biển nổ súng đáp trả đẩy chúng ra xa để bảo vệ cho các trận địa phòng không.

        Sau đó 15 phút, một tốp bốn chiếc máy bay khác lại lao vào trận địa. Lần này cả bốn máy bay địch đều phóng tên lửa xuống trận địa pháo 37. Cùng với trận địa tại chỗ, các trận địa pháo khác cũng nổ súng chi viện. Một chiếc máy bay bốc lửa, hai chiếc khác cũng loạng choạng bay ra biển.

        Trận địa pháo 37 khói bụi mù mịt. Không đợi khói tan, bộ đội, dân quân, thanh niên ào về phía trận địa, cả Tường và Thành đều có trong đoàn người ấy.

        Khi Thành và Tường chạy đến trận địa, một cảnh tang thương trải ra trước mắt, cả trận địa chìm trong khói bụi dày đặc. Từ trong khói bụi vẳng ra tiếng những tiếng kêu thất thanh: “Cứu chúng tôi!”, “Cứu chúng tôi với!”

        Khói bụi tan dần, các chiến sỹ pháo binh và dân quân đã xông vào trong đám khói bụi. Bộ đội và nhân dân khẩn trương đưa những người bị thương lên cáng. Tất cả thương binh, tử sĩ đều được dân quân, bộ đội đưa về trạm cấp cứu của quân đội tại xã Triêu Dương.

        Trong số các tử sĩ có một phụ nữ. Người ta nhận ra đó là phụ nữ chỉ dựa trên mái tóc dài bị cháy quăn queo và bụi đất bám đầy đã chuyển thành màu đỏ. Hầu hết các thi thể đã bị cháy đen rất khó phân biệt được ai với ai.

        Thành và Tường lách được vào bên trong. Nhìn thấy thi thể người phụ nữ, trên cổ còn vương chiếc khăn dù, Tường nhận ra ngay chị dâu mình. Anh chạy đến bên chị và thét to: “Chị Vượng! Tại sao chị lại ở đây? Tại sao chị lại thế này?” Rồi anh bật khóc. Mọi người vội vàng lôi hai anh em ra ngoài.

        Anh Ngân lúc đó cũng có mặt vội chạy đến ôm lấy Tường mà nói: “Anh Tường! Anh không được khóc, phong tục quê mình chưa phát tang là chưa được khóc đâu” - Tường vặc lại: “Tôi thương chị ấy, tôi khóc. Tôi cần chi phong tục” Nói vậy nhưng anh cũng đã bình tĩnh lại không khóc nữa.

        Đến lúc này Thành mới dám hỏi Tường: “Làm sao anh nói đó là chị Vượng?” – “Không chị dâu mình thì còn ai vào đấy nữa. Sáng nay trước khi đi chị ấy còn quay về lấy chiếc khăn dù anh Kiêm tặng quàng cổ. Chiếc khăn đó chắc chắn là của chị rồi”. Một lúc sau, chiếc túi cứu thương màu đỏ của chị Vượng được mang về thì không còn ai nghi ngờ về sự hy sinh anh dũng của chị nữa.

        Sự xác nhận của các vị trong đoàn đại biểu đến thăm trận địa chỉ củng cố thêm quyết đoán của Tường mà thôi.

        Tin chị Vượng tham gia chiến đấu cùng bộ đội cao xạ và đã hy sinh lan khắp làng, khắp xã. Theo đề nghị của đơn vị bộ đội, được sự nhất trí của địa phương và gia đình, đám tang chị Vượng được tổ chức trọng thể theo nghi thức như một quân nhân hy sinh trong chiến đấu.

        Chị và những người bạn chiến đấu của mình đều được đưa vào nghĩa trang của trạm cứu thương quân đội thuộc xã Triêu Dương cách trận địa pháo 5 km.

        Người vợ thủy chung, người con dâu hiền thảo, người trung đội trưởng dân quân dũng cảm, người cán bộ Đoàn tận tụy đã ngã xuống trên mâm pháo bảo vệ quê hương khi đang còn rất trẻ.

        Giấc mơ hạnh phúc gia đình, niềm khát khao làm mẹ của chị chưa thành. Chị ra đi khi mà sự sống chết đối với người chồng của chị nơi chiến trường xa chưa biết ra sao.

        Sự hy sinh của chị Vượng làm cả xóm làng tiếc thương. Sự hy sinh ấy đã gây xúc động mạnh mẽ trái tim của các chiến sỹ pháo binh. Trong buổi lễ truy điệu, đơn vị đã tỏ lòng biết ơn, sự chia buồn sâu sắc với gia đình và quyết tâm chiến đấu để trả thù cho chị.

        Cảm động về tấm gương chung thuỷ, đảm đang và tinh thần chiến đấu hy sinh của chị, một chiến sỹ đã viết tặng chị bài thơ. Bài thơ đó đã được đọc trong lễ truy điệu chị. 41 năm đã trôi qua, nhiều người nơi đây vẫn nhớ bài thơ ấy. Trong buổi hoàng hôn của 41 năm sau, trong thoang thoảng mùi hương, bên mộ chị, anh Tiềm đọc lại cho chúng tôi cùng nghe bài thơ:
                                                              Chị ơi!
        Kính tặng chị Lê Thị Vượng- Người nữ dân quân đã hy sinh anh dũng trong trận chiến đấu ngày 1-9-1967.
                                                   Em đã nghe chị hát, chị ơi!
                                                   “Bồ câu tung cánh bay,
                                                   Trên nền trời xanh thắm...”
                                                   Câu hát vút bay tới miền xa thẳm
                                                   Nơi người chị yêu bạc áo chiến chinh
                                                   Say giấc mơ cuộc sống hoà bình
                                                   Yêu mảnh đất bầu trời xứ sở
                                                   “...Tổ quốc ta thân mến vô bờ...”
                                                   Khao khát tiếng cười, tiếng khóc trẻ thơ
                                                   Mong sẽ có một ngày làm mẹ.
                                                   Chiến tranh đã cướp đi tất cả
                                                   Anh ra chiến trường, chị chắc súng giữ quê
                                                   Người ra đi không hẹn ngày về.
                                                   Người ở lại tay cày, tay súng.
                                                   Giấc mơ gia đình đành gác lại
                                                   Vì đất nước hoà bình thống nhất bền lâu.
                                                   “... Đế quốc Mỹ âm mưu chiến tranh...”
                                                   Bom đạn nổ và máu người đã đổ
                                                   “Kiên quyết chặn bàn tay chúng nó
                                                   Giữ đất này, giữ cuộc sống bình yên”.
                                                   Trên mâm pháo chị anh dũng hy sinh
                                                   Trong tư thế tiến công của người chiến sỹ
                                                   Tổ quốc, nhân dân muôn đời nhớ chị
                                                   Trái tim em... có chị, chị ơi!
                                                   Trong gió chiều nay chị vẫn hát vẫn cười
                                                   Trời biển quê mình vẫn in hình bóng chị
                                                    Và cứ thế, muôn đời vẫn thế
                                                    Chị sẽ còn trẻ mãi tuổi hai mươi.
                                                    ....
                                                   Chúng em sẽ trả thù cho chị, chị ơi!

        Khi đọc những câu cuối, tôi thấy anh Tiềm nhiều lúc đã phải ngừng đọc rất lâu. Mọi người đều nghẹn ngào lắng theo hồn bài thơ.

        Tôi nhận ra những giọt nước mắt lặng lẽ trên má Tuyên. Câu chuyện và bài thơ nói về sự hy sinh của chị Vượng đã làm Tuyên cảm động. Người thanh niên của thế kỷ hai mươi mốt vẫn mãi cảm phục và biết ơn thế hệ cha anh đã cống hiến những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho cuộc sống hôm nay.

        Tuyên không hỏi bác Tiềm thêm gì nữa, hắn cầm bó hương, lặng lẽ châm lửa và mang đi cắm vào tất cả các ngôi mộ quanh mộ bác Vượng.
 
        Hơn ba năm sau khi chị Vượng hy sinh, địa phương tổ chức truy điệu anh Kiêm. Vậy là sau hơn 5 năm, kể từ ngày anh hy sinh, gia đình mới nhận được giấy báo tử.
 
        Giấc mơ về một mái ấm gia đình hạnh phúc, anh chị đã hiến dâng trọn vẹn cho tương lai hoà bình của đất nước.
 
        Trước khi ra về, chúng tôi thắp thêm một tuần hương trên mộ chị và trên đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Chúng tôi lên xe khi bóng tối như một tấm màn mỏng mờ ảo đang buông dần phủ khắp nghĩa trang Tĩnh Gia để giữ yên giấc ngủ ngàn thu cho những con người đã vì nước hy sinh anh dũng.

        Chiều 1 tháng 9 năm 2008:

        Sau khi giải quyết xong các công việc gia đình, chúng tôi lại chia tay gia đình anh Tân lên đường trở về Hà Nội. Đến Ninh Bình, theo đề nghị của chị Tuyết, chúng tôi thống nhất sẽ đến thăm rừng Cúc Phương.

        Trong quá trình chiến đấu, học tập và công tác, tôi đã được đi đến nhiều miền quê của Tổ quốc. Nhưng đến với Cúc Phương thì đây là lần đầu tiên.

        5h30 chiều, xe tới cửa rừng. Tuy đã một ngày trên đường, nhưng cả bốn chúng tôi đều hăm hở muốn vào rừng ngay. Anh Thành vui vẻ nói: “Vào rừng ngay để buổi tối anh Liêm còn mơ về Trường Sơn”.

        Không biết khi đêm về tôi có mơ Trường Sơn hay không? Còn lúc này đây tôi đang nhớ về những ngày tham gia chống lấn chiếm tại Quảng Đức.

        Tháng 11 năm 1973, chúng tôi từ Cà Tum hành quân về suối Ngô. Sau hai ngày dừng chân, các anh Thảo, Nhị, Lực được rút lại để bổ sung cho các đơn vị phía sau. Tiểu đội chúng tôi còn 7 chàng sinh viên (Ngọc, Quế, Phấn, Tường, Khải, Chân và tôi) cùng đơn vị tiếp tục đi về phía Bắc.
 
        Đến Lộc Ninh, toàn bộ anh em tân binh của tiểu đoàn 495 (đoàn đi B 2004) được bổ sung cho E271. Bộ phận cán bộ giao quân chia tay chúng tôi để trở lại hậu phương.
 
        Đoàn tân binh lên đường hành quân về Đồi Chè (đây là đồn điền trồng chè của một người Pháp để lại). Tại đây Ngọc được giữ lại trung đoàn bộ còn 6 anh em tôi xuống tiểu đoàn 9.
 
        Ở tiểu đoàn, chúng tôi chia tay nhau về các bộ phận: Ngô Văn Quế về đại đội hai, Tường, Phấn về trinh sát tiểu đoàn còn Khải, Chân và tôi về đại đội một.
 
        Chúng tôi được bổ sung về trung đoàn khi đơn vị cùng cả mặt trận đã giải phóng Bù Bông. Trung đoàn tổ chức chốt giữ, bảo vệ đường 14 và tuyến đường vận chuyển huyết mạch từ miền Bắc vào đồng bằng sông Cửu Long.
 
        Tiểu đoàn 9 được giao nhiệm vụ chốt giữ tại Đắc Song, chặn địch từ hướng Đức Lập đánh xuống.
 
        Địch sử dụng pháo từ căn cứ Núi Lửa, Đức Lập, Gia Nghĩa liên tục bắn vào chốt của các đại đội. Trên đầu máy bay quần đảo trinh sát và ném bom. Giữa các đợt bom pháo, các đơn vị thuộc sư đoàn 23 ngụy thay nhau mở các đợt tấn công lên chốt.
 
        Sau nhiều ngày chiến đấu ác liệt, lực lượng của các đại đội bị thương vong nhiều. Để bảo toàn lực lượng, ngày 6 tháng 12 năm 1973, tiểu đoàn được lệnh rút khỏi Đức Song về Phẫu Ông Hoạch (tên do đơn vị đặt để liên lạc) tổ chức lực lượng chuẩn bị chặn địch.
 
        Trên đường rút lui, tiểu đoàn 9 bị pháo địch bắn trúng đội hình. Đồng chí Kiệm tiểu đoàn trưởng và một số cán bộ chiến sỹ đã hy sinh. Tiểu đoàn bị thiệt hại nặng về quân số.
 
        Chiều 6 tháng 12 năm 1973, bộ phận lính mới chúng tôi về đến đại đội 1. Khi ấy đơn vị còn rất ít người. Toàn đại đội chỉ có 18 cán bộ chiến sỹ: Anh Chiêm chính trị viên trưởng, anh Huống chính trị viên phó, anh Khương đại đội trưởng. Cán bộ trung đội có các anh Xuân, Khi. Tiểu đội trưởng có các anh Thái, Chiến, Nghĩa và Trường. Y tá có anh Trung và anh Phương. Chiến sỹ chỉ còn các anh: Tường (anh nuôi), Sơn (quân khí), Bao (liên lạc) và các anh Hạnh, Đào, Dân, Hồng, Vinh, Đoán.

        Lực lượng bổ sung của chúng tôi có 14 người. Trong 14 người chúng tôi có anh Độ, anh Vinh đã qua lớp đào tạo trung đội trưởng, 6 sinh viên (tôi, Chân, Giang, Khải, Thoa, Lâm), 2 cán bộ trung cấp kỹ thuật (anh Thiềng và anh Có) còn bốn anh ra đi từ luỹ tre làng: Hiếu, Thành, Điền, Tường (Bắc Giang).
 
        Ngay buổi đầu về đơn vị, anh Chân đã bị thương phải đi viện. Chúng tôi có hai ngày ổn định tổ chức biên chế. Để tăng cường chỉ huy, cấp trên điều anh Liệu làm trung đội trưởng trung đội tôi (anh đã hy sinh ngày 5/1/1974 tại khu vực cao điểm 904).
 
        Khi tổ chức biên chế tạm ổn định, chúng tôi được lệnh hành quân sang nam lộ 14 làm nhiệm vụ bám địch. Trước khi đi chúng tôi được tin anh Trần Lê Vĩnh (cùng đoàn chúng tôi) bổ sung cho tiểu đoàn hai đã hy sinh trên chốt đêm 6 tháng 12, các anh Khá và Pha đã bị thương phải đưa về tuyến sau.
 
        Chúng tôi khẩn trương tổ chức đào hầm bố trí trận địa phòng ngự và hàng ngày cử các tổ đi bám, phát hiện địch. Nhiệm vụ bám địch có nhiều khó khăn và nguy hiểm. Những chiến sỹ mới chúng tôi chưa có kinh nghiệm nhìn, nghe, ngửi để phát hiện địch từ xa.
 
        Khi đi bám địch nếu chủ quan, thiếu kinh nghiệm để địch phát hiện, nổ súng trước là rất nguy hiểm. Khi ấy lực lượng ta sẽ bị động đối phó, khả năng thương vong là rất lớn.
 
        Trên đường bám địch rất dễ bị kẻ địch phục kích hoặc cài mìn. Thời gian chiến đấu ở Quảng Đức đơn vị chúng tôi bị thương vong chủ yếu do mìn của địch.
 
        Nếu cả hai bên đều đang di chuyển thì bên nào phát hiện được đối phương trước, nổ súng trước sẽ dễ dàng nắm thế chủ động.
 
       Ở đại đội, chúng tôi thường được luân phiên nhau đi làm nhiệm vụ, còn ở trung đội trinh sát tiểu đoàn Tường phải đi bám địch hàng ngày, ngoài ra còn đi trinh sát chuẩn bị cho các trận đánh. Chính vì thế chỉ một thời gian ngắn, Tường đã có rất nhiều kinh nghiệm và thành thạo với công việc của mình.
 
        Lần đầu tiên đi trinh sát Tường cùng tổ trinh sát tiểu đoàn 9 đã phát hiện tốp địch đang bố trí phục kích. Bọn địch chủ quan nói chuyện rất to đã bị các anh phát hiện trước.
 
        Các anh đã nằm chờ đến chiều, khi chúng ra gỡ mìn chuẩn bị rút mới nổ súng tiêu diệt gọn cả tốp địch. Sau trận đánh Tường được phong hạ sĩ và được đề bạt lên tiểu đội phó. Vậy là ngay lần đầu lâm trận Tường đã lập chiến công.
 
        Chuyện tiêu diệt tốp địch phục kích của trinh sát tôi chỉ nghe kể lại, còn sự bình tĩnh, thận trọng chính xác của Tường khi đi làm nhiệm vụ thì tôi thực sự thán phục từ trận anh dẫn chúng tôi nắm tình hình địch ở nam lộ 14.
 
        Ngày 23 tháng 12 năm 1973, trung đội trưởng Liệu dẫn một tổ đi bám địch. Sáng sớm, mỗi người chúng tôi đều mang theo cơm nắm, nước uống và súng đạn lên đường. Chúng tôi dò dẫm tiến và kiểm soát rất kỹ quả đồi đối diện khu vực đóng quân.
 
        Khoảng 3 giờ chiều, chúng tôi gặp bộ phận trung đoàn bộ và các đại đội thông tin, cối 82, DKZ, đại đội 12ly 7 và đại đội trinh sát hành quân theo hướng Đông Nam về phía lộ 8B. Chúng tôi trở về gần khu vực trú quân thì buộc phải nổ súng bắn một con trăn rất to chặn ngang đường. Con trăn phải nặng đến 20kg.
 
        Sáng 24 tháng 12, Tường được tiểu đoàn cử xuống dẫn một tổ của đại đội tôi đi trinh sát phát hiện địch.
 
        Địa bàn chúng tôi có nhiệm vụ trinh sát chính là khu vực hôm trước tôi đã đi. Bởi thế, sau khi qua suối Tường quay lại hỏi tôi về tình hình khu vực chiều qua. Tôi trả lời rất lạc quan:

        - Cứ đường mòn mà đi. Cuối chiều hôm qua mình còn gặp trung đoàn bộ và các đại đội trực thuộc hành quân qua đây. Không có địch đâu?
 
        Không hiểu trước khi xuống đại đội tôi, Tường đã nhận nhiệm vụ ra sao nhưng nghe tôi nói anh cũng có phần vững dạ. Anh thận trọng dẫn chúng tôi theo đường mòn hướng lên đỉnh đồi.
 
        Mới đi được khoảng 100m tôi thấy mình đã ra khỏi đường mòn. Đường rừng rậm rạp, mỗi người đi cách nhau khoảng 4m. Tôi đi thứ 8 trong đội hình nên không thể thấy Tường đi trên đầu đội hình.
 
        Đi thêm được khoảng 300m nữa, chúng tôi lại bám vào đường mòn, từng bước tiến lên rất thận trọng. Thỉnh thoảng tôi lại nhận được tín hiệu ngồi xuống. Chúng tôi lặng lẽ ngồi và quan sát rộng sang hai bên.

        Tất cả các chỉ dẫn về đường hướng tiến và tốc độ đều do Tường chỉ huy. Chúng tôi lặng lẽ làm theo các ám hiệu của người chiến sỹ trinh sát đang dẫn đường.
 
        Sau khi thấy không có dấu hiệu nào khả nghi, Tường dẫn chúng tôi đi hẳn vào đường mòn. Đi được khoảng hai mươi mét tôi thấy người đi phía trước vẫy tay ra tín hiệu ngồi xuống.
 
        Chúng tôi ngồi quan sát rất lâu, khi tôi đã cảm thấy sốt ruột thì người đi phía trước lại ra tín hiệu tiến. Đội hình tiếp tục dò dẫm, chưa được 10m, tôi thấy bàn tay người đi trước vẫy tôi ngồi xuống. Tôi chưa kịp phản ứng thì đã nghe hai loạt súng nổ: “Tằng! Tằng!”,“Tằng! Tằng!”.
 
        Những người phía trước tôi đều chạy bật trở lại. Các anh giục tôi: “Chạy đi!”. Trước khi chạy trung đội trưởng Khi còn kịp bắn hai quả M79 về hướng địch. Đội hình rút lui của chúng tôi đổi chiều. Anh Dân trở thành người chạy đầu tiên, tôi chạy thứ hai.
 
        Chúng tôi cứ theo đường mòn mà chạy ngược trở lại. Qua một khúc ngoặt tôi thấy anh Dân đứng khựng lại. Tôi nhìn lên thì thấy cách chỗ tôi và anh Dân khoảng 6m, một tên lính ngụy quần áo và khắp người đều đỏ au, mái tóc quăn bù xù, cái mặt xám ngoét đang nằm chổng vó lên trời.
 
        Hắn chộp vội khẩu AR15 trên bụng và siết hết cả băng đạn về phía hai chúng tôi. Vì quá bất ngờ chúng tôi không kịp có phản ứng gì, cũng không kịp nằm tránh đạn. Rất may là tên lính cũng bị bất ngờ, ngã ngửa và vì quá sợ hãi nên loạt đạn của hắn đã bay hết lên trời.
 
        Sau khi siết hết băng đạn tên lính ngụy bỏ chạy. Chúng tôi thoát khỏi đường mòn đi về hướng bờ suối. Cả tôi và anh Dân đều hú hồn hú vía vì đã thoát được lưỡi hái của tử thần.
 
        Chúng tôi lần về đơn vị, lúc này Tường mới thuật lại tình hình và đưa ra phán đoán của mình.
 
        Sau khi dẫn tổ đi, tôi định theo đường mòn lên thẳng đỉnh đồi, nhưng lại nghĩ ở đầu dốc dễ bị địch phục mìn nên tôi bỏ đường mòn, cắt rừng mà tiến. Khi phát hiện mình đã đi gần đường mòn trở lại, tôi thận trọng quan sát kỹ rồi mới dám đi trên đường mòn.
 
        Đi được một đoạn, tôi phát hiện có dấu giày nên đi chậm lại để quan sát (hồi đó bộ đội ta không đi giày mà chỉ dùng dép cao su). Tiến thêm một đoạn nữa tôi thấy có tiếng người nói chuyện giọng Nam bộ.
 
        Biết là đã gặp địch, tôi chỉ kịp phẩy nhẹ tay báo hiệu về phía sau. Vừa kịp ngồi xuống, mở khoá an toàn súng thì tôi đã thấy hai thằng lính ngụy ngay trước mặt. Tôi nhằm tên đi đầu bóp cò. Tên lính vừa đổ xuống thì thằng thứ hai cũng vừa tới, tôi làm tiếp loạt thứ hai rồi hô anh em rút.
 
        Tôi dự đoán hai tên bị bắn này đi thay gác, còn tên lính gác khi nghe tiếng động quay lại thì gặp ngay toán Việt Cộng chạy đến. Hắn hoảng quá nên té ngửa ra, nhưng hắn cũng đã kịp xả một loạt đạn rồi mới bỏ chạy. Như vậy là tổ bám địch của ta đã đi vào khoảng giữa vị trí trú quân và vọng gác của địch.
 
        Sau khi Tường trở về tiểu đoàn báo cáo, đại đội chúng tôi cử một tổ kiểm tra lại. Đúng như Tường dự đoán, tổ kiểm tra đã phát hiện vị trí đóng quân của địch và đã đếm được hơn 150 công sự chiến đấu. Sau khi súng nổ, chúng đã vội vã rút lui.
 
        Nếu hôm ấy Tường không thận trọng, tỉnh táo để kịp phát hiện địch thì chắc chắn chúng tôi khó tránh khỏi thương vong. Chiều ấy quả đồi bị pháo địch bắn tới tấp. Ngay trong đêm đại đội chúng tôi được lệnh rút trở về Phẫu Ông Hoạch.

        Trời đã về chiều nên chẳng có xe nào chạy cùng hướng với chúng tôi, chỉ thỉnh thoảng mới gặp một chiếc xe chạy ngược trở ra. Không đầy 10 phút sau chúng tôi đã chìm vào những âm thanh và màu sắc của rừng tự nhiên.

        Mặc dù đã vào thu mà ở đây ve sầu vẫn gióng lên bài ca muôn thủa làm cho cảnh rừng chiều bớt đìu hiu. Cùng với tiếng ve là tiếng côn trùng làm thành một bản hợp ca hoang dã. ánh nắng yếu ớt làm cho cây lá xẫm hơn. Rừng cây rợp bóng không cho một tia nắng nào bén tới mặt đường.

        Càng vào sâu trong rừng chúng tôi càng cảm thấy khoan khoái dễ chịu, như đã trút hết mọi lo toan của cuộc sống thường nhật để thả hồn mình về miền cổ tích hoang sơ. Quãng đường gần 20 km, vắng vẻ mà chúng tôi đi hết hơn 1 tiếng đồng hồ.

        Chúng tôi trở ra khi trời đã tối. Trước khi lên xe, tôi còn kịp chụp một kiểu ảnh về hoa dâm bụt trắng nơi đây.

        Sau một ngày rong ruổi đường trường, bây giờ mới về khách sạn nghỉ, vậy mà chị Tuyết vẫn đề nghị tôi đọc cho mọi người cùng nghe bài báo: “Bùi Khắc Tường – Giờ này anh về đâu?”.

        Tôi xuê xoa: “Bài này cả nhà đọc nhiều lần rồi, tôi xin đọc bài khác để mọi người nghe”.

        Chị Tuyết lại đề nghị: “Đúng là chúng em đã đọc nhiều lần rồi, nhưng chúng em muốn được nghe chính tác giả đọc để cảm nhận được hết tinh thần của bài viết”.

        Với một lời đề nghị như vậy, tôi không thể từ chối. Chiêu một ngụm nước chè tôi bắt đầu đọc:

       "Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?

       Nhiều năm trôi qua, một con người tràn đầy nghị lực, yêu thương và lãng mạn vẫn sống trong ký ức của những người đồng đội một thời chia bùi sẻ ngọt cùng anh. Anh đã hy sinh khi đang độ thanh xuân đầy mơ ước. Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?

        Năm 1969, Bùi Khắc Tường rời thôn Hồ Nam, xã Tân Dân, Tĩnh Gia, Thanh Hoá để nhập học khoa Sinh trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Gia đình đặt rất nhiều hy vọng vào sự học hành và thành đạt của anh.

        Đất nước có chiến tranh việc học cũng muôn vàn gian khó. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội sơ tán tận Đại Từ Thái Nguyên. Việc đi lại tàu xe là trở ngại đầu tiên đối với một chàng trai xứ Thanh mới lớn.

        Ở nơi sơ tán thiếu thốn mọi thứ: Giáo trình thiếu, giấy mực thiếu, đồ dùng thí nghiệm thiếu, thậm chí bữa ăn cũng thường xuyên thiếu. Chỉ có một thứ không thể thiếu là quyết tâm dạy và học của cả thầy và trò.

        Các thầy từ nước ngoài về phải quen ngay với sự thiếu thốn. Các sinh viên mới, phải quen ngay với phương pháp học tập và hoàn cảnh mới. Tất cả phải vượt qua mọi khó khăn để học cho ngày mai xây dựng đất nước.

        Chỉ một năm học mà hai lần di chuyển. Từ Thái Nguyên về Đông Anh, rồi về Thượng Đình, Hà Nội.

        Năm thứ hai qua đi, đến giữa năm thứ ba (tháng 5 năm 1972) Mỹ ném bom trở lại miền Bắc, trường lại sơ tán về Hà Tây rồi Hà Bắc. ở nơi sơ tán, Tường có lệnh gọi nhập ngũ.

        Biết hoàn cảnh gia đình anh, nhiều bạn bè và cả thầy chủ nhiệm đều khuyên anh nên làm đơn xin hoãn. “Trước sau rồi cũng lên đường, có lệnh là đi, chẳng dùng dằng làm gì” – Anh chỉ cười mà nói.

        Từ suy nghĩ ấy, anh không hề vướng bận khi lên đường. Cũng từ suy nghĩ ấy, anh đã trở thành đồng đội của chúng tôi.

        Tuy cùng học một trường, nhưng tôi và Tường lại ở hai khoa khác nhau. Tường học khoa Sinh còn tôi là sinh viên khoa Địa. Anh cuối năm thứ ba còn tôi cuối năm thứ hai. Chúng tôi chỉ biết nhau khi được biên chế về cùng một tiểu đội.

        Mới hai mươi mà nhìn bề ngoài Tường có vẻ già dặn, khuôn mặt xương gầy, khắc khổ, nước da bánh mật điển hình của miền quê Thanh Hoá. Anh hơi gù, dáng đi hơi lao về phía trước. Anh có đôi tay săn chắc của người trải nhiều xốc vác. Tuy sàn sàn như nhau nhưng về sức vóc anh mạnh mẽ hơn tôi rất nhiều.

        Ở bộ đội chúng tôi ít bị cái đói dày vò hơn những ngày ở trường. Nhưng cái sự ăn cũng vẫn vô cùng cơ cực. Sáng sáng, mỗi chúng tôi được một bát ngô nấu dở cơm, dở cháo.

        Tôi bỏ vào miệng trệu trạo nhai từng miếng rất khó nhọc còn Tường ăn rất ngon lành, đôi khi anh còn động viên tôi: Cứ nhai mạnh mẽ lên, nhai kỹ vào sẽ thấy ngô rất ngọt, ăn ngô nhiều da sẽ hồng hào đẹp lắm đấy. Cứ cố gắng như thế tôi cũng đưa được hết bát ngô vào bụng.

        Ngày ấy chúng tôi ăn để lấy sức mà tập, mà rèn luyện chứ đâu phải để thưởng thức. Chịu đựng khó khăn ngay từ khi là sinh viên nên chúng tôi cũng sớm quen với những gian khổ của người chiến sỹ.

        Ba tháng huấn luyện tân binh. Ba tháng để những chàng sinh viên trở thành người lính thực thụ. Chúng tôi được trang bị những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm cần thiết để bước vào chiến đấu. Ban ngày là các bài học ngoài thao trường: Lăn, lê, bò, bắn súng, ném lựu đạn...

        Tối đến chúng tôi lại mỗi người một sọt đá trên vai tập hành quân xa mang vác nặng. Khoảng chín, mười giờ đêm mới được nghỉ. Khi ấy đôi chân đã mỏi nhừ và đôi vai đau rát. Vậy mà đâu đã được ngủ yên. Trong đêm, mỗi người còn phải đảm nhiệm một ca gác.

        5h30 sáng hôm sau lại vùng dậy sau tiếng còi báo thức và một ngày mới lại bắt đầu với các công việc cứ kế tiếp nhau theo một vòng tròn khép kín.
 
        Trong những ngày vất vả ấy tôi thấy Tường vẫn vui. Sọt đá nặng trên vai, mỗi bước đi người cứ đổ về phía trước mà miệng anh vẫn hát. Thấy tôi ủ ê, anh lại đi gần bên tôi mà thủ thỉ những chuyện vui nho nhỏ. Tôi thấy Tường và cả tiểu đội ai cũng quan tâm giúp đỡ tôi. Chính sự tận tình ấy đã thúc đẩy tôi phải cố gắng để theo kịp anh em.

        Sau thời gian huấn luyện, chúng tôi có 10 ngày nghỉ phép về thăm gia đình. Những người ở gần như chúng tôi còn ở nhà với mẹ được một tuần. Tường và anh em khu bốn chỉ có thể ở nhà được 5 ngày.

        Ngày trả phép lên Hà Nội, tôi đã thấy Tường có mặt ở đây rồi. Thì ra, anh chỉ ở nhà 3 ngày rồi vội vàng ra Hà Nội. Sau này anh mới nói với tôi cái lý do anh không thể ở nhà lâu: Lo trả đúng phép thì cũng có, nhưng cái chính là mình không muốn phải thấy sự lo lắng suy tư của cha mẹ mình.

        Mãi tận bây giờ khi có gia đình tôi mới hiểu sự suy tư của cha mẹ anh và sự né tránh của anh là có lý.

        Buổi tối trước khi lên đơn vị, Tường, Khải và tôi lững thững đi bộ trong công viên Thống Nhất. Chiều Hà Nội trời se lạnh, ba đứa chúng tôi vòng quanh hồ Bảy Mẫu, tôi chợt nghe Tường khẽ đọc:

                                               “…Xót người tựa cửa hôm mai
                                                Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ
                                                Sân Lai cách mấy nắng mưa
                                                Có khi gốc tử đã vừa người ôm…”

        Tôi bấm Khải lặng lẽ bước theo Tường, để anh thả hồn về quê. ở nơi ấy chắc hẳn cha mẹ đang nhớ anh nhiều lắm. Lặng đi một lúc, Tường lại khe khẽ huýt sáo miệng bài “Ngôi sao ban chiều”.

        Tôi cũng đang nhớ nhà, nhớ mẹ nhưng tôi hiểu nỗi nhớ quê hương trong anh đang trào dâng và tình cảm thiêng liêng ấy thật đáng trân trọng. Sau này khi bước vào chiến đấu, những phút giây này thật là quý hiếm.

        Bình thường Tường luôn tỏ ra là người mạnh mẽ, cứng rắn. Vậy mà trong một chiều đông Hà Nội, bên hồ công viên tâm hồn anh lại rung động mạnh mẽ đến thế. Phải chăng phía sau khuôn mặt khắc khổ, rắn chắc kia là một tâm hồn đầy yêu thương và lãng mạn.

        Đêm ấy chúng tôi cùng nghỉ tại nhà Khải, hôm sau trở lại “Thủ đô tắc kè” (Mai Siu, Hà Bắc) để chuẩn bị hành quân chiến đấu.

        Sáng sớm ngày 3 tháng 1 năm 1973, đơn vị chúng tôi được lệnh lên đường. Từ Mai Siu vượt núi Yên Tử, qua Chí Linh, Khoái Châu về Thường Tín. Từ ga Thường Tín, chúng tôi lên tàu đi Ninh Bình rồi hành quân bằng ôtô đến Nghĩa Đàn.

        Bắt đầu từ đây là những ngày đi bộ triền miên. Những đôi chân học trò của chúng tôi đã qua Nam Đàn, Đức Thọ, Tuyên Hoá, Quảng Trạch, Bố Trạch rồi vượt Trung Lào, Hạ Lào, Đông Bắc Cam Pu Chia để đến với miền Đông Nam Bộ. Bây giờ nghĩ lại đã thấy vã mồ hôi: “Ôi! Tuổi trẻ thời chiến chinh, sao mạnh mẽ thế? ”.

        Trên đường hành quân, chúng tôi có những ngày dài nghỉ ở chân cao nguyên Bôlôven (tỉnh Atôpơ). Một buổi chiều Tường rủ tôi đi săn. Hai thằng có một khẩu súng vì thế tôi chỉ đi theo cho có bạn mà thôi.

        Bấy giờ đang mùa khô, chúng tôi đi theo một con suối cạn. Đang đi thì gặp một đàn gà mẹ con. Đàn gà con như những quả bóng bàn, lông vàng ươm, chạy táo tác. Gà mẹ cứ lồng lộn
quanh đám gà con. Bắt, đánh hoặc bắn con gà mẹ hẳn là không khó. Thế nhưng Tường bảo tôi:
Thôi, đi thôi! Để cho nó nuôi con! Tôi chưa hiểu sao đi săn thấy mồi mà ông này lại bỏ đi. Tường lại giục nên tôi cũng phải nghe.

        Đi một đoạn nữa chúng tôi lại gặp một con nai. Chưa kịp phát hiện thì nó đã chạy rồi. Nghe tiếng động thì chỉ thấy bóng nó vụt biến mất. Đi đã khá xa chúng tôi quay lại. Đến một nhánh suối cạn cây cối tươi tốt, Tường bảo tôi ngồi đợi, rồi một mình đi ngược khe về phía đỉnh đồi. Tôi ngồi nhìn bóng tối đang từ từ xuống. Một mình trước cánh rừng chiều mênh mông, tôi có cảm giác buồn cô quạnh.

        Đoàng! Đoàng! Hai tiếng nổ đột ngột vang lên phá tan sự tĩnh lặng của khu rừng. Tôi nhằm hướng Tường vừa đi, chạy thục mạng. Vừa chạy, tôi vừa lắng nghe. Được khoảng 500m tôi đã nghe Tường vừa gọi tôi vừa gọi bố tôi. Tôi cứ nhằm hướng có tiếng của Tường mà lao tới, chưa biết có chuyện gì xẩy ra.
 
        Một lúc sau tôi đã thấy Tường mặt đỏ gay, đang chặt một cành cây làm đòn gánh. Thấy tôi Tường mừng rỡ: Nhanh lên giúp tao, hai con, to lắm. Tôi vội chạy lên đã thấy hai con nhím to kềnh càng Tường đã trói gọn gàng.
 
        Bóng tối buông xuống nhanh dần. Tôi và Tường vội vã khiêng hai con nhím về. Bữa cơm tối hôm ấy chúng tôi rất ngon miệng và vui vẻ vì cả đơn vị cùng được sẻ chia hương vị lạ của rừng Trường Sơn.

        Trước khi đi ngủ, Tường nằm chung võng với tôi thủ thỉ trò chuyện, lúng búng mãi hắn tỏ ý xin lỗi vì khi chiều đã gọi bố tôi. Quả thực tôi đâu có giận Tường bởi tôi hiểu rằng vì quá vui mà hắn gọi bố tôi cho oai vậy thôi chứ lúc giận, lúc tranh luận gay gắt chúng tôi cũng không bao giờ nặng lời với nhau.

        Hơn nữa chúng tôi đôi khi cũng gọi nhau bằng tên bố để nhớ. Chính cái cách gọi vô lễ này khiến chúng tôi ghi nhớ hết tên cha mẹ và địa chỉ gia đình của nhau. Trước khi về võng của mình, Tường còn ghé miệng cắn một miếng thật đau vào má tôi. Thật là tức mà cũng thật là thương!

        Sau những ngày hành quân qua Stung Cheng, Crachê, chúng tôi nghỉ khá lâu ở một cánh rừng thuộc tỉnh Kông Pông Chàm (Cam Pu Chia). ở đây chúng tôi học tập chính trị và thay nhau đi lấy măng, rau rừng để cải thiện bữa ăn.

        Mỗi lần đi, Tường lại kéo tôi đi cùng và cứ mỗi lần như thế anh lại có dịp tỷ tê với tôi những câu chuyện của riêng mình. Qua những câu chuyện ấy tôi biết anh đã có cảm tình sâu sắc với một người bạn gái tên Phương.

        Anh thường khẽ hát bài “Ngôi sao ban chiều” mỗi khi nhớ về người con gái tên Phương ấy. Không hiểu nơi hậu phương xa xôi Phương có nhớ Tường của tôi không?
 
        Phương ơi! Tôi chưa một lần gặp bạn, chưa biết bạn nghĩ gì về Tường, nhưng tôi biết chắc một điều là Tường rất yêu bạn. Trong con mắt của bạn tôi, Phương là một người con gái xinh đẹp dịu hiền. Trong trái tim yêu thương của bạn tôi luôn có hình bóng Phương.

        Phương ơi! Chắc bạn không thể biết rằng vì là trai thời chiến nên Tường của tôi chưa một lần thổ lộ tình cảm của mình với Phương. Cả tôi và Phương đều không thể ngờ rằng những điều thầm kín ấy, Tường không bao giờ còn có dịp thổ lộ cùng Phương nữa.
 
        Mặc dù chưa nặng lòng cùng ai, vậy mà mỗi lần Tường hát: Em thân yêu nơi xa, em có biết chăng? Năm xưa đôi ta chung lời hẹn ước. Bấy lâu nay tim anh vẫn nhắc tới em. Như ngôi sao hôm đêm ngày mong chờ. Gợi lòng ta thương nhớ, nhớ người yêu ở nơi xa… tôi lại nao nao buồn.

        Trong những ngày còn trên đất bạn, trước khi về đơn vị chiến đấu, ấn tượng sâu sắc nhất của tôi về Tường là anh thường hát bài “Giờ này anh về đâu?”. Anh hát nhiều tới mức tôi không có ý định học cũng phải thuộc để khi hứng lên có thể ư ử cùng anh.
 
        Cũng trong những ngày này, tôi biết rằng trước lúc Tường nhập ngũ gia đình anh đã có ba liệt sĩ (hai anh trai và một chị dâu đã anh dũng hy sinh), vậy mà anh đã không xin hoãn lệnh lên đường. Những ngày nghỉ phép anh trả phép sớm hơn vì cứ mỗi lần thoáng thấy nét lo âu trong mắt cha, mắt mẹ lòng anh lại se lại. Thương cha, thương mẹ vô cùng!

        Những ngày tiếp theo chúng tôi hành quân về Tân Biên (Tây Ninh), rồi tới Quảng Đức bổ sung cho tiểu đoàn 9 trung đoàn 271. Tường về trinh sát tiểu đoàn, còn tôi về đại đội 1.

        Trên đường chiến đấu đôi khi chúng tôi vẫn gặp nhau, thậm chí có lần còn chiến đấu bên nhau. Tháng 6 năm 1974, tôi bị sốt rét phải về điều trị tại bệnh xá trung đoàn.

        Ngày trở lại đơn vị tôi mới biết: Trong một lần đi trinh sát bị địch phục kích, Tường đã anh dũng hy sinh. Tường ơi! “Giờ này anh về đâu? Hỡi người bạn cũ cùng binh đoàn…” Tôi hát và khóc. Khóc và nhớ thương anh vô hạn.

        Sau ngày chiến thắng, trở về trường Đại học Tổng hợp, mỗi chiều đứng trên sân thượng nhìn về phương Nam, tôi lại nhớ Tường.
 
        Khi chiều buông chỉ có một mình, tôi lại khẽ hát bài ngày xưa Tường vẫn hát: Giờ này anh về đâu?… Tôi bồi hồi một mình lặng ngắm hoàng hôn về. Bên cửa nhìn xa vời tận tít tầng mây, lòng tôi bao ngày mơ. Gió chiều nhẹ đưa bạn tôi về, tới miền quê nhà,cùng sống vui êm đềm.
Hơn ba mươi năm đã qua, cuộc sống đã có nhiều đổi thay, nhưng chưa khi nào tôi nguôi nhớ về Bùi Khắc Tường, một người có bề ngoài khắc khổ mà tâm hồn yêu thương rộng mở. Anh đã để lại trong tôi ấn tượng quá sâu sắc về một con người quả cảm luôn đón nhận thử thách mà không đòi hỏi một sự ưu tiên nào.
 
        Cuộc đời thanh xuân của anh mãi xứng danh anh bộ đội Cụ Hồ. Nhớ anh, chúng tôi lại hát tiếp bài anh hát ngày nào: Giờ này anh về đâu?!".
---------------------
        Đây là phần anh Hoàng Liêm (tác giả) đọc lại bài báo: “Bùi Khắc Tường – Giờ này anh về đâu?” của mình (đã đăng trên website Đảng cộng sản Việt Nam) theo yêu cầu của chị Tuyết vào chiều 1/9/2008 sau khi đi chơi ở rừng Cúc Phương về tới khách sạn (xin xem lại #71 và #73).
          

        Trong lúc đọc lại bài báo đã in về Tường, tôi thấy mỗi lúc lại có thêm người đến, họ cứ lặng lẽ tìm chỗ ngồi. Khi kết thúc bài báo, đã có tới hơn 10 người mới vào phòng. Vậy là những người ở hai phòng bên nghe tôi đọc đã lặng lẽ vào cùng nghe.
 
        Tôi ngừng đọc, sau khi hết câu: “Nhớ anh chúng tôi lại hát tiếp bài anh hát ngày nào: Giờ này anh về đâu?!”, một cô gái hỏi tôi:

        - Bác ơi! Bác có bản nào nữa không? Bác cho cháu xin một bản. Nghe bác đọc chúng cháu rất cảm động.
 
        Tôi đưa luôn bài báo cho cô gái, cô cười rất tươi:

        - Cháu cảm ơn bác.

        - Không phải đâu. Chính bác phải cảm ơn cháu vì cháu đã quan tâm đến bài viết của bác.

        - Thế đây là bài viết của bác sao? Bác viết rất mộc mạc mà xúc động. Chúng cháu rất muốn đọc những câu chuyện chiến đấu như thế này. Một lần nữa cháu cảm ơn bác!
 
        Tôi chẳng biết nói sao nữa. Ngày nay, các bạn trẻ đang được tiếp cận với các khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại. Họ có thể đến với rất nhiều loại hình nghệ thuật, âm nhạc. Họ có thể đọc rất nhiều các loại xuất bản phẩm in và trên mạng.
 
        Vậy mà họ vẫn quan tâm tới các câu chuyện nói về chiến tranh, về nỗi đau thương, mất mát và sự hy sinh to lớn của toàn dân vì tương lai hòa bình của đất nước.
 
        Tôi cảm thấy vui hơn khi các bạn thanh niên ngày nay đã rất xa với thời chiến chinh của chúng tôi vẫn quan tâm đến truyền thống vẻ vang của những người đi trước.

        Sau khi xác định được vị trí và bia mộ của liệt sĩ Bùi Khắc Tường tại nghĩa trang Bù Đăng, tỉnh Bình Phước, các anh Tiềm, Tân, Thành… cùng toàn thể gia đình đều quyết tâm tìm mộ của anh Khới và anh Kiêm.
 
        Các thông tin có được về nơi yên nghỉ của các anh đều rất mong manh. Anh Khới trước khi đi chiến trường C thuộc biên chế của quân khu bốn vì vậy nhiều khả năng anh đã được quy tập về địa bàn quân khu.
 
        Anh Kiêm tham gia chiến đấu và hy sinh tại chiến trường Tây Nguyên. Nhưng anh hy sinh cụ thể ở vị trí nào? Hiện nay anh đã được đưa về đâu? thì chưa biết. Vì vậy muốn tìm nơi yên nghỉ của các anh thật khó trăm bề.
 
        Vì bận công tác nhà trường nên tôi không thể tham gia vào công việc tìm kiếm của các anh, các chị. Tuy vậy tôi vẫn quan tâm theo dõi. Tôi rất cảm động về những việc làm cao đẹp đầy nghĩa tình và thể hiện sâu sắc truyền thống văn hóa dân tộc Việt của các anh, các chị.
 Với mối quan tâm và tình cảm đó, chiều chủ nhật ngày 15 tháng 11 năm 2008, tôi đến thăm anh Thành chị Tuyết tại ngôi nhà của Ngân hàng Đầu tư và phát triển Bắc Hà Nội trên đường Nguyễn Văn Cừ.
 
        Tôi đã dành cả buổi chiều để được nghe câu chuyện gia đình anh Thành và các anh các chị dày công đi tìm mộ liệt sĩ. Câu chuyện được chị Tuyết,  người tận tụy với các chuyến đi kể lại.
 
        Vì đã có hẹn trước nên sau một tuần trà chị Tuyết bắt đầu câu chuyện bằng việc kể cho tôi nghe về chuyến đi các nghĩa trang liệt sĩ ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh.
 
        Chuyến đi đã khiến chị có ấn tượng rất sâu sắc về cái giá mà dân tộc mình đã phải trả cho cuộc sống hòa bình hôm nay.
 
        Kết quả của các chuyến đi đã cho anh chị nhận định: Anh Khới nhiều khả năng đã bị mất tên nên mộ anh trở thành mộ liệt sĩ vô danh. Sau nhiều lần đi, anh Thành chợt nhớ đến Phan Thị Bích Hằng – người được nói đến như một phụ nữ có khả năng nói chuyện với người âm, một nhà ngoại cảm.
 
        Trong những lần về công tác tại trường Đại học Quản trị Kinh doanh và Công nghệ, anh Thành đã kể cho Bích Hằng nghe về hoàn cảnh gia đình mình.
 
        Cảm động trước sự hy sinh to lớn của gia đình, Phan Thị Bích Hằng đã hứa sẵn sàng giúp đỡ khi anh Thành và gia đình anh có yêu cầu. Âu đây cũng là một cách tiếp cận với thông tin tìm kiếm các anh.
 
        Sau những chuyến đi bất thành, đại gia đình  anh Thành nhất trí nhờ đến Phan Thị Bích Hằng.
 
        Đến đây chị Tuyết bắt đầu chậm rãi kể từng sự kiện nhỏ trong việc tìm kiếm theo sự hướng dẫn của nhà ngoại cảm Phan Thị Bích Hằng.

        Đi tìm anh Khới

        10 ngày sau khi anh Thành đưa ảnh của anh Khới cho Phan Thị Bích Hằng, cô cho biết:

        - Mộ của bác Khới, hiện đã được quy tập về nghĩa trang Nam Ngạn, Hàm Rồng. Đó là ngôi mộ số 150 lô 2D, trên mộ ghi L.S vô danh.
 
        Khi đọc dòng thông tin này, tôi và anh Thành rất sửng sốt vì vị trí mộ nằm ngoài sự phỏng đoán của gia đình. Anh Khới chiến đấu hy sinh tại Lào nên mộ sẽ nằm đâu đó bên biên giới Việt - Lào hoặc nếu được qui tập cũng sẽ ở nghĩa trang quân tình nguyện Việt Nam ở Anh Sơn, Nghệ An.

   Tuy phân vân nhưng vợ chồng chúng tôi cũng bàn bạc và quyết định lên đường tìm mộ anh vào hai ngày nghỉ cuối tuần.
 
        Chúng tôi thông báo cho anh Tân là chúng tôi sẽ lên đường về quê vào cuối giờ chiều thứ sáu (11/04/2008) để sáng sớm hôm sau cả gia đình sẽ có mặt tại nghĩa trang Hàm Rồng – Thanh Hoá.
 
        Tôi bàn với chị Yến về việc sắp lễ thắp hương ngoài nghĩa trang. Tôi không quên dặn chị chuẩn bị trứng gà và mấy đôi đũa tre. Chúng tôi sẽ áp dụng phép thử tâm linh theo hướng dẫn của Bích Hằng.

        Vượt qua chặng đường dài gần 200km từ Hà Nội về Tĩnh Gia - Thanh Hoá, gần tám giờ tối chúng tôi mới về đến nhà. Sau bữa ăn, cả gia đình họp mặt bàn kế hoạch ngày mai sẽ ra nghĩa trang Hàm Rồng.
 
        Ai cũng nóng lòng mong cho chóng sáng để lên đường. Trong nhà chỉ có anh Tân là còn phân vân có vẻ không tin về phương pháp tìm mộ này. Buổi tối anh nói để mọi người đi trước xem thế nào. Thế nhưng, sáng sớm hôm sau anh cũng quyết định sẽ đi cùng mọi người đến nghĩa trang.

   Đũa tre và trứng gà gia đình đều có sẵn nên chúng tôi không phải lo nhiều cho việc thực hiện phép thử tâm linh. Trước khi ra khỏi nhà, anh Tân và chị Yến còn cẩn thận thắp hương khấn xin tổ tiên, bố mẹ và các anh chị liệt sĩ phù hộ để gia đình tìm được mộ anh Khới.

   8h00 ngày 12 tháng 4 năm 2008, chúng tôi lên đường, ngược về hướng Bắc qua thành phố Thanh Hoá. Trên đường đi chúng tôi không quên dừng lại mua hoa tươi vào thắp hương anh.
 
        Nhờ có sự chỉ dẫn của bạn thân cô Mười làm công an thành phố mà chúng tôi nhanh chóng đến được nghĩa trang Hàm Rồng. 9h00, cả gia đình tụ họp đông đủ và vào nghĩa trang với tâm trạng rất bồn chồn. Nét mặt ai cũng căng thẳng, vừa lo lắng vừa hy vọng.
 
        Sau khi nghe anh Tân đại diện cho gia đình trình bày nguyện vọng được vào nghĩa trang tìm mộ theo chỉ dẫn của nhà ngoại cảm Phan Thị Bích Hằng, anh Chúng - Quản trang, rất nhiệt tình giới thiệu sơ đồ bố trí tại nghĩa trang và hướng dẫn gia đình cách tìm vị trí ngôi mộ.

   Được phép của quản trang, mọi người lặng lẽ đi về hướng dự kiến có ngôi mộ. Dường như có sự chỉ dẫn tâm linh nào đó, tất cả dừng bước trước ngôi mộ số 150 có ghi dòng chữ:


        Có một chi tiết chưa hoàn toàn trùng khớp với thông tin của chị Bích Hằng, nghĩa trang không có lô số 2D mà chỉ đánh số theo A,B,C. Mọi người đều trong tâm trạng phân vân không biết đây có chính xác là mộ anh Khới không?
 
        Anh Thành gọi điện trao đổi với Bích Hằng. Vì anh Thành đã thông báo từ hôm trước về chuyến đi tìm mộ của gia đình nên Bích Hằng nghe máy luôn.
 
        Nghe anh Thành mô tả về vị trí ngôi mộ, Bích Hằng khẳng định đó là mộ anh Khới.

        - Vậy làm thế nào để anh em nhận nhau?

        - Anh cứ tính tuổi bác ấy bao nhiêu thì thắp bấy nhiêu nén hương. Em cũng sẽ thắp hương ở nhà để mời bác ấy lên gặp gia đình.
 
        73 nén hương đã được thắp lên cho người anh cả của gia đình. Tôi và chị Yến vội lấy trứng đũa ra.
 
        Mọi người đề nghị anh Tân thay mặt gia đình cắm một chiếc đũa trước mộ và đặt ngang quả trứng lên. Bàn tay run run của anh Tân đặt hai lần quả trứng vẫn không sao đậu được trên đũa. Anh có vẻ thất vọng, và sự nghi ngờ của anh lại có dịp tăng thêm.

        Anh Thành vào đặt, trứng cũng không đậu trên đũa. Mọi người nhìn nhau lo lắng. Anh Thành bấm máy liên lạc với Bích Hằng.

        - Hằng ơi! Sao gia đình anh thử trứng đũa mà không đậu?
 
        - Anh cứ bình tĩnh, em đã thắp hương mời, bác ấy sắp lên rồi đấy. Vì lâu ngày mọi người mới đi tìm nên bác ấy còn giận các anh các chị đấy.
 
        - Thế bây giờ phải làm gì?
 
        - Gia đình cứ chuyện trò với bác ấy đi, khi nào nhìn thấy một con nhện là bác ấy lên đấy.
 
        Mọi người quan sát trên mộ nhưng không nhìn thấy con nhện nào cả. Mấy anh chị em quì sụp trước mộ khấn vái. Trong khi chờ đợi, anh Thành tiến sát đến vị trí trung tâm chắp tay kính cẩn khấn rất to, giọng run run xúc động:

        - Hôm nay theo lời chỉ dẫn của nhà ngoại cảm Bích Hằng, các em và các cháu đã đến nghĩa trang này để tìm mộ anh… Trước lúc lâm chung thầy mẹ có dặn lại: “Các con phải tìm bằng được mộ chí, hài cốt các anh để đưa về quê hương bản quán, với ông, bà, tổ tiên… và gia đình… Từ khi anh mất đến nay đã 43 năm, phần thì mải lo công việc, phần thì thiếu thông tin, hôm nay mới có cơ hội đi tìm anh… Anh hãy thứ lỗi cho chúng em… Nếu đúng là Tổ quốc, nhân dân đã đưa anh về đây và đúng là anh của các em ở dưới ngôi mộ này… Anh hãy linh thiêng báo tin hay nhập vào quả trứng, hiện hữu đứng trên đầu đũa để chúng em biết đưa anh về với gia đình tổ tiên…

        Sau lời khấn của anh Thành, không gian như chùng xuống, nặng nề, căng thẳng…

        Trời đổ mưa dày hạt hơn, không gian như tĩnh lặng trước lời cầu khấn chân thành của người em trai. Mọi người ai cũng rưng rưng ngấn lệ nhưng không dám khóc thành tiếng
 
        Giữa lúc mọi người đang sụt sùi thì tiếng chuông điện thoại reo lên.
 
        - Rồi! Bích Hằng gọi lại đây rồi - Anh Thành reo lên và bật loa cho mọi người cùng nghe:   
 
        - Bác ấy lên rồi đấy! Trong đoàn của anh có phụ nữ không? Bác ấy đang đặt tay lên vai cô gái ngồi bên phải anh và hỏi cô này là cô nào?
 
        Mọi người nhận ra chính là cô Mười, cô em út ngồi bên phải anh Thành đang lầm rầm nói chuyện với người dưới mộ. Chị Yến giục:

        - Cô Mười thử đặt trứng lên đũa đi, anh ấy kết cô mà nhập vào trứng đấy.
 
        Với sự thành tâm của người em út chưa hề biết mặt anh trai mình, cô nâng quả trứng trên 2 tay, nhẹ nhàng đặt trên đầu chiếc đũa và cô cất giọng thiết tha:

        - Anh ơi! Nếu đúng là anh Khới - Anh trai của chúng em thì anh hãy nhập vào quả trứng này để chúng em nhận được anh, anh ơi…!
 
        Thật kỳ lạ, khi hai tay cô Mười vừa buông ra, như có nam châm hút lại, quả trứng đứng tăm tắp trên đầu đũa. Mấy anh chị em chúng tôi oà khóc. Cùng lúc, bó hương thắp trên mộ anh cũng bùng cháy mặc dù trời mưa vẫn rơi.
 
        Lúc này mọi người mới để ý nhìn thấy có một con nhện màu vàng đất bò đi bò lại trên dòng chữ “Quân tình nguyện Việt Nam” Chứng kiến sự linh nghiệm đó, đám phụ nữ chúng tôi càng khóc to hơn. Tôi thấy anh Tân và anh Thành hai hàng nước mắt đang lăn dài trên khuôn mặt đã méo đi vì đau xót.
 
        Phải chăng trái tim các anh đang nhói đau, thương cho thân phận người anh trai mình. Anh đã được qui tập về đây gần 20 năm rồi mà chưa một lần được người thân trong gia đình đến hương khói.

        Lúc này trời đã chuyển mây đen báo hiệu sắp có cơn giông lớn. Tôi và chị Yến vội vàng sắp hết các đồ cúng lễ mang theo và bảo các cháu châm thuốc lá mời hết các ngôi mộ xung quanh để các liệt sĩ đang yên nghỉ tại đây cùng chung vui ngày hội ngộ của gia đình chúng tôi.

        Anh Tân, anh Thành vội vào thông báo với các anh quản trang. Họ cũng ra ngay mộ và cùng sững sờ trước hình ảnh đang diễn ra trước mắt. Mọi người còn kinh ngạc hơn khi quan sát quả trứng đứng trên đầu đũa không ở tư thế cân bằng mà còn lệch nghiêng về một bên.

        Chúng tôi xin số điện thoại liên lạc của nghĩa trang và nhờ các anh quản trang theo dõi giúp về tình hình quả trứng rồi lên xe đi ăn cơm vì trời sắp mưa rất to. Ngồi trong quán vừa tranh thủ ăn vừa tránh mưa. Cơn mưa giông rất to, nước dâng lên ngập hết cả đường đi khiến mọi người cùng nghĩ quả trứng sẽ rơi mất thôi.
 
        Gần hai giờ chiều trời đã ngớt mưa, không nén nổi tò mò, anh Thành đề nghị mọi người quay lại nghĩa trang. Tất cả háo hức lên xe quay lại. Xuống xe, mấy cháu thanh niên đi như chạy về phía ngôi mộ.
 
        Tôi, chị Yến, anh Thành và cô Mười đi giữa, anh Tân đi sau cùng dáng bộ rất đau khổ. Chợt nghe một cháu reo lên: “Quả trứng vẫn đứng nguyên”. Mọi người vội đến gần. Tôi không tin vào mắt mình nữa, quả trứng vẫn đứng trên đầu chiếc đũa bất chấp cơn mưa giông sấm chớp ầm ầm vừa rồi.
 
        Không thấy anh Tân đâu, tôi quay lại thấy anh đang đứng cách đó mấy hàng mộ như hoá đá lặng lẽ quan sát mà không dám lại gần, nét mặt thất thần khó tả.

        Lưu luyến bịn rịn trước mộ khá lâu, gia đình chúng tôi mỗi người một tâm trạng. Ai có nguyện vọng gì thì cũng tranh thủ cầu khấn và xin anh phù hộ cho.
 
        Khi lên xe trở về, mọi người hỏi đùa tôi: Sao đã ra xe còn quay lại xin bác thêm điều gì? Có thể tiết lộ bí mật cho mọi người biết được không?.
 
        Tôi cười không nói nhưng trong lòng cảm thấy rất mãn nguyện vì tấm lòng với các anh và sự quyết tâm tham gia trong chiến dịch đi tìm mộ này của tôi cuối cùng cũng đã có kết quả.
 
        Về quê trong tâm trạng phấn khởi, chúng tôi đều ao ước: Giá như tìm được mộ anh Khới khi thầy con sống, chắc thầy sẽ đỡ đau lòng hơn.

        Bữa cơm chiều diễn ra đầm ấm trong gia đình, mọi người vừa ăn vừa nói chuyện vui vẻ về việc lần đầu tiên chứng kiến việc tìm mộ bằng tâm linh.
 
        Riêng anh Tân vẫn im lặng suy tư. Tôi nghĩ anh là người kỹ càng, cẩn thận nên trong đầu anh vẫn đang có điều nghi vấn.
 
        Ăn cơm xong, tôi thấy anh Tân và anh Thành vừa uống nước vừa thì thầm trao đổi với nhau. Sau đó, anh Thành thông báo với mọi người ngày mai sẽ lại tiếp tục tổ chức đi Nghệ An để thực hiện hai việc: Vào Nghĩa trang quốc tế Anh Sơn và đến thăm gia đình chị Lệ người yêu anh Khới (theo thông tin có được từ cuốn nhật ký anh để lại).
 
        Theo kế hoạch, chủ nhật ngày 13/4/2008, anh Tân, vợ chồng tôi, chú Kiên và chú Minh chồng cô Mười sẽ đi Nghệ An. Anh Tân nói với tôi:

        - Vào nghĩa trang Anh Sơn thì thím nên tranh thủ tìm mộ người cậu ruột hy sinh ở biên giới Việt Lào.
 
        Tôi mừng quá, liên lạc với người cậu út ngoài Nam Định để lấy các thông tin về người cậu đã hy sinh năm 1969. Gia đình biết (thông qua đơn vị cũ) cậu tôi đã được qui tập về nghĩa trang Anh Sơn.
 
        Chị Yến đưa tôi mấy quả trứng gà và mấy chiếc đũa để tôi mang đi thử xem có linh nghiệm không.

        Hôm sau mọi người dậy từ 5 giờ sáng để lên đường. Xe chạy một mạch tới nghĩa trang Anh Sơn lúc 9 giờ. Nhìn bên ngoài, bị che khuất bởi các dãy nhà hai bên đường nên không thấy hết được qui mô của nghĩa trang.
 
        Chúng tôi gửi xe và đi vào sâu bên trong. Lòng chúng tôi càng thấy quặn thắt khi nhận ra nghĩa trang quá rộng. Bạt ngàn các ngôi mộ xếp ngay hàng thẳng lối được chia thành các khu và các lô.

        Chúng tôi vào làm việc với Ban Quản lý nghĩa trang. Sau khi nghe anh Tân trình bày nguyện vọng của gia đình, tôi mới rõ mục đích của anh Tân là ngoài việc tạo điều kiện cho tôi tìm mộ người cậu ruột, anh còn muốn kiểm tra một lần nữa xem có thấy tên anh Khới trong danh sách liệt sĩ hy sinh tại Lào ở nghĩa trang Anh Sơn hay không.
 
        Theo anh Tân, nếu tìm thấy tên anh Khới ở nghĩa trang Anh Sơn thì thật là quá may mắn. Còn nếu không thấy thì một lần nữa khẳng định ngôi mộ số 150 nghĩa trang Hàm Rồng đúng là mộ anh.
 
        Một công đôi việc, trong lúc anh Tân, anh Thành tra sổ tìm tên liệt sĩ theo tỉnh Thanh Hoá, tôi mở sổ tìm danh sách liệt sĩ tỉnh Nam Định. Tôi tra đi tra lại vẫn không thấy tên cậu tôi là: Hoàng Duy Châu, quê Nam Định, hy sinh năm 1969.

        Qua thông tin tôi cung cấp về thời gian đơn vị qui tập ngôi mộ cậu tôi là vào năm 1987, người quản trang cho biết, nếu qui tập về nghĩa trang thời gian ấy thì đều là mộ vô danh.

        Sau khi thắp hương ở đài liệt sĩ cho tất cả những người đã vì nước hy sinh, tôi nhờ anh quản trang dẫn ra khu mộ vô danh qui tập vào năm 1987. Khu mộ này có hai lô, mỗi lô có đến hàng trăm ngôi mộ mà hầu hết là vô danh.
 
        Dựa vào thông tin mà một nhà ngoại cảm đã cung cấp, tôi đi tìm ngôi mộ số 9 hàng thứ 10 để thắp hương. Lúc này anh Tân, anh Thành đã tra sổ xong và thông báo không tìm thấy tên anh Khới trong danh sách liệt sĩ có tên tại nghĩa trang Anh Sơn. Điều này cũng đồng nghĩa với việc ngôi mộ số 150 ngoài Hàm Rồng được coi chính xác là ngôi mộ của anh Khới, giải toả nỗi băn khoăn của gia đình chúng tôi.

        Anh Tân, anh Thành động viên tôi thắp hương khấn và đặt trứng đũa mời cậu tôi lên. Tôi khấn và đặt trứng mấy lần đều không đậu. Tôi đã làm như thế ở cả 2 khu đều không được.
Tôi gọi điện ra ngoài Hà Nội thì các dì tôi cho biết: Nếu muốn thử trứng đũa thì người đặt trứng phải là cùng huyết thống (bố mẹ hoặc anh em ruột) hoặc phải là vợ chồng. Tôi là cháu gọi bằng cậu nên sẽ không có linh ứng.
 
        Buồn vì không tìm được mộ cậu, song tôi cũng cảm thấy yên tâm vì dù sao cậu tôi cũng đã được qui tập về Tổ quốc, được yên nghỉ trên mảnh đất Việt Nam thân yêu. Tôi thầm hứa sẽ quay lại đây cùng gia đình khi chúng tôi có thông tin chi tiết hơn về ngôi mộ của cậu.
 
        Rời nghĩa trang khi trời gần trưa, chúng tôi tiếp tục đi Nam Thanh – Nam Đàn để tìm về gia đình chị Lệ theo tên những địa danh có trong cuốn nhật ký anh Khới để lại.

        Trời nắng đẹp, phong cảnh non nước vùng quê hương Bác giống như bức tranh mà tôi còn nhớ trong một câu thơ: Đường vô xứ Nghệ quanh quanh…, xe chạy qua những cánh đồng lúa đang vào mùa gặt, những cây cầu nho nhỏ chỉ đủ cho chiếc xe con lách qua.

        Theo chỉ dẫn khá tỷ mỷ của chị cán bộ phụ nữ xã chúng tôi đã tìm được đến gia đình chị Chìu. Chị Chìu nay đã 80 tuổi. Chị cho biết chị Lệ lấy chồng và ở quê chồng tại xã Nam Hưng. Năm nay chị Lệ cũng đã 70 tuổi rồi. Thật không may, dịp này chị Lệ không có nhà vì đang đi trông cháu ngoại ở Kỳ Sơn.

        Chúng tôi hỏi thăm chị Chìu về anh Khới thì chị Chìu nhớ và nói ngay: Anh Khới đàn hay lắm. Chồng chị Chìu còn nói thêm: Anh ấy còn giỏi cả tiếng Anh nữa. Ngày xưa đóng quân ở đây anh ấy có dạy văn hoá cho bộ đội.

        Sau khi xin địa chỉ và số điện thoại gia đình nhà chị Lệ, chúng tôi hẹn sẽ quay lại khi chị Lệ đi trông cháu trở về.

        Chúng tôi rời Nghệ An về Thanh Hoá ngay trong chiều hôm đó, trên đường đi mọi người vẫn không ngừng bàn tán sôi nổi về mối tình đẹp của anh chị và mong sớm được quay lại gặp chị để tìm hiểu thêm về đời sống tình cảm của anh trong quãng thời gian trước khi anh sang Lào.
Hôm sau, trên đường đi về Hà Nội chúng tôi lại rẽ vào nghĩa trang Hàm Rồng. Thật kỳ lạ, quả trứng vẫn đứng yên trên đầu đũa sau hơn 3 ngày.

        Không còn cách nào khác là nhờ các anh quản trang trông nom và hàng ngày ra mộ thắp hương, chúng tôi quay trở về với tâm trạng vừa vui vừa lo lắng: Vui vì đã tìm được mộ anh, song lo lắng là có nên đặt bia mộ cho anh hay đưa phần mộ anh về nghĩa trang của gia đình.

        Một sự thật mà khi nói ra có lẽ ít người tin: Quả trứng vẫn đứng im trên đầu đũa tới 12 ngày cho đến khi gia đình tôi quyết định nhờ các anh quản trang đặt bia mộ cho anh.
Vậy là sau hơn 40 năm hy sinh vì Tổ quốc, anh Khới đã được trả lại tên mình trên mộ.

        Đi tìm mộ anh Kiêm

        Sau khi đã xác định được mộ anh Khới, gia đình chúng tôi quyết tâm sẽ tìm mộ anh Bùi Khắc Kiêm.

        Anh Tân đã mở chiến dịch gọi điện hỏi thăm một số người là đồng đội cùng với đơn vị anh Kiêm. Thế nhưng vẫn không nhận được thông tin nào chi tiết để có thể xác định nơi chôn cất khi anh hy sinh.
 
        Tôi và anh Thành vẫn trông chờ vào sự tìm kiếm của nhà ngoại cảm Bích Hằng (ảnh và thông tin chi tiết về anh Kiêm vợ chồng tôi đã đưa cho Bích Hằng ngay sau khi tìm được mộ anh Khới khoảng một tuần).

        Vào chiều ngày 15 tháng 5, đang ở cơ quan làm việc, anh Thành gọi điện hẹn tôi hết giờ làm việc sẽ qua cơ quan đón để cùng đến gặp Bích Hằng nhận thông tin về việc tìm mộ anh Kiêm.
 
        Khoảng 18h00, chúng tôi có mặt tại nhà Bích Hằng. Thông tin Bích Hằng cung cấp cũng chỉ vẻn vẹn có mấy dòng: Bác Kiêm nằm ở nghĩa trang mới huyện Krôngbông - Đắc Lắc, mộ vô danh, vị trí đặc biệt, hàng đầu. Anh Thành đã gạch chân chữ “Đặc biệt” và cứ hỏi đi hỏi lại tại sao gọi là “Đặc biệt”. Bích Hằng đã trả lời không thật sự rõ ràng lắm về câu hỏi này!

        Chúng tôi thông báo về quê. Mọi người bàn ngay đến việc sẽ vào Đắc Lắc tìm mộ anh Kiêm. Tôi và anh Thành gọi điện vào Ngân hàng Đầu tư và phát triển Đắc Lắc - Chi nhánh trong hệ thống Ngân hàng Đầu tư và phát triển Việt Nam để hỏi thăm về vị trí cũng như đường đi đến nghĩa trang huyện Krôngbông. Nhận được thông tin hỗ trợ từ anh Mạnh, Giám đốc chi nhánh hứa sẽ cử người dẫn đường khi gia đình vào Đắc Lắc. Chúng tôi vô cùng phấn khởi và chuẩn bị cho chuyến đi xa rất ý nghĩa này.

        Lần này nhiều người trong gia đình cùng muốn đi. Tuy nhiên do đường xá xa xôi nên phải bàn tính đi bao nhiêu người và đi như thế nào cho phù hợp. Đoàn được chia thành 2 nhóm. Do thời gian có hạn nên vợ chồng tôi sẽ đi bằng máy bay từ Hà Nội vào Đắc Lắc.

        Nhóm còn lại tập trung tại quê Thanh Hoá và đi bằng ô tô từ hôm trước. Đoàn đi ô tô có 4 người gồm: Anh Tiềm (đi từ Hải Phòng tập kết về Thanh Hoá để nhập đoàn), vợ chồng anh Tân, cô Mười. Như vậy tổng cộng có 6 người trong gia đình sẽ tham gia đoàn tìm mộ anh Kiêm.

        Hai tốp đi máy bay và ô tô hẹn gặp nhau tại bến xe Đắc Lắc vào 7h00 sáng ngày 29 tháng 5.

        Ngoài ra chúng tôi còn báo cho 2 cháu con chị Thiêm đang làm ăn sinh sống tại Đắc Lắc về chuyến đi tìm mộ. Các cháu cũng hẹn đón chúng tôi trên đường đi để cùng tham gia.

        Chi nhánh Ngân hàng Đầu tư và phát triển Đắc Lắc đã hỗ trợ rất nhiệt tình cho chúng tôi về phương tiện đi lại và cử người dẫn đường. Xuất phát từ thị xã Buôn Mê Thuột đi Krôngbông, khoảng 9h sáng chúng tôi đã có mặt tại phòng Thương binh xã hội huyện Krôngbông.
 
        Tiếp chúng tôi là một chị cán bộ phòng Thương binh xã hội rất tâm lý và mến khách khiến cả đoàn rất cảm động. Gia đình trình bày lý do và nguyện vọng tìm mộ người anh liệt sĩ đã hy sinh tại khu căn cứ Khuê Ngọc Điền năm 1965 (cách đây 43 năm) và được nhà ngoại cảm Bích Hằng thông tin là đã qui tập vào nghĩa trang của huyện. Chị cán bộ liên lạc ngay với anh Thuỳ - trưởng phòng Thương binh xã hội và đề nghị gia đình chờ ít phút.

        Khoảng 10 phút sau, anh Thuỳ trưởng phòng đã có mặt, mặc dù mắt đang đau phải đeo kính song anh vẫn rất nhiệt tình đưa gia đình chúng tôi ra nghĩa trang.

        Tất cả lên xe đi thêm khoảng 2km nữa thì đến nơi. Nghĩa trang huyện có qui mô nhỏ hơn và cách bố trí cũng khác so với hai nghĩa trang Hàm Rồng và nghĩa trang Anh Sơn. Qua tìm hiểu và khi xác định vị trí ngôi mộ anh Kiêm, chúng tôi đã rõ và tự giải đáp được thắc mắc về 2 từ “đặc biệt” mà Bích Hằng nhắc đi nhắc lại cho chúng tôi khi kể về việc đã gặp và chuyện trò với anh Kiêm: “Ngôi mộ của anh rất đặc biệt và nghĩa trang cũng rất đặc biệt”.

        Vấn đề này lần lượt được lý giải như sau:

        Về sự đặc biệt của nghĩa trang được các anh ở phòng Thương binh xã hội giải thích: Đây là nghĩa trang chôn cất cả liệt sĩ hy sinh từ thời kháng chiến chống pháp và chống Mỹ.

        Sau khi vào nghĩa trang, gia đình chúng tôi rất khó xác định vị trí ngôi mộ theo mô tả của Bích Hằng vì nghĩa trang được bố trí theo chiều ngang. Đài liệt sĩ ở giữa, hướng về ba mặt hai bên cạnh là hai khu mộ liệt sĩ. Phía trước tượng đài là khu đất chờ.

        Nếu đứng chính giữa đài liệt sĩ nhìn sang phía tay trái thì không phải, vì hàng đầu đều là mộ liệt sĩ có danh.

        Anh Thành điện thoại cho Bích Hằng. Nghe anh Thành mô tả vị trí đang tìm kiếm, Bích Hằng nói ngay là không phải, gia đình xác định sai vị trí rồi. Bích Hằng đề nghị tìm sang bên khu đối diện, nghĩa là phải đứng trên đài liệt sĩ nhìn xuống khu mộ thì mộ anh Kiêm là ngôi mộ đầu tiên, hàng đầu bên tay trái.

        Trong khi anh Thành nói chuyện qua điện thoại với Bích Hằng, tôi kéo cô Mười lên đài liệt sĩ thắp hương lần nữa khấn xin các anh phù hộ cho gia đình tôi tìm được mộ anh Kiêm.

        Mọi người di chuyển sang khu mộ bên cạnh và xác định lại vị trí theo đúng mô tả của Bích Hằng thì thấy ngay ngôi mộ đầu tiên phía bên trái mang số 1 và cũng là ngôi mộ duy nhất vô danh trong hàng đầu tiên. Đây đúng là sự “đặc biệt” thứ hai.

        Mọi người mừng rỡ, mang các đồ vật ra để thắp hương khấn vái. Các cháu con chị Thiêm mang hương và thuốc lá thắp hết cho các ngôi mộ xung quanh. Như đã dự định từ trước, chị Yến lại lấy trứng gà và đũa mang từ nhà đi để chuẩn bị thử bằng phương pháp tâm linh.

        Do có kinh nghiệm từ lần tìm mộ anh Khới, lần này mọi người thực hiện các thủ tục không lúng túng mà bài bản hơn. Lần lượt từng người trong gia đình khấn trước mộ để giới thiệu về mình và người được phân công đặt trứng đũa là anh Tiềm. Hai tay anh run run nâng quả trứng đặt trên đầu đũa, anh khóc và khấn rất thành tâm, rõ ràng.

        Khấn xong, anh vừa buông tay ra thì lập tức quả trứng đã đứng yên trên đầu đũa. Tiếng khóc oà lên, mừng mừng tủi tủi, chúng tôi cùng quì sụp trước ngôi mộ mà khóc thương người anh đã hy sinh khi còn quá trẻ.

        Tôi nhìn sang phía anh Thuỳ - trưởng phòng Thương binh xã hội thì thấy anh đang chăm chú quan sát và lấy khăn lau vội nước mắt.
 
        Theo xác nhận của phòng Thương binh xã hội, nghĩa trang này đã quy tập một số liệt sĩ hy sinh từ những năm 60 ở nghĩa trang trong căn cứ Khuê Ngọc Điền về đây. Như vậy là thông tin có cơ sở hoàn toàn trùng hợp với lời kể của một số đồng đội còn sống.

        Theo các đồng đội của anh Kiêm kể lại: Tháng 5 năm 1965 trong một trận đánh, anh Kiêm đã bị thương và được anh em trong đơn vị đưa anh về trạm xá dã chiến của căn cứ Khuê Ngọc Điền cứu chữa. Vì vết thương quá nặng, ba hôm sau anh đã hy sinh tại đây. Đơn vị đã mai táng anh tại nghĩa trang trong khu căn cứ Khuê Ngọc Điền. Điều này cũng hoàn toàn trùng khớp với thông tin từ giấy báo tử của đơn vị.

        Sau khi xong xuôi mọi việc cúng lễ, anh Tân trao đổi với anh Thuỳ - trưởng phòng Thương binh xã hội về thủ tục đặt bia mộ. Anh Thuỳ đã ủng hộ ngay và nói:
- Gia đình cứ yên tâm, chỉ cần để lại thông tin về anh Kiêm là phòng Thương binh xã hội huyện Krôngbông sẽ trực tiếp làm các thủ tục cần thiết để hỗ trợ gia đình.

        Ngày 27 tháng 7 năm 2008, kỷ niệm ngày thương binh liệt sĩ, gia đình chúng tôi đã nhận tin từ anh Thuỳ thông báo phòng Thương binh xã hội cùng các cháu đã tổ chức lễ đặt bia mộ cho anh Kiêm rất trang trọng tại nghĩa trang của huyện trong niềm thương tiếc, biết ơn của nhân dân địa phương.

       Vậy là gia đình chúng tôi đã thành công lần thứ hai trong việc đi tìm mộ các anh. Cho dù hài cốt các anh chưa đưa về được với quê hương, bản quán. Chúng tôi tạm hài lòng vì đã thực hiện được một phần nguyện vọng của thầy, mẹ tôi trước lúc ra đi.
 
       Từ nay chúng tôi đã có địa chỉ cụ thể để hương khói cho các anh mỗi ngày giỗ Tết. Bằng nén tâm hương thành kính được dâng lên các anh, mong cho linh hồn các anh được siêu thoát ở cõi vĩnh hằng. Tổ quốc, nhân dân, quê hương, gia đình, bạn bè… ghi nhớ công ơn các anh trong niềm tiếc thương vô hạn…
 
       Nghe xong câu chuyện của chị Tuyết, tôi chợt nhận ra mỗi người trong gia đình đều cố gắng góp phần mình vào việc tìm kiếm các anh như tìm kiếm sự thanh thản trong lòng mình. Không chỉ những người thân trong gia đình, những đồng đội như chúng tôi mà cả các anh các chị quản trang, các cán bộ, nhân viên ngành Lao động - thương binh và xã hội đến các nhà ngoại cảm… đều quan tâm rất sâu sắc đến việc tìm kiếm mộ liệt sỹ.
 
       Câu chuyện về nỗi đau mất mát, sự khao khát một cuộc sống hoà bình, sự phấn đấu hy sinh và tình cảm nồng hậu của các thành viên trong gia đình bạn tôi đã khiến tôi không thể không cầm bút.

       Câu chuyện ấy - như một huyền thoại của thời nay - một huyền thoại đẫm nước mắt của khổ đau, hạnh phúc và tình yêu; một huyền thoại bi hùng của một gia đình, của bao gia đình và của cả dân tộc Việt Nam trong chiến tranh - sau chiến tranh.

       Những trang viết cuối cùng, tôi dành cho cuộc hành trình đi tìm kiếm mộ liệt sĩ, như những nén tâm hương để bày tỏ sự tri ân và cảm phục của những người đương thời với thế hệ những người đi trước.


(còn fiếp)

        (ĐCSVN) - Ngày 12 tháng 2 vừa qua, tôi được mời dự buổi họp báo giới thiệu cuốn "Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ" của Hoàng Liêm do NXB Thanh Niên tổ chức. Trong suốt buổi họp báo tôi đã tự hỏi: Phải chăng đây là cuốn sách đầu tiên viết về một gia đình anh hùng, một gia đình của nhiều liệt sỹ?

        Tôi biết Hoàng Liêm đã có nhiều bài viết trên Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Những trang viết mộc mạc, chân tình về một thời đau thương nhưng vô cùng hào hùng của dân tộc. Trong đó, để lại trong tôi ấn tượng mạnh mẽ và niềm xúc động sâu sắc nhất là bài : "Bùi Khắc Tường - giờ này anh về đâu?".

        Hoàng Liêm là một người may mắn được trở về sau chiến tranh. Anh đau đáu suốt hơn ba mươi năm về những hy sinh, mất mát của những bạn bè cùng ra đi từ trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Thật bất ngờ, thông qua bài: "Bùi Khắc Tường - giờ này anh về đâu?", anh đã thực hiện được lời hẹn với bạn trước khi vào chiến trường: Đến và thắp được một nén hương trên bàn thờ gia đình bạn. Rồi cũng từ đó anh biết thêm nhiều điều về gia đình bạn để cuốn sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ " ra đời vào tháng đầu của năm 2009 do Nhà xuất bản Thanh Niên phát hành.

        Bằng cách kể chuyện tâm tình mộc mạc, với kết cấu chặt chẽ, đan xen sinh động giữa hiện tại và quá  khứ bằng trí nhớ tường tận về từng sự kiện, thời gian, quê quán tính cách của từng nhân vật, cuốn sách đã có một sức cuốn hút và gây xúc động mạnh mẽ đối với người đọc.

        Chỉ với trên hai trăm trang sách, Hoàng Liêm đã nêu lên được tầm vóc lớn lao của cuộc chiến đấu chống xâm lược, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc; sự hy sinh to lớn của bao thế hệ người Việt Nam cho cuộc sống hôm nay. Chúng ta càng thêm tự hào, yêu quý đất nước Việt Nam và càng thêm trân trọng; biết ơn những anh hùng, liệt sĩ đã hy sinh thân mình vì Tổ quốc.

        Trong cuốn sách, tác giả đã nêu lên được hình ảnh cao đẹp của nhiều lớp người trong quá khứ cũng như hiện tại: Từ những anh hùng liệt sĩ ra đi không có ngày về đến những cựu chiến binh may mắn trở về sau cuộc chiến; lớp người sinh thành và nuôi dạy các liệt sĩ; những người thân của các liệt sĩ, kể cả thế hệ sinh ra và lớn lên sau chiến tranh; chính quyền địa phương và cả bà con ở quê hương liệt sĩ... Tất cả đều thể hiện những phẩm chất cao đẹp, đáng tự hào, những nét nhân văn trong truyền thống dân tộc.

        Các chiến sĩ quân đội nhân dân Việt Nam được miêu tả trong cuốn sách không chỉ là những người thông minh, lanh.lợi và quả cảm trong chiến đấu, sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và còn là những người tài hoa, yêu đời với những tình cảm trong sáng, những tấm gương về sự kiên trì phấn đấu không mệt mỏi để vươn lên trong cuộc sống.

        Bùi Khắc Khới, người con cả trong gia đình này. Anh thuộc lớp chiến sĩ đã từng tham gia cả hai cuộc chiến tranh giải phóng của dân tộc. Do hoàn cảnh lúc  bấy giờ, anh không được học nhiều, nhưng qua nhật kí của anh, ta thấy anh là người đa tài, hiểu biết khá sâu về nhiều lĩnh vực của cuộc sống. Anh có tình cảm trong sáng và có một tuổi trẻ đáng khâm phục, đầy hy sinh cống hiến cho quân đội nói chung và bộ đội biên phòng nói riêng. Anh đã hy sinh tuổi trẻ và tình yêu sôi nổi của mình cho sự nghiệp giải phóng đất nước và tình đoàn kết chiến đấu keo sơn Việt - Lào.

        Bùi Khắc Kiêm - Chàng trai chân chất là con trai thứ hai của gia đình. Anh đã vui vẻ lên đường nhập ngữ mặc dù mới xây dựng gia đình được hơn một tháng. Anh đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự nhưng vì cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã bước vào thời kì khốc hệt, anh tiếp tục phục vụ tại ngũ và ra chiến trường. Trong một trận đánh năm 1965, anh bị thương nặng và đã anh dũng hy sinh tại chiến trường Tây Nguyên. 

        Liệt sĩ Lê Thị Vượng, vợ của anh Bùi Khắc Kiêm. Chị đã nén lòng động viên chồng lên đường nhập ngũ, tích cực tham gia mọi công tác ở địa phương: Bí thư chi đoàn thôn, ủy viên Ban chấp hành xã Đoàn, Trung đội trưởng nữ dân quân. Khi máy bay địch đánh phá quê hương, chị đã tự nguyện tham gia chiến đấu cùng các chiến sĩ quân đội và anh dũng hy sinh khi mà sự mất còn của chồng vẫn chưa được khẳng định. Chỉ bấy nhiêu thôi tôi đã thấy chị xứng đáng là một nữ anh hùng.

        Đặc biệt Bùi Khắc Tường liệt sĩ thứ tư của gia đình, nguyên là sinh viên năm thứ ba khoa Sinh trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Anh thuộc lớp thanh niên được học hành chu đáo, tương lai đầy triển vọng. Gia đình đã có ba anh, chị là liệt sĩ, anh hoàn toàn có thể được ở lại tiếp tục học hành để hoàn thiện học vấn của mình. Thế nhưng anh đã giấu gia đình và địa phương, lên đường nhập ngũ để tham gia giai đoạn cuối của cuộc chiến, đóng góp sức mình vào công cuộc giải phóng đất nước. Anh đã anh dũng hy sinh trong vòng tay đồng đội, khi thắng lợi của cuộc kháng chiến đang đến rất gần.

        Một gia đình có tới bốn người con hy sinh cho cuộc chiến tranh chống xâm lược. Nỗi đau lớn nhất là nỗi đau của những bậc sinh thành. Hoàng Liêm đã kể lại một cách chân thực và xúc động sự đau đớn và phẩm chất cao đẹp của song thân bốn liệt sĩ - Nhà giáo Bùi Khắc Tráng và bà mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam. Hình ảnh hai ông bà mang những nét điển hình, tiêu biểu cho nhiều bậc cha, mẹ các anh hùng liệt sĩ trên khắp đất nước này

        Là một nhà giáo, Cụ Bùi Khắc Tráng rất quan tâm đến việc dạy các con. Cụ là người cầm tay uốn nắn các con trong từng nét chữ đầu đời. Khi con khôn lớn, Cụ dạy các anh, các chị phải lấy chữ Nhân làm đầu. Trong hai năm 1966 - 1967, liên tiếp gia đình nhận tin báo tử của con trai trưởng và con dâu. Năm 1970, địa phương báo tử liệt sĩ Kiêm. Sau ngày giải phóng, lại một lần nữa nhận tin báo tử của Bùi Khắc Tường - Liệt sĩ thứ tư của gia đình, Cụ đã vững vàng nén nỗi đau để vực cả gia đình đứng dậy. Cụ thật sự là trụ cột của gia đình trước những nỗi đau quá lớn. 

        Mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam - Một người phụ nữ phải chịu quá nhiều nỗi đau xót lớn lao về sự ra đi của các con mình. Cụ chưa kịp nguôi nỗi đau về sự hy  sinh của đứa con trước thì đã ập tới tin buồn về sự ra đi của đứa con sau đến nỗi có nhũng lúc tưởng cụ không thể đứng dậy được nữa. Thế nhưng cũng như nhiều bà mẹ Việt Nam khác, cụ đã nén được nỗi đau, không hề một lần ngăn cản con lên đường cứu nước. Cụ hiểu rõ chí hướng của các chàng trai khi đất nước đứng trước họa xâm lược.

        Chúng ta không thể kìm nén sự xúc động khi Hoàng Liêm miêu tả hình ảnh sau ngày chiến thắng, hằng ngày bà mẹ đi ra đường, cứ thấy bóng dáng anh bộ đội nào lại níu lấy để hỏi có gặp con tôi không, bao giờ nó về? Đến nỗi có lần mẹ lả đi, anh bộ đội phải hỏi đường lũ trẻ trong làng để cõng mẹ về nhà.

        Trong tâm trạng bồi hồi, Hoàng Liêm đã nhớ về mẹ mình và so sánh đầy xúc động : "Mẹ tôi có bốn lần tiễn con lên đường ra trận, nhưng cũng là người may mắn có được niềm vui bốn lần đón các con từ mặt trận trở về.... Còn người mẹ anh hùng mà chúng tôi đang thẩm tạ lỗi đây, mẹ chỉ hai lần được tiễn con ra trận mà đã phải tới bốn lần nhận giấy báo tử những đứa con yêu. Đau lắm! Còn nỗi đau nào... đau hơn thế?". Có lẽ chỉ một sự so sánh như vậy đã đủ nói lên sâu sắc nỗi đau của lòng mẹ.

        Một hình ảnh khác cũng đẩy xúc động về một bà mẹ tiễn con lên đường ra trận được Hoàng Liêm miêu tả trong hoài niệm của mình về ba mươi lăm năm trước khi trên đường về quê bạn qua ga Thường Tín: "Vậy mà chiều ấy, khi đoàn tàu chuyển bánh, cả đoàn chúng tôi cùng chứng kiến một hình ảnh mà đến tận bây giờ không ai có thể quên được. Trong bóng chiều, mưa lâm thâm, đoàn tàu quân sự dần tăng tốc, mang theo những chàng trai trẻ tiến về Nam. Trên sân ga, những bàn tay và những chiếc khăn vẫy, vẫy! Vượt trên những chiếc khăn, vượt trên những bàn tay, chúng tôi thấy một bà mẹ vượt lên phía trước. Mẹ chạy theo đoàn tàu mà không hề biết đến gạch đá dưới chân mình. Bóng mẹ già chới với trong chiều mưa của cái ngày đưa tiễn ấy, cứ ám ảnh chúng tôi suốt cả cuộc đời"...

        Qua cuốn sách, chúng ta cũng thấy những đồng đội trở về sau cuộc chiến. Những Nguyễn Lâm, Nguyễn Chu Chân, Trần Anh Phương, Võ Minh, Vũ Kiệm...  Những người trong Hội cựu chiến binh của E271 đầy nghĩa tình, đã quá nửa đời người vẫn không phút nào quên những đồng đội không trở về sau chiến thắng và thực hiện nhũng hẹn ước với họ.

        Mặc dù bận nhiều công việc, hoàn cảnh mỗi người cũng đầy khó khăn, các anh vẫn làm hết sức mình để tìm được người thân các liệt sĩ, giúp gia đình các liệt sĩ tìm nơi các anh yên nghỉ để đưa các anh về quê hương của mình. Các anh đã thay mặt. đồng đội hết lòng chăm sóc người thân của liệt sĩ khi gặp khó khăn trong cuộc sống đời thường - như đối với gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Khải. Những việc các anh làm đầy nghĩa tình và thật cảm động, thật đáng khâm phục.

        Tác giả cũng đã nói về những người thân của các liệt sĩ, đặc biệt là gia đình họ Bùi Khắc như các anh Tiềm, anh Tân, anh Thành, chị Yến, chị Tuyết... - Những người đã học và làm thay cho cả các liệt sĩ trong gia đình mình, họ luôn có ý chí vươn lên trong cuộc sống. Các anh, các chị đều tốt nghiệp đại học, hiểu biết sâu rộng và hiện đang có những đóng góp tích cực cho công cuộc đổi mới đất nước hiện nay.

        Đặc biệt các anh, các chị đều không bao giờ quên những người đã khuất. Các anh, các chị vẫn làm mọi việc cần thiết để có nhiều thông tin về những người  thân của mình đã chiến đấu, hy sinh ngoài chiến trường; Hết lòng quý trọng, kính yêu những đồng đội của anh, em mình. Sống như vậy là biết tri ân những người đã hy sinh vì Tổ quốc, biết tự hào về những người đã làm vẻ vang cho gia đình, cho dòng họ cho đất nước.

        Tác giả cũng không quên nhắc đến thế hệ thứ ba đã trưởng thành - Lớp người sinh ra và lớn lên trong hòa bình nhưng những hình ảnh về cuộc chiến tranh trong lịch sử vẫn in đậm nét trong tâm trí của họ.

        Tác giả nêu rõ sự cảm phục, trân trọng của thế hệ này đối với những hy sinh mất mát nói chung của đất nước và của chính gia đình mình cho cuộc sống hôm nay. Họ cũng thấy rõ trách, nhiệm của thế hệ mình đối với đất nước.

        Mặc dù cuốn sách chỉ kể về một gia đình liệt sĩ cụ thể của dòng họ Bùi Khắc ở thôn Hố Nam, xã Tân Dân, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa nhưng tính khái quát rất cao bởi trên đất nước này có biết bao nhiêu gia đình có con em là liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc chiến tranh chống xâm lược.  Mọi gia đình đều có thể thấy hình bóng của gia đình mình, làng quê mình, những người thân của mình qua cuốn sách này. Những người đã tham gia chiến đấu cũng có thể tìm thấy những kỷ niệm của mình qua cuốn sách. Chính vì thế, nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn đã rất có lí khi viết lời giới thiệu cuốn sách: "Tôi ngờ rằng nhiều bạn đọc, sau khi đọc cuốn sách này của anh Hoàng Liêm, sẽ tìm đến những kỷ niệm chiến tranh của bản thân mình và bè bạn mình. Nếu những gì chúng ta âm thầm làm hằng ngày được ghi lại trên trang sách thì những người đã hy sinh hôm qua cũng thấy như được an ủỉ".

        Cảm ơn Hoàng Liêm đã đem đến cho chúng ta món quà đầu xuân đầy tình nghĩa này. Tôi tin rằng cuốn sách sẽ được đông đảo bạn đọc đón nhận.

         

   Chào @ Giangtvx

Rất xúc động khi đọc bài Chuyện kể...  Gia đình tôi cũng có chuyện đi tìm hài cốt người anh ( anh vợ ) liệt sĩ hy sinh năm 1967 ở xã Kroong huyện Kbang tỉnh Gia lai chính quê anh hùng Núp, người dẫn chúng tôi vào rừng nơi trạm xá cũ của đ/v anh lúc hy sinh đc chôn ở chân đồi, ven suối ... ngày xưa ông là liên lạc của đôi du kích do ông Núp chỉ huy.

 Gia đình chúng tôi từ quê hương Lô giang Đông hưng Thái bình nơi sinh ra của LS lên đường, chúng tôi làm rất kỹ và đủ thủ tục về tâm linh, khấn vái, kêu cầu theo chỉ dẫn của nhà ngoại cảm Cậu Nguyện ở C8 khu TT kim liên Hn và lời kể của đ/đôi người chôn anh . Ông chỉ nhớ đc nơi chôn là chân đồi, ven suối cạnh bệnh xá dã chiến giữa rừng còn đường vào thì mấy chục năm khg quay lại mà ngày xưa từ bắc vào toàn đg rừng nay ông chịu chẳng biết đg mô. Đường hướng, tọa độ gđinh tôi phải nhờ đến nhà ngoại cảm...

... sau nhiều gian nan chúng tôi cũng tìm đc anh . Có 2 điều mà gđình tôi giống câu chuyện của gđinh LS bạn kể là :

 Tại khu vực có các anh đang nằm tìm mãi khg có kết quả... sau nhớ ra làm thủ tục hương khói, vàng mã kêu xin : Thần linh , thổ địa, thần rừng nơi đấy và sau kêu , gọi tâm tư cùng anh LS thì bất ngờ thấy đc mộ ngay cái nơi mà mình bất ngờ nhất. Nơi mình quá mệt mỏi thất vọng và hạ cái balo đồ đoàn, vàng mã quần áo, dép cao su đúc... mang từ HN vao cho anh ( Vào giữa rừng chg tôi mất sóng đt khg liên lạc đc với nhà ngoại cảm nên khg cón sự chỉ dẫn )
 Khi thấy mộ khg bia, khg dấu tích gì chgs tôi đã làm phép thử : Quả trứng , trên cây đũa . Trứng thì mua ở dân xã Kroong, đũa phải mang từ cũ đang dùng ở nhà.

Chúng tôi gặp may , ngay từ lần thử đầu tiên do em trai LS là anh vợ tôi Vũ hồng Quân kêu cầu , khấn khứa là đc ngay Quả trứng đứng im trên cây đũa . Sau ít giây ngỡ ngàng, bàng hoàng anh em chúng tôi khóc rống cả lên anh ơi anh hỡi mấy ông người dan tộc đi theo dẫn đường và giúp chúng tôi sợ quá chạy dạt đi hết. Tôi phải đi tìm và dỗ mãi họ mới quay lại giúp chúng tôi đào bới và đeo anh ra khỏi rừng, về bản tôi hỏi thì họ bảo : Chúng tao thì sợ Ma còn chúng mày là Phù thủy...
 Sau đấy để tiến hành đào bới tìm kiếm hài cốt Tôi tự tay nhấc quả trứng ra khỏi cây đũa thì thấy đúng là như có 1 lực hút rất mạnh từ quả trứng và cây đũa. Sau đó tôi có thử khấn và đật lại nhưng quả trứng khg đứng trên cây đũa nữa. Đúng là hiện tượng này chỉ xẩy ra với những người cùng huyết thống hoặc cùng gien di truyền Còn mình là Rể chắc chỉ là Khách...

 Chuyện dài mà nhiều cái lạ lắm bạn ạ nhưng tôi ngộ ra là muốn làm đc việc này thì :

NGười đi tìm hài cốt dù là ai cũng phải thật tận tâm có hiểu biết ít nhiều và có khả năng sử lý đc tình hình, tình thế khi xẩy ra sự cố phát sinh...
Người đc tìm cũng phải có ý nguyện trở về với quê hương , gia đình người thân thì công việc mới thuân và có kết quả.

Xin gửi mấy tấm ảnh để moi người xem công việc của anh em tôi.

(http://i1152.photobucket.com/albums/p487/huongtan138/DSC00660_zpsf72dda32.jpg) (http://s1152.photobucket.com/user/huongtan138/media/DSC00660_zpsf72dda32.jpg.html)

Em trai LS Vũ văn Bích     anh Vũ hồng quân với quả trứng và cây đũa trên mộ

(http://i1152.photobucket.com/albums/p487/huongtan138/DSC00662_zps84243d25.jpg) (http://s1152.photobucket.com/user/huongtan138/media/DSC00662_zps84243d25.jpg.html)

Em trai và em rể ZBC bên mộ anh Bích

(http://i1152.photobucket.com/albums/p487/huongtan138/DSC00663_zpsc28259de.jpg) (http://s1152.photobucket.com/user/huongtan138/media/DSC00663_zpsc28259de.jpg.html)

Hài cốt của anh đc bê lên trong tấm  tăng bọc chôn anh khi xưa đúng như lời kể lại của anh Quýnh người đ/đôi đã chôn anh mình trong còn cả màn tuyn, khuy áo , giây cao su là quai dép cao su dự phòng của người lính Nói chung những cái gì là đồ nhựa, ny lon thì còn chứ xương cốt thì chả còn đc bao nhiêu...

 

Nghe nói nhiều nhưng lần đầu tiên tôi được xem cảnh quả trứng đứng trên đầu đũa. Cám ơn bác!

        09:21:48 23/03/2009

        Chỉ cần một tờ báo có tâm cho đăng những bài báo tình nghĩa tri ân thôi là một gia đình có bốn người con liệt sỹ có thể tìm được mộ của ba người để có thể đến thắp hương dọn cỏ trong ngày tảo mộ và thấy ấm áp hơn trước hơi ấm của cuộc đời.  

        Một cánh bướm đập khẽ ở Brazil có thể gây ra một cơn lốc ở bang Texas. Nhà toán học, khí tượng học Edward Lorenz đã nói về hiệu ứng cánh bướm như vậy khi ông nghiên cứu về các quá trình khí hậu.

        Một lời nói của người lính Mỹ Fred: "Đừng đốt, trong đó đã có lửa" giữa rừng xanh hoang vắng hơn ba mươi năm trước có khác gì một cánh bướm mong manh. ấy vậy mà đến nay nó đã trở thành cơn lốc văn hóa trên phạm vi thế giới với hiện tượng Nhật ký Đặng Thùy Trâm, giúp người đọc giác ngộ về tâm hồn Việt trong chiến trận. Chúng ta phải làm gì để có những hiệu ứng cánh bướm từ những điều tử tế mong manh trong xã hội hôm nay?

        Khi cái Tâm kết hợp với công nghệ hiện đại

        Khi các thần thánh được K.Marx tập hợp lại trong tiêu đề Gia đình thần thánh, ta có thể cảm nhận được một nụ cười hài hước triết học của ông. Nhưng khi các liệt sỹ được nối kết với nhau trong một gia đình thì chẳng những ta không thể hài hước, mà niềm thương cảm còn được nhân lên. Vì khi được đặt vào không gian gia đình, họ không  còn mang những áo giáp anh hùng, những hào quang thần thánh, họ trở thành những người con, người chồng, người vợ người anh em với bao nhiêu dấu hiệu làm ta xót xa. Đó là cảm nghĩ của tôi khi đọc cuốn Chuyện kể về một gia tỉnh liệt sỹ của Hoàng Liêm (NXB Thanh niên xuất bản năm 2009).

        Bốn người con, bốn số.phận khác nhau, bốn cách lên đường và bốn cách hy sinh chẳng giống gì nhau, nhưng có tới ba trong số họ đều là những liệt sỹ không địa chỉ trong suốt mấy chục năm qua. Toàn thắng đã ba mươi năm mà gia đình vẫn không biết các con mình đang nằm lại ở đâu. Hằng ngày, bà mẹ đi ra đường, cứ thấy bóng dáng anh bộ đội nào lại níu lấy để hỏi "Có gặp con tôi không, bao, giờ nó về?", đến nỗi có lần mẹ ngất xỉu.đi, một chiến sỹ qua đường phải dìu mẹ về nhà, đến lúc ấy gia đình mới biết và không cho mẹ tiếp tục ra đường tìm con như thế nữa.  

        Một hình ảnh khác đầy tính điện ảnh ám ảnh mãi trong tâm trí người đọc là hình ảnh một người mẹ tiễn con lên đường ra trận. Khi đoàn tàu quân sự dần tăng tốc, mang theo những chàng trai trẻ tiến về Nam, một bà mẹ đã vượt lên phía trước chạy theo đoàn tàu chới với trong chiều mưa mà không hề biết đến gạch đá dưới chân mình.

        Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ của Hoàng Liêm là cuốn sách đầu tiên viết về một gia đình anh hùng - một gia đình của nhiều liệt sỹ với cách kể chuyện rất giàu tính văn học và điện ảnh. Hoàng Liêm dẫn dắt người đọc đi từ một bài báo của chính anh đăng trên báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam được gia đình liệt sỹ biết đến khi tìm kiếm thông tin về các liệt sỹ trên Google hồi âm và tìm gặp tác giả từ đó dẫn đến các tư liệu khác đan xen với quá trình tìm mộ.  

        Theo lời kể của anh Bùi Khắc Thành, em của các liệt sỹ trong gia đình, sau khi tìm được mộ anh Tường, gia đình có thêm quyết tâm để tìm mộ anh Khới, anh Kiêm. Thông qua cuốn nhật ký còn lại của anh Khới, gia đình đã tìm đến những miền quê anh đã qua, đã huấn luyện và chiến đấu, gặp những người anh đã từng gắn bó để nắm bắt thông tin. Được sụ giúp đỡ của các cơ quan, đơn vị và của cộng đồng, gia đình đã tìm được nơi yên nghỉ của anh Khới tại nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng, tỉnh Thanh Hóa và tìm thấy phần mộ của anh Kiêm ở nghĩa trang liệt sĩ huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk.

        Chỉ cần một tờ báo có tâm cho đăng những bài báo tình nghĩa tri ân như bài của Hoàng Liêm thôi là một gia đình có bốn người con liệt sỹ có thể tìm được mộ của ba người để có thể đến thắp hương dọn cỏ trong ngày tảo mộ và thấy ấm áp hơn trước hơi ấm của cuộc đời.

        Cái Tâm của một con người không thể ăn ngon ngủ yên trước số phận đồng đội gửi gắm qua một bài báo nhỏ có thể được nhân lên bởi những hiệu ứng cánh bướm trong một nền văn hóa giàu tính nhân văn. Nhưng nếu không có mạng Intemet với Google thì gia đình liệt sỹ cũng không thể tìm đến tác giả bài báo để bắt đầu hành trình tìm lại ba ngôi mộ người thân. Như vậy cái Tâm kết hợp với công nghệ hiện đại sẽ tạo ra hiệu ứng cánh bướm cho những điều tử tế..

        Thấm thía thân phận con người

        Cỗ máy truyền thông tư bản thời chiến tranh lạnh đã nhồi vào đầu không ít người ngoại quốc cái ấn tượng về những chiến binh-người máy thực hiện những nhiệm vụ của hệ tư tưởng. Họ quên người lính của chúng ta cũng là một con người biết yêu ghét, giận hờn và có những khát vọng hết sức đời thường.

        Vi thế, khi đọc Nhật ký Đặng Thùy Trâm, các độc giả nước ngoài xúc động vì họ được nhìn thấu tận tâm can người bác sỹ - chiến sỹ, chia sẻ những yêu thương lớn thôi thúc chị ra trận, lắng nghe từng xao xuyến của tâm hồn người thiếu nữ tuổi yêu. Ngọn lửa mà Fred nói đến khi anh nói "Đừng đốt, trong ấy đã có lửa" chính, là ngọn lửa yêu thương con người hòa quyện cùng ngọn lửa lý tưởng của thế hệ thanh niên hồi ấy.

        Cuốn hồi ký "Có một thời như thế" của Võ Minh, NXB Thanh Niên xuất bản năm 2008 kể về những ngày thường khốc liệt và rời rạc của người lính ở rừng trong thời gian giữa hai trận đánh. Cách tiếp cận mới của Võ Minh đã giúp cho người đọc hiểu thêm về những người lính. Họ không phải chỉ luôn luôn ra trận với khí thế của con người đi vào ngày hội lớn, mà là những người trai trẻ phơi phới tuổi yêu sống vất vưởng trong rừng để cho chiến tranh cứa vào da thịt từng giờ từng ngày bằng một lưỡi dao cùn vẹt. Tác giả đưa ra rất nhiều chi tiết thực giúp cho người đọc nhìn những người lính làm nên kỳ tích của dân tộc như những con người bẵng xương bằng thịt.

        Những cảm niệm nhiều khi chưa thành ý nghĩ, những cảm xúc ngổn ngang chưa rạch ròi yêu ghét, những khát vọng nhiều khi cũng chẳng mấy cao siêu... ấy vậy mà tất cả những cái đó trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm và trong các hồi ký khác đã có sức mạnh của những tia lade bắn phá những cục sạn định kiến về chiến binh-người máy trong đầu hàng triệu con người trên thế giới. Vì thế, có thể nói rằng ngay cả khi đã nằm xuống để linh hồn bơ vơ không địa chỉ, các liệt sỹ vẫn tiếp tục đóng góp cho xã hội thời đổi mới, làm cho những con người trên trái đất này hiểu nhau hơn, thương nhau hơn, thoát khỏi những mô hình tư duy đầy thiên kiến.

        Họ đã đem những tâm tư tinh cảm thật tận đáy thẳm tâm hồn đề thức tinh những người nghĩ sai hay vô cảm về cuộc chiến tranh của chúng ta, thức dậy những tình cảm nhân văn cao đẹp vốn rất khó trỗi dậy trước những tấm pano áp phích.

        Vượt qua tính thực dụng về văn hóa

        Những cuốn sách như Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Có một thời như thế và Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ v.v..., có chung một điểm là cho phép người đọc nhìn các anh hừng liệt sỹ qua lăng kính nhân văn để bừng ngộ về số phận con người của họ... Ngày nay chúng ta bắt đầu có thêm điều kiện để thực hiện cách trình bày con người và giáo dục cộng đồng theo tinh thần của chủ nghĩa nhân văn.

        Chứng ta hầu như không còn dùng biện pháp treo gương, mà đã biết tận đụng hiệu ứng cánh bướm để cho con người nối mạng với nhau từ -những giá trị nhân văn nhân bản nhỏ nhoi kết nối lại trong mạng xã hội vả lan tỏa đi khắp hoàn cầu bằng hiệu ứng cánh bướm trong hội nhập và giao lưu văn hóa:  Nhưng không phải dễ dàng tạo được hiệu ứng cánh bướm cho những điều tử tế. Chính Lorenz cũng cho biết, nếu một cái đập cánh của con bướm có thể gây ra cơn lốc, thì một cái đập cánh khác cũng có thể dập tắt nó, và bên cạnh cái đập cánh của con bướm thì còn có vô vàn hoạt động khác có động năng đáng kẻ hơn rất nhiều có thể ảnh hưởng tới thời tiết.

        Được biết trước khi bài báo Bùi Khắc Tường - Giờ này anh ở đâu? tưởng nhớ liệt sỹ Bùi Khắc Tường ra mắt độc giả trên báo Điện tử, Hoàng Liêm cũng đã nhờ gửi đăng báo in, nhưng bị từ chối. Có lẽ vì trong thời buổi kinh tế thị trường hôm nay, một số cơ quan báo chí cần đất để đăng các bài giật gân câu khách về các minh tinh màn bạc nước ngoài, các chuyện đời tư của nghệ sỹ, nên đôi lúc có vẻ như vô tâm với cả những người là sỹ đang bơ vơ nơi góc bể chân trời không gặp được người thân.

        Nếu ai đó bi nhiễm một thứ văn hóa vô cảm, mặc cảm và vọng ngoại, thì dẫu trong cuộc sống xã hội thời hội nhập có hàng ngàn hàng vạn cánh bướm cùng đập mạnh cũng chẳng mấy khi gây ra được những cơn lốc văn hóa như trường hợp Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Vì thế, muốn tạo ra hiệu ứng cánh bướm cho những điều tử tế thường khá mong manh, chúng ta phải vượt qua sự hỗn loạn thực dụng về văn hóa trong xã hội hôm nay

        19:52' 28/2/2009

        (TCTG) Tôi đã đọc cuốn sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ" của Hoàng Liêm. Cuốn sách nhỏ nói về một gia đình liệt sỹ mà thông qua các liệt sỹ và gia đình ấy ta thấy cả thế hệ thanh' niên, cả hậu phương dốc sức cho tiền tuyến đánh thắng.

        Hoàng Liêm thuộc lớp thanh niên lớn lên đã phải đương đầu với cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ và quyết tâm thống nhất đất nước của dân tộc ta. Hoàng Liêm đã cùng bạn bè thầy cô đội mũ rơm đi học. Những năm anh học trung học phổ thông (trường cấp 3 Thạch Thất), đế quốc Mỹ ném bom dữ dội miền Bắc, trường phải sơ tán, các lớp học đặt nửa nổi nửa chìm trong lòng đất, núp dưới bóng tre làng.

        Tâm hồn Hoàng Liêm nhạy cảm, anh học khá môn văn nên cảm thụ văn học rất sâu sắc, phong phú. Anh sống tình nghĩa, nồng hậu với bạn bè và mọi người. Anh lớn lên, tiếp thu nền giáo dục mới XHCN và hình thành nhân cách của người thanh niên thế hệ Hồ Chí Minh.

        Sách của Hoảng Liêm đúng như tên gọi " Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ", một gia.đình anh hùng mà một trong những liệt sỹ của gia đình ấy là đồng đội thân yêu của Hoàng Liêm. Chuyện được kể chân thành, giản dị, dễ nghe, dễ xem, dễ hiểu, dễ cảm, dễ nhớ, dễ hình dung làm cho người đọc như đã cùng sống với những người trong gia đình liệt sĩ ấy. Người đọc như được cùng ra mặt trận, cùng chứng kiến những khó khăn gian khổ, cùng vượt qua thử thách với Hoàng Liêm và những người chiến sỹ.  Chuyện kể mộc mạc mà sâu sắc. Hoàng Liêm rất trung thành ghi lại được nhiều chi tiết trong cuộc sống chiến đấu nên chuyện kể có sức sống động. Anh yêu đồng đội, gắn bó với đơn vị cùng cả đơn vị hoàn thành tốt nhiệm vụ chiến đấu. Khi đồng đội hy sinh Hoàng Liêm đau buồn thương nhớ mãi không nguôi.

        Hơn ba mươi năm sau ngày hòa bình, có đêm không ngủ Hoàng Liêm vẫn nhớ về đồng đội' anh đã thức dậy, viết bài thơ "Đêm nhớ ' đề tặng đồng đội - Những người không về sau cuộc chiến :  

                                               Đêm  
                                               Giật mình, tỉnh giấc
                                               Một mình trằn trọc, nhớ đồng đội xưa
                                               Ngoài hiên nhả tí tách những hạt mưa
                                               Nhớ đến nao lòng những bạn hiền
                                               không về sau cuộc chiến.

        Anh nhớ về từng người và từng chi tiết không quên của họ. Đọc xong "Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ" tôi cảm ơn Hoàng Liêm không chỉ vì tình cảm của Hoàng Liêm đối với những người đã ngã xuống vì đất nước; cũng không vì Hoàng Liêm đã nói hộ chúng ta lòng biết ơn đối với những gia đình liệt sĩ, những bà mẹ Việt Nam anh hùng, mà tôi còn cảm ơn Hoàng Liêm vì anh đã ghi được vào chuyện kể của mình "Thái độ xử lí các vấn đề của thanh niên thời đại ngày ấy. Một thái độ đúng đắn, chính xác"

        Thế hệ ấy:

        - Khi đi học rất ham học, chịu đựng và vượt qua mọi gian khổ đề học giỏi.  

        - Khi giặc Mỹ ném bom miền Bắc, các trường Đại học phải vào rừng, sinh viên vừa làm trường vừa học vả nghiên cứu khoa học - Thế hệ này đã biết sử dụng vũ khí hiện đại để đánh thắng trận Điện Biên Phủ trên không ở Hà Nội.

        - Khi đồng bào miền Nam kêu gọi, quân thù, buộc ta phải cầm súng, dù rất lưu luyến giảng đường họ vẫn không do dự "Xếp bút nghiên" lên đường ra trân.

        "Chuyện kề về một gia đình liệt sỹ" của Hoàng Liêm cùng với các câu chuyện về Lê Mã Lương, Trinh Tố Tâm, nhật ký Đặng Thùy Trâm, nhật ký Nguyễn Văn Thạc... đã làm rõ tư cách công dân, thái độ và cách xử lí vấn đề của thế hệ thanh niên đối với đất nước ngày ấy: Họ rất yêu hòa bình (như lời chi Vượng thường hát) nhưng họ không nhân nhượng ké thù.  

        Cảm ơn Đảng Cộng Sản Việt Nam đã lãnh đạo để thế hệ này đã làm tròn nghĩa vụ của họ đối với đất nước. Họ là cả một thế hệ công dân ưu tú đã giải quyết rất đúng đắn vẩn đề của đất nước và của thời đại. Cách xử lý đúng đắn ấy tô đậm thêm truyền thống yêu nước, anh hùng bất khuất của dân tộc ta.

        Lịch sử đất nước đã sang trang. Tôi 'hy vọng những tác phẩm như "Chuyện kể và một gia đình liệt sỹ" sẽ tạo sức mạnh cho thế hệ thanh niên ngày nay vươn lên đủ trí tuệ, đủ nghi lực dưới sự lãnh đạo Đảng, là một thế hệ công dân đủ tư cách giải quyết được đói nghèo, những gì còn bất công lạc hậu của đất nước.  Tôi mong cô, nhiều bạn, nhất là các bạn trẻ đọc cuốn sách này để phát huy truyền thống cách mạng của các thế hệ tiền bối, ra sức học tập, sáng tạo để tiếp tục xây dựng đất nước ta to đẹp hơn, đàng hoàng hơn như lòng mong muốn của Bác Hồ.

        (ĐCSVN) - Tôi có may mắn được đọc cuốn sách này, ngay từ khi còn là bản thảo. Đọc sách, tôi vô cùng xúc động về sự hy sinh to lớn của gia đình cụ Bùi Khắc Tráng trong cuộc kháng chiến chống. Mỹ cứu nước. Cũng qua cuốn sách, những người trẻ tuổi như chúng tôi thêm hiểu về thế hệ cha anh đã sống và chiến đấu như thế nào. Hình  ảnh các bà mẹ đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng tôi 

        Đọc sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ" của tác giả Hoảng Liêm, NXB Thanh Niên vừa ấn hành tháng 1/2009, tôi đã được gặp mẹ của liệt sĩ Nguyễn Quốc Khải. Bà chỉ có mình anh là con trai, vậy mà vì chí trai thời chiến mẹ dằn lòng để anh nhập ngũ và khi biết anh đã hy sinh mẹ vẫn giữ những kỷ niệm đẹp về anh đến tận cuối đời.

        Trên đường tìm về quê bạn, người viết đã cho tôi gặp lại mẹ với những gói Polyvitamin dúi vào tay từng người lính trong tiểu đội của Khải: "Cầm đi! Khi nào mệt ngậm một viên cho khỏe". Cử chỉ đó, lời nói đó chỉ có thể lả của một người mẹ và chỉ có thể là mẹ của những người lính chiến đang sắp sửa dấn thân vào những tháng ngày chiến đấu gian khổ ác liệt.

        Cũng trên đường về quê bạn, tác giả lại nhớ vè hình ảnh mẹ liệt sĩ Nguyễn Đức Thắng - Người mẹ không thể tìm được hình hài con, đã gói nắm đất quê hương nơi anh ngã xuống để mang về nơi anh sinh ra:

                                             Nước mắt nhạt nhòa, run rẩy bàn tay
                                             Gói nắm đất nơi anh ngã xuống
                                             Nâng niu như bế con thời bú mớm
                                             Mẹ đưa anh về nơi anh sinh ra.

        Đọc những câu thơ nặng tình mẫu tử như thế, ai mà không nước mắt nhạt nhòa.

        Một người mẹ chẳng rõ mẹ ai đã xuất hiện như là mẹ của tất cả những người lính trên đoàn tàu. Mắt tôi nhòa đi khi đọc những dòng tác giả vẽ lên hình ảnh mẹ :

        "Trong bóng chiều mưa lâm thâm, đoàn tàu quân sự dần tăng tốc, mang theo những chàng trai trẻ tiến về Nam. Trên sân ga, những bàn tay và những chiếc khăn, vẫy vẫy! Vượt trên những chiếc khăn, vượt trên những bàn tay, chúng tôi thấy một bà mẹ già vượt lên phía trước Bà chạy theo đoàn tàu mà không hề biết đến gạch đá dưới chân mình. "

        Đọc những dòng trên tối có cảm nhận đó là những câu thơ thấm đẫm nước mắt của những người đi - Nước mắt của những anh hùng.

        Bóng mẹ già chới với chạy theo đoàn tàu trong cái chiều đưa tiễn ấy làm sao có thể phai nhạt trong tâm tưởng của những người ra trận. Câu thơ của người lính năm ấy đã thể hiện được tình cảm của những người đi với mẹ và lòng mẹ đối với các con, với đất nước :

                                             Nước mưa rơi, hay nước mắt chúng con
                                             Trên dáng mẹ vươn dài theo đất nước. 

        Trong chuyến về quê bạn, tác giả đã thắp một nén hương trên mộ bà mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thi Lam. Câu chuyện mà người con trai của mẹ kể đã được tác giả ghi lại như một khúc ca về tình mẹ và tình yêu đất nước.

        Các con mẹ cứ lần lượt ra đi và lần lượt hy sinh trên chiến trưởng. Có nỗi đau nào đau hơn thế. Không phải chỉ ở chiến trường xa mà sự hy sinh còn đến ngay trên mảnh đắt mẹ đang sống. Người con dâu hiếu thảo của mẹ đã chiến đấu và đã hy sinh anh dũng ngay trên mâm pháo bảo vệ quê nhà.

        Mỗi lần nhận.giấy báo tử nỗi đau của mẹ như khắc sâu thêm. Đến ngày đất nước toàn thắng, mẹ vẫn hằng ngày mong ngóng tin con. Gặp anh bộ đội nào cũng hỏi: "Có biết con tôi không?" "Nó còn sống không?" "Bao giờ nó về"...

        Đọc đến đoạn này tôi đã khóc nhiều. Hình ảnh nảy tôi đã thấy ở đâu đó Tôi như đã gặp bà ở Liên Xô, Rumani, Ba Lan hay Pháp... Sau chiến tranh thế giới thứ hai hoặc sau cuộc chiến tranh ở một nơi nào trên thế giới. Có thể nói đây là bức họa sâu lắng nhất về các bà mẹ mất con trong chiến tranh.  

        Hình như trong chiến tranh,.trong khổ đau và gian khó người ta dễ yêu thương nhau hơn. Tôi rất cảm phục tình cảm mẹ chồng nàng dâu giữa mẹ Lam và chị Vượng. Cả hai người phụ nữ đều dằn nỗi đau vào sâu trong lòng mình để giữ cho người kia không gục ngã. Mẹ chồng và nàng dâu là chỗ dựa tin cậy của nhau. Chính vì thế khi chị Vượng hy sinh, mẹ Lam vô cùng đau đớn :

        "Tin đau đớn làm cả làng, cả xã bàng hoàng.
        Nhận tin con dâu hy sinh mẹ khóc ngất, lặng đi. Mẹ khóc tới mức không thở được. Mẹ ngất lả đi."  

        Dưới ngòi bút tả chân của tác gỉa, tôi thấy chị Vượng hiện lên như một anh hùng. Chị chỉ được làm vợ chưa đầy hai tháng nhưng chị là một cán bộ Đoàn, một trung đội trưởng nữ dân quân đã chiến đấu hy sinh cả cuộc đời.

        Khi biết một cách mơ hồ chồng chị đã hy sinh, ước mơ làm mẹ không thành nhưng chị vẫn giữ đạo làm dâu hiếu thảo. Thương anh, thương cho phận mình chị chỉ dám lén ra sau vườn khóc một mình mỗi khi về nhà mẹ.

        Chị cùng người chồng yêu quý của mình đã chiến đấu, hy sinh giấc mơ hạnh phúc gia đình và cả cuộc đời thanh xuân cho hòa bình thống nhất đất nước. Chị thật sự đã là một anh hùng ! Trong cuốn sách, tác giả rất ít nói về mẹ chị Vượng. Thế nhưng người đọc van thấy bà là một người mẹ dịu dàng, thương con đến nồng nàn mà mộc mạc, tinh tế vả sâu sắc. Khi đứng trước mộ mẹ Lam, tác giả có liên tưởng đến mẹ mình, sự liên tưởng đó càng làm tôn lên những hy sinh vô bờ bến của những bà mẹ Việt Nam anh hùng.

        Đọc sách tôi hiểu rằng tác giả không có ý tập.trưng vào hình ảnh các bà mẹ, nhưng chỉ với những nét khắc họa ấy thôi, người đọc cùng đã thấm thía sự hy sinh thầm lặng của các bà mẹ trong chiến tranh là cực kỳ to lớn.

        Lớp người trẻ tuổi như chúng tôi hôm nay luôn ghi lòng tạc dạ công ơn và sự hy sinh to lớn của.các giạ đình liệt sỹ, của các bả mẹ Việt Nam anh hùng. Tôi tin rằng tất cả các bạn trẻ khi đọc cuốn sách này đều có cảm nhận như tôi.

      

 (ĐCSVN) - Tháng 1-2009 Nhà xuất bản Thanh Niên đã xuất bản cuốn sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sỹ " của tác giả Hoàng Liêm, cựu chiến binh, cộng tác viên của báo Điện tử ĐCSVN. Cuốn sách kể về một gia đình có 4 liệt sỹ và có những người con, người cháu thành đạt.

        Đó là gia đình họ Bùi thôn Hồ Nam, xã Tân Dân, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá. Đây là một trong 10 gia đình có công với cách mạng tiêu biểu ở Thanh Hoá. Người trụ cột ở gia đình là ông Bùi khắc Tráng, người cha có công nuôi dạy 10 người con khôn lớn, trưởng thành. ông là một người cha đáng kính, người thầy giáo đáng trân trọng. Sát cánh cùng ông là người bạn đời thuỷ chung, là mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam, là em dâu của một bà mẹ Việt Nam anh hùng và là chị gái của một bà mẹ Việt Nam anh hùng khác. ông bà Bùi Khắc Tráng - Lâm Thị Lam có 4 người con liệt sỹ. Đã hai lần ông bà tiễn các con trai lên đường nhập ngũ và có tới 4 lần nhận giấy báo tủ (trong đó có một liệt sỹ là con dâu). Nhà văn Vương Trí Nhàn sau khi đọc cuốn sách, đã viết về người cha, người mẹ của 4 con liệt sỹ như sau "...đây là người cha của các anh - cụ Bùi Khắc Tráng, cụ đã cầm tay dạy các anh tập viết Và, người mẹ tiễn các con đi ngày ngày mong ngóng, sau hoà bình, lúc nào cũng ra đường chờ xem có anh bộ đội nào đi qua lại hỏi có biết con tôi không, có tin gì về nó không, bao giờ nó về?". Còn tác giả Hoàng Liêm đã viết "những giọt nước mắt được lén lau khi chỉ có một mình, người mẹ ấy âm thầm chịu đựng. âm thầm thương yêu và tạo mọi điều kiện cho chồng con vững vàng vươn tới" và mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam đã ra đi về với tổ tiên mà chưa được toại nguyện tìm được hài cốt ba con đã hy sinh trên chiến trường. Còn cụ Bùi Khắc Tráng "đau thương chồng chất đau thương, nhưng ông vẫn vững vàng để làm trụ cột của cả gia đình. Vượt trên mọi đau thương mất mát, ông vẫn là chỗ dựa tin cậy để vợ và các con vượt qua những tháng năm gian khổ sau chiến tranh. ông đã tôi luyện ý chí cho những người con của ông học tập và thành công trong sự nghiệp". Trong ngôi nhà đầy yêu thương và cống hiến ở vừng quê Thanh Hoá, tác giả Hoàng Liêm đã góp phần viết thêm vào trang sử sáng ngời, chủ nghĩa anh hừng cách mạng của dân tộc Việt Nam nói chung và gia đình cụ Tráng nói riêng. Liệt sỹ Bùi Khắc Khới là con trưởng của gia đình, anh là chiến binh cửa cả hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ, anh là tấm gương mẫu mực trong gia đình và ở đơn vị. Anh hy sinh tuổi trẻ và tình yêu sôi nổi của mình cho sự nghiệp giải phóng đất nước và tình đoàn kết chiến đấu keo sơn Việt - Lào. Người con trai thứ hai, liệt sĩ Bùi Khắc Kiêm và người vợ là liệt sỹ Lê Thị Vượng. Anh Kiêm và Chị Vượng chỉ chung sống với nhau được ít ngày thì anh Kiêm đi bộ đội, vào chiến trường, còn chị Vượng vào dân quân - pháo thủ phòng không, chiến đấu chống chiến tranh phá hoại miền Bắc của Mỹ bảo vệ quê hương. Anh Kiêm đã hi sinh, năm 1965 trong một trận đánh ác liệt ở chiến trường. Hơn hai năm sau, người vợ yêu dấu của anh - chị Vương đã hi sinh trên trận địa phòng không bảo vệ quê nhà. Tác giả Hoàng Liêm xúc động viết "Đôi vợ chồng trẻ khát khao hạnh phúc, mơ về một cuộc sống tươi đẹp đã hiến dâng cà tình yêu, tuổi trẻ và giấc mơ hạnh phúc gia đình của mình.cho sự nghiệp giải phóng miền Nam thống nhất đất nước". Trên đất nước Việt Nam thân yêu, trải qua mấy chục năm trường kỳ kháng chiến, chống giặc ngoại xâm đã có biết bao nhiêu cặp vợ chồng đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế.

        Người liệt sĩ cuối cùng của gia đình là anh Bùi Khắc _ Tường. Anh Tường nhập ngũ năm 1972 khi gia đình đã có  ba liệt sỹ. Anh có thể xin hoãn, nhưng với Tường thi "Không! Có lệnh là đi, chẳng dùng dằng làm chi" Tường là một sinh viên giỏi, một cây sáo điêu luyện, một giọng ca truyền cầm. Anh sống với lòng yêu thượng bạn bè, đồng đội và giàu nghị lực, trong chiến đấu anh là một trinh sát gan dạ, một xạ thủ dũng cảm, anh đã hy sinh trong một lần đi trinh sát do bị địch phục kích.

        Tác giả Hoàng Liêm đã gặp những người còn lại của gia đình ông giáo Tráng và bà mẹ Việt Nam anh hùng Lâm Thị Lam. Họ đã sống và vượt qua nhiều khó khăn, vươn lên thành đạt - tất cả đều tốt nghiệp đại học. Các anh Tiềm, Tân, Thành; các chị Chính, Mười là những cử nhân, kỹ sư, thạc sỹ đang tích cực làm việc, cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tồ quốc.

        Và một chuyện tình cờ nhưng lại là một dấu ấn khắc sâu trong tâm khảm của tác giả Hoàng Liêm. Đô là nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày thương binh liệt sĩ (27/7/2007), tắc giả Hoàng Liêm đã viết bài "Bùi Khắc Tường giờ này anh ở đâu?".phát trên báo Điện tử Đảng Cộng.sản Việt Nam. ít ngày sau người thân của liệt sĩ Bùi Khắc 'Tường do đọc được bài đó trên báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. đã gọi điện đến toà soạn xin gặp tác giả bài báo. Cuộc gặp đầy xúc động giữa vợ chồng anh Thành em ruột liệt sĩ Bùi Khắc Tường) với tác giả Hoàng Liêm và một sô cựu chiến binh đều là bạn, chiến đấu của anh Tường đã diễn ra vào ngày cuối năm 31/12/2007. Và sau cuộc gặp đầy xúc động ấy, tác giả cùng với các đồng đội còn sống và gia đình đã tham gia tìm hiểu lại quá khứ và những di vật của những người đã khuất. Cuộc tìm mộ của ba liệt sĩ trong gia đình cụ Tráng đã được tắc giả kể lại  một cách chân thật, đây xúc động. Dẫn lời gia đình tác giả viết "vậy là gia đình chúng tôi thành công lần thứ hai khi đi tìm mộ các anh, cho dù hài cốt các anh chưa đưa về được với quê hương, bản quán. Chúng tôi tạm hài lòng và đã thực hiện được phần nào nguyện vọng của thầy, mẹ tôi trước lúc ra đi"

        Những dòng cuối cùng của cuốn sách, tác giả tâm sự "Câu chuyện ấy - như một huyền thoại của thời nay, một huyền thoại đẫm nước mắt và khổ đau, hạnh phúc và tình yêu một huyền thoai bi hùng của một gia.đình, của bao gia đình và của cả dân tộc Việt Nam trong chiến tranh và sau chiến tranh". Còn nhà văn Vương Trí Nhàn cảm xúc "Nếu những gì, chứng ta âm thầm làm hàng ngày được ghi lại trên trang sách thì những người đã hi sinh hôm qua, như cũng thấy được an ủi

        (TCTG) - Những năm qua, tủ sách "Tiếp lửa truyền thống - mãi mãi tuổi hai mươi" của Nhà xuất bản.Thanh Niên đã giới thiệu tới đông đảo bạn đọc nhiều cuốn nhật ký, hồi ký của những thanh niên thời chống Mỹ viết về thời đại mình, về cuộc chiến đấu ác liệt chống kẻ thù xâm lược: Đó là những trang viết từ mồ hôi, máu và nước mắt của những chiến sỹ quả cảm đối mặt với sự sống, chết ngoài mặt trận.

        Nhân dịp đón Xuân Kỷ Sửu, Nhà xuất bản Thanh Niên đã cho ra mắt cùng bạn. đọc cả nước cuốn sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ" của tác giả Hoàng Liêm.

        Đây là cuốn sách của một cựu chiến binh luôn trăn trở về những đồng đội của mình đã không về sau cuộc chiến.

        Trong hành trình tìm kiếm những đồng đội đã hy sinh, anh đã đến với một gia đình có 4 liệt sĩ và trong quan hệ ruột thịt có tới 3 "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng". Anh thấy mình phải cầm bút, phải viết về những con người đã sống một cuộc sống đẹp trong những ngày tháng gian lao và sự cống hiến đến khôn cùng của họ vì những mục tiêu cao cả của dân tộc.

        Sau những năm tháng dai dẳng của hai cuộc chiến tranh, sau những đau thương mất mát, ở gia đình này vẫn có một tình cảm nồng hậu, một sự gắn bó yêu thương và một sự vươn lên mạnh mẽ trong cuộc sống.

        Bằng hình thức kể chuyện, tâm tình, mộc mạc-, tác giả đã đem đến cho độc giả nhiều câu chuyện xúc động. Khi thì câu chuyện được đồng đội kể cho nhau nghe, khi thì anh kể em nghe, chị kể em nghe, cũng có khi là bác kể cháu nghe, các câu chuyện đã vẽ lại đời sống tinh thần, tài năng, nỗi niềm tâm sự của các liệt sĩ trước hạnh phúc riêng tư và sự hy sinh vì Tổ quốc.

        Các câu chuyện kể thường được bắt đầu bằng sự đòi hỏi của thế hệ trẻ hôm nay với những người đi trước. Họ muốn biết về truyền thống của gia đình, họ muốn hiểu về quê hương để từ đó thêm yêu Tồ quốc và thêm quý những tháng năm xây dựng hòa bình.

        Cũng trong cuốn sách này tác giả còn giới thiệu chân dung người cha, người mẹ đã gạt nước mắt tiễn đưa những người con ra trận.  

       "Đấy là người cha của các anh - Cụ Bùi Khắc Tráng. Cụ đã cầm tay dạy các anh tập viết. Và đây người mẹ tiễn các con đi ngày ngày mong ngóng, sau hòa bình lúc nào cũng ra đường, chờ xem có anh bộ đội nào đi qua, lại hỏi có biết con tôi không, có tin gì về nó không, bao giờ nó về.

        Những chi tiết ấy đọc một lần không thể quên nổi " - Vương Trí Nhàn

        Tác giả thực hiện những chuyến đi. đẻ trở về quá khứ, đi để nghe và ghi lại những chuyện kể về tình yêu cuộc sống về ước muốn hòa bình của những người yêu nhau những cặp vợ chồng mà khi Tổ quốc cần thì họ sẵn sàng hy sinh tất cả:  

                                            Anh yêu em dù muôn trùng xa cách
                                            Em mãi ở trong anh
                                            Em - cô giáo của anh
                                            Nhưng em ơi chiến tranh
                                            Ké thù buộc chúng ta cầm súng
                                            Nếu một ngày lửa anh ngã xuống
                                            Vĩnh biệt em rồi anh vẫn thuộc về em.

        
        Xen vào các câu chuyện là những trang nhật ký của người liệt sĩ đã qua hai cuộc trường chinh; những bức thư còn nóng bỏng không khí chiến trường và cả những dòng lưu niệm thiết tha tình bạn, tình đồng chí trước lúc lên đường của liệt sĩ Bùi Khắc Tường.

        Đọc những trang nhật ký cửa liệt sĩ Khắc Khới ta nhận ra một tuổi trẻ tài hoa, một tình yêu trong sáng và một tấm gương về sự kiên tri bến bi phấn đấu không mệt mỗi, một sự hy sinh cao cả vì độc lập tự do của Tổ quốc.

        Đọc sách, ta thấy mặc dù cuộc sống chiến đấu đầy gian khổ hy sinh nhưng những người trong cuộc vẫn rất yêu đời. Những bài ca: "Tình trong lá thiếp", "Những cánh chim hoà bình ', "Tình bạn ', "Ngôi sao ban chiều, "Giờ nảy anh về đâu".., vẫn nhiều lần được vút lên, vang xa ngợi ca cuộc sống, tình yêu, tình bạn, tình đồng đội.

        Đọc cuốn sách nhỏ ta thấy được tầm vóc lớn lao của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, thấy được cái giá phải trả cho cuộc sống hoà bình xây dựng hôm nay. Đọc sách ta càng thêm quý trọng và biết ơn những anh hùng liệt sĩ đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc.

        Những trang cuối của cuốn sách, tác giả cùng những người thân của các liệt sỹ đã bằng mọi cách có thề để tìm nơi các anh yên nghỉ. Đây là nét văn hóa Việt Nam, đây là sự tri ân của những con người hôm nay với những người đã quên mình vì nghĩa lớn.

        Trong sự nghiệp đổi mới và phát triển hôm nay, lớp lớp thanh niên ưu tú đang hăng say xây dựng đất nước. Trước mỗi niềm vui thắng di họ vẫn luôn hướng về cội nguồn, vẫn luôn có ý thức tìm hiếu về truyền thống chiến đấu vé vang và những đau thương mất mát của thế hệ đi trước.

        Là những người đã qua chiến tranh, các cựu chiến binh như tác giả cuốn sách "Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ đang cố gắng ghi lại những gì họ đã qua, những điều họ đã thấy đề làm chỗ dựa tinh thần cho lớp trẻ hôm nay.

        Hy vọng cuốn sách sẽ được đông đảo bạn đọc đón nhận.

        
        

        Cuộc chiến tranh giải phóng Miền Nam thống nhất đất nước của dân tộc ta đã kết thúc thắng lợi vé vang vào ngày 30 tháng 4 năm 1975. Hơn 30 năm sau ngày chiến thắng, nhiều thanh niên lên đường chiến đấu đã may mắn được trở về với gia đình. Họ đã lấy vợ sinh con và nhiều người đã lên ông lên bà. Thế nhưng, ba người anh trai của tôi là Bùi Khắc Khởi, Bùi Khắc Kiêm và Bùi Khắc Tường có ngày ra đi mà mãi không có ngày trở lại. Các anh đã nằm lại chiến trường giữa tuổi 20 đầy sức sống.

        Gia đình, thầy mẹ tôi đã 3 lần tiễn con đi và 4 lần nhận giấy báo tử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

        Trong 4 liệt sỹ có chi dâu chúng tôi, chi Lê Thị Vượng là vợ liệt sĩ Bùi Khắc Kiêm. Chi đã tham gia chiến đấu với máy bay Mỹ và anh dũng hy sinh trên trận địa pháo cao xạ năm 1967 tại quê nhà.

        Điều mà thầy mẹ tôi luôn trăn trở, day dứt và khát khao là làm thế nào để tìm được mộ các anh tôi. Trước lúc lâm chung, thầy mẹ tôi đã gọi anh em chứng tôi tới gần mà dặn: Các con phải cố gắng tìm được mộ và đưa được hài cốt các anh về.  

        Nhiều năm đã trôi qua, gia đình chúng tôi rất lúng túng, chưa biết tìm các anh từ đâu? Thông tin từ các giấy báo tử chỉ mang tính ước lệ: "Đ/c Bùi Khắc Khới đã anh dũng hy sinh tại mặt trận phía Tây của Tổ quốc" hoặc lúc Bùi Khắc Kiêm, Đ/c Bùi Khắc Tường đã anh dũng hi sinh tại mặt trận phía Nam".

        Bằng cách nào để tìm được các anh? Khi chúng tôi còn chưa tìm được câu trả lời thì tình cờ cuối năm 2007, cháu Chiến đọc được bài viết của tác giả.Hoàng Liêm trên báo điện tử Đảng Cộng Sản Việt Nam với tựa đề: "Bùi Khắc Tường - Giờ này anh về đâu?".  

        Đọc báo, cả đại gia đình chứng tôi đều òa khóc và vô cùng xúc động như được gặp lại chính người thân của mình sau hơn 30 năm xa cách..Chúng tôi cảm phục tình bạn, tình đồng đội của cựu chiến binh Hoàng Liêm với anh trai tôi là liệt sĩ Bùi Khắc Tường. Thông qua toà soạn báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, chúng tôi đã tìm đến tác giả Hoàng Liêm.  

        Cuộc gặp gỡ tối 31/12/2007 giữa tác giả và gia đình chúng tôi thấm đẫm nước mắt. Gặp được tác giả Hoàng Liêm, tôi có cảm giác như gặp được chính anh Tường bằng da bằng thịt vậy. Từ đây chúng tôi đã gặp được các anh Trần Anh Phương, Võ Minh, Vũ Kiệm, Nguyễn Lâm, Chu Văn Mẫn và rất nhiều đồng đội của anh Tường. Qua các anh, chúng tôi biết thêm nhiều thông tin và cuối cùng, sự nỗ lực, nhiệt tình của các CCB E271 anh hùng đã giúp gia  đình chúng tôi tìm được mộ anh Bùi Khắc Tường. Anh Tường hiện nay đã quy tập về nghĩa trang LS Bù Đăng của tỉnh Bình Phước.

        Sau khi tìm được anh Tường, chúng tôi có thêm quyết tâm để tìm mộ anh Khởi, ảnh Kiêm. Thông qua cuốn nhật ký còn lại của anh Khởi, chúng tôi đã tim đến những miền quê anh đã qua, đã huấn luyện và chiến đấu, gặp những người anh đã từng gắn bó để nắm bắt thông tin.

        Được sự giúp đỡ của các cơ quan, đơn vi và của cộng đồng đặc biệt là sự giúp đỡ của nhà ngoại cảm Phan Thị Bích Hằng, chúng tôi đã tìm được nơi yên nghi của anh Khởi tại nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng, tỉnh Thanh Hoá. Phần mộ của anh Kiêm đã tìm thấy ở nghĩa trang liệt sĩ huyện Krông Bông, tỉnh Đắc Lắc. 

        "Chuyện kể về một gia đình liệt sĩ" của tác giả Hoàng Liêm đã ghi lại chân thực hành trình tìm kiếm các liệt sỹ và những suy nghĩ của anh.

        Với gia đình chứng tôi, cuốn sách "Chuyện kề về một gia đình liệt sỹ' là một tài sản vô cùng quý báu, tác giả Hoàng Liêm đã giúp chứng tôi làm sống lại một phần cuộc đời sự nghiệp, suy nghĩ, hành động của các anh, các chị, của thầy mẹ và gia đình tôi trong các thời kỳ khó khăn gian khổ nhất. Đặc biệt là sự quên mình chiến đấu vì mục đích cao cả, vì sự nghiệp độc lập dân tộc, hoà bình thống nhất và hạnh phúc của nhân dân mà các anh các chị tôi đã ngã xuống mãi mãi ở tuổi 20 đầy khao khát tình yêu và cuộc sống. Họ là những tấm gương sáng cho con cháu mai sau học tập.

        Vượt lên trên giá trị chân thật của chuyện kể, đây còn là lời tri ân là đạo lý uống nước nhớ nguồn, là nén tâm nhang đối với người đã khuất. 

        Cho dù muộn màng, điều làm chúng tôi hài lòng nhất là sau hơn 40 năm đã tìm được mộ anh Khởi và anh Kiêm, hơn 30 năm đã tìm được mộ anh Tường. Tìm được mộ các anh đã giải toả tâm tưởng bế tắc trong nhiều năm day dứt  của gia đình chúng tôi.

        Giờ này ở suối vàng, chắc thầy mẹ tôi vui lắm vì trên 30 năm sau khi chiến tranh kết thúc chúng tôi đã thực hiện được nguyện vọng của các cụ trước lúc đi xa.

        Cuộc chiến tranh cứu nước vĩ đại của dân tộc ta đang lùi dần vào quá khứ, chỉ có lịch sử là mãi mãi trường tồn, sự hy sinh cống hiến của tuổi trẻ, của các liệt sỹ là vô cùng to lớn Ngày nay, nhiều thân nhân gia.đình vẫn chưa tìm được hài cốt, mộ chí của các liệt sỹ, nỗi đau vẫn còn đó. Gương chiến đấu hy sinh anh dũng cửa họ nếu không viết lên, lưu lại thì bụi thời gian sẽ dần dần che lấp, thế hệ trẻ mai sau làm sao có thể biết được. 

        Tôi hy vọng rằng sau khi đọc cuốn sách này, nhiều cựu chiến binh, các cơ quan báo chí, thông tin, truyền hình và các bạn đọc sẽ có nhiều bài viết, nhiều thông tin sẻ chia, giúp các gia đình liệt sĩ khác, tìm được nơi yên nghỉ của liệt sĩ như gia đình tôi.

        Có được cuốn sách "Chuyện kể về một giạ đình liệt s là sự dày công, lao động miệt mài và tâm huyết của nhiều người.

        Để tỏ lòng kính trọng và yêu mến, thay mặt gia đình cho tôi được gửi lời cảm ơn trân trọng nhất và sâu sắc nhất đến: Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam; Nhà xuất bản Thanh Niên; tác giả, đồng đội của anh trai tôi - cựu chiến binh Hoàng Liêm; nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn; nhà thơ nhạc sỹ hoạ sỹ Nguyễn Trọng Tạo và nhà ngoại cảm Phan Thị Bích Hằng... đã tham gia vào sự thành công của cuốn sách. Gia đình tôi rất cảm động trước những tấm lòng của các đồng chí, đồng đội và bạn bè gần xa. Chúng tôi nguyện luôn phát huy truyền thống vé vang của gia đình sống xứng đáng với sự hy sinh, cống hiến của các anh, các chị. 

        Thay mặt gia đình - Xin trân trọng cảm ơn!


       

                                                  

                                               Ngày mai – Ngày giỗ bạn tôi
                                               Ngày mai – Ba mươi sáu năm bạn tôi thành liệt sĩ.
                                               Ba mươi sáu xuân, bạn tôi mãi trẻ.
                                               Câu hát tiếng cười vẫn cứ mãi hai mươi
  
                                               Ngày mai, ngày giỗ bạn tôi
                                               Tôi nhớ mãi, cánh rừng đêm ấy
                                               Bạn tôi xách súng đi và đi mãi
                                               Cả cánh rừng nhòa nước mắt nhớ thương.
 
                                               Ngày mai –  Ba mươi sáu xuân bạn tôi thành liệt sĩ.
                                               Câu hát chiều buông bạn tôi nhớ mẹ:
                                               “ Xuân... con không về mẹ có buồn không?”
                                               Và bạn tôi ở mãi với rừng.
 
                                               Ba mươi sáu xuân, bạn tôi trẻ mãi
                                               Và bao nhiêu chàng trai đã đi không trở lại
                                               Cho cuộc sống hôm nay kết trái đơm hoa
                                               Cho lớp trẻ hôm nay nhớ mãi những ngày qua.
 
                                               Ngày mai – Ngày giỗ bạn tôi
                                               Mái tóc bạc lại một lần bật khóc
                                               Trang giấy mỏng đã nhòe nước mắt
                                               Nhớ những bạn mình cứ mãi tuổi hai mươi
 
                                               Ngày mai  
                                               Ngày giỗ bạn tôi!
                                               Ngày mai giỗ bạn tôi!

        

        Hôm nay, mùng năm tết Canh Dần, hội Gò Đống Đa, kỷ niệm vua Quang Trung chiến thắng 20 vạn quân Thanh xâm lược. Nhìn lên tờ lịch tôi thấy ngày 17 tháng 2. Thế là tôi nhớ, thế là tôi buồn. Tôi khóc.
   
        Thấy nước mắt tôi cứ ràn rụa, con gái tôi hỏi: " Sao bố khóc? " và cháu chờ, chờ thật lâu tôi mới trả lời ngắt quãng: " Bố nhớ một ...người bạn... đã hy sinh ở Biên giới phía Bắc.. Nếu còn năm nay bác ấy sáu mươi"

        Sau đó tôi ngồi viết nôm na mấy câu mong muốn nỗi buồn của tôi được bạn bè chia sẻ :

                                                                 Lãi ơi!

                                              Tôi có bạn ngày xưa tên Lãi
                                              Thuở chăn trâu  bé dại
                                              Biết chăn trâu, biết lỗ lãi là chi
                                              Có một lần chơi bi
                                              Vì thua, thắng tôi xông vào đánh Lãi
                                              Dù vóc nhỏ bạn đâu có ngại
                                              Bạn ôm tôi cắn sâu vào ngực trái
                                              Vết sẹo ngày xưa còn in mãi trong tôi.
 
                                              Thế rồi lớn lên
                                              Chúng tôi cùng vào bộ đội
                                              Chiến đấu quên mình nào biết chi lỗ lãi.
                                              Thắng Mỹ trở về ngực lấp lánh huân chương
                                              Tôi được trở lại mái trường
                                              áo chiến binh bạn tôi vẫn mặc
                                              theo đoàn quân lên biên cương phía Bắc
                                              Dãi nắng dầm sương, gió núi, mưa ngàn.
                                              Nếu còn năm nay Lãi sáu mươi
                                              Nhưng ở dương gian, tôi với hắn chỉ có hai mươi chín năm là bạn
                                              Ba mươi mốt năm qua Lãi vẫn giữ biên cương phía Bắc
                                              Dãi dầu sương gió mãi ngàn năm
                                              Bạn tôi hai mươi chín năm ở dương gian
                                              Vết cắn ngày xưa trên ngực tôi còn nóng hổi
                                              Nhớ mãi, bạn ơi! Tôi nhớ mãi
                                              Mùa xuân này, khóc bạn Lãi ơi!

                                                                 Hội Lim - Em

                                                        Em về với hội Lim chưa?
                                                        Vẳng nghe câu hát đòng đưa trạnh buồn
                                                        Nhớ ngày về với hội Lim
                                                        Vì say câu hát mình tìm đến nhau
 
                                                        Kìa ai yếm thắm lụa đào
                                                        Kìa ai mắt sắc dao cau mặc người
                                                        Tôi ngồi tôi nhớ em tôi
                                                        Lại thương câu hát “Người ơi… đừng về”
 
                                                        Nhớ từ xuân ấy tôi đi
                                                        Hai vai mang nặng lời thề nước non
                                                        “Anh còn son! Em cũng còn son!
                                                        Mà sao chẳng được làm con một nhà?'
 
                                                        Chiến trường lửa đạn xông pha
                                                        Những mong có một mái nhà bình yên
                                                        Chí trai giữa chốn trận tiền
                                                        Mấy ai đã hẹn vẹn nguyên trở về
 
                                                        Em tôi ở lại đồng quê
                                                        Mỗi năm xuân đến lại về hội Lim
                                                        Nhớ anh, em ngóng, em  tìm
                                                        Tìm đâu tăm cá bóng chim xa vời
 
                                                        Hát câu thương lắm người ơi
                                                        Một lần gặp, để một đời khó quên
                                                        Người đi bặt chẳng thấy tin
                                                        Để cho kẻ ở biết tìm nơi nao
 
                                                        Chợt nghe đồn đại xôn xao
                                                        Tôi không về nữa em nào có yên
                                                        Hỏi thăm bè bạn đồng niên
                                                        Hỏi thăm đồng ngũ, hỏi liền đồng môn.
 
                                                        Ở đâu cũng một giọng buồn
                                                        Một đời chinh chiến, người chôn mấy người
                                                        Nhớ câu: “ thương lắm người ơi!”
                                                        “Trầu têm cánh phượng” sao người bỏ đi?
 
                                                        Đời người con gái có thì
                                                        Lớn rồi phải tính chuyện đi lấy chồng -
                                                        Lời nghe chua xót trong lòng
                                                        Người ơi, có thấu cho nông nỗi này.
 
                                                        Một chiều bèo dạt mây bay
                                                        Tang tôi nàng để cho ngày tháng trôi
                                                        Vẫn câu thương lắm người ơi
                                                        Hội Lim để nhớ một đời sang ngang.
 
                                                        Ba năm chừng đã đoạn tang
                                                        Thuyền ai cập bến đưa nàng qua sông
                                                        Ngày về nàng đã theo chồng
                                                        Trời Âu, đất khách tôi không gặp nàng.
 
                                                        Dưới sông một bóng đò ngang
                                                        Tôi nhìn như thấy có nàng ngồi trên
                                                        Lời rằng: ngồi tựa mạn thuyền
                                                        Tình ai sâu nặng để duyên bẽ bàng.
 
                                                        Ai ơi cho gửi tới nàng
                                                        Hội Lim - Tôi nhớ, tôi mang trong lòng.

                                                            Đêm nhớ

                                         Đêm
                                         Giật mình, tỉnh giấc
                                         Một mình trằn trọc, nhớ đồng đội xưa
                                         Ngoài hiên nhà tí tách những hạt mưa
                                         Nhớ đến nao lòng những bạn hiền, không về sau cuộc chiến

                                         Tường ơi!
                                         Nhớ không?
                                         Chiều chúng mình mang về hai con nhím.
                                         Cả đơn vị sẻ chia vị ngọt của núi rừng
                                         Nhớ những ngày, gùi gạo sụn sống lưng
                                         Khải gùi cả cho mình vì thương mình gầy yếu quá.
                                         Nhớ cái ngày Kông Pông Chàm đói lả
                                         Phấn chọn cho tôi hạt lạc cuối cùng

                                         Minh ơi ! Mày có biết không?
                                         Tao nhớ mày là tiếng viôlông trong trẻo
                                         Thành ơi Thành! Mày kể chuyện sao mà khéo
                                         Chuyện thật đáng buồn mà mày kể vẫn vui

                                         Khánh Thuỵ ơi! Bài thơ viết dở đâu rồi?
                                         Tao tìm mãi chẳng bao giờ thấy
                                         Long ơi Long! Tiếng bom làng bảy
                                         Nó cướp mày đi, đi mãi không về
                                         Thắng đen ơi! Trinh sát mãi mà chi
                                         Đất nước hoà bình đã hơn ba mươi nam rồi đấy nhá!

                                         Thoa ơi Thoa! Tao nhớ mày nhớ quá!
                                         Da trắng, mắt tròn ngơ ngác giữa rừng xanh
                                         Anh Thiềng ơi ! Cháu Dũng con anh
                                         Đã lớn, đã khôn đã đưa anh về Bắc
                                         Ở Cai Lậy, Mỹ Tho bà con vẫn nhắc
                                         Anh - Người lính cuối cùng ngã xuốngtrước bình minh

                                         Hiếu ơi! Từ Hà Bắc quê mình
                                         Mẹ đã đến thăm anh, nghĩa trang Kiến Đức
                                         Mẹ đã hiến dâng đứa con dứt ruột
                                         Cho cuộc sống hôm nay kết trái đơm hoa
                                         Tôi thổn thức hoài nhớ những ngày qua
                                         Điểm mặt bạn mình những người không về sau cuộc chiến.

                                         Đêm
                                         Nhớ thương
                                         Không ngủ
                                         Xin khắc tên từng người vào trong trái tim tôi

        
                                                        CÁC CHỊ TÔI

 
                                  Ngày ra đi
                                  Da trắng, tóc dài
                                  Giữa đại ngàn Trường Sơn,
                                  Giữa bạn bè, khó nguy nào cản bước.
                                  Sáng sáng soi mình trong chậu nước
                                  Đêm ngủ thiếu chăn, quờ chân tìm hơi ấm nơi nhau.
                                  Không thuốc đánh răng, thiếu nước gội đầu.
                                  Tóc rụng, môi thâm – Ai người không sốt rét.
                                  Gian nan, ác liệt, có người sau chiến thắng không về.

                                  Ngày trở về
                                  Tuổi xuân gửi lại chốn rừng xanh.
                                  Lớp bạn bè xưa đều đã có gia đình
                                  Lẻ bóng
                                            Đơn thân
                                                 Ai biết thừa hay thiếu.
                                           Một mình
                                              Chăn đơn
                                                     Lạnh lẽo.
                                                        Nửa đêm
                                                                Tỉnh dậy
                                                                         Gối nhòe!
                                  Xót thương những đồng đội không về
                                  Ngẫm phận mình nhiều lúc tái tê.
                                                     Một thời hy sinh
                                              Một đời lận đận.
                                              Nhọc nhằn
                                             Phận gái
                                  Phòng không…
                                  Se se gió lạnh chiều đông
                                  Thân cò, lặn lội bờ sông một mình
                                  Một thời, lặng lẽ hy sinh
                                  Một thời gian khó, một mình mình thôi
                                  Mong sao, sóng gió ở đời
                                  Không người liên lụy, ít ai nặng lòng
                                  Se se gió lạnh chiều đông
                                  Thuyền ai đơn lẻ, giữa dòng trôi mau
                                  Ngày sau – Mong đến ngày sau
                                  Nụ cười các chị có màu sáng tươi.
                                  Chiều tà
                                  Ai dìu bước
                                  Các chị tôi ...!!!
                            

                                                  Rượu đêm rằm

                                         Đêm rằm
                                         Rượu uống một mình
                                         Ly bôi chạm vào nỗi nhớ
                                         Bạn cũ, người xưa đâu cả
                                         Tôi ngồi nhấm nháp ruột gan mình
                                         Một mình tôi dưới trăng thanh
                                         Một chén,
                                             một chai  
                                                 một vừng trăng  
                                                     một trời tĩnh lặng
                                         Rượu sóng sánh,
                                         Trăng vàng sóng sánh
                                         Cơn gió chao nghiêng
                                         người cũng ngả nghiêng
                                         Đêm nay rằm tháng giêng
                                         Trăng tròn mà đời thì chẳng vẹn
                                         Những bạn cũ, người xưa thời chinh chiến
                                         Đâu rồi?
                                         Rượu cay, nước mắt mặn bờ môi
                                         Tôi với mình tôi
                                                uống gan ruột mình hoà ký ức!
                                                                    

                                                     Về thôi

                                         Ta phải về với mẹ ta thôi
                                         Về với mùa xuân, nghiêng cánh én
                                         Về với cánh đồng lúa xanh ngút mắt
                                         Về với tuổi thơ bắt bướm, đuổi chuồn

                                         Về thôi!
                                         Ta tìm nơi sâu lắng tâm hồn.
                                         Tạm lánh xa nơi ồn ào phố thị.
                                         Để quên hết những điều phi lý
                                         Cứ ngày đêm gặm nhấm ruột gan mình.

                                         Về thôi!
                                         Trở lại nơi góc điếm, sân đình.
                                         Tìm lũ bạn ngày chơi bi đánh đáo
                                         Tìm dấu chân ai với nỗi lo cơm gạo
                                         Mẹ ta cơ cực cả một đời

                                         Về thôi!
                                         Ta phải về thôi
                                         Tìm cánh cò, lời ru của mẹ.
                                         Tìm chỗ ngồi xưa bên gốc khế.
                                         Để yêu thêm từng tấc đất quê mình.

                                                         Ngày giỗ bạn - 2

                                           11 tháng 4
                                           37 năm trước
                                           Tường  đi và đi mãi
                                           Chiến trường cũ
                                           Đã xanh màu cây trái
                                           Chỉ có bạn tôi là mãi không về
                                           Mình lại về với chiến trường xưa
                                           Nước mắt  nhòa trước những mồ viễn xứ
                                           Khải! Hiếu! Thành! Thoa!.. và còn ai nữa
                                           Ngàn năm nghe gió thông reo.
                                           Tường ơi! Linh hồn bạn nơi nao?
                                           Mà sao vẫn vẳng nghe tiếng sáo
                                           “ Anh vẫn hành quân”
                                           Lưng đèo, bãi suối
                                           Nhớ thương tiếng sáo “ Lý hoài nam”
                                           Ngoái lại nhìn đã gần bốn mươi năm
                                           Sống với nhớ thương, gột màu từng sợi tóc
                                           Cuộc chiến đã lùi xa nhưng đau thương tàn khốc
                                           Khiến lòng người nhức nhối mãi khôn nguôi.
                                           Nhắc cùng ai? – Ngày giỗ bạn tôi.

        Khu tập thể nơi tôi ở có hai ông bà già. Ông gần tám mươi tuổi còn bà cũng đã ngoại bảy mươi. Hai ông bà song tuyền như vậy thật là hiếm. Vậy mà tôi còn được thấy một sự quý hiếm hơn . Ấy là cứ mỗi chiều ông đẩy xe tay đưa bà dạo quanh khu tập thể.

        Cảm động trước tình cảm của người lính già và mối tình cuối chiều của ông bà, tôi ghép từ thành một bài viết.Xin được giới thiệu cùng cả nhà. Hy vọng nhận được sự chia sẻ của mọi người:

                                                     Chiều bình yên


                                                  Anh đưa em
                                                      đi giữa cuộc đời
                                                                 Trên chiếc xe
                                                                                anh đẩy.
                                                  Chiều tím
                                                             như bao chiều
                                                                             em thấy.
                                                  Xe
                                                      Lăn
                                                           chầm chậm
                                                                   ngược thời gian.
                                                  Chiến trường
                                                           đằng đẵng
                                                                        ác liệt
                                                                                 gian nan.
                                                  Hậu phương
                                                        Nhớ thương
                                                                nhọc nhằn
                                                                            tần tảo.
                                                  Ngày
                                                             dần
                                                                     trôi.
                                                  Sức
                                                            dần
                                                                    vơi.
                                                  Anh trở về
                                                       tóc pha sương
                                                             những vết thương
                                                                     thời chinh chiến.

                                                  Em ngã bệnh.
                                                          Mắt lệ rơi.
                                                                 Ánh mắt
                                                                     thay lời :
                                                              “ Không thể
                                                                             đứng
                                                                                ngồi
                                                                               vận động’’.
                                                  Mãi bên em
                                                             Vượt trên
                                                                         số phận.
                                                  Nắng,
                                                        mưa
                                                             Sương,
                                                                         gió
                                                                           tháng,
                                                                                   năm
                                                         Với
                                                                 Tay anh
                                                                        cùng bước.
                                                       Tím
                                                                Chiều
                                                                         bình yên.



                                                            Bạn Tâm giao ?

                                                     Chót cuộc đời, ai bạn tâm giao
                                                     Mùa thu qua, hàng cây không  lá
                                                     Người vẫn gặp mà sao thấy lạ
                                                     Bao nỗi niềm chia sẻ cùng ai ?

                                                     Qua tháng năm rồi lại tháng mười
                                                     Những tờ lịch rơi, rơi -  Dĩ vãng
                                                     Đông qua đi và xuân đã đến
                                                     Bạn tâm giao, ai đợi chờ ta?

                                                                           Sáu mươi năm

                                                                                   "Em ơi! Sáu mươi năm cuộc đời" - Y Vân

                                                                Sáu mươi năm đã một đời
                                                                Sống thêm nhiều, ít là trời phú cho
                                                                Nhọc nhằn lúc đói, khi no
                                                                Gian nan lắm lúc xuống đò, lên non
                                                                Vẫn lo để đức cho con
                                                                Mong về với đất, đời còn nhớ thương
                                                                Nhớ khi cắp sách tới trường
                                                                Cháo rau đứt bữa vẫn thương mẹ thầy
                                                                Trau dồi kiến thức từng ngày
                                                                Mò cua, bắt ốc mà xây chí bền
                                                                Lời rằng : “Có chí thì nên!”
                                                                Mười năm đèn sách gắn liền tuổi xanh
                                                                Lớn lên giữa buổi chiến tranh                                      
                                                                Chẳng mong thì cũng đã thành chiến binh
                                                                Dấn thân vào cuộc trường chinh
                                                                Người người lớp lớp, riêng mình mình đâu
                                                                Trải bao sương gió dãi dầu
                                                                Đạn bom chẳng kể, ai đầu còn xanh
                                                                Thương bao đồng đội quên mình
                                                                Bao điều mơ ước bỗng thành hư không
                                                                Thương người mỏi mắt chờ trông
                                                                Bóng chiều hiu hắt mà lòng xót xa
                                                                Cao xanh sao nổi can qua?
                                                                Trẻ nơi chiến địa, để già héo hon
                                                                Chiến tranh qua, cuộc sống còn
                                                                Học hành, cơm áo, tính tròn so vuông
                                                                5 năm đèn, sách, giảng đường
                                                                Mì hôi, cơm hẩm, ai nhường cho ai
                                                                Ra trường câu chuyện còn dài
                                                                Chiến tranh biên giới -  Kìa ai bạn, thù
                                                                Bom đạn nổ mịt mù ải Bắc
                                                                Bạn hôm nào thành giặc trời Nam
                                                                Căm quân bành trướng tham tàn
                                                                Gét tên diệt chủng làm càn làm xiên
                                                                Lại thêm lần nữa động viên
                                                                Khoác đồ chinh chiến lên miền thượng du
                                                                Đời quân ngũ mặc dù thiếu thốn
                                                                Vẫn nặng lòng cùng bạn cố tri
                                                                Đã là đồng đội một khi
                                                                Vui buồn, sướng khổ ta thì thương nhau
                                                                Cho dù người khó kẻ giàu
                                                                Gặp nhau chia sẻ những câu tâm tình
                                                                Áo chiến binh 25 năm mặc
                                                                Lúc về hưu chẳng thắc mắc chi
                                                                Thiệt hơn nào có xá gì
                                                                Lương hưu khiêm tốn chẳng bì cùng ai
                                                                Cũng không thở ngắn than dài
                                                                Cũng không trách lóc để ai phiền lòng
                                                                Mình lo mình tìm công kiếm việc
                                                                Vợ con mình, mình biết mình thương
                                                                Chẳng quen mưa nắng thương trường
                                                                Tìm nơi đã đến tìm đường đã đi
                                                                Phòng khi sóng gió bất kỳ
                                                                Lại đem bài cũ ra thi với đời
                                                                Sáu mươi năm đội trời đạp đất
                                                                Trải nhiều phen chật vật khó khăn
                                                                Nghĩ mình trong bấy nhiêu năm
                                                                Không  ai oán giận, chẳng làm ai đau
                                                                Nhờ trời còn có ngày sau
                                                                Vui cùng bầu bạn , vui câu “Giúp đời”