Lịch sử Quân sự Việt Nam

NGƯỜI CÙNG QUÊ
(TẬP 1)

Tiểu thuyết của PHAN TỨ
NHÀ XUẤT BẢN HỘI NHÀ VĂN, 1995
Khổ 13 x 19, số trang: 560

Số hóa: hoi_ls







Sau mấy hôm vắng máy bay Mỹ ném bom, người và xe qua lại trên các phố Qui Nhơn đã nhộn nhịp hơn, nhất là trong vài tiếng đồng hồ trước khi mặt trời lặn, quãng thời gian được xem như yên ổn nhất trong ngày. Đó cũng là lúc bãi sở. Từ khi Bộ tư lệnh Nhật Bản buộc tất cả các xứ Đông Dương phải vặn đồng hồ chạy sớm theo giờ Tô-ki-ô, dân thầy dân thợ hối hả đến sở từ tờ mờ đất cũng được về nhà vào lúc chưa lên đèn.

Mở đầu đợt tan tầm là mấy chiếc ô-tô du lịch cũ kỹ của các quan Tây chạy bằng thứ cồn màu hồng thay thế xăng, máy có yếu đi nhưng còn sạch sẽ chán so với xe khách chạy với bình khí than to tướng sau đít. Lái xe cho chủ Tây vào đầu năm 1945 này là công việc vất vả, nguy hiểm nữa. Quân Nhật ngày càng gây sự nhiều hơn trên đường phố. Xe nhà binh Nhật thường cố ý húc mũi bay quệt đuôi vào xe Tây, sau đó lính Nhật còn ùa xuống túm cổ bất cứ ai da trắng mũi lõ, nện luôn một trận cho dân da vàng bản xứ trông thấy mà sướng bụng. Tài xế phải biết giữ thể diện cho quan bằng cách lái xe chạy nghênh ngang và bóp còi inh ỏi khi phố xá đang vắng lặng, nhưng vừa nhác thấy bóng xe Nhật mầu vàng đất sét tít đằng xa là phải nín còi ngay. Cho xe dạt vào sát lề đường, xuống số, sẵn sàng chồm hẳn lên vỉa hè để tránh nạn mình bị vỡ ngực, xe bị phá, chủ ăn đòn.

Sau đó một lát, từng chuỗi phu xe kéo gò lưng chạy lép nhép, miệng ếp liên hồi, tay rung cái lục lạc treo trên càng gỗ, kéo chiếc xe nhà màu đen choáng lộn hay chiếc xe thuê sơn đỏ nham nhở, đưa các quan An Nam về nhà - quan bang tá, quan đốc, quan tham, quan phán. Lũ lượt theo sau là các thầy thông thầy ký thầy thừa thầy giáo với vạt áo dài đằng sau kéo lên giắt gọn vào lưng quần, với hai ống quần rộng kẹp túm cả hai, chậm rãi đạp chiếc xe Xanh-tê-chiên nặng nề và cọc cạch, thỉnh thoảng cúi rạp đầu xuống tận tay lái để chào với theo một vị quan trên vừa vượt qua trên xe kéo.

Hết xe. Cách quãng nhà khá lâu mới tới lượt các ông cai - cai thầu, cai kíp, cai chấm công, cả số loong toong chạy giấy và bồi bếp già cũng được tôn làm ông cai cho tiện - tuy cuốc bộ trên vỉa hè nhưng vẫn giữ vẻ chững chạc với bộ ria mép rậm, cái mũ thuộc địa màu cháo lòng sâu như chuông chùa, đôi giày vải đánh phấn trắng đã tòi đầu ngón chân út ra ngoài, đôi khi thêm cái dù đen bạc màu kẹp dưới nách. Đi chung đường với họ nhưng vẫn tách riêng là những tốp thợ tỏa ra từ các nhà máy đèn, máy nước, xưởng sửa chữa ô-tô ga xe lửa, bến tàu. Họ mặc giống nhau với bộ áo quần vải xanh mua theo phiếu, dính đầy dầu mỡ và đã vá vai vá mông, kéo đôi guốc mộc đóng thêm cao su dưới đế. Họ là những người thường đi từng cụm và nói chuyện thì thào nhiều nhất, chỉ im tiếng khi qua chỗ có cảnh sát hay khi một bác cai nào ghé lại nhắc việc ngày mai.

Các trường công và tư vừa xong giờ thể dục chiều, với một loạt tiếng thét rập ràng: “Thanh niên... Pháp Nam! Hợp quần để... phụng sự!”, hô bằng tiếng Pháp hay Việt tùy theo lớp lớn hay nhỏ và tùy sở thích của thầy giáo. Học trò xô đẩy nhau ùa ra đường trong bộ đồng phục áo dài đen quần trắng, chỉ khác nhau ở tiếng guốc gỗ của lớp lớn và tiếng châu trần bình bịch của lớp nhỏ.

Về cuối cùng, đông nhất và kéo dài rải rác đến tối là số phu phen được bữa nào xào bữa nấy, suốt ngày chực hờ ở các nơi có thể cần người, lăn vào giành nhau từng tí việc kiếm xu lẻ. Họ mặc quần đùi, đi chân đất, nửa thân trên cởi trần hoặc khoác thứ “áo ba lỗ”, kiểu áo làm bằng cái bao vải thô đựng hàng khoét ba lỗ đủ xỏ đầu và hai tay. Tất cả đều cầm theo một tấm bao tải, thứ đồ dùng vạn năng của dân cu-li: đựng gói cơm khi ra đi, che nắng ngồi chờ cai gọi giao việc, mang mớ khoai nắm gạo mỗi chiều, trải nằm qua một đêm ngủ vạ vật trên vỉa hè. Chiến tranh Thái Bình Dương càng kéo dài, lớp người mang bao tải càng dồn ứ thêm mãi trong thành phố cảng chật hẹp và càng nói giọng nhiều tỉnh ngoài Bắc.

Một người phu như thế đang thất thểu đi từ bến tàu dưới mũi Tấn lên, dọc phố Gia Long. Anh ta đội cái nón lá rách chỏm để lòi một túm tóc rễ tre trên đỉnh, đeo vắt qua vai cái bao tải hơi cộm một góc. Nửa dưới khuôn mặt anh vằn vèo những dòng mồ hôi chảy qua lớp bụi than, chìm vào mớ râu đen lưa thưa bọc quanh miệng. Nhìn chân tay anh gầy đen, nước da xanh xám và dáng đi lử khử lừ khừ, người ta dễ đoán tay cu-li vác than này đang ốm đói sắp lả, hoặc nghiện nặng mà không còn xu để nuốt xái xảm. Không ai trông thấy đôi lông mày nét mác hơi cau lại, cặp mắt xếch đang liếc nhìn quanh dưới vành nón, rất sắc và tỉnh. Sức sống trong người anh như dồn cả vào cặp mắt xoi mói ấy.
Sau hai tháng luồn lách, cả Chanh vượt ngục Kom Tum đã về đến Qui Nhơn. Chen lẫn vào dòng phu từ bến cảng về, anh tìm đến xóm Ga, nơi có nhiều bạn bè và cơ sở cũ.

Chanh chỉ nghe nói chung chung là Qui Nhơn đã thay đổi nhiều trong những năm anh bị tù, nhưng thay đổi ra sao thì khó biết được. Ban nãy anh định ghé vào nhà một chị cảm tình ở gần mũi Tấn, phải bỏ đi ngay: cả xóm nhà lá ấy trúng bom Mỹ cháy sạch. Anh men theo con đường hẻm rất vắng gần nhà kho của hãng Đê-cua Ca-bô, chẳng ngờ lại đâm vào khu trại lính Nhật, bị tên lính gác dí lưỡi lê vào bụng quát cho một tràng, đuổi ra, còn may nó không bắt giữ hay soát giấy. Bí kế, anh phải bật lùi ra đường Gia Long đông đúc. Đi thêm vài trăm thước nữa thì gặp một chuỗi người nối đuôi rồng rắn trên vỉa hè như đợi phát chẩn.

Ở nơi trước đây là tiệm nhảy sang của Tây, anh vấp phải một đại lý bán gạo Nhà nước, có mấy tên cảnh sát dạo qua lại.

Những người xếp hàng bị buộc phải ngồi xuống vỉa hè, đặt bao và thùng trước mặt, cứ mươi phút lại một lần nhích tới chừng nửa thước, cấm đứng dậy. Do đấy, dân phố không nói là mua gạo bông nữa, mà đổi gọi là gạo lết, gạo mài quần.

Bọn cảnh sát xem kỹ từng mặt để làm tiền. Chúng vung vẩy cây ma-trắc cao-su trắng, mới trông giống hệt cây dùi cui gỗ sơn trắng dạo xưa, nhưng đánh đau hơn và không để lại dấu vết. Ai mặc áo vá, đội nón cời đúng kiểu dân thợ nghèo, được nhắc giữ phép nước bằng một phát ma-trắc bỗng dưng nện xuống sọ dừa, khúc cao-su nảy cong lên thì đầu người cũng giật bắn lên theo. Số nào có mẽ ngoài lành lặn như đầy tớ nhà công chức đi mua gạo cho chủ thì chúng cầm sổ lên xem, thò tay kia xuống vỗ vai hay bẹo má người ngồi tuỳ đấy là trai hay gái, hai ngón tay kẹp luôn tờ giấy bạc một đồng từ dưới giúi lên, cụp ngón cho vào lòng bàn tay và nắm lại rất thoắng nhét nhanh vào túi trước khi trả sổ. Thời may gặp một bà hay cô nào diện sang đứng ngoài nhìn vào, ngại dây bẩn với hạng người hạ lưu kia, lập tức có một tên cảnh sát đến lễ phép chào, rỉ tai xin mươi đồng hút thuốc, dẫn thẳng vào quầy cân gạo, gõ bộp dùi cui ra hiệu phải bán ngay tức khắc. Nếu được món bổng khá, hẳn có thể lôi giúp bao gạo ra vỉa hè và quát gọi xe kéo cho;

Trong nhóm “bu-lít coi tiệm” này, một tên lách ra dạo quanh, thỉnh thoảng liếc xem mấy đứa kia nhét túi được bao nhiên. Có lẽ hắn được giao gác đường, chỉ lảng vảng chỗ bán gạo để chia phần chấm mút. Cái còi nhôm chuyên thổi phạt vạ treo lủng lẳng trước ngực hắn đập lách cách vào đầu Chúa Giê-su trên cây thập tự gắn tượng chịu nạn.

Cả Chanh không kịp lùi. Anh phải lê chân đi tới. Tên kia bước lại đón đầu, đủng đỉnh. Mặt anh lạnh tê, hai đầu gối chợt cứng lại. Anh liếc nhanh sang bên phải, dưới vành nón, tìm một đường hẻm rẽ ngang. Không có.

- Ê, thằng kia... thằng cu-li!

Chanh cố ghìm mình, thờ ơ ngước lên như chợt tỉnh. Cây ma-trắc đung đưa trước mặt anh.

- Coi giấy!

- Dạ... Thưa thầy...

- Giấy thuế thân đâu?

Anh buông cái bao tải sọc xanh xuống đất. Lóng ngóng luồn tay vào trong cái áo ba lỗ, tìm thứ giấy mà anh không hề có. Nói sao đây? Bỏ quên ở nhà... Rớt mất dưới bến tàu... Nhét tay nó đồng rưỡi bạc cuối cùng, nó chịu không...

- Tổ cha mày, gì lâu quá ể vậy?

Vừa lúc ấy, mặt đất chợt nẩy ra mạnh như xe lửa dồn toa. Một loạt tiếng nổ dội tới long óc. Luồng gió bão xô cả hai nhào xuống vỉa hè. Tiếng rống dữ dội bùng lên trên đầu.

Máy bay Mỹ!

Mới ra Tết được mươi hôm, bầu trời Qui Nhơn từ sáng đến trưa thường phủ một lớp mây xốp đùng đục. Về chiều mới vén mây một góc đằng Tây cho ánh nắng soi nghiêng xuống phố cảng. Mấy chiếc tàu và xà-lan gỉ nát thả neo tênh hênh giữa cửa sông không đánh lừa được tụi Mỹ nữa, chúng cố đánh vào những chiếc tàu Nhật đậu nép vào chân núi Phương Mai, sơn màu loang lổ. Bốn chiếc máy bay Mỹ từ biển Đông vòng sâu vào đất liền, ẩn mình trong mặt trời chiều chói mắt, từ phía núi đâm xuôi theo nắng xiên khoai lao xuống bến cảng, đạp bom ngay tức khắc, ngoặt gấp qua sát thành phố, lại ngoặt trái ra biển khơi.

Dưới chùm sét đánh gần, dân phố ùa ra như ong bị đập tổ. Người xếp hàng lăng bừa xuống cống rãnh. Người đi đường chạy vọt vào các đường hẻm có đào sẵn những con hào “phòng thủ thụ động” chỉ sâu đến thắt lưng và nồng nặc mùi cứt đái. Người mua bán trong các tiệm chỉ kịp nằm soài ra đất.

Tốp máy bay hai động cơ biến mất, còn rót lại sau đuôi tiếng cưa máy rạch sắt trên gáy người, cùng tiếng gió hú rợn sắc như gại vào xương sống làm rởn óc. Cao xạ Nhật đến đây mới nổ vuốt đuôi, mảnh đạn cao xạ tiếp theo mảnh bom lại rơi xuống mái nhà và lưng người nằm sấp.
Cả Chanh ngóc cổ lên trong tiếng cao xạ ùng oàng, thấy ngay những mảng chấp chới của mái tôn và phên tre ở khu bến tàu đang còn bồng bềnh trên cao, chao qua đảo lại, rơi rất chậm vào những cây nấm khói đến từ dưới bốc lên. Anh vỗ mạnh vào tai, dập tắt tiếng ù váng óc, chợt nghe tiếng còi báo động của thành phố bắt đầu réo khi chẳng ai cần đến nó, từ ọ ọ ọ lên ò ò ò, lên tới ó ó ó, xói vào màng nhĩ.

Tên cảnh sát trước mặt anh bị một chậu cây cảnh trên gác rơi gần trúng đầu, thêm một mớ ngói sụt mái đổ túa xuống lưng. Đất ướt văng tóe lên áo quần hắn, phủ đen lốm đốm. Hắn chống tay nhỏm dậy, đưa tay vuốt một lượt trên gáy, mở to cặp mắt thất thần nhìn bàn tay nhem nhuốc, rên mấy tiếng hừ hừ trong mũi, rồi bỗng co cẳng chạy ào sang bên kia đường, biến mất. Cây dùi cui của hắn còn bị đè dưới đống đất trộn mảnh gốm vỡ của chậu cảnh, với chòm lá lốm đốm đỏ vàng phủ bên trên, cả Chanh nhặt vội tấm bao tải rơi bên cạnh, đâm đầu chạy dọc vỉa hè, kêu hổn hển như người hóa rồ.

- Chết hết, bom dữ quá... trốn đi, trốn...

Anh lao vào một đường hẹp khác, chạy thẳng xuống bờ sông Thị Nại, luồn qua xóm nhà ven sông, rẽ vài ba lần, chnyển sang đi tất tưởi. Ngớt bom rồi, chạy mãi cũng đáng ngờ.

Nửa giờ sau,  anh dừng dưới một cây bàng bên bò sông vắng, gần nhánh đường sắt từ ga xuống bến. Không có ai đuổi theo. Ngồi nép vào gốc cây sần sùi, anh đưa tay quệt trán và mặt bị đất bám đầy.

Phải đợi nhá nhem tối mới đi tiếp được. Coi bộ chưa cần trốn xa. Thằng cảnh sát kia chừng như chỉ chực soát đám phu phen từ cảng đi lên, đoạt lấy hàng ăn cắp hay buôn lậu, mà cái bao tải của anh lại cộm lên với hơn một ki-lô khoai khô. Khi rình bắt “tù quốc sự”, chúng không đứng đường vẫy gọi hú họa kiểu ấy.

Phía bến tàu, những cột khói bom dựng đứng đã tan loãng, lúc này lại hiện thêm một đám khói rất to, đen đặc, thong thả cuộn xoáy tròn như những dăm bào khổng lồ, bay chéo vào phố theo gió biển thổi nhẹ, hòa vào khói bom làm thành một lớp mây mù màu xám pha nâu, mỗi lúc một dày. Đúng là tàu xăng dầu của Nhật bị cháy. Thằng Tây ranh ma thật. Tàu Nhật đi biển ban đêm, gần sáng mới tắt hết đèn ghé vào trốn dưới chân bán đảo Phương Mai, hối hả bốc dỡ. Bọn Tây đã lén báo ngay cho máy bay Mỹ ngoài biển khơi đánh úp rất đúng giờ, đúng chỗ, chẳng cần lượn đảo gì cả. Cứ cái điệu này, thằng Nhật tức hộc máu mồm ắt phải lật nhào thằng Tây thôi. Các anh trên đoán trúng tim đen cả hai thằng rồi...

Còi xe lửa hú ba tiếng ngắn phía bến tàu. Cả Chanh nhận ra ngay tiếng còi khản rè của chiếc đầu máy Cu-cu số 21 chuyên chạy con thoi chở hàng giữa ga và cảng năm xưa do Bảy Tộ lái. Để xem bây giờ ai cầm cương nó... Anh ngồi lùi sâu vào cái hốc giữa hai rễ cây bàng, úp bao tải trùm đầu xuống tận mắt, trông giống những ông lão ăn mày mỗi chiều về ngủ co quắp dưới các gốc cây ven sông.

Chiếc đầu máy hơi nước cỡ nhỏ phì phò đến gần. Đúng nó rồi. Chanh căng mắt xem mặt người lái, trống ngực đập nhanh dần. Anh nhớ tới quãng đường cong này Bảy Tộ thường chạy chậm, ló đầu phía bên trái dòm chừng trẻ con hay bò lạc ngáng đường, tay giật còi từng tiếng rời... Anh suýt reo lên. Hay tuyệt, vẫn y nguyên Bảy Tộ với vệt râu ngắn bằng khúc bàn chải răng in một vệt đen dưới mũi và ngọ nguậy liên miên, trông rất hề. Sau lưng Tộ, một tên lính Nhật đứng dạng chân, một tay níu vào vách sắt, tay kia chống cây súng trường lắp lưỡi lê hình gươm dài thượt.

Bảy Tộ thua Chanh vài tuổi, phục anh dám cãi lại xếp Tây, dám cự mấy thằng mật thám vào lảng vảng trong đề-pô xe lửa. Sau khi anh bị bắt, Tộ liền xin vào thăm  anh trong nhà lao Qui Nhơn, biếu anh ba tờ giấy một đồng mới tinh - hồi ấy bằng gần một tháng tiền cơm trọ. Thấy anh ngần ngừ không nhận.

Tộ nói khẽ và nhanh: “Em mới trúng cơm đen mà!”, tức là cậu ta chuyển được một món thuốc phiện lậu trót lọt, lái xe lửa làm việc này rất dễ. Tộ lùi vài bước, không hiểu nghĩ sao lại chắp tay, cúi đầu vái dài Chanh rất kính cẩn, bị thằng lính gác quất luôn một hèo mây vào lưng và đuổi ra ngay.

Chuỗi toa đã qua hết, trong tiếng lục cục lách cách quen tai còn thêm tiếng va chạm lồng cồng của những thùng phuy rỗng trên toa: chiếc tàu chở dầu Nhật chưa kịp trút hàng đã bốc cháy, xe lửa đi không lại về không. Bọn lính Nhật đứng ngồi rải rác mỗi toa vài đứa, mặt lì lì, áo quần màu vàng đất sét vấy than từng mảng ở mặt trước. Một đứa buộc băng trắng ngang trán như để tang, ngồi úp mặt trên hai đầu gối, hai tay ôm cái đầu cạo trọc, lặng như khối đá.

Toa cuối cùng vừa khuất sau đường vòng thì điện đường cũng bật, những chao đèn phòng thủ sơn đen đủ để lọt xuống đất một quầng sáng vàng bủng, rất hẹp, cách quãng chừng trăm thước mới chừa một ngọn. Các khung cửa sổ đều tối om, dường như mọi nhà trong thành phố đều nhắm mắt nín thở. Chỉ còn một vầng sáng lớn phía bến tàu, ánh đỏ bầm từ dưới hắt lên làm hiện rõ những đám khói cuộn xoáy chậm và đều như bị quấy bằng thìa: chiếc tàu dầu còn cháy.

Cả Chanh lại vắt cái bao tải qua vai, lấy lại dáng đi thất thểu, men theo con đường hẻm không đèn, dò dẫm đi vào xóm nhà lá ven sông.

Bẵng đi mấy hôm cấm trại, người lính khố đỏ ấy lại chiều chiều ra bờ biển tập phóng dao như cũ. Đứng trước cổng đồn lính Tây Ga-li-ê-ni nhìn ra biển, chếch mé tay phải có những rặng dừa trồng trước đã lên khá cao và lắm trái. Lũ trẻ con lang thang bán cà-rem cây, đánh giày, đánh phấn mũ, ăn xin và ăn cắp các chợ nữa, đã quen chỗ thường kéo tới coi anh lính làm trò.

Nửa năm trước, khi anh mới đổi về đây và bắt dầu ném dao, đứa nào cũng sợ. Trông bộ tướng  anh dễ khiếp: da đen thui, mắt trắng dã, thân hình rất to ngang và hơi lùn, tóc hớt ca-rê gần trọc, xăm những chữ và hình gì quái gở đầy ngực và hai tay. Thấy anh từ xa đi tới, hai vai lúc lắc như gấu, lũ trẻ đâm đầu chạy và gọi nhau: “Lính Đê đó bay!”. Thứ lính ở đâu trên núi cao ấy về Quy Nhơn ngày càng đông, có người hiền kẻ dữ, nhưng họ nói gì không hiểu được, qua vài ba câu gà lẫn với vịt là họ nổi khùng lao vào đánh lộn.

Dần dà, không thấy  anh rượt đuổi la hét gì, bọn trẻ sán lại làm quen.  Anh ta là người Kinh, nói giọng pha Sài Gòn nhiều, chỉ ra bãi cát tập ném dao và uống rượu, bấy nhiêu thôi. Có hôm anh mang theo một ổ bánh mì to trong túi dết, chỉ cắt một lát nhắm rượu còn chia hết cho trẻ con. Một lần thấy dừa sai quả, anh leo lên chặt cả buồng, cho chúng cả. Mọt tên cảnh sát đạp xe trên đường nhựa thấy thế, vừa thổi còi vừa bước vội tới ghi phạt. Anh lính rút dao găm ra liếc trên bàn tay, xổ một tràng tiếng gì lạ hoắc, chỉ tiếng quát cuối cùng là dễ hiểu: “Xà-lù, cu-soong, phút-lơ-căng”.Tên cảnh sát chạy biến luôn. Anh cười hô hố:

- Tụi bay kêu tao là lính Đê, tao giả làm Đê luôn cho nó kinh cha! Moi cát chôn dừa đi, tối ra lấy, xách đi bây giờ nó chặn đường nắm đầu hết đó.

Từ hôm ấy,  anh có mấy chục đàn em trung thành.

Chiều nay cũng như mọi lần,  anh lừ lừ đi tới giữa đám khán giả chờ sẵn, gật đầu chào mà không nói. Lũ trẻ đúng lệ cũng im lặng dàn thành hình vòng cung. Vài đứa mới dự cuộc lần đầu láu táu lên tiếng, bị số cũ thúc cùi tay đau điếng:

- Câm họng không?  Anh đang bái tổ kia!

- Thấy gì đâu...

- Nhỏ cái miệng! Là ảnh sắp sửa bái tổ. Ngu lắm, người ta đi câu mập, đi săn, hay làm công chuyện gì như ảnh đó, là không được mở miệng. Biết chưa?

- Ờ, ờ...

Người lính móc túi áo lấy ra mảnh giấy báo vẽ sẵn một vòng tròn xộc xệch với một điểm đen ở giữa, ghim nó lên gốc dừa to đầy sẹo bằng mấy cái đinh ghim cài sẵn trêu ngực áo. Lùi lại cách gốc dừa chừng hai chục bước, anh rút trong cái túi dết ra cái bao bằng da trâu dày, bên trên có vòng da để đeo vào thắt lưng như bao dao găm. Nó chứa tới năm con dao thép rất mỏng xếp ép vào nhau như bộ nhíp xe ô tô. Dao của anh không giống một kiểu nào sẵn có: cán và lưỡi liền nhau một thanh thép, lưỡi dài độ một gang hình lá tre nhọn hoắt và bén cả hai cạnh, cán ngắn bằng một phần ba lưỡi và có khoan lỗ ở đầu mút.

Đang đứng, anh chợt nhảy lên, giẫm bịch hai đế giày đinh xuống cát, sụn đầu gối như người đánh võ xuống tấn, hai tay úp giữ bộ dao chắp lại trước ngực. Mắt nhìn thẳng vào bia, anh lẩm nhẩm khấn trong miệng. Không ai nghe được lời khấn, chỉ thỉnh thoảng nhận ra hai tiếng hơi to: “Hích! Hích!”. Lũ trẻ không thấy tức cười như hôm đầu nữa, chỉ rờn rợn ngắm người lính đen như khối than đang làm phép thuật gì đó trước khi giết kẻ thù. Có đứa tái mặt hẳn đi, không dám thở.

Xong, anh đứng xoay người chân trước chân sau, rút ra một lưỡi dao, ném bằng tay phải.

Kiểu ném có khác với gánh hát xiệc của người Chệt hay diễn rong trên các phố.  Anh không cầm mũi dao mà cầm cán để ném, vung tay rất mạnh, con dao rời tay chỉ xoay mũi tới trước một phần tư vòng tròn là cắm phập luôn vào cây. Anh xướng to trước khi ném: “Tay mặt!”. Dao đâm vào mé bên phải của vòng tròn trên giấy. “Tay trái!”. Dao xóc đúng bên trái. Tiếp hai mũi cắm mé trên và mé dưới. Anh dừng lại một chút, thổi nhẹ và xoa ngón tay trên mũi dao cuối cùng như dỗ đành nó, rồi vung dao lên quá đầu, hét to: “Hồng tâm!”. Con dao bay vụt rất mạnh, nghe rõ tiếng vù xé gió, cắm lút vào gốc dừa ngập đến nửa lưỡi, xuyên qua điểm đen chỉ bằng đồng bạc hoa xòe giữa tờ giấy.
Người lính cười khà, rút cái bi-đông sắt tây trong túi dết ra - kiểu bi-đông Pháp có miệng to để rót nước và miệng nhỏ để uống - tu một hơi rượu dài. Lũ trẻ biết đó là lúc cười giỡn xả láng. Chúng đổ xô tới cây dừa, những đứa lớn rướn lên nhổ giúp mấy con dao dễ sợ. Đứa nào cứng tay nhất mới nhổ được con dao hồng tâm. Chúng đã được bày vẽ cách lấy dao thế nào cho khỏi gãy mũi nhọn. Từng đứa đem trả dao, nâng bằng hai tay rất kính cẩn.

- Dạ, anh Năm phóng mạnh quá, em lắc đau tay mới nhổ được đó.

- Nói thiệt chớ, dạ thưa anh Năm, em được cái tài như  anh, em đi hát xiệc đủ nuôi cả nhà...

- Dạ, sao  anh Năm không rèn vài chục lưỡi ném luôn cho thiệt đã thèm? Ném ào ào như súng cối xay mới sướng, anh Năm à!

Anh Năm tu một hơi rượu dài nữa. Mặt vẫn đen nhưng mắt anh bắt đầu chạy những sợi máu đỏ. Anh nói cà rà:

- Tại cha mẹ sinh ra tao thứ năm, gì cũng phải theo số năm hết. Rèn chục lưỡi thì phải đổi tên, cứ để là thằng Năm Phi Đao cho gọn... Giỡn chơi thôi. Nói tụi bay biết, đời tao thù có một thằng thôi. Tao tầm sư học đạo cũng tính giết một mình thằng đó thôi. Phóng năm lưỡi phi đao mà không giết được nó thì tao cũng chết tươi rồi, nó giết lại tao, hay là tao tức hộc máu tao chết không chừng.

- Anh có súng, bắn nó dễ hơn chớ!

- Khờ quá, thằng tửng! Xếp Tây có cho mượn súng về làng đâu mày! Thằng thù đó ở làng. Hạ nó bằng dao là nhứt, đem theo không ai thấy, phóng đi không ai nghe, trúng cuống họng trước thì n chẳng la ó gì được. Số dách, thấy chưa?

Thêm một ngụm nữa, rồi Năm Phi Đao nhét nút bi-đông. Anh chợt thấy một đứa trẻ lạ ngồi khép nép sau lưng mấy đứa lớn.

- Thầy cai nào mới đổi về đây? Lại tao hỏi coi.

Một đứa lớn tranh nói vội:

- Dạ, nó là thằng Cam. Bộ dạng nhát gan như con còng rúc lỗ vậy chớ bỏ nhà đi hoang đó  anh. Nó lì lì cả ngày, tụi em kêu là thằng Câm, hì hì...

- Bay ăn hiếp lắm hay sao mà nó sợ quá vậy?

- Dạ... ờ, cái đó cũng có chút đỉnh, đứa khác chớ không phải em.

- Mày làm gì kiếm ăn, Cam? Móc túi hả?

Thằng bé bị đẩy trước mặt Năm, cúi mặt nói lí nhí. Năm bật một tiếng “hừ” trong mũi:

- Miệng mồm kiểu đó mà dám theo chó hoang mèo lạc! Hèn gì coi mày ốm nhom, xanh lét như ma chết trôi. Sáng giờ có miếng nào chưa?

Cam vẫn đáp lí nhí, lắc đầu. Năm móc trong túi dết ra một khúc bánh mì, thứ làm bột mì thật mà chỉ lính Tây mới được phát. Anh bẻ một miếng cắn nhai luôn, còn lại đưa hết cho Cam:

- Ăn đi nhỏ. Tụi bay phải thương nó, nhường nhịn nó, nghe chưa? Đứa nào ép bức nó thì liệu hồn với tao.

Lũ trẻ chung quanh dạ ran lên. Quanh năm chúng nó quen đánh chửi nhau, ăn nói tục tằn, nhưng trước mặt  anh Năm thì đứa nào cũng lễ phép, ngọt ngào, anh dặn điều gì thì chúng làm theo răm rắp, cả khi anh vắng mặt. Mấy đứa lớn kháo nhau rằng  anh Năm có cái tướng tinh làm đầu nậu, có phép thôi miên hay bùa chài gì đấy, gặp ảnh là trong bụng cứ thấy nể nể sợ sợ. Với lại chúng cũng muốn dựa thế của anh để bọn lớn và khỏe, thường nhảy ra làm đầu nậu thu thuế trẻ con, không dám làm quá tay. Nếu anh mãn lính, chịu làm ông trùm của đám trẻ không cửa không nhà, ôi chao, mấy trăm đứa trẻ sẵn sàng góp tiền nuôi anh sướng bằng ông vua Bảo Đại!

Trong khi thằng Cam gặm nhai ngấu nghiến khúc bánh mì, Năm Phi Đao sửa soạn tập ném dao bằng tay trái. Lũ trẻ dạt ra thành hình cánh cung như cũ. Anh Năm nói nhỏ xin lỗi:

- Tao phóng tay trái tồi lắm, đừng cười nghen.

Hai lưỡi dao ném tay trái không cắn đúng mép vòng tròn như trước.  Anh co tay sắp ném lần thứ ba, chợt nghe tiếng kêu “úi!”. Thằng Cam thả rơi khúc bánh mì xuống cát, mắt trô trố ngó phía sau lưng Năm, mặt nhợt đi. Nó há miệng định nói gì, nhưng cặp môi run chỉ mấp máy mà không thốt ra lời.

Năm quay nhìn đằng sau. Chẳng thấy ai. Chỉ có hai bóng người mặc quần Âu, sơ-mi trắng, một cao một thấp, đang rời đường nhựa đi xuống bãi cát. Họ bước thong thả và nói chuyện với nhau, gầu đúng hướng anh đứng nhưng không có vẻ muốn ghé lại xem. Thằng Cam bỗng chồm dậy, đâm đầu chạy rất nhanh vào đám dừa mới trồng sau, xòe lá lòa xòa sát đất, biến mất.

- Thằng nhỏ sợ gì vậy, tụi bây? Đứa nào dọa nó hả?

Lũ trẻ cũng ngạc nhiên như  anh. Một đứa rụt rè:

- Chắc là tánh nó khùng khùng,  anh Năm à...

Hai người trẻ tuổi đi cách nhóm ném dao hơn chục thước, chỉ liếc nhìn thờ ơ, nói tiếp chuyện của họ vừa đủ nghe trong tiếng sóng biển vỗ gần.

- Toa cắm đầu học Luật, học giỏi nữa, cái đó tụi moa bái phục. Có điều học ra toa làm gì? Toa hay chửi bọn quan Nam Triều ăn tiền như cá đớp cứt, vậy toa có vô trường Hậu bổ để ra tri huyện không? Hay là làm trạng sư? Ở nước mình bây giờ, nói một câu phải lẽ tụi Tây không bắt Nhật cũng nắm đầu, toa cãi cho ai nghe?

Người thấp nhỏ nói hăng, đấm nắm tay phải vào lòng bàn tay trái để chấm câu. Người bên cạnh cao hơn hẳn một đầu, khoanh tay trước ngực, im lặng nghe. Cặp chân dài của anh đếm bước rất chậm mà bạn anh phải đi gấp mới theo kịp.

- Vậy đó Khánh.... moa thấy Khánh là người có tài có đức mới nói thiệt tình... Cái Chương trình Việt Minh với mấy tờ báo đó, Khánh đọc cho kỹ. Còn giờ thì moa cho mượn thêm cuốn Principes du léninisme của Xta-lin, viết gọn mà sắc sảo lắm.

- Cậu mới kiếm được thứ đó à?

- Mấy anh bên Pa-ri gởi về hồi Mặt trận Bình dân, chuyển lần lần tới moa. Về sau moa phải chôn kỹ, mà chọn vườn khác chớ không chôn vườn nhà moa khi soát nhà tụi mật thám xăm miết mà không đụng. Hà hà... giữa thời buổi đảo điên này, chong đèn khuya đọc sách chính trị, tìm câu trả lời cho trăm ngàn dấu hỏi đang bò chồng chất trong óc như bầy đỉa đói, cần lắm chớ!

Mặt trời gần khuất hẳn sau đường chân trời gẫy khớp của dãy mái nhà dọc bờ biển. Sóng đánh mạnh hơn trên mặt biển đã ngả sang màu chì, điểm thưa thớt vài cánh buồm về muộn.

Họ quay lên phía đường nhựa vừa lên đèn phòng thủ. Người thấp nhỏ trầm ngâm một lát, chợt bật cười:

- Toa vẫn đáng mặt huynh trưởng Hướng Đạo như xưa. Chín chắn, mẫn mực, không uống rượu hút thuốc, không nói chen tiếng Pháp, ít nhiều misogyne trong khi các ả mê lăn lóc. Đẹp zai, nhà zàu, học ziỏi, cầm kỳ thi họa đều zu zương số zách! Các nàng bốc như lửa, chàng cứ lạnh như nước đá. Cô nào tới gặp moa đều giả bộ vồ vập vài câu đầu lưỡi, tiếp đó hỏi toàn chuyện  anh Khánh, anh Hai Khánh, anh Hăng-ri Khánh. Thằng Tư Tuyển biến ra cái ghế cho các cô bước chân lên, cố với tay đến thần tượng đặt cao trên đầu tủ. Cái hồi toa đang học thi mà cứ đoạt cái cúp bơi lội học sinh Trung Kỳ, úi chà chà...

Hai Khánh cười to, xua tay:

- Cho qua, cho qua... Tay Việt Minh tới thuyết minh ở Hà Nội đó, cậu thấy nên tin hắn không?

Người bạn nghiêm giọng lại:

- Bọn A.B¹ bây giờ xuống nước hung, vậy chớ đôi thằng túng tiền còn làm chó kiếm ăn. Còn bọn Đệ Tử “số dách cách miệng” đang được Pháp cưng ghê gớm, đừng nghe mà lầm. Toa nhờ mấy đứa bạn thân trong sinh viên hỏi dò tung tích hắn ta thử coi, hễ thấy đứng đắn thì bắt liên lạc. Việt Minh lên mạnh lắm, đâu đâu cũng có. Tụi áp-phe bắt đầu in phiếu giả để quyên tiền cho Việt Minh rồi đó, người ta mắc lừa nhiều. Một cha thông ngôn trong tòa Sứ cho moa coi một tờ, cha đó quyên ba chục lấy cái bùa hộ mạng!

Tuyển liếc ngược lên dò nét mặt Khánh và tiếp:

- Với lại... Tây cũng ít nghi ngờ con trai ông phủ Đỉnh có thể theo Việt Minh. Bốc trúng một thằng A.B, hạng mình thì tù mọt xương, còn toa có sẵn ông già tháo gỡ cho...

Khánh dừng phắt lại, giọng đanh hẳn:

- Cậu đừng nói bậy. Mình chịu lấy họ ông phủ Đỉnh vì thương mẹ mình phải đi bước nữa, chịu làm vợ lẽ ông ta, chứ thật ra mình... mình rất khinh cái lão dê xồm mà mình phải gọi bằng ba ấy. Lão ấy lấy mẹ mình để đào mỏ, mẹ mình lấy lão để thoát thân phận góa bụa, chẳng ai thương yêu ai hết. Lão tới ba vợ, còn cả mớ nhân tình với con hoang nữa, mình là cái thớ gì mà hòng dựa vào lão... Được rồi, mình sẽ suy nghĩ thêm về lời khuyên của cậu. Cứ yên trí thằng này có gan làm, có gan chịu. Cậu tin mình chứ?

Khi nổi nóng, Khánh nói hẳn giọng Hà Nội. Mỗi khi về quê, anh cố gò cho giọng mình gần giống mọi người để khỏi bị chê là mất gốc. Tuyển nắm cổ tay Khánh, bóp mạnh:

- Xin lỗi, xin lỗi. Moa cứ tưởng ông Phủ không có con trai chắc quý toa lắm. Moa tin Khánh, rất rất tin. Khánh surhomme. Khánh superman. Khánh siêu nhân của trường Khải Định năm xưa kia mà! Vấn đề đối với Khánh bây giờ không phải dám hay không dám hành động, mà là chọn lý tưởng nào để hiến thân vậy thôi... Ôi chao, trễ quá rồi. Vợ moa bắt lùng mua xà-bông thơm chợ đen về tắm cho con, không kịp nữa rồi, về nhà lại phải nghĩ ra đôi lời phủ dụ cho yên lòng dân chúng. Ô-voa nghe!

Khánh nhìn theo Tư Tuyển đi gấp dưới quầng sáng vàng vọt của điện đường, kéo theo cái bóng cũng xổng xểnh và tất tưởi như tính nết anh ta. Một người tốt bụng, thật thà nhưng cuộc đời là một chuỗi chu kỳ bốc đồng và vấp ngã, nay là anh giáo dạy tư. Cậu ta đang bốc với Việt Minh đây, nhưng xem ra chưa hiểu gì nhiều về phong trào này.

Chưa nghe tên một danh nhân nào cầm đầu Việt Minh cả. Ông Nguyễn Ái Quốc đã chết trong nhà tù Ăng-lê, tiếc thật. Các bạn sinh viên nhắc loáng thoáng tới ông cụ Hồ Chí Minh nào không rõ, tên rất lạ tai. Kể về táo bạo hẳn là họ có thừa. Chẳng táo bạo mà lại dám hô hào “đánh Tây đuổi Nhật” giữa lúc Pháp vừa thu hồi bờ cõi và thuộc địa, Nhật đang làm chủ khắp Đại Đông Á! Để xem ông giáo dạy tư đang lo vợ mắng kia sẽ ra tay “đánh Tây đuổi Nhật” thế nào cho biết!

Khánh bật cười thành tiếng với ý nghĩ ấy, lững thững đi theo đường Khải Định về phố Gia Long. Một bóng con gái từ sau trụ đen bước tới thì thào: “Em có buồng riêng kín đáo lắm, mời thầy...” Hiện ra một khuôn mặt trẻ nhưng rất gầy, trát bự phấn sáp. Hai má hõm sâu. Chiếc áo dài vải hoa hẳn được may vào thời béo tốt, nay xếp nhiều nếp nhăn trên ngực và chung quanh cái cổ ngẳng nổi cả chùm gân. Mùi nước hoa bốc hăng hắc, không thơm. Cô gái điếm bám sát bên anh: “Dạ, em con nhà tử tế, không phải như họ. Hoàn cảnh mẹ già em dại anh à...”.  Anh thoáng nhớ một nhân vật đứng đắn trong truyện của Lê Văn Trương đã trả lời cô gái nhảy cứ sấn vào mình: “Thưa cô, tôi liệt dương!”. Độc miệng thật... Khánh moi hết mớ hào lẻ trong túi quần, ước chừng được một đồng, dừng lại:

- Tôi biếu cô uống nước. Thôi nhé, đừng theo mất công.

- Dạ, cảm ơn thầy nhiều.

Một ông già ăn xin ngồi trên vỉa hè trông thấy cảnh ấy, bước ra nhanh, ngửa nón rên rỉ:

- Thầy thương thì thương cho khắp. Mấy cô đó xài tiền như nước, thân già như con lạy xin thầy lấy lưng chén cháo thôi...

Ăn mày trong này nói năng thật thà, không đọc thuộc lòng những bài dài đủ vần điệu như ăn mày ngoài Bắc. Khánh cố lục các túi. Hết nhẵn cả xu lẻ. Chỉ còn cái khăn mùi xoa của Duyên tặng, không cho được. Anh nói vội: “Hết sạch rồi bác!”, bỏ đi sải chân, vẫn nghe tiếng chửi lầu bầu của ông lão ném theo.


----------------------------------------------------------
1. Anti-bolchévik (Tay sai chống cộng sản của Pháp)

Tiệm buôn vải của bà Lợi Thịnh trước kia lọt thỏm trong đường vắng, nhờ ông phủ Đỉnh về Qui Nhơn chạy chọt thu xếp mới ngoi ra được giữa phố Gia Long, cái phố buôn bán tấp nập nhất và được sửa sang nhiều nhất. Từ ngày Nhật sang, hàng vải khan hiếm và lên giá vòn vọt, bà Lợi Thịnh chỉ dám bán nhỏ giọt những xúc vải tích trữ trước chiến tranh, ngả sang buôn thêm tạp hóa, lãi ít hơn nhưng bán đi còn mua lại được.

Vừa thấy Khánh nhô ra dưới ánh điện, cô em gái buông tập kiếm hiệp xuống quầy, gọi toáng vào nhà trong:

- Me, me ơi, anh Hai về, ảnh về đây nè!

Bà Lợi Thịnh bước vội ra, tay cầm khăn lau:

- Đâu, đâu... Thời buổi tàu bay tàu lặn mà con cứ dông dài, me ở nhà không làm ăn gì được...

- Me lạ chưa, con mới đi từ trưa tới tối!

- Ờ, thôi, tính nết me vậy đó... Con Ba bưng nồi bồ câu ra, để me bày bàn. Anh chúng mày hai ngày nữa lên tàu rồi.  Anh nhớ cô nào Hà Nội chớ đâu có nhớ mẹ con mình. Đường sá trục trặc, bom đạn rầm rầm...

Đến lượt cô Tư phát gắt với mẹ:

- Kỳ cục không, ảnh đi xa mà me nói toàn chuyện rủi!

- Ờ, thôi, thôi... Vào ăn cho nóng đi con. Cả nhà ăn hết rồi. Me múc sẵn thau nước bên bếp đó, rửa cái cho mát.

Bà Lợi Thịnh ngồi trước mặt Khánh, múc từng muôi bồ câu hầm hạt sen mộc nhĩ đổ vào bát anh, giục anh ăn và kể chuyện không ngớt bằng giọng Bắc pha một nửa Bình Định. Khánh nhai thong thả, nghĩ nói nhiều có phải là tật về già không nhỉ? Me mới bốn mươi ba, tuổi Dần, đến tết vừa rồi được bốn mươi bốn tuổi ta. Trông me còn trẻ hơn tuổi... Xem tập an bom của me hồi còn là cô Thịnh phố Phe-ry, quả là giai nhân tuyệt sắc. Mấy ông dập dìu ngày xưa nay đến chơi còn nhắc tên những người nộp đơn nhà cô Thịnh, có cả phó sứ Pháp và tuần vũ góa vợ. Ba mình chỉ là anh thư ký nhà Đoan, được chọn nhờ đẹp trai và ngón đàn vi-ô-lông. Ba thụt két, đi tù, chết bệnh lao phổi. Lão phủ Đỉnh quay về với me, lão xấu xí đến phát tởm.

Câu chuyện của bà Lợi Thịnh nhảy sang vụ trộm năm ngoái. Ông cậu làm ở tòa án chỉ nghi thằng Cam mở cổng sau cho trộm vào bê mất hòm xà-bông Mạc-xây với một súc vải nội hóa. Khánh giật mình:

- Thằng Cam nào? Con ông Tư Chua ở Linh Lâm phải không me?

- Nó đấy. Ông phủ đem nó vào đây cho me sai vặt, trả ông Chua hai chục đồng. Nó đến đầu năm, mới bốn tháng nhà mình bị ăn trộm. Me cũng chẳng biết nó mở cổng sau hay là ăn trộm cạy khóa, mà cậu con cứ đoán chắc là thằng Cam thông đồng, ổng nhốt nó trong buồng tắm, đánh ghê quá, tối nào cũng như đòn mật thám, cả nhà bỏ cơm hết. Đánh riết ba buổi tối, me chịu không nổi lén thả nó ra, ngó qua ngó lại nó đã trốn mất tăm, không về nữa…

Khánh nhớ ngay thằng bé hồi chiều bỗng vọt chạy khỏi đám trẻ con xem ném dao. Nó gầy ngẳng, đầu trọc, cao hơn hồi giữ ngựa ở ấp ông phủ. Đúng thằng Cam đang trốn đi hoang. Nó sợ mình là phải. Biết đâu mình không túm bắt nó lôi về, để cậu mình tra tấn đến chết. Có luật lệ nào bênh vực một đứa trẻ ở mướn đâu. Đánh chết thì chôn, trả thêm cho cha mẹ nó vài chục bạc là xong. Mình học luật cũng không bênh được nó. Bênh nó thì mẹ mình, cậu mình ra tòa, và tòa cũng chỉ xử trắng án!

Khánh đẩy bát bồ câu hầm ra, buông đũa, rót nửa cốc rượu canh-ki-na Con Mèo uống cạn, lầm lì bước xuống bếp. Bà Lợi Thịnh gọi giật:
- Em con nó bưng thau nước lên đây rồi mà!

Vừa lúc ấy, trên đầu Khánh bỗng dậy lên tiếng xô đẩy bàn ghế ồn ào cùng nhiều tiếng cười gái trai lẫn lộn. Tiếp tới một cây đàn vi-ô-lông bắt đầu kéo bài “Buồn tàn thu” của Phạm Duy đang là thời thượng. Khánh dỏng tai nghe và cau mày. Bà Lợi Thịnh cầm sẵn khăn mặt đứng bên  anh, thì thào:

- Mấy hôm nay thằng Chương rủ bạn về cầu cơ hoài. Nó nói cô Mai Linh tiên nữ giáng cho thơ, nhiều bài hay lắm. Chẳng học hành gì hết. Con nói với nó một tiếng...

Rô-be Chương là em cùng cha cùng mẹ của Khánh mới mười lăm tuổi mà đã thích làm trò nghệ sĩ, học như ả chơi trăng. Khánh lắc đầu chán ngán.

Tiếng còi báo yên vẳng đến từ xa. Chị vợ Bảy Tộ rướn mình lách qua cửa hầm hẹp, hai tay bồng nách hai đứa con đẻ sinh đôi, nặng nhọc leo từng bậc. Bảy Tộ với ông khách ngồi bên bếp lửa vẫn say chuyện, quên hết tàu bay và trẻ con. Chị tức sôi lên, muốn gào thật to cho cả xóm biết cái cảnh khốn khổ của chị. Rốt cuộc, chị lặng im đặt hai con xuống chõng cho chúng nó ngủ, chui xuống hầm xốc đứa nhỏ đầu lòng lên, trút cơn giận vào bàn chân đá mạnh cái thùng bên lối đi. Họ vẫn không quay đầu lại.

Bảy Tộ hoa tay, nói khẽ nhưng vệt râu mép ngắn và đậm đen cứ nhảy thon thót:

- Lão cai Tống thay  anh làm vi-dít-tơ, bị chửi kinh khủng. Rù rờ một cây mà. Cũng xách búa đi gõ như anh mà có biết hư nên cái chó gì đâu. Lão phân bua với anh em: “Thằng Chanh con nhà thợ rèn, đẻ nằm nôi đã nghe tiếng búa, tôi bì sao được với nó!” Thằng Chẩn vặn luôn: “Vậy sao bác lập-bô cho họ bắt mất anh Chanh?”. Lão chối lia lịa, chẳng ai tin. À mà thằng Ghi-ôm-mê, thằng kỹ sư đề-pô đó, coi bộ nó về phe Đờ Gôn anh ơi. Có lần nó chửi lão cai Tống một hơi dài, bỏ đi, thằng Bảy thông ngôn dịch lại cho tụi em: “Thà rằng mày theo cộng sản mà giỏi tay nghề như thằng Chanh, tao cứ coi trọng, chớ mày làm chỉ điểm cho Nhà nước mà dốt đặc như con heo, tao đuổi”. Anh em sướng lỗ tai quá… ¹

Cả Chanh cười nhẹ:

- Ngoài cai Tống ra, còn ai chỉ chọt nữa không?

- Dạ. Không đâu anh. Đứa nào thèm cũng sợ. Làm cho Tây sợ Nhật bắt, cho Nhật sợ Tây bắt. Làm cho cả hai thì sợ bị đẩy vô đường ray xe lửa, tà-vẹt rớt xuống đầu, dây điện quấn vô chân, hà hà... Hạng chót như em, vậy chớ đứa nào đi hót nhà Đoan lên khám đầu máy của em tìm cơm đen, em cho xe kẹp không kịp trối vái. Thiếu gì cớ,  anh cả!

Chai rượu lậu và đĩa tôm khô đã vơi chừng hai phần ba, hầu như một mình Bảy Tộ nhắm và uống.

Cả Chanh chỉ nhấp trà, cạn bình lại châm thêm nước sôi trong ấm đặt trên bếp. Khuya rồi, quanh xóm im ắng cả, họ cứ dông dài hoài hoài.

Chị vợ Bảy Tộ cố chợp mắt một lát để tới gà gáy đầu dậy làm hàng. Chị bán bún bò với bánh canh, thuê con nhỏ nhà bên giữ ba đứa con. Trằn trọc mãi không ngủ được, chị nhỏm dậy vấn tóc, nhìn kỹ lại ông khách lạ. Không phải bạn cùng sở với anh Bảy, chị quen họ cả bởi sáng nào cũng bán hàng trước ga. Cũng chẳng phải tay buôn lậu nào thậm thụt đến nhà, dân buôn ít hỏi về nghề thợ xe lửa.

Chị cố nghe những câu lổn nhổn tiếng Tây trong khi ngắm ông khách. Trán cao, lông mày nét mác, mắt hơi xếch. Râu thưa lởm chởm quanh miệng. Tóc cắt vụng bằng kéo hiện những tầng ong xếp lớp. Da sạm như người miền ngược mới về. Anh Cả, anh Cả Chanh, là ai vậy? Bà con anh Bảy ở nhà quê ra... chắc ảnh nói phỉnh thôi, bà con gì mà nói giọng tỉnh khác... Chị ngả lưng xuống và lịm đi lúc nào không biết.
Một bàn tay vỗ mãi vào vai chị. Chị chớp mắt khá lâu mới tỉnh, vừa nghe tiếng gà gáy râm ran. Bảy Tộ đứng bên giường, gọi chị dậy nổi lửa làm hàng.

- Ông kia... đâu rồi  anh?

- Đi rồi. Xuống đò dọc về quê rồi.

- Hứ, tưởng tôi ngu... Ai đó nói thiệt coi.

Bảy Tộ ngồi xuống sát bên chị, thở ra mùi rượu nhưng vẻ mặt vẫn vui và trịnh trọng:

- Thì nói thiệt đây nè. Anh là cộng sản, trốn tù về. Anh tin tôi, thương tôi, mới ghé thăm nhà mình chốc lát đó. Liệu mà giữ miệng mồm.

Cộng sản, tù cộng sản... Chị bỗng quờ tay sang phía hai đứa con trai sinh đôi như bom sắp rớt xuống đầu, rên rỉ:

- Anh không kể gì nhà cửa, cũng phải thương con với chớ. Bắt bớ lung tung vậy...

- Tôi đưa ảnh đi chỗ khác rồi. Nghe dặn kỹ đây hồi nào ảnh tới hỏi tôi thì phải đưa ảnh vô buồng trong, nói cặn kẽ, ảnh muốn nghỉ lại thì phải xếp chỗ thiệt kín, cơm bưng nước rót đàng hoàng, nghe chưa?

- Sợ quá đi...

- Sợ hả? Thì chạy luôn tới sở mật thám, khai là thằng Bảy Tộ nó dắt cộng sản vô nhà, vợ chẳng dính dáng tới chồng. Tiền thưởng cũng khá đó... Anh là ân nhơn của tôi, biết chưa? Hồi đó tôi nhậu nhẹt đôi chén, cãi lại xếp Tây chút xíu nữa bị đuổi, ảnh đứng ra rủ anh em kêu kiện riết, tôi mới khỏi mất việc. Người ta làm ơn cho mình mà mình lánh né, thà làm con chó kiếm cứt mà ăn!

Chị Bảy lặng lẽ xuống bếp, nhen lửa, bắc nồi nước chan lên hâm, quay sang soạn gánh. Hồi lâu chị mới buông lơ lửng:

- Cũng phải nói cho rành ảnh ăn uống ra sao, có cần têm trầu mời thuốc gì không, hay là ưa rượu như anh...

Bảy Tộ đã nằm vật xuống thay chỗ chị, ngáp dài, nhắm mắt, nói lúng búng.

- Miễn đi, khỏi... Anh đâu phải là hạng tụi này...

Anh ngủ tít luôn. Chị vợ đẩy củi vào bếp, vẫn băn khoăn: không cùng một hạng với chồng thì phải tiếp đón sao đây, trọng vọng hơn hay sơ sài hơn?

Trong khi ấy, Cả Chanh cũng đang ngả lưng xuống giường, thay chỗ cô con gái rượu của ông Hai Rề.


----------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp chuyên dùng; Visiteur: thợ khám xe. Rapport: cáo báo. Dépôt: nhà chứa xe.

Tên cúng cơm ông Hai là gì chẳng ai biết, người quen thường gọi theo tên con là ông Thùy, anh em trong xưởng lại đặt cho ông là Hai Rề, kêu riết cũng quen tai. Tính ông hơi rề rà một chút cùng có, nhưng cái chính là ông làm nghề rề-pa-ra-tơ¹ rất cực nhọc đã hết một đời thợ mà không được đổi.

Qua hơn năm năm mà ông thợ già vẫn nhớ ám hiệu gõ cửa của Chanh: ba tiếng rời, hai tiếng gấp. Sau lần gõ thứ hai, ông đã lên tiếng trong nhà, tỉnh như chưa hề ngủ:

- Ai rứa?

- Dạ cháu. Thằng Cả vi-dít-tơ đây.

Ông lặng lẽ mở cửa mà không thắp đèn. Đóng cửa, gài cây ngáng xong, ông mới nắm bắp tay Chanh lắc thật mạnh như thử sức, rồi bằng giọng Quảng Nam đặc sệt:

- Chú về có giấy tờ ghi không?

- Có giấy, cháu đã khỏi đi đêm!

- Liên lạc với ai chưa? Ai dẫn chú?

- Cháu ghé Bảy Tộ hồi mới tối, hỏi thăm nhiều. Nó dắt cháu băng lên khỏi xóm Ga, cháu chia tay giữa đường, đổi hướng, vòng tới đây một mình.

- Rứa là được. Tây mới gởi trát về, treo tiền thưởng bắt chú.

Ông Hai Rề vốn ít nói. Ông thắp cây đèn dầu nhỏ ngọn, đưa Chanh xuống rửa bằng lu nước mưa để dành nấu cơm cạnh bếp. Ông kỹ tính đến cái độ khách vất mẩu thuốc lá vào góc nhà, ông đi nhặt bỏ vào đúng chỗ ngay trước mặt khách. Chanh quay vào thì nơi nằm đã xếp xong. Cô Thùy con gái đầu lòng ra ngủ gian ngoài với hai em, nhường buồng và giường cho anh. Rất áy náy nhưng biết nết chủ nhà, anh chỉ cười nhẹ:

- Cung kính bất như phụng mệnh, xin tùy bác!

- Ừ, ngủ đã. Vừa may sáng mai tôi nghỉ, mặc sức ta bàn tính. Có động thì thoát như cũ.

Ông chỉ lên đầu vách xây hở, cách mái nhà vừa một người nằm sấp lách qua. Ông nhặt cái bao tải đựng nắm khoai khô, đôi guốc xuồng mà ông tự đẽo bằng gỗ mộc, cầm đèn bước ra ngoài. Đầu ông vẫn ngửa ngửa ra phía sau do cái tật riêng của thợ rề-pa-ra-tơ, quanh năm đứng dưới hố ngửa cổ lên mà sửa dưới gầm các toa xe lửa.


Mãi mấy ngày sau thằng Cam mới trở lại chỗ Năm Phi Đao. Nó đói quá đâm liều. Đói đến loạng choạng lảo đảo, đi không vững, ngủ không yên, ngó trời đất thấy vàng khè. Lảng vảng chung quanh cái chợ xép xóm Động hay những chỗ kéo lưới trên bãi vắng, nó gặm những đầu củ sắn xơ cứng, nướng mấy con ba khia bỏ lại trong đám rong giũ lưới, lượm nhai mớ chân cua luộc để hít lấy nước, về sau nó nuốt luôn cả bã sắn và bã cua.

Dạo này giáp hạt, người ăn xin và ăn cắp túa ra đầy các ngõ ngách. Thằng Cam không dám ăn cắp, chỉ nghĩ đến những đêm tra tấn trong tiệm bà Lợi Thịnh là đủ cho nó lạnh run. Nó cũng không biết ăn xin. Lũ trẻ trạc tuổi nó và nhỏ hơn nó xin xỏ rất tài. Vừa vật lộn rầm rầm trên bãi đấy, chúng đã đi cà nhắc thọt chân, chìa bàn tay quấn giẻ, kêu thảm thiết: “Lạy ông đi qua lạy bà đi lại, cha mẹ con chết bom tan xác, ông bà thương con què cụt chẳng có ai nuôi...”. Cam chỉ biết nép vào góc vắng, chìa ra một bàn tay run rẩy, nói lí nhí: “Con đói quá, con xin một xu...” Các bà buôn bán ở chợ ít ngại những đứa ồn ào và quen mặt, mỗi ngày họ cho mỗi đứa tí chút là xong. Họ nghi thằng nhỏ lầm lì kia hơn, xin không cần được, con mắt lấm lét, chui rúc chỗ khuất, đúng là đứa chuyên nghề đá cá lăn dưa!

Nhác thấy thằng Cam ngồi nép sau lưng lũ trẻ. Năm Phi Đao đã vẫy nó tới gần:

- Đói muốn gục rồi hả? Đúng, mày là thằng Câm, thằng khùng. Ăn đi nè!

Vừa trông thấy khúc bánh mì, Cam đã nuốt nước bọt dồn dập. Nó cắn nhai vội vã đến nỗi mắc nghẹn, trợn cả mắt. Anh Năm vỗ vào gáy nó, hệt các bà mẹ chữa phép khi con bị nghẹn:

- Xuội, xuội, xuội.. Đây không có nước, mày không uống được rượu đâu, ăn rài rài chớ.

Cuối buổi, lũ trẻ lại dạ ran khi anh dặn chúng kiếm được gì ăn phải chia cho thằng Cam.

Tới chiều hôm sau, Năm Phi Đao không tập ném dao mà kéo Cam đi theo mình ra chỗ vắng. Anh bắt đầu thương nó như một người to khỏe thương con chim trên tổ rớt xuống, chỉ biết há mỏ và rung đầu đòi ăn. Cam cũng bắt đầu chịu sức hút của tảng đá nam châm đen thui và lởm chởm là người lính khố đỏ.

- Mở miệng to tao nghe. Ai ăn thịt mày mà run như đứa kinh phong vậy! Nhà mày ở đâu ?

- Dạ...em không có nhà.

-Tía má mày đâu ? Mày nói giọng Quảng, ở Quảng Nam vô hả ?

Cam nín lặng một lát bỗng nói dồn dập:

- Em ở Quảng Nam vô đây ở mướn. Họ nghi em ăn trộm, đánh quá chừng, em phải trốn. Cha mẹ em ở hết ngoài đó, em muốn về ngoải lắm. Anh Năm làm sao cho em về, em lạy anh Năm...

Nó khóc nấc lên, cố nín, lại bật hu hu to hơn. Năm cuống quýt lục trong túi dết, ném ra cát một cái tẩu hút thuốc, ba vỏ đạn, miếng giẻ lau súng nhem nhuốc.

- Không có thứ gì ăn, thôi mày nhấp chút rượu cho khỏe. Không chịu nổi hả ? Đi với tao.

Anh đưa nó lên đường nhựa, thẳng tới một gánh cháo tôm cua đặt trên vỉa hè. Bà hàng thoáng thấy thấy bóng áo ka -ki đã vơ đòn gánh chực chạy. Anh khoát tay:

- Khỏi, khỏi. Nhiêu một tô, bà?

Anh moi túi sau lấy ra mấy hào lẻ, những đồng hào bằng sắt mạ kền ra đời trong chiến tranh thay hào bạc thật, ném xuống mẹt.

- Thằng nhỏ hai tô cháo hai cắc, tôi một cắc chả mực. Tương ớt nhiều vô bà.

Anh tu từng hơi trong bi đông, thỉnh thoảng gắp mật miếng chả bỏ vào tô cháo nóng mà Cam húp sì sụp. Mồ hôi vã đầy mặt nó. Thỉnh thoảng nó ngước nhìn lên, cái sướng cái ngon làm sáng cả bộ mặt gầy hóp. Nó thổi, nuốt, thở phì phò bằng mũi.

- Ăn chậm chậm, phỏng miệng đó nhỏ. Tao đói nhiều phen rồi, mà tao không khờ như mày đâu. Phải biết bốc hốt mà nhét vô bụng chớ!

Lát sau, bên gốc dừa thấp,  anh tròn mắt khi nghe Cam nói nó ở làng Linh Lâm:

- Ủa, mày con ai ở Linh Lâm? Ông Chua nào? Tư Chua thợ rèn ở Xóm Mới à? Hóa ra mày là em Cả Chanh chớ sao?

Đến lượt Cam sửng sốt khi nghe người lính nói giọng Sè-goòng lạ tai kia kể từng tên một. Nó mừng quá đỗi:

- Anh Năm cũng ở Linh Lâm à? Anh quen cha em, quen anh Cả?

Người lính dốc ngược bình rượu, uống hớp cuối cùng ngồi thần mặt ra hồi lâu. Rồi anh đứng dậy, nói thong thả:

- Ừ, tao ở Linh Lâm, tao quen nhà mày... Để mai kia đã... Hỏi thiệt, mày có muốn làm em nuôi tao không, Cam?

- Dạ muốn, em muốn quá đi anh Năm!

- Tao bớt mỗi ngày một xị rượu, tao nuôi mày. Tao còn sống là mày còn sống. Chiều mai mày đừng ra chỗ phóng dao nữa, đợi tao chỗ Giê-đô... là chỗ cái hồ có vòi nước phun ngược đó. Mai nghe... Chào ồi, cuộc đời chó đẻ! Quá ư chó đẻ!

Anh bỏ đi về cổng trại lính, hai vai lắc như vai gấu. Cam đứng ngẩn nhìn theo, không hiểu gì cả và hơi sờ sợ. Đi một quãng xa nó mới nhớ lời anh Năm hứa nhận nó làm em nuôi, bớt rượu để nuôi nó. Người ta chỉ nuôi trẻ con làm đứa ở chăn trâu hay sai vặt thôi. Ảnh là lính trong đồn, cần gì đứa ở? Chắc là ảnh say. Có người say hung dữ, cũng có người say lại ưa chọc ghẹo, ba lơn cười chơi... Tim nó đập vui chỉ mấy phút, đã thấy nhoi nhói đâu trong người. Nó ứa nước mắt lặng lẽ.

----------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: Réparateur: thợ xe lửa.

Mưa trút từng cơn từ nền mây xám đen như khói tàu dầu bốc cháy. Gió đổi chiều không ngớt, khi thổi phía Phương Mai vào, khi mé Gành Ráng thổi ra. Cái vòi phun vẫn xịt nước lên trời một cách đần độn, nước của nó tạt xuống chỉ làm cho những ai qua lại đầu phố Khải Định cố vòng xa né tránh và chửi lầm bầm.

Thằng Cam ngồi lì trên mép hồ xây xi-măng, phía vòi phun không tưới nước. Có lúc lạnh quá, nó chạy xuống bãi cát, chui vào cái miếu nhỏ dưới gốc cây tra già cho đỡ ướt. Miếu này thờ cá ông voi hay ăn mày chết giờ thiêng, mỗi người nói một phách. Nó không cần biết, chỉ nhớ những chùm trái tra non nó hái ăn khi quá đói, chát đến rát lưỡi khô họng. Ăn xong ngủ luôn trong miếu, chỗ góc tường khuất. Khát nước thì ra uống thứ nước lờ lợ trong hồ.

Chỗ ngã ba này đông người qua lại, lâu nay nó tránh đến ban ngày. Hôm nay thì khác, anh Năm dặn nó đợi ở đây. Núp lâu trong miếu, sợ ảnh tới tìm không thấy, ảnh giận bỏ về. Nó chỉ cởi quần đùi với áo ba lỗ, vắt ráo nước, lại ra ngồi chực hồ. Mỗi bóng người đi tới đều làm nó phập phồng, nhưng tất cả đều đi thẳng, chẳng ai để ý tới cái bóng nhỏ ngồi co ro dưới mưa.

- Tội nghiệp, ướt hết hả em?

Cam chồm dậy. Anh Năm đứng sau lưng nó lúc nào không hay. Anh choàng cái tơi lá, đội nón lá, mặc quần đùi và đi chân trần như dân cày dạo coi ruộng, nửa trên vẫn mặc áo lính và đeo túi dết.

- Coi có chỗ nào khô ráo, ta ghé vô.

Cam nắm tay anh kéo thẳng về phía miếu. Anh bỏ tơi nón, cười khà:

- Cái thằng, coi khờ khờ mà hóa ra thổ công thổ địa! Chẳng uổng công anh Năm nhờ người ta sắm đồ bảnh cho mày.

Cam hoa mắt khi anh xổ trong túi dết ra một cái quần tây vải xanh chỉ hơi bạc màu chỗ đầu gối, tiếp cái áo sơ-mi tím mới vá mấy đường chỉ máy trên cổ tiếp một cái quần đùi vải ta trắng chưa hề giặt. Nhiều, sao nhiều quá...

- Cởi hết ba thứ giẻ rách ra, mặc đồ mới tao coi. Mụ vợ thằng cai Sáu khéo lựa đó, bị cái ăn lời quá sá. Con mẻ kỳ vậy, ai cũng ghét mà ai cũng phải nhờ tay mụ... Ống quần hơi dài, mày xếp lên một nếp, còn lớn nữa mà. Trễ rồi, tao phải về đồn đây. Bữa nay không có gì ăn, cho mày năm cắc. Mai đi hớt cái tóc, tắm rửa sạch sẽ, đón tao chỗ gánh cháo tôm cua đó, tao dẫn tới ở nhà vợ cai Sáu.

Cam đang hớn hở tự ngắm mình từ trên xuống dưới, bỗng lạnh toát cả người. Đầu gối nhủn ra, nó suýt ngồi thụp xuống, cố gượng mới đứng được. Nó lắp bắp:

- Anh.. anh biểu em đi ở mướn...

- Ngu vừa vừa chớ! Tao gởi mày cho mẻ đó, ăn cơm tháng trả tiền đàng hoàng. Nhà mẻ có bốn đứa học trò ở trọ, thêm mày nữa là năm. Tối mày đi học Truyền bá quốc ngữ, ban ngày học ở nhà, chỗ nào không hiểu thì mấy đứa kia chỉ vẽ cho. Tụi đó học trường cô-le¹  Võ Tánh, con nhà nghèo hết, tao gặp thấy hiền khô à. Con mẻ hay đứa nào ăn hiếp mày, coi như rồi đời với tao!

Vợ cai Sáu là thím Lụng, nhà ở sâu trong xóm Bàu, làm nghề buôn rổi cá và nấu cơm tháng cho học trò nghèo. Anh Năm đưa Cam đến với một cái rương nhỏ, gần như rỗng, nhưng bắt buộc phải có để không ra vẻ là đứa trẻ cầu bơ cầu bất. Anh bảo Cam là em con ông cậu ở quê mới được gửi vào, anh nuôi cho ăn học, biết đọc biết viết rồi sẽ vào trường tư. Tiền cơm trả trước một tháng.

Cuộc đổi đời diễn ra quá gấp rút. Cam không kịp nghĩ, không kịp mừng hay lo, chỉ cung cúc chạy theo anh Năm như sợ tụt lại sau và lạc mất ông anh kỳ quái từ trên trời rớt xuống. Qua lời thím Lụng, nó mới biết anh Năm cũng là cai, mề-rô² của anh là con số rất dài được gọi tắt là Cát-vanh-tuýt, nghĩa là 88. Thím Lụng ít được ưa bởi hay ăn lãi và nói năng ngoa ngoắt, bù lại nhà cửa cơm nước của thím bao giờ cũng sạch sẽ tinh tươm, bầy con thím khá ngoan. Cam mới đến ở mấy hôm đã được thím khen: nó dậy sớm quét từ nhà đến ngõ, gần tới bữa thì tự ý xuống bếp giúp nấu cơm, bày mâm. Tính nết nó cũng hợp với thím, thím ưa nói nhiều hơn nghe, nó thích nghe nhiều hơn nói.

Chỉ một lần Cam bị hớ nặng. Thím bán xong gánh cá, vừa bước vào nhà đã hỏi ngay:

- Cai Chò tới đây chưa, Cam?

- Dạ, cai Chò là ông nào?

- Ủa, không biết tên  anh Năm mày à? Có phải anh em thiệt không, hay là mèo mả gặp gà đồng?

Cam cứng họng, lặng đi một lúc mới nghĩ ra câu trả lời lúng búng:

- Dạ, hồi ở nhà ảnh tên khác...

- Tên gì?

- Dạ, là... là... là Chó ạ.

Cam buột miệng nói ngay cái tên móc nôi của chính nó, đến bảy tám tuổi gì đó mới đổi tên chữ. Và nó vớt luôn:

- Thím đừng kêu tên đó, ảnh giận con chết.

Thím Lụng cười the thé, để rơi cả điếu thuốc Cẩm Lệ quấn sâu kèn dính trên lưỡi:

- Có họa tao điên. Ai khui tên cúng cơm ông Năm Chó nhà mày ra, ổng dám đốt nhà lắm!

Đi học đêm, Cam lách qua những ao vũng của xóm Bàu, những vạt xương rồng và ngũ sắc mọc vạ vật, ra đường Ô-lăng-đan để tránh phải qua xóm chợ, nơi nó đã ăn xin và chịu đói. Nó sợ gặp lại lũ trẻ lang thang đã từng gọi nó là thằng Câm, thằng khùng, bắt nạt nộ khá lâu trước khi  anh Năm ra tay che chở. Tới nay, nếu vắng đi cái dáng vóc gấu đen và những con dao bay dễ sợ, chưa chắc mấy đứa kia chịu để cho nó yên thân. Bởi thế nó cố ý đi đường vắng lúc sẩm tối, còn úp cái mũ cối màu cháo lòng xuống che mặt. Qua chỗ nào nghe vẳng cái giọng nhừa nhựa kéo dài mệt mỏi “lạy ông đi qua lạy bà đi lại”, nó vội bước như chạy. Thoát xa rồi, nó mới dừng để thở và rùng mình.

Những lúc ấy, nếu anh Năm hiện ra trước mặt nó, nó sẽ choàng hai tay ôm ghì anh, khóc thật to thật nhiều cho vợi bớt cơn lũ thương yêu và biết ơn.



-----------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Coliège: trường trung học
2. Tiếng Pháp. Numéro: số (quân dịch).

Khi chọn mua nhà ở Tu-ran ¹, cô Mỹ Duyên nằng nặc đòi một căn nhà hai tầng ngay cạnh Ngã Năm để mở tiệm giải khát hạng sang chuyên đón khách Tây Nhật. Ông phủ Đỉnh chê đắt quá, muốn mua một căn nhà nhỏ có vườn lộng rất kín đáo phía An Hải, bên kia sông Hàn, lão Tây lai ở đấy bán hạ giá vì quá gần chỗ quân Nhật đóng. Mỹ Duyên không chịu:

- Anh nhét em vô chỗ vắng như chùa mà lại dễ ăn bom Mỹ! Đã vậy em chẳng thèm làm vợ ba hay gái bao gì nữa, em trở về đăng-xinh  ² cho anh biết mặt.Con này chưa đến nỗi ế đâu!

Rốt cuộc mỗi bên nhân nhượng một ít, họ thuê một nhà hai tầng nhỏ gần bãi biển Thanh Bình, nằm trong hẻm nhỏ yên ả. Tầng trên chỉ có một buồng rộng liền được Mỹ Duyên thuê nhà thầu sửa sang thành phòng nhảy có quầy rượu và mấy bộ bàn ghế nhỏ xíu, có tủ lạnh, ra-di-ô, máy hát, quạt trần, nhiều bộ đèn màu lắp nút bật riêng. Phủ Đỉnh xót tiền nhăn nhó, rồi cũng phải chiều cô gái nhảy xinh đẹp nhưng rất cứng đầu. Lão mới về nhận chức tri phủ Thăng Bình được hai tháng đã mê ngay cô Xi-mo-nét Mỹ Duyên, mê lăn lóc, tuy lão biết cô ta đã từng là nhân tình của một chủ sở Bưu điện Pháp, rồi một tay cự phú người Tàu. Cô ngửa cổ cười ngoặt nghẹo khi lão xin được hái hoa:

- Anh là tri phủ, khá. Hai vợ rồi, trừ hai điểm. Của chìm của nổi ra sao em chưa biết, để rồi em nhờ mấy tay mật thám quen dò xét thử coi. Báo trước anh hay. Trái tim vàng không đặt trong lều tranh được mà phải lắp vô khung vàng khung ngọc kia. Chịu thì lấy! Yô-tô? Đắc-co? ³

Lão đành cay đắng mà chịu. Lão tự biết mình xấu trai, già hơn Mỹ Duyên đến một phần tư thế kỷ, không dám đòi hỏi nhiều ở cô hoa khôi mười chín tuổi. Lão chỉ đoạt được Mỹ Duyên như người vung tiền ra mua tranh một món hàng đấu giá. Mụ vợ cả ngày càng giống con cá mực khô, hễ nhìn là lão buồn nôn. Mụ Lợi Thịnh còn mỡ màng hơn nhưng đối xử lạnh nhạt và thân xác lạnh lùng, hay lén uống thuốc ngừa thai. Chơi bời đào đĩ mãi rất tốn và dễ mắc bệnh, lão không muốn bị tim la lần thứ hai, lại sợ chứng giang mai khủng khiếp. Thôi đành phải nuôi ả giăng há tiêu tiền như vỏ hến này, dù kẻ khác có ăn vụng ít nhiều thì phần chính vẫn còn của lão.

Tối hôm ấy mưa to, Mỹ Duyên không đi chơi được ở nhà mở đĩa hát Ti-nô Rốt-xi, lôi ra một mớ tiểu thuyết gồm đủ thứ xã hội diễm tình, giang hồ võ hiệp trinh thám rùng rợn. Con sen đã mua về cả một bát to trái cóc dầm chua ngọt, bày thêm đĩa muối ớt và mở một chai bia Hom-men. Nằm dài trên ghế xích đu, Mỹ Duyên hút từng hơi ngắn thuốc lá cô-táp lơ đãng lật hết cuốn này đến cuốn khác. Ăn, uống, hút, đọc, nghe, hưởng cả năm cái thú một lần mới là biết tận hưởng.

Ti-nô hát sang bài Ma-ri-ne-la đằm thắm:

Ma-ri-ne-la
Hãy ở lại nữa trong đôi tay anh
Anh muốn cùng em nhảy cho đến sáng
Điệu Rum-ba yêu đương này...

Duyên buông sách, thả trái cóc cắm que xuống bát, lim dim mắt. Mới đấy mà đã bốn năm. Chị Kim Phượng bày cho Duyên hát bài ấy khi chị vừa thôi học, còn Duyên đang ở lớp Nhất. Các chị lén lập hội “Ái Ti-nố, ăn cắp tiền nhà góp lại lùng mua tất cả những đĩa hát ghi giọng của thần tượng, chọn nhà vắng mở nghe chung như tín đồ nghe giảng đạo. Duyên háo hức mong mau lớn để bước vào lứa tuổi vui vẻ trẻ trung như các chị. Chẳng ai ngờ chị Phượng nhảy xuống sông tự tử vào tuổi hai mươi. Hình ảnh cuối cùng chị để lại cho Duyên là một cái xác trắng nhợt, trương phình, mặt có nhiều vết cá rỉa, ôi chao, chị không chọn được kiểu chết nào dễ coi hơn hay sao?

Mưa lại rào rào đổ xuống mái, gieo tạp âm vào bài hát đầy những  anh với em. Duyên ném cuốn sách đang đọc, lật cuốn khác. Lại vẫn chàng với nàng. Một cuốn nữa, mở trúng một cảnh cụp lạc mê cuồng quằn quại... Duyên chợt nhớ câu đùa của chị Chín bánh bèo hay bưng vào bán nửa buổi, góa chồng: “Thân phận tui như cái ống thổi lửa... Đũa trui đũa cả có đôi, riêng ống thổi lửa mồ côi một mình. Có ai sắm ống thổi lửa đủ cặp đâu cô?”.

Ai cũng có đôi. Mình cũng có đôi, một kiểu kết đôi thảm hại quá chừng. Chàng với nàng... hừ, chàng có bộ ria chuột, đứng tới tai nàng, mặc áo gấm càng nổi cái bụng to như cóc, mặc cả từng xu trước khi leo lên xe kéo...

- Chào dì Ba!

Duyên suýt đánh rơi cốc bia đang uống. Hai Khánh vào lúc nào, đang đứng chếch mé sau chỉ cách vài bước.

- Ôi, anh... làm em hết hồn...

- Đêm khuya con đến thăm, dì Ba có tiếp không? - Duyên chồm tới, vòng tay lên cổ Khánh, úp mặt vào ngực áo lấm tấm những giọt mưa:
- Con gì... Con quỉ sứ, con yêu tinh, con đười ươi của em... Anh tới hồi nào, vô đường nào?

- Con sen mở cổng, chỉ lên gác. Em may miệng nó rồi à?

- Rồi. Em bỏ tiền vô trước khi may. Anh muốn em phát điên hả? Đi qua Tu-ran không thèm ghé, ném cho mấy chữ nguệch ngoạc bỏ thùng thơ. Anh ướt hết thay đồ mau đi. Va-li anh đâu? Anh uống bia hay uống cô-nhắc? Em biểu con sen đi mua phở nghen?

Duyên nói dồn dập trong khi vẫn úp mặt vào ngực Khánh. Khánh bật cười, đưa tay bưng mặt Duyên ra khỏi ngực mình:

- Các bà thương con ghê đi. Vô Qui Nhơn, bà Hai cuống quít một trận. Ra đây, bà Ba lo con đói, con ướt... ái!

Duyên xoắn tai anh một phát rất đau, vít luôn cổ Khánh xuống:

- Hôn mấy cô Hà Nội mỏi miệng rồi hả? Bắt đầu chê em chưa?

Họ không xuống buồng ngủ dưới nhà, ăn uống xong nằm luôn trên gác. Duyên trải chiếu xuống sàn phủ thêm tấm ra, mắc màn vào các cọc đèn rất thạo. Khánh trêu:

- Coi bộ em quen tay lắm. Chắc mỗi tháng hết mươi mười lăm ngày tiếp bạn bè trên gác!

- Đồ Sở Khanh! Ở đó mà đợi mỗi năm anh về vài ngày à?

Hai giờ sau, họ rời nhau.

Khánh ngồi lên châm một điếu thuốc, chỉ hút vài hơi lại giụi tắt. Anh cố tránh tất cả những gì gây thói quen, gây nghiện. Duyên nghiêng đầu trông thấy, khẽ cười mệt nhọc:

- Người hùng kiêng được mọi thứ, chỉ trừ món nguyệt hoa!

Khánh trầm ngâm khá lâu, bỗng nói:

- Tình thế này Nhật sắp lật nhào Tây, em biết không? Anh không học được lâu nữa đâu.

- Bỏ luôn, về ở với em đi! Đá đít lão phủ, a-lê về cái nhà bò!

- Nói như thật ấy!

- Thiệt quá đi chớ. Hay là em ra Hà Nội với anh. Em làm ca-va⁴  nuôi anh ăn học. Tính mọi khoản tiền thì em kiếm chẳng thua lão phủ đâu, chỉ thua các món bổng ngoại thôi.

- Em thiếu gì bổng ngoại!

- Dứt khoát không là không. Đã lấy anh thì em chỉ biết một mình anh. Cả nhà em, trai hay gái đều có máu yêng hùng vậy đó, nói cắn cưa, làm cắn răng... Phải đó, em đi luôn với anh. Sáng mai em kêu chủ tới trả nhà, kêu luôn con buôn tới bán hết mọi thứ, hai đứa hai va-li là đủ. Em làm liền tay cho anh thấy nhỡn tiền, anh mới tin. Ưng bụng chưa? Ngoéo ngón tay coi!

Duyên nhỏm dậy, ép bộ ngực trần vào vai Khánh, tìm tay Khánh. Những ngón tay của người con trai vẫn lặng đờ. Duyên kê cằm trên vai Khánh một lúc lâu, rồi cười khẩy, đủng đỉnh:

- Cũng phải. Có lý... Dại gì lấy thứ gái nhẩy, bị tai tiếng, sau này khó làm rể cụ Thượng hay nhà triệu phú. Lỡ ông phủ trả đũa cậu cơn, chặn cứng mất đường làm quan. Lại còn cái đồn điền đứng tên bà Cả nữa...

- Nói bậy. Em là gái có chồng!

- Chồng ngoài giá thú. Chồng già hơn cha. Cứ kêu thẳng tôi là con điếm lịch sự lại dễ nghe hơn... Chắc cha con anh bàn tính với nhau, thuê chung một con nhân tình cho đỡ tốn, xài chung thả giàn rồi đem nó ra nhử quan Tây quan Nhật. Xin được nốt  kha khá thì cha lên án sát, con ra tri huyện như chơi...

- Im! Câm ngay!

Khánh quát lên, xoay ngoắt người lại, vung tay. Cái tát dừng lại trên không. Duyễn vẫn cười, nước mắt chảy xuống tới cằm bắt đầu rơi từng giọt:

- Cứ đánh tự nhiên. Xin mời. Đuối lý thì cãi bằng tay là tiện nhứt. Đánh gần chết tôi cũng không dám đưa  anh ra tòa đâu, đừng sợ,  anh biết luật hơn tôi mà. Hễ tôi khai bị anh đánh sau khi ăn nằm với nhau, tôi vô tù trước!

Thân hình cao lớn và rất cân đối của Khánh ngã vật xuống tấm ra trắng. Anh nhắm mắt, cảm thấy tai ù và cả người tê điếng. Đã mấy lần bị đàn bà trách móc, tới lần này Khánh mới kinh sợ khi Duyên đọc vanh vách ra những suy tính thầm kín nhất của anh bằng những lời cắn sâu đốt thịt như a-xít.


-----------------------------------------------------------
1. Tourane: tên do Pháp đặt cho thành phố Đà Nẵng.
2. Tiếng Pháp, Dancing: tiệm nhảy.
3. Tiếng Nhật và Pháp: Yoto? Daccord: Tốt chứ? Đồng ý chứ?
4. Tiếng Pháp. Cavalièga: gái nhảy.

Tiếng máy may ở gian ngoài ngừng kêu, tiếp có tiếng khép cửa chính, gài then. Căn nhà lá im vắng hẳn. Thùy đã xuống bếp nấu cơm trưa, đôi chân trần đi không tiếng động trên nền đất sét nện. Lát nữa sẽ có năm tiếng gõ đúng ám hiệu. Đợi Chanh trả lời bằng hai tiếng gõ, Thùy mới mở ống khóa bấm ngoài cửa gian buồng xép, bưng mâm cơm vào, mấy ngón tay phải móc xách thêm cái siêu đồng nước sôi để pha vào ấm giỏ. Thùy cười tủm tỉm, nói đôi câu ngắn trong khi châm trà, xong bước ra và khóa ngay cửa buồng, lại mở cửa chính ngồi may như cũ, đợi hai em nhỏ đi học về cùng ăn.

Ông Hai Rề rất kỹ tính đã liệu trước tất cả những sự chẳng lành có thể xảy ra, bắt Thùy nhắc lại trước mặt Cả Chanh từng cách xử trí để cho cả hai cùng thuộc lòng.

- Răng mi trù đóng cửa cả ngày cho bí mật? Nghề thợ may mà đóng cửa, cầm bằng mi khai với chòm xóm tui có người nấp trong nhà. Phải mở y như cũ cho khách ra vô, nghi ai rình mò thì phải mời riết, rót nước bày thuốc... Còn mấy đứa bạn hay chạy xộc vô buồng mi đó, cũng cứ để tụi nó vô... Phải có cách chớ. Mi kêu dạo ni mất cắp nhiều, phải khóa ngoài. Hễ có đứa mô muốn vô theo thì mi đừng gõ ám hiệu, mà ngoáy chìa lắc khóa xành xạch cho ảnh biết, kêu khóa hư phải đợi cha về cạy giùm. Cơm nước phần mi lo, giặt đồ với đổ cứt đái phần tao. Chú Chanh cứ để yên tôi sắp đặt, đừng cãi. Việc quốc sự tôi không rành, chớ nuôi người quốc sự thì tôi đã từng!

Ông Hai là người đạo gốc vùng Trà Kiệu. Mở mắt ra đã thấy có tượng ảnh Chúa trong nhà, ông coi việc đi lễ đọc kinh chỉ là cái lệ xưa bày nay làm, cũng như kẻ khác ăn chay ngày rằm mồng một hay đặt mâm cúng những cụ tổ tiên ông bà mà họ chưa hề thấy mặt. Ông tin Chúa kiểu lừng khừng, nghe lời các cha cũng lừng khừng, tất cả đều một vừa hai phải. Các con ông đều rửa tội, lãnh tên thánh, như Thùy là An-na Thùy, ông không quen đọc tên đầm nên cứ gọi là con Ang-hòa khi có việc gì trình cha.

Ông dặn kỹ các con phải coi chừng lễ xưng tội:

- Tội vạ bay khai với tao đây là được. Mấy ông cha nớ tội cả đống thì tha tội cho ai! Vì thần phải nể cây đa, tao thưa dạ với họ cho phải phép, khai sơ sơ mấy cái tội rượu chè, chia tri, thiếu nhơn đức khiêm nhường, rứa thôi. Khai tội nặng thì mấy ổng cho đi tù lẹ lẹ! Hì hì, họ đặt cái luật thánh cổ quái thiệt, đáng tuổi con mình mà lại bắt mình kêu bằng cha, xưng con. Đảo điên thế sự!

Thấy Thùy định tháo bức ảnh màu Mẹ Ma-ri-a ra treo buồng ngoài, ông gắt inh:

- Mi sợ Đức Mẹ thấy anh cả mi thay quần hả? Nhớ kinh bổn thử coi:Bà Ma-ri-a bao tuổi lấy chồng, ông Giu-xe thửa chưng bạn sạch, tiếp có chửa với Chúa Trời? Chúa Giê-xu chết khi băm ba tuổi. Bà trẻ nhứt cũng tới năm mươi, gấp đôi tuổi  anh mi, việc chi Bà mắc cỡ?... Ừ thì Chúa chết năm ba mươi, mẹ Chúa trẻ trung chi nữa, hả?

Cha cố dạy ông nhơn đức tin, cuộc đời lại dạy ông nghi ngờ. Vốn ít nói nhưng sẵn tính đa nghi, ôug hay buông những cân vặn lý hoặc châm biếm bằng cái giọng tửng tửng, cù không cười. Bọn đốc công Pháp và cai kíp người Việt ghét ông, đè cổ ông mãi dưới phốt vi-dít ¹  không cho ngoi lên, đến nỗi ông mắc cái tật ngửa đầu vì quanh năm quai ngược búa lên trời để sửa gầm xe.

Hồi Cả Chanh bị bắt, Tây chưa nghi ông, chúng nghĩ dù sao cộng sản với đạo Thiên chúa cũng ít ưa nhau. Lão cai Tống thay Chanh đóng vai vi-dít-tơ, cầm cây búa nhỏ lắp cán dài và mềm, cây đèn khí cạc-buya, bỏ mớ phấn trong túi, đi gõ các trục xe coong coong và đánh dấu những chỗ cần sửa. Liên tiếp có những chiếc ốc văng mất mũ, những má phanh bị kẹt tóe lửa khi chạy, những xích nối toa quên tháo. Tay kỹ sư Pháp định đưa ông Hai lên thay vì giỏi tay nghề hơn, thì một người bị bắt chịu đòn không nổi đã khai ông nuôi  anh ta nửa tháng trong khi trốn tránh. Sự thật đúng như thế nhưng ông cứ cãi bay biến, sở mật thám không có chứng cớ vẫn giam ông bốn tháng và cho vào sổ đen. Gặp lúc quân Nhật trưng dụng xe lửa tới tấp, phụ tùng xe bên Pháp không gửi sang được nữa, tay kỹ sư kia phải tự đến bảo lãnh cho ông về để sửa toa xe, nhưng không dám để ông làm vi-dít-tơ với lương cao hơn và việc nhàn hơn. Ông vẫn tiếp tục là ông Hai Rề như xưa, với cái tật “Quảng Nam hay cãi” và cái đầu ngưỡng thiên.

Hôm nay Hai Thùy ngồi lại trong khi Chanh ăn cơm, không còn giữ ý như ngày đầu nhường buồng:

- Anh Cả nè, người ta đồn Nhật với Tây sắp đánh lộn rồi đó. Anh nghe tin gì không?

Chanh bật cười:

- Tôi mới về đây mấy ngày, chưa liên lạc gì được, tin lấy đâu ra.

- Ừ hè, em quên. Cha nói gần gần có giấy thuế thân cho anh rồi đó. Lão lý trưởng đòi năm chục, cha kêu mắc quá, chắc cũng phải thí cho nó ba chục mới xuôi. Tây đồn cho lính Đê lên Hưng Thạnh tập bắn nhiều lắm, súng nổ từ sáng tới tối. Lính Đê bây giờ có thêm một tấm vải đỏ rộng một gang vầy nè, quấn quanh bụng, thắt cái nịt to ra ngoài. Sao vậy anh?

- Có lẽ là lính cảm tử. Tây muốn dọa cho Nhật sợ. Còn lính người mình ra sao?

- Không thấy lính chào mào tập bắn, chỉ có lính bê-rê thôi. Chắc Tây nó không tin người mình đâu. Tụi Nhật ra đường, cứ nắm tay người mình, đặt tay nó sát bên cạnh, chỉ vô màu da giống nhau. Nó nói: “An Nan yô-tô, phu-ran-xư yô-tô-nai”. Người ở chợ nói vậy nghĩa là người An Nam tốt, Tây xấu. Đúng không anh?

Rõ ràng Thùy tin rằng người như Chanh thì điều gì cũng biết. Chanh buồn cười khi nhớ một câu của ông bạn tù có võ vẽ ít chữ Hán: “Cộng sản bất xuất môn, toàn tri thiên hạ sự. Ngồi trong xà lim mà hiểu chuyện thế giới mới là thiên tài!”. Cô gái đeo thánh giá này dường như cũng nghĩ in hệt.

Chanh và cơm, liếc nhìn lên tấm ảnh màu Mẹ Ma-ri-a lại nhìn Thùy, nhận thấy khuôn mặt và nhất là đôi mắt Thùy rất giống Mẹ Ma-ri-a. Nhiều người đã nhận thấy các gia đình theo đạo Thiên chúa thường đẻ con gái có những nét giống Mẹ Ma-ri-a, có lẽ vì các bà các chị quanh năm nguyện ngắm tượng ảnh, và các cô lớn lên cũng thích cái dáng nghiêng đầu mơ màng của Mẹ.

Ngót năm năm trước, anh bị bắt khi Thùy còn là con bé vùng biển phơi nắng đen nhẻm, gầy đét, tóc vàng cháy, ăn nói láu táu, tính nết bộp chộp. Anh trở về khi Thùy đã là cô gái mười tám tuổi, trắng trẻo vì chuyên ngồi may trong nhà, đi đứng nói năng đều dịu dàng bởi quen chiều lòng các loại khách đàn bà trẻ con, và vai chị Hai đảm đang việc nhà thay người mẹ qua đời đã giúp Thùy tập thu vén mọi việc thật lớp lang tỉ mỉ. Chanh nói chuyện với Thùy không còn kẻ cả và tự nhiên như xưa, đôi lúc luống cuống khi mắt Thùy nhìn mình quá chăm chú. Những lúc ấy Chanh thường xưng hô rất lộn xộn, anh và Thùy, tôi và cô, đôi khi buột miệng nói anh và em như hồi xưa.

Thùy chợt nhớ:

- Bác Tư, cha anh đó, năm ngoái dẫn tới đây một đứa nhỏ em của anh. Ổng nói ổng đi với ông phủ Đỉnh là người cùng làng, đem con ra gởi cho bà vợ ông Phủ ở Qui Nhơn đây để nó đi học, chớ ở làng không ai dạy chữ.

Chanh giật mình hỏi dồn:

- Thùy thấy nó chừng bao nhiêu tuổi, bộ dạng ra sao.

- Nó ốm nhom và cao cao, chừng mười hai mười ba gì đó.

- Vậy là thằng Cam rồi. Phủ Đỉnh có bà vợ hai chủ tiệm Lợi Thịnh, buôn vải giàu lắm.

- Lợi Thịnh ở phố Gia Long hở anh? Hồi trước em có tới mua vải đôi lần, họ nói thách quá trời mà không bán chịu. Sau em toàn mua chịu của mấy tiệm gần nhà thôi, trả tiền lời mỗi ngày nửa phân. Cha anh ghé vô khi đang say rượu, nhà đi vắng hết, em sợ quá. Ổng hỏi có được thơ từ gì của anh không. Ổng kêu cả một bầy con có một mình anh sáng dạ nhứt, nghe họ rủ rê đi làm cộng sản thiệt tới uổng, em nghe càng sợ. Anh làm quốc sự mà không xin phép ổng à?

- Xin phép sao được... Rồi Thùy có gặp lại thằng Cam nữa không? Nó còn ở nhà Lợi Thịnh không?

- Em ít đi phố lắm. Báo động luôn, bỏ nhà chẳng ai coi ngó... Hay để chiều nay em tới đó hỏi thử thì biết.

Chanh bần thần buông đũa chén. Tin thằng em trai đang sống ngay gần đây đánh thức dậy nỗi nhớ nhà nhớ quê dữ dội mà lâu nay anh cố nén. Nhưng rồi anh lắc đầu, ngập ngừng:

- Khoan đã. Mật thám đang lùng  anh, Thùy hỏi tụi nó sẽ nghi...

Hai người tần ngần nhìn nhau. Bỗng Thùy giật mình, bưng vội mâm bước ra ngoài. Chanh thoáng nghe một tiếng thở dài.



----------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Fosse à visite: hố kiểm tra (xem gầm toa xe)

Một cơn bão trái mùa nào đó đang dồn ứ trên thành phố mới vào xuân, sống giữa trời yên biển lặng mà con người thấy như không khí bị nén ngột ngạt, sấm sét và gió cuồng sắp ập xuống đầu.

Gạo vọt lên vài ngày một giá. Mọi thứ đều thiếu, chỉ có người là thừa. Dân đói từ các tỉnh ngoài cứ tuôn mãi vào theo đường bộ, đường biển, nhiều nhất là theo những chuyến xe lửa thường bị máy bay Mỹ rượt theo quét đạn lửa từ toa đầu đến toa cuối. Dễ nhận thấy Mỹ không ném bom phá cầu và ga, cố tránh không đánh hỏng đầu máy xe lửa, những thứ sẽ cần dùng khi quân Đồng Minh đổ bộ chiếm Đông Dương. Người chết và hàng cháy không ngớt, nhưng các chuyến vẫn chạy cả ngày lẫn đêm, thả rơi vãi dọc đường những xác thui đen và thân hình đẫm máu, trút xuống các ga những vợ mất chồng, bầy trẻ lạc cha mẹ. Quân Nhật thiếu xăng dầu phải đi xe lửa nhiều hơn, ung dung ngồi trong toa hạng tư đã được sửa bên trong thành lô-cốt lắp bánh, với bao cát xếp kín cả bốn vách và dưới mái toa, hút thuốc lá Mic do Pháp cung cấp, đợi ngớt máy bay sẽ đi tiếp.

Trên những số nhật báo Đông Pháp đến Trung Kỳ muộn nhiều ngày, tin thắng trận của đội quân Thiên Hoàng do hãng Đô-mây đánh đi vẫn đầy dẫy quan đặc sứ Ma-txư-mô-tô cùng quan toàn quyền Đờ-cu nối tiếp nhau ca ngợi tình thân hữu Pháp - Nhật. Tạp chí Tân Á cứ ra đều và gửi biếu không, các chi nhánh Đai-nan Kô-si¹  mở tiệc mời các quan chức Pháp Nam nhiều hơn là bán bút máy Pi-lôt, các lớp đào tạo thông dịch viên tiếng Nhật lấy tăng học sinh. Mọi sự đều vui vẻ, tốt đẹp.

Trong bóng tối, Pháp và Nhật xỉa từng nhát dao vào lưng nhau và sắp nổ súng diệt hẳn nhau.

Pháp đặt căn cứ mật trên vùng núi, mộ rất nhiều lính Tây Nguyên về cho tập ráo riết. Máy bay Đồng minh thả bom xuống doanh trại Nhật, thả dù súng đạn xuống cho Pháp. Mật thám Pháp đang đêm ập vào xích tay những ai nhấp nhổm theo Đại Việt quốc gia xã hội đảng, dù chưa kịp uống máu ăn thề. Pháp để sẩy mất giáo chủ Hòa Hảo nhưng lại kịp bắt giáo chủ Cao Đài.

Phía Nhật xem chừng nhũn nhặn và kín tiếng hơn so với khi mới kéo vào Đông Dương. Những vụ húc xe và bạt tai quan chức Pháp giảm bớt nhiều. Lính Nhật ít ra phố, thu hình lại trong khu doanh trại che cót kín chung quanh hàng rào và những đồn lũy đặt pháo bờ biển, cao xạ. Rất nhiều toa xe chở ngựa mới mua từ Phú Yên ra, chờ đêm vắng mới trút ngựa đàn vào các vùng cấm ở chân núi. Chỉ có những chuyến bay tuần tiễu là tăng lên rõ: từng cặp máy bay khu trục Dê-rô lắp hai pháo rà rất thấp trên thành phố, vòng qua lại nhiều lần, rống nhức tai. Khi máy bay Mỹ đến đông thì Dê-rô biến mất, hình như chúng đậu núp bên dưới các cầu tàu xây bê-tông nhô ra biển. Người Việt tinh ý đoán rằng Nhật đánh Mỹ bằng cao xạ thôi, để dành máy bay đánh Pháp. Cứ nghĩ tới lúc máy bay Nhật giội bom ầm ầm xuống đầu các vị quan Tây bụng phệ, đeo đầy lon với ngù vàng bạc và chỉ quen lên xe xuống ngựa, cũng đủ sướng cái bụng đang đói!

Giữa những ngày căng óc căng gân ấy, Năm Phi Đao đến nhà thím Lụng với cái bọc khá lớn. Anh mở bọc, lấy ra một gói nhỏ nhét vào cái rương gỗ của Cam, một gói to hơn gửi thím giữ. Anh đưa xấp giấy bạc và nói rành rọt với thím:

- Tôi gởi thêm chị Sáu một tháng tiền cơm nữa cho thằng nhỏ. Hễ tôi đổi đi chỗ khác hay là bị mũi tên hòn đạn gì đó, chị rán nuôi giùm nó cho tôi năm bảy tháng, đợi ông già nó tới trả nợ chuộc về. Coi vậy chớ tôi sanh đúng giờ dữ, khi chết chắc là linh hiển. Cứ ăn ở tốt rồi tôi phù hộ cho cả nhà chị.

Thím Lụng xanh mặt, đánh rơi chén nước mắm cầm tay:

- Trời đất, chú nói gì độc miệng....

- Tôi làm ma, thiêng lắm đó chị. Không thèm hù dọa người ta đâu, tôi vật cho hộc máu đàng hoàng!

- Thôi thôi thôi, lạy chú một mớ lạy, chú nhậu say thì nói chuyện khác tôi nhờ!

Anh Năm xoay người bước ra, nháy Cam đi theo. Tới chỗ vắng anh mới ngồi bệt xuống sau một bụi xương rồng, cười đến sặc, ho một hồi mới nói được:

- Với mụ đó, phải oánh một đòn thất kinh hồn vía mụ mới thấm. Sáng mai trở đi, mụ không dám giao cho mày nấu bữa trưa nữa đâu. Mày ở trọ mà mụ coi như đầy tớ, bậy hết sức.

- Em nấu mau lắm mà. Nghe anh nói em cũng khiếp quá!

Năm Phi Đao kéo Cam ngồi xuống cạnh mình, cầm cổ tay nó nắn nắn một lát, nói rất dịu:

- Em còn ốm nhom, chữ nghĩa chưa được chút gì, thiệt tội. Có thương anh thì rán kiếm ít chữ bỏ bụng đi. Anh dốt đui dốt đen thành ra cực miết. Tình thế không yên được nữa, sắp tới họ đánh lộn nhau tới chữ, thân  anh khó biết mất hay còn... Sụt sịt hả? Đúng thằng này là con gái bị bà mụ nặn lầm. Hết chưa?... Sanh ra trúng cái đời chó đẻ này, mình không ăn nẫu²  thì nẫu cũng ăn mình, ở đó mà khóc mếu....

Anh lại rút cái bi-đông chẳng bao giờ cạn trong túi dết ra, nhấp một hớp, trầm ngâm quệt miệng:

- Nghe anh dặn đây. Từ mai trở đi Tây nó cấm ra phố, nhốt hết trong đồn. Anh có vắng lâu thì đừng nóng ruột, đừng để mụ Sáu sai vặt. Nhớ kỹ điều này nghen: gặp hồi chộn rộn, anh Cả Chanh có thể trốn ra khỏi tù, về tìm em đó. Hễ gặp ảnh, em nói giùm thằng Năm Phi Đao là đứa biết tình nghĩa, nó nhắn cảm ơn đại ca, bấy nhiêu thôi. Nhắc lại anh nghe coi... Ờ, được đó, thôi về đi học!

Anh bỏ đi rất vội, không ngoảnh lại.

Ba hôm sau, đúng chín giờ tối theo giờ Đông Kinh một quả pháo hiệu đỏ rực vọt lên trời đêm. Lập tức súng lớn nhỏ nổ túi bụi phía đồn lính Ga-li-ê-ni điện thành phố tắt phụt, tiếng xe chạy và ngựa hí nổi lên trên các phố thường đêm vắng lặng. Không có tiếng máy bay và cao xạ.

Pháp và Nhật đã quật nhau chí tử.



-----------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật. Đại Nam công ty: tổ chức tình báo Nhật ngụy trang buôn bán.
2. Người ta.

Sáng rõ mặt người. Cả Chanh nhất định vào nội thành tuy cha con ông Hai Rề cố can. Hai đứa nhỏ dậy muộn - đêm qua cô Thùy bắt chúng chui ngủ dưới gầm phản - ngơ ngác nhìn ông khách từ trong buồng xép bước ra, mặc quần đùi và áo ba lỗ, cái bao tải vắt vai. Anh đã nuôi được bộ râu khá rậm quanh mồm. Ông Hai cắt tóc cho anh theo kiểu nồi đất và chừa hai mớ tóc gọng kính ngoặc ôm vành tai, khuôn mặt anh trông khác hẳn đi.

Trời trở gió bấc hơi mạnh và se lạnh. Bãi biển và mặt biển đều vắng ngắt, sóng đập ồn hơn mọi ngày. Lính Nhật đã đứng gác trước các công sở, cầm ngang súng trường lắp lê, đội thêm mũ sắt trùm lên trên cái mũ vải “ba rèm” che gáy và hai tai. Chúng câm như hến, chỉ hẩy lưỡi lê xua những ai đi qua gần chỗ gác.

Chanh đi liều qua trước đồn Ga-li-ê-ni, sát mé đường bên kia, liếc nhìn vào sân đồn. Lính Pháp bị bắt đang khiêng các xác chết xếp dồn lại trước trụ cờ. Kẻ chết và người sống đều mặc đủ quân phục, quấn xà cạp và đi giày đinh hẳn hoi: Pháp không bị bất ngờ. Rất nhiều xác lính có băng đỏ quấn ngang bụng, anh nhận ra lính Đê theo lời tả của cô Thùy.

Trên đường phố, từng nhóm quân Nhật đội mũ sắt và cắm lá trên lưng đang đi tuần, men sát tường nhà, mắt gườm gườm.. Một chiếc xe tải dừng xịch trước cây xăng trên vỉa hè, hẳn là để bắt nộp xăng dầu. Cửa hàng Đai-nan Kô-si ở phố Gia Long mở toang cửa, năm bảy người trẻ tuổi mặc sơ mi ngắn tay và quần soóc nghênh ngang ra vào, cười hô hố, bắt đầu đeo vào tay áo cái băng trắng in hình tròn đỏ của cờ Nhật, nhưng' chưa kịp cạo trọc đầu làm Nhật lô-can ¹, cũng chưa được phát võ khí.

Đúng như Chanh đoán trước, ngoài đường không còn tên cảnh sát nào. Nhật chỉ soát tìm súng hay lựu đạn, không soát giấy, anh yên trí hẳn, dừng đọc mấy tờ thông cáo in chữ to dán trên tường, từng lúc suýt bật cười vì câu chữ lủng củng và in sai lu bù.

Bản Tuyên-ngôn của Chánh-phủ Đại-Nhựt.

Quân-đội Nhựt vì sự phòng thủ Đông-dương cho nên định triệt-bãi công-chức Pháp ngang-nghịch với Đại Nhựt-Bổn và ban-trợ phương- tiện cho công-chức đương-hành mà có thật-tâm cộng-tác với Nhựt-Bổn như thế để có thể cộng-tác mà đạt được mục-đích nói trên...
Trên một tờ khác, “Quan Tổng-Tư-Lịnh Quân Đội Nhựt” hăm dọa rất gắt: “Những người nào bất cầu đại tiểu trở-ngại đến cuộc hành-binh của quân-đội Nhựt thì sẽ chiếu quân pháp mà nghiêm trị...”

Một ông già đứng đọc bên anh lẩm nhẩm:

- Lính của họ, họ còn bắt đứng gạc-đa-vu ² đánh cho hộc máu nữa là dân mình.

Thấy có người bên ngoài, một bà đánh bạo hé cửa dòm ra, thì thào.

- Ai bắn ai vậy các ông? Giấy gì đó ông?

Ông già quay lại:

- Lính với quân đánh nhau. Giấy dán trước nhà bà, ra coi chớ thập thò gì nữa... Không biết chữ hả? Họ biểu mình xê ra cho họ uýnh lộn thả cửa.

Chanh bỏ đi, vẫn tức cười. Tụi Nhật không dám tin người Việt Nam đến cái độ phải dùng người Nhật viết thông cáo, kể cũng lạ. Ngay cả những tờ báo lá cải hay kiếm hiệp ba xu cũng không dám in những dòng ngô nghê như thế.

Đường phố vẫn thưa người qua lại, chỉ có đàn ông ra khỏi nhà nghe ngóng xem các thông cáo. Tiệm vải Lợi Thịnh đã gần, một căn phố hai tầng quét vôi trắng, đã lâu không quét lại nên màu xỉn và loang xám. Chanh băng ngang đường sang vỉa hè bên kia, thong thả đi tới. Một bắp thịt nào đó trong bụng anh chợt thít lại, đan đau.

Cửa lùa mặt trước tiệm đóng kín. Cửa xép chỗ hông bên phải cũng đóng. Chỉ có cửa sổ trên giác đang mở nhưng không có bóng người. Chanh bỗng thấy chân mình mỏi nhừ, anh gượng đi thêm vài chục bước rồi ghé vào một thềm nhà, ngồi xệp chỗ góc tường khuất, nhìn đăm đăm vào chỗ cửa xép thường chạy thẳng vào sân sau, nhà bếp. Chủ tiệm nằm nhà thì phải có đứa ở đi chợ hay mua quà sáng. Nhỏ như thằng Cam ắt được sai vặt như thế. Nó sẽ ra, sẽ ra...

Một cặp máy bay Nhật lướt qua, bay thấp hơn mọi ngày, bóng một chiếc quét ngang mặt đường nhựa. Chanh ngồi dựa ngửa đầu, lim dim mắt trông chừng bên kia, cố nghĩ xem mặt mũi đứa em bây giờ ra sao.

Anh là con đầu lòng, tuổi Thân. Nó thứ sáu, cũng là tuổi Thân, thua anh chẵn mười hai năm, như thế vào năm Dậu này nó mười bốn tuổi ta, tức mười ba tuổi tây. Anh theo cha vào Qui Nhơn khi nó mới được vài tháng, đang ngọ nguậy trong nôi. Lần cuối cùng anh trông thấy nó là năm 1936: anh được nhận vào làm thợ học việc trong đề-pô xe lửa Qui Nhơn theo cha về thăm nhà mươi hôm rồi trở vào một mình đi thẳng một hơi cho đến nay. Trong chục ngày ấy anh cõng nó đi tắm sông, tập cho nó thôi nói ngọng, kể chuyện vùng biển có cá ông voi nuốt người vào bụng nhiều đến nỗi người ta lập một làng trong bụng cá. Hồi ấy mặt nó tròn phình như trái cà chua, chân tay bụ bẫm. Năm ngoái cô Thùy lại thấy nó ốm nhom mà cao cao...

Chanh nặng nề đứng dậy, vất mạnh cái bao tải lên vai. Không nên đợi, cũng không thể gõ cửa nhà Lợi Thịnh hỏi nó. Anh em sẽ không nhận ra nhau, anh sẽ phải kể hết tông tích với nó trong khi đang cần giấu mặt. Và có thể vợ lão phủ Đỉnh sẽ căn vặn về con người lạ mặt, nó không chối quanh được mãi.

Một tốp lính Nhật nữa đi qua, không đội mũ sắt và cắm lá, có một thanh niên chừng hai mươi tuổi đeo băng in cờ Nhật đi theo, giải một tên Pháp cao lênh nghênh bị trói tay sau lưng. Chanh thoáng thấy dưới mũi hắn có một mảng rất trắng nổi rõ trên da sạm nắng: hắn vừa cạo bộ râu mép rậm để đổi dạng. Anh chợt nhớ bộ râu mới nuôi đang bao quanh miệng mình, thấy buồn cười.

Anh rẽ sang một đường hẻm, tìm nhà Bảy Tộ. Chưa giao được việc lớn cho cậu lái xe lửa kiêm buôn lậu này, nhưng hắn có thể dò tìm thằng Cam cho anh. Hắn khôn lắm, chắc trong lúc quân hồi vô lệnh hắn chẳng vội tới nhà ga đâu.

Cũng trong buổi sáng ấy, Cam xách cái giỏ mây rỗng đi băng qua vùng nhà lá thưa thớt của xóm Bàu, về phía chợ xép họp trên đường ô-tô vào Gành Ráng.

Chợ vẫn đông như mọi ngày, chỉ có các tiệm người Tàu không mở cửa, có lẽ họ thấy chộn rộn đang lo chôn của và dò giá mới. Chị hàng xén vừa bày mấy thứ ra sạp. Nghe Cam rỉ tai mấy câu, chị vội thu hết vào bồ, buộc nắp, gửi bà bên cạnh coi giúp, kéo Cam vào trong nhà:

- Anh Năm bị sao mà phải mua đồ băng bó? Ăn uống được không, hay là...  Ảnh đang ở đâu? Em là gì của ảnh? Nói mau đi!

Chị hỏi dồn không kịp lấy hơi, lại cứ giục Cam nói. Nhưng anh Năm cấm không được kể với ai là  anh đang ở nhà thím Lụng. Bác cai Sáu sợ quá đã đeo khăn gói chạy thẳng lên Tuy Phước ở nhà bà con, anh Năm Chò bị đạn xuyên qua đùi không đi xa được, phải về đấy núp trong buồng vợ bác Sáu.

Cam ấp úng một lát rồi phải nói thật. Coi bộ chị này không dính dáng với Tây Nhật, mà thương anh Năm rất ghê. Nó tin  anh, tin luôn những ai thương anh.

Chị nghe xong, ra gánh luôn đôi bồ vào nhà cất kín.

- Chị nhớ rồi, em là thằng Cam phải chưa? Ảnh có kể mà chị quên. Ngồi đợi chút, chị đi sắm các thứ ảnh dặn. Gì chớ rượu thì đừng hòng chị cho uống! Ăn kẹo đi nè!

Nửa giờ sau, hai người xách hai giỏ nặng lội cát đi về xóm Bàu. Qua những câu đứt đoạn, Cam biết đây là chị Tư Toản, hay bán rượu lậu cho lính đồn và riêng cho anh cai Năm, “cũng bồ bịch với nhau chút đỉnh mà chưa tới đâu hết”. Người chị gọn và khỏe mặt cũng dễ coi nhưng lấm tấm nhiều tàn hương trên gò má cao.

Bước vào nhà, chị nói bô bô:

- Chào chị Sáu, tôi tới thăm Năm Phi Đao đây. Ảnh đâu rồi?

Thím Lụng giơ tay như muốn bụm miệng chị Tư:

- Tôi chắp tay tôi lạy cô, Nhựt Bổn họ tới đốt nhà, bắt bỏ tù hết...

- Ối trời đất cha mẹ ơi, cai đội người mình kéo đi hôi của rển rển ngoài đường kia, có đâu trốn chui trốn lủi như thầy cai Sáu với thầy Năm! Lão đội Chầm mới sáng đã tới đập cửa nhà tôi hỏi rượu, mà phải thứ nước nhứt để lão cúng tổ, tạ ơn đạn Nhựt xẹt rách áo mà chừa cái bụng! Chắc  anh Năm rúc dưới giường nhà chị chớ gì? Tôi vô coi ảnh ngột thở hay chưa!

Chị xách giỏ bước thẳng vào buồng trong. Anh Năm Chò mặc may-ô quần đùi nằm trên giường, chân trái gác trên gói áo quần và quấn vải trắng giữa đùi, có vết máu loang bầm. Anh chắp hai bàn tay lót sau gáy, không nhấc đầu lên, chỉ cười tủm tỉm:

- Bông-rua cô Tư! Cái lưỡi cô còn bén hơn mớ phi đao của thằng Năm. Tôi có năm lưỡi thôi, cô được mấy?

- Không bén mà sống nổi với anh...

Chị nói được bấy nhiêu rồi đặt phịch cái giỏ xuống, ghé ngồi cạnh giường, đặt bàn tay run rẩy vào chỗ vải băng:

- Anh Năm... trúng xương không anh?

- Chỗ thịt thôi. Không làm độc thì mươi ngày đi được.

Chị Tư úp hai bàn tay trên mặt, bật khóc hu hu mà cố nói:

- Báu gì... mấy đồng lương lính.... mà anh thí thân thí xác vậy. Anh chết đi, em ở với ai... Một ngày là nghĩa, chuyến đò nên quen, em đâu phải như tụi đĩ bợm mỗi lần chơi một lần tiền... Không gì cũng từng trăng thề quạt ước với nhau, anh về ở nhà em nuôi...là cái ngãi tào khương...

Chị xì mũi cả hai bên, kéo cái giỏ lại, rút ra liên tiếp một gói giấy loang mỡ, một hộp bánh bích-qui tây in màu sặc sỡ, một chai lít vuông nhét nút lá chuối khô, hai hộp sữa Con chim.

- Tính không cho anh giọt nào nữa hết... Anh bị nhẹ, thôi, uống chút ít cũng được. Anh nhậu với ba-tê gan đây, sơ sơ vài ly... Cam, bắc giùm chị nửa siêu nước sôi, giỏi đi em!

Chị đưa anh Năm con dao tám lưỡi của lính Tây có đủ thìa nĩa xếp gọn vào cán, rồi thoăn thoắt ra nhà ngoài, thì thào một hồi với thím Lụng. Thím nghe ừ ừ và gật đầu liên tiếp, mặt tươi lên dần, thím te tái vào buồng:

- Chú Năm có cô Tư đây trông coi rồi, tôi gởi nhà đi một lát nghen. Đụng người vợ như cô Tư là số chú hên lắm đó!

Chị Tư soạn cái giỏ của Cam, lấy ra mấy gói băng cấp cứu của lính, pha thuốc tím vào nước nóng, xoa cồn 90 cho vào tay, thạo như y tá nhà nghề. Anh Năm cứ uống nhấm nháp, ăn ba-tê, trong khi chị rửa vết thương và kể dài dài:

- Em hỏi rồi. Lính Tây rúc trong lô-cốt, không dám chạy mà cũng chống cự ít, phần lớn ra hàng khỏi chết. Lính mình khôn nhứt, anh nào cũng xếp sẵn một khăn gói, súng nổ gắt là vạch rào trốn hết. Tội nghiệp đám lính Đê, bị Tây bắt nằm dưới tăng-sê dọc rào thép gai, dặn hễ bỏ chạy là xử tử, mấy cha ở đó bắn miết, bị Nhựt giết nhiều quá. Họ bò phía sau tới, ném thử tạc đạn xuống tăng-sê... Nhựt ít quân lắm anh ơi. Họ lén treo mấy chục dây pháo chung quanh đồn, thứ pháo to thiệt dài mua ở tiệm Tàu đó, chích lửa. Lính Đê thấy lửa nháng, nổ rẹt rẹt đùng đùng, cứ nhè chỗ đó mà bắn. Nhựt đi vòng tới sau lưng không biết. Sáng ra, tụi con nít đi rình hôi của chung quanh đồn thấy xác pháo dồn từng đống sau các bụi cây, nhiều nhứt là phía biển... Hồi nãy em nói với chị cai Sáu là nói thiệt đó anh. Nhựt nó lo tìm bắt Tây thôi, sức đâu đi tìm lính mình đang chạy tứ tung... Mấy đứa cảnh sát, mật thám lột áo trốn hết. Lý trưởng hương hào nằm nhà im xo, đợi coi vua quan làm ăn ra sao. Nghe nói ông vua Bảo Đại bị nhốt cứng, quan Toàn quyền bị chặt đầu... Ôi chao, ngó đi ngó lại  anh xài mất nửa lít rồi! Uống giải khuây bấy nhiêu, khui bích qui ra ăn đi. Chị Sáu chưa về nấu cơm đâu, em bày cho chị cái tuy-ô mua đồ ăn cắp, đồ hạng nhì thôi, hạng nhứt tối nay có xe kéo chở tới nhà em. Lính Nhựt tới gác nhà Tây thiệt là khờ, cứ đứng ngang cổng trước như trời trồng, người mình vô cửa sau khuân đồ ra xe kéo sạch trơn... Anh ở tạm đây ít bữa, đi cà nhắc được rồi em đón về nhà ở với nhau, đón luôn thằng Cam nữa, chòm xóm nói gì cứ kệ cha họ. Đời con Tư Toản này ba chìm bảy nổi hai mươi mốt lênh đênh, chẳng ai nuôi bữa đực bữa cái nào đâu mà đòi dạy nó sự phép tắc lễ nghi!


----------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Local: bản xứ, địa phương.
2. Tiếng Pháp. Gárde-à-vons: đứng nghiêm.

Các giáo sư trường Luật đều bị bắt hoặc đi trình diện với Kem-pê-tai ¹ không ai đến. Mấy ông trợ lý lảng vảng thăm dò tình hình, ghé văn phòng một lát lại bỏ đi. Từng nhóm sinh viên qua lại ngoài sân, truyền cho nhau rất nhiều chuyện thục có hư có về cuộc đảo chính đêm qua.

Hai Khánh ra Hà Nội được hơn một tuần tin súng nổ. Chuyến thăm quê của anh gặp nhiều may mắn, xe lửa không bị máy bay bắn, đồ đạc không bị mất cướp hay mất cắp. Sau cơn giận hờn, Mỹ Duyên xoay được vé toa nằm cho anh đi chung với quan Tây chỉ dặn anh phải mặc com-lê ca-vát và cho tiền người hầu kha khá. Khi hôn nhau thật dài để chia tay nàng nhét một phong bì khá dày vào túi áo vét-tông của anh, về sau đếm được một ngàn hai trăm đồng, gần gấp đôi số tiền bà Lợi Thịnh cho anh. Tội nghiệp cho bà dì mới mười chín tuổi! Anh chấm hai ngón tay vào môi, ném qua cửa sổ toa xe đang chạy một chiếc hôn gió gửi Xi-mo-nét.

Khánh đi từ nhóm này sang nhóm khác, lượm những mẩu tin đôi khi rất khó tin. Nghe nói sinh viên Y khoa rất bốc sau đảo chính. Bốc là phải, Tây đổ thì họ ra bác sĩ sẽ làm trùm làm trưởng tha hồ. Sinh viên Luật xem chừng âu sầu cho thân phận mình nhiều hơn.

Nhưng không phải ai cũng âu sầu. Một gã đeo kính trắng và cắt tóc dài kiểu phi-lô vừa nhảy lên bậc thềm, vành tay lên miệng:

- Xin mời các bạn đến nghe tuyên ngôn cua Thanh niên ái quốc đoàn. Thanh niên ái quốc đoàn đã kịp thời lên tiếng trước thời cuộc. Muốn hiểu vận hội mới của quốc gia, xin mời nghe tuyên ngôn...

Hai Khánh giữ thái độ độc lập của bậc trí giả, chỉ bước tới thong thả và đứng vòng ngoài, đút tay túi quần nghe gã kia đọc tờ giấy đánh máy. Gã đọc chật vật có lẽ vì máy chữ không có dấu. Chung quanh Khánh nhiều bạn bọc xì xào.

- Thằng Nham ở năm thứ hai. Dốt, rờ-ca-lê ² một keo.

- Nó đang luyện mép để ra làm thầy cãi...

- Cãi vã gì nó. Làm chính khách!

Thêm một cái tên phe phái mới ra lò sau mươi phút bàn bạc của một dúm người lựa gió phất cờ. Từ sáng đến giờ Khánh đã nghe vô số cái tên kêu to như thùng rỗng: Cách mạng đảng, Quốc xã đảng, Phục quốc hội, Hưng Việt đồng minh, Quốc gia liên minh. Chỉ có cái tên Quốc dân đảng là quen tai, nhưng lãnh tụ Nguyễn Tường Tam của họ biến đâu mà lâu thế?

Tiếng cười nổi to dần khi gã đeo kính đọc lầm liên tiếp. Khánh bỏ ra góc sân, mỏ khóa xe đạp, qua cổng. Anh đạp chậm một vòng, ngao du xem cảnh đường phố trong “vận hội mới”.

Nhà hát lớn vắng ngắt. Hiệu ăn Con gà vàng đóng cửa. Nhà hàng Gô-đa đóng cửa. Vườn hoa Pôn-Be đầy người chạy nạn đói từ nhà quê ra. Trước Ngân hàng Đông Dương, một đám đông túm tụm chờ rút tiền, nhưng mấy chục lính Nhật chặn cứng mặt trước, có cả mấy họng súng máy chĩa sẵn.

Đường Bờ sông có vẻ bình thường hơn với những nhóm phu phen đi lại, nhưng vắng xe tải. Đạp thêm một quãng nữa, Khánh đã thấy chán nản. Tăng Nhật bớt Pháp là hết chuyện. Anh rẽ qua trước nhà thương Đồn Thủy, chợt thấy một dáng quen quen ra khỏi cổng. Một sĩ quan Nhật không râu mép, không gươm dài, chỉ đeo súng ngắn và cái xắc-cốt treo đứng. Anh lái xe chầm chậm tới gần, gọi:

- Kon-ni-chi-oa, Ta-kê-đa-xa. ³

Viên sĩ quan giật mình quay lại, gật đầu:

- Kon-ni-chi-oa!

Khánh xuống xe đi cạnh viên trung úy quân y. Vốn liếng tiếng Nhật của anh chỉ có mấy từ chào hỏi. Hai người nói tiếp bằng tiếng Anh. Ta-kê-đa là sinh viên y khoa chính gốc Đông Kinh, nói tiếng Anh khá thạo và mới sang Đông Dương hơn nửa năm. Khánh gặp gã này khi gã đang lúng túng hỏi anh phu xe kéo phải trả bao nhiêu tiền, đó là chuyện lạ, bọn sĩ quan Nhật chỉ quen rút một khúc gươm ra khỏi vỏ và thúc trở vào đánh cốp, thế là xong. Thấy anh kéo xe giơ hai ngón tay, gã hỏi gặng bằng tiếng Anh: “Tôi không hiểu. Hai đồng hay là hai mươi xu?”. Khánh từ trường Luật về, ghé lại dịch hộ gã phải trả hai mươi xu. Gã rất mừng gặp người biết tiếng, hẹn gặp Khánh chiều hôm sau trong tiệm cà-phê nhỏ gần Đồn Thủy. Họ chơi với nhau từ dạo ấy.

- Trước tiên, xin chúc mừng  anh nhân dịp chiến thắng lớn của Hoàng quân Nhật Bản. Các anh đánh giỏi tuyệt vời.

- Cảm ơn anh. Riêng tôi không nổ phát súng nào cả.

- Tất nhiên. Nhưng  anh tạo nên sức khỏe của quân đội. Cấp trên đã nói gì về số phận của Đông Dương chưa?

Ta-kê-đa khẽ mỉm cười:

- Ta đi uống cà-phê nhé? Xong, tôi sẽ ngủ một giấc đến tối... Theo tin Đô-mây, thủ tướng Koi-xô sáng nay đã tuyên bố tôn trọng chủ quyền quốc gia các xứ Đông Dương. Vua Bảo Đại có thể ngồi yên trên ngai vàng. Chắc anh vui lòng?

Hai người vào tiệm cà-phê cũ. Bà chủ mọi hôm hay lánh mặt, nay ra tiếp họ xoắn xuýt. Viên trung úy gõ gõ ngón tay, lơ đãng:

- Anh gọi hộ tôi một cốc cà-phê lớn, pha rom gấp đôi. Tôi đang cần uống. Tôi mệt và buồn ghê gớm, anh Khánh ạ.

Uống đến cạn nửa cốc cà-phê, gã mới dằn từng tiếng:

- Chiến thắng... đúng là quân chúng tôi đánh khá. Nhưng thắng mà làm gì? Táo bạo để làm gì?... Anh gọi cho tôi thêm hai ly cô-nhắc. Anh cũng uống với tôi đi. Hãy chạm cốc, cùng tưởng nhớ nước Nhật đang chết.

Thấy vẻ mặt sửng sốt của Khánh, gã cười rầu rĩ:

- Đừng tưởng tôi say. Đã uống đâu mà say... Bạn tôi là đại úy thông tin, lén báo cho tôi sáng nay: Đông Kinh vừa bị một trận bom lửa chưa từng có trong lịch sử loài người, ở đây chúng tôi nổ súng đánh Pháp lúc chín giờ tối, ba tiếng sau có chừng bốn trăm chiếc pháo đài bay B.29 dội bom cháy xuống Đông Kinh. Mỗi chiếc chở tám tấn bom, anh thử tính xem. Nhà tôi ở khu phố Bun-ki-ô, nhà gỗ, vách giấy bồi, lọt trong đường hẻm chật, khó chạy thoát... Còn vợ sắp cưới của tôi nữa. Tô-si-kô phải bỏ học đi làm cứu thương, bom đến mấy cũng không được rời trạm cấp cứu...

Một nhóm lính Nhật bước tới cửa, tần ngần dừng lại khi thấy viên sĩ quan. Ta-kê-đa đanh mặt, vỗ mạnh vào bao súng ngắn, quát to như sủa:

- I-chi-ma-ê! ⁴

Bọn lính rập chân chào, bỏ đi nhanh.

- Mặc kệ chúng nó. Lỡ có đứa biết tiếng Anh, nghe lỏm... Hà Nội có tất cả mười vạn dân, đúng không? Chính phủ Nhật báo tin ước tính có mười hai vạn dân Đông Kinh chết chạy đêm qua. Chúng tôi đoán phải nhân đôi con số ấy.

Khánh giương to mắt:

- Thế... không quân Nhật? Đại bác phòng không?

- Máy bay Dê-rô và Ru-phê rụng cánh gần hết rồi. Cao xạ chỉ bắn tới tám cây số, mà B.29 bay cao trên mười cây số. Lập đội Ka-mi-ca-dê tự sát để đánh tàu chiến chứ không chống được máy bay... Nước Nhật đang chết. Những người thân của tôi đã và sẽ chết. Thêm một cô-nhắc nữa đây!

Gã ép hai nắm tay vào thái dương khá lâu trước khi uống cạn ly rượu cuối cùng, lảo đảo đứng lên. Trên đường về Đồn Thủy, Khánh đắn đo hỏi:

- Nghe tin các anh, lực lượng nào sẽ làm chủ Đông Dương?

- Việt Minh. Rõ quá rồi. Pháp đã hạ súng đầu hàng. Nhật sẽ bại trận chẳng trước thì sau. Chỉ còn một mình Việt Minh đủ sức nắm quyền. Nghe nói họ là cộng sản, Anh Mỹ không ưa họ. Cần gì, họ liên kết với nước Nga là mạnh chán.

Bắt tay nhau trước cổng nhà thương, viên trung úy còn nói thong thả và rất tỉnh:

- Nếu tôi là người An Nam như anh, tôi đã theo Việt Minh từ lâu rồi! Tạm biệt nhé!


---------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật. Hiến binh đội: tổ chức kiểm soát dân chính của quân đội Nhật.
2. Tiếng Pháp. Rơ-ca-lê: thi trượt
3. Tiếng Nhật: Chào ngài Ta-kê-đa
4. Tiếng Nhật: cút đi.

Trước khi vượt ngục Kon Turn, Cả Chanh được giao một số đầu mối liên lạc ở Quy Nhơn và Hội An. Đồng chí nắm đầu mối Tu-ran đã bị chuyển đi lao Ban Mê Thuột, chưa móc nối được. Chanh không được phép ghi chép gì hết, anh phải học thuộc lòng họ tên, tuổi, địa chỉ, nghề nghiệp, mật hiệu của từng người.

Khi bàn với ông Hai Rê chọn người đưa thư - những lá thư thăm hỏi có mật hiệu chen vào - Chanh thấy ông Hai chẳng tin ai cả. Đến con gái ông cũng khó tin cậy.

- Nói thiệt với chú, chưa qua đòn tra mật thám thì đố biết ai vững ai hèn. Thằng Xuân chạy trốn khủng bố đó, tôi nuôi như ông hoàng, bị đánh đau nó dẫn mật thám tới nhà, chỉ giữa mặt tôi cho bắt. Thôi thì đủ thứ kềm sống, kềm chín, kẹp ngũ trảo, bốn lần tra điện nữa, tôi cắn răng chịu, cãi lấy được, rứa mới thoát án đó chú. Tôi tin chú. Chú bị bắt khi đang rải truyền đơn, nghe nói tụi nó băm vằm chú cả tháng, rốt cuộc một mình chú lãnh án bảy năm tù, anh em chẳng ai rầy rà chi hết, họ phục chú lắm lắm. Con Thùy còn non nớt rứa, lỡ nó khai ra chú thì tôi vô quan tài cũng không nhắm mắt được mô!

- Bác thấy đó, cháu đi lại khó quá. Bây giờ đang hỗn quan hỗn quân còn đỡ, nay mai bộ máy mật thám của Nhật ổn định lại, nó lùng sục bắt bớ tràn lan, những người dính dáng với cháu sẽ lần lần bị moi ra hết…

- Thôi thì vầy: chú giao việc nớ cho tôi. Một mình tôi là đủ, đừng chắp ghép với ai nữa, con Thùy cũng đứng ngoài.

Ông Hai đã quyết thì đừng hòng lay chuyển. Bàn tính xong lúc mười giờ đêm, sáng hôm sau ông mó ngay vào việc.

Tên lý trưởng trước cò kè chưa ngã giá cái giấy thuế thân, nay thân hành cầm giấy tới nhà ông:

- Bác đưa cho ai thì bảo họ điểm chỉ. Bác nói là bà con vô làm ăn, cháy đồ trên xe lửa, thì tôi cứ biết vậy chớ không tò mò. Sắp tới đây vật đổi sao dời, có gì bác nói giùm tôi mấy tiếng là đủ, miễn tôi được yên thân mà nạp cái đồng triện!

Xong một khoản. Tới việc làm của ông ở đề-pô xe lửa. Bọn kỹ sư và đốc công Pháp không bị bắt, chỉ phải trình diện và làm việc dưới quyền một tên hiến binh Nhật. Tên này mít đặc nghề xe lửa, chỉ biết mắng bọn “quỷ da trắng” và nói từng tràng về Đại Nhựt Bổn, Đại Đông Á. Tên phiên dịch lặp mãi đến nhàm chán khi dịch cho công nhân hắn đâm ra tùy hứng.

- Bữa nay ổng nói gần gần như hôm qua. À mà ổng có thêm là hoàng đế Bảo Đại với sáu ông quan lớn nhứt ở Huế đã xin cho nước mình độc lập rồi, chánh phủ Nhựt cũng cho mình độc lập rồi... Học trò trường cô-le kéo đi tung hô vạn tuế là mừng cái sự đó. Anh em đây cũng phải mừng như vậy... Tôi nói cho dễ: mình chưa kịp học tiếng Nhựt hễ gặp họ thì cứ giơ tay vầy nè, hô thiệt to “ban-dai! ban-dai” ¹ là họ ưng bụng, khỏi lục soát gì hết.

Một số công tư chức ở Quy Nhơn nhảy ra lập “Ủy ban quốc dân tỉnh Bình Định”. Cái ủy ban táp nham ấy gồm đủ hạng người: đảng phái thân Nhật có, làm áp-phe chính trị có, ngây thơ tưởng đã độc lập có, ham lạ có, nhưng tất cả đều muốn chia bớt đôi chút quyền hành của các quan Nam triều. Viên phó ga người Việt dự họp về, lắc đầu: “Nội cái chuông giữ trật tự của ông xếp... à quên, ông chủ tịch, cũng cãi như ễnh ương cả giờ”.

Nhân tên hiến binh Nhật cho phép cử Ban đại diện công nhân, Chanh bàn với ông Hai:

- Thử sức một keo coi, bác. Họp bầu xong, anh em đưa luôn yêu sách phải cho tụi Tây thôi việc hết. Thiếu gì cớ. Việt Nam độc lập rồi, sao còn để xếp Tây cưỡi cổ. Tây làm ít phá nhiều, làm gián điệp cho Anh Mỹ đánh Nhật. Hễ Anh Mỹ đổ bộ thì Tây nổi loạn tức thì. Thằng Nhật nghe chỗ này chắc rúng xương. Nó không biết xe cộ gì, cứ nói anh em mình tự lo được hết.

- Chắc nó phải hỏi thượng cấp...

- Hễ nó dây dưa, anh em cứ lãn công. Tức là làm chơi chơi, nghỉ nhiều hơn làm. Tụi Tây ghét Nhật, sợ người mình, chẳng dám thúc ép đâu.

Mọi việc diễn ra gần đúng như vậy. Ban đại diện được bầu, ba già hai trẻ. Nhiều người giới thiệu ông Hai Rề, ông đứng dậy ngửa cái đầu tóc tiêu muối:

- Tôi vô đó cũng được, mà sợ phiền cho anh em. Một, tôi theo đạo chúa, ắt là Nhựt họ ngại. Hai nữa hồ sơ sổ đen Sở mật thám đang còn đó, Tây nó ghi tôi là tình nghi cộng sản. Ít bữa rồi Nhựt họ khui, ra coi, họ lại tưởng cả Ban đại diện là cộng sản hết. Rứa tôi mới xin tháo lui cho khỏi rầy rà, chớ cái mạng già ni xin sẵn sàng thí bỏ!

Cuộc họp ban nãy nhao nhao lên khi có người rụt rè nêu tên lão cai Tống - tên chỉ điểm chuyên nịnh trên nạt dưới - lúc này lại nhao nhao một lúc vì ông Hai. Rốt cuộc họ bầu được năm người tất cả.

Bọn Nhật không quá dại như Chanh tưởng. Tên trùm hiến binh Qui Nhơn vọt xe lên ga, gọi hết dân thợ dân thầy đến. Hắn dỗ một lát, dọa một hồi, thề sẽ đánh trốc gốc Việt Minh cộng sản bên trong và quân Anh Mỹ bên ngoài, hẹn sẽ trừng trị thẳng tay nếu xe lửa chạy hụt chuyến, thiếu toa, chậm giờ, chết máy. Không một lời nào nhắc tới độc lập hay chủ quyền.

Một số thợ già và viên chức sợ xanh mặt, lảng tránh Ban đại diện. Hầu hết thợ trẻ quyết làm tới. “Đến thằng Tây ngã ngựa mà còn để cho nó đè đầu thì quá nhục, nhục không để đâu cho hết”. Và cuộc lãn công bắt đầu.

Ông Hai Rề nổi tiếng trong xóm là người chỉ coi trọng những nghề sắt thép máy móc. Cụ lang già ở gần nhân đến chơi ngày Tết, đã lỡm ông là “vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu hỏa xa cao”. Ông không bực mà còn gật gù thích chí.

Thế nhưng bây giờ ông ngả sang đi buôn. Chường mặt ra mà buôn, kiếm lời từng xu từng cắc, không phải như những ông thợ khác kiếm vốn cho vợ con mở sạp hàng mà còn phân bua rằng để họ ở không dễ sinh hư. Ông mượn đâu được cái xe đạp cọc cạch đã tháo hết những gì có thể tháo, sắm đôi giỏ tre lớn treo hai bên chỗ đèo hàng, bắt đầu chạy chợ. Ông buôn đồ la-ghim từ vườn tới chợ, từ chợ tới tận các ngõ hẻm và xóm lẻ. Gặp người quen, ông lắc đầu ngán ngẩm: “Xe hư dồn đống, đã làm mửa mật mà lại cứ bị Tây thúc, Nhựt chửi, đồng lương chết đói sống răng cho nổi”. Cai ký ở đề-pô thấy ông khai đau ốm liên miên, biết ông cùng anh em lãn công mà không dám bẩm báo lên trên.

Có một điều chỉ riêng ông biết: Ông làm liên lạc cho đồng chí Phan Chanh.


---------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật: vạn tuế!

Bảy Tộ mới nghe Cả Chanh nói mấy câu đã vung tay ngắt lời, chòm râu mép đen như vệt mực nhảy lia lịa:

- Em thưa vầy anh Cả đừng phiền. Anh Cả giỏi việc nước việc đời, còn công chuyện lặt vặt như anh Cả nói đó thì em đây mới chúa. Đã buôn lậu thì phải nhiều tay chân, mỗi đứa tay chân lại làm đầu nậu một mớ tiểu yêu nữa. Hễ thằng nhỏ gì đó còn ở Qui Nhơn thì nội nhựt bữa nay em tầm ra nó cho anh. Cái phố bằng bàn tay đâu khó như Sài Gòn!

Chanh phải dặn đi dặn lại Bảy Tộ không được nói với đám đàn em là có người nhà đang tìm thằng Cam, mà chính Bảy Tộ muốn giao việc gì cho nó.

Tối hôm sau anh quay lại nhà Bảy Tộ, chưa dám hi vọng. Bảy Tộ đọc luôn một hồi vanh vách: thằng Cam không được ăn học mà ở đầy tớ cho nhà Lợi Thịnh, bị nghi thông đồng ăn trộm, bỏ trốn vào khoảng tháng sáu năm ngoái, đi ăn xin lang thang, nay đang được một cai khố đỏ là Năm Phi Đao nuôi, ở trọ nhà thím Lụng trong xóm Bàu, mặc áo quần lành và tối tối đi học Truyền bá quốc ngữ. Nó vẫn lẩn lút.

- Năm Phi Đao... hắn ta ở đây à? Mày gặp hắn lần nào không? Nhà hắn chỗ nào?

- Ơ hơ, anh cả biểu em tầm nã thằng Cam chớ đâu có hỏi phi đao phi tiêu gì! Anh muốn gặp thì em chở xe đạp nó tới đây, hay là em dẫn anh tới xóm Bàu ngay bây giờ. Đi đường tắt êm ru, tới đó em hỏi nhà thím Lụng, kêu nó ra...

Chanh ngồi thần mặt. Đôi lông mày nét mác cau lại gần chạm nhau, bộ râu ngày càng rậm bao quanh miệng anh thành hình tròn khẽ mấp máy như anh đang tính nhẩm. Hai anh em không nhớ mặt nhau và cùng giấu mặt cả, thế mới khó. Thằng Cam bị đánh động có thể trốn mất lần nữa. Trốn về nhà quê hay đi tỉnh khác thì đến thổ thần như Bảy Tộ cũng bó tay!

Cân nhắc chán rồi Chanh mượn giấy bút, viết thư:

Chú Năm!

Kể từ ngày chia tay trong căn nhà ấm áp phố Chí Hòa, tôi được ơn trên phò hộ vẫn được mạnh giỏi trong khi bèo giạt mây trôi. Ngày nay tôi được trở về nơi cố hương, xiết bao mừng tủi, ngặt vì đang lâm bịnh nên khó tới viếng thăm chú. Vậy tôi mong chú bớt chút thì giờ cùng đi với chú em tôi là người cầm thơ, tôi cho tôi được hỏi han đôi lời thì lấy làm quý hóa lắm.

Người cùng quê với chú,
P. ĐAO

Bảy Tộ đọc xong, há miệng:

- Lạ, hồi xưa anh viết chữ nhỏ và đẹp lắm, văn chương ngang nhà báo. Đây chữ bằng gà mái, giọng như bô lão...

- Phải tập đóng đủ các vai chớ, Bảy!

Vì lá thư sẽ chuyển qua tay Cam hay thím Lụng, nên Cả Chanh hẹn ba ngày sẽ trỏ lại lấy tin. Anh sẽ gặp Năm Phi Đao trước, qua hắn ta mới dỗ được thằng Cam chịu nhận  anh nó.

Máy bay Mỹ sau đảo chính dường như thay đổi cách đánh. Không còn Pháp làm tay trong nữa, chúng không xẹt ngang sạt thấp mà kéo từng đoàn vài chục chiếc bay rất cao vào thành phố. Khu doanh trại vây cót của Nhật từ tiệm thuốc tây Phan Quỳnh tới sát nhà thờ đã lộ rõ là miếng mồi nhử bom, đặt đầy xe hư và súng cao xạ bằng tre gỗ, Mỹ hết mắc lừa. Chúng trút bom tựa sấm xuống những nơi có dấu vết đáng ngờ trên núi và chung quanh núi. Những lúc ấy máy bay và cao xạ Nhật nín hơi không lên tiếng. Hai bên chơi trò ú tim tìm bắt, hẩy sang bên rất nhiều xác người Việt bản xứ lọt vào giữa hai thớt cối xay.

Chiếc xe đạp chở rau của ông Hai Rề luồn giữa các đợt báo động, mang về cho Cả Chanh mấy tờ báo in đá, tài liệu quay giấy nến, thỉnh thoảng có một lá thư. Các đầu mối lần lượt trả lời bằng nhiều cách. Hai người sợ bom bỏ về nhà quê, biến mất tăm. Một người xem thư xong chỉ nhắn miệng là đợi tụi nó bớt rình mò sẽ hay. Một người chửi vung lên rằng bị đem con bỏ chợ. Ba người nữa hẹn sẽ theo Đảng tới cùng. Riêng anh Hiển gửi tài liệu cho Chanh và muốn gặp anh gấp để báo tin khẩn. Chanh chỉ biết anh Hiển là thượng cấp.

Chỗ gặp là một ngôi mả vôi trên gò cát có tường vây quanh. Anh Hiển đến trước, mặc áo quần bà ba đen bạc màu, đội nón lá. Trong ánh sao mờ mờ Chanh chỉ thấy trán anh hói cao, trụi tóc tới gần đỉnh đầu. Giọng anh khàn khàn hơi khó nghe.

- Ta vô việc luôn đi.. Đảng bộ Quảng Nam hay tin đồng chí vượt ngục thành công, rất mừng, ở đây đồng chí lộ quá, khó hoạt động. Nên sắp đặt về ngay Quảng Nam, móc nối tại Hội An, nhận chỉ thị xong là về thẳng quê gốc. Tôi đưa đồng chí bản chỉ thị mới của Trung ương về vụ Nhật Pháp bắn nhau, học thuộc xong đốt luôn. Đồng chí không đặt bí danh à?

- Dạ có. Là Thanh Trà... Hai Thanh Trà.

- Quê gốc ở làng Linh Lâm, huyện Tây Quảng, sát chân núi, phải chưa?

- Dạ phải. Anh có tới đó hả?

- Các đồng chí Quảng Nam cho biết vậy. Tinh thần bây giờ là ào tới, xốc tới, giành giựt từng ngày với Nhật. Ai sợ bị bắt đi căng ¹, sợ đòn tù, cứ tạm để ngoài cuộc cái đã. Đồng chí có trí nhớ khá không?

Anh Hiển bắt Chanh lặp lại nhiều lần những tên và địa chỉ ở Hội An cần móc nối. Có hai tên trùng với đầu mối Chanh được giao tại Kon Tum, một tên lạ.

- Nhớ nghe, tình hình thay đổi nhiều, có người sáng mai khởi nghĩa mà tối nay còn khai báo. Đề phòng cứ đề phòng, táo bạo cứ táo bạo. Đảng biết đồng chí hồi năm bôn mươi rất gan lì, uy tín cao trong công nhân, quý lắm... Nè, có tiếc nhớ cô Hai Thùy không đó?

- Không, không... ông Hai là cơ sở, vậy thôi...

Anh Hiển đi rồi, Chanh mới thấy trán mình mát lạnh, vuốt tay ươn ướt. Quái, mình chưa hề gặp đồng chí thượng cấp này, sao ảnh biết về mình cặn kẽ quá vậy? Mà ảnh cố ý nói cho mình khỏi nghi ngờ, không căn vặn gì cả... Chanh lách qua những bụi xương rồng và hàng rào tre gai, rạo rực nghĩ rằng trong khi mình tìm người khác thì Đảng đang tìm mình, rất hiểu mình.


-----------------------------------------------------------
1.Tiếng Pháp. Camp: trại tập trung

Hai người đang ngồi nói khẽ ở góc buồng trong. Vừa thấy Cả Chanh với Bảy Tộ vào, người to lớn vịn vách nhỏm dậy, kêu hơi to:

- Anh Cả!

Chanh vồ lấy hai bàn tay của Năm Phi Đao giơ tới trước.

- Ngồi, ngồi xuống... Què chân mà ráng làm gì... Đi cà nhắc hả?

- Thưa, em đi xe kéo. Đại ca đã gởi giấy vời, em gần chết cũng phải bò lết mà tới.

Năm Phi Đao nói trịnh trọng chứ không bỡn cợt bằng lối nói của truyện Tàu. Chanh quay sang cái bóng nhỏ hơn, ngập ngừng:

- Cam đó hả? Anh đây, Cả Chanh đây mà!

Cam đứng im trong góc buồng. Thân hình gầy gò của nó không động đậy. Cặp mắt nó mở thao láo chỉ lộ vẻ sợ hãi.

- Em nhìn ra anh chưa? Chín năm rồi, anh để râu coi lạ lắm hả? Hồi xưa cứ bắt anh cõng cả ngày!

Cam bật run, vẫn đứng đờ ra. Người nó lạnh rồi nóng từng cơn. Nó đang bị hút và bị đẩy. Nó vừa thương vừa kinh hoảng.

Khi Bảy Tộ đem thư đến, ra về ngay, nó chạy vào buồng đọc cho anh Năm nghe. Năm mừng muốn reo, cho nó biết người gửi thư chính là anh cả nó. Anh Cả... con người mà nó nhớ là rất cao lớn đã chơi với nó một lúc nào đó khi nó nhỏ xíu, người anh vắng mặt mà cha hay trách móc và mẹ nhắc tên với tiếng thở dài... con người đã tan biến vào những chuyện kể đời xưa, nay bỗng hiện trở về như người sống thật.
Mừng khấp khởi được một lát, nó bắt đầu sợ. Người lớn là người có quyền đánh chửi trẻ con, sai vặt, cấm đoán, chán chê rồi thì túm tay trẻ con đem bán cho nhà khác. Cha nó đã từng lôi nó tới ở giữ ngựa nhà ông phủ Đỉnh, lấy tiền uống rượu. Mỗi lần cực quá nó chạy về, lại bị cha rút roi cày trên mái tranh, rượt đuổi nó quay lại ấp ông phủ. Anh Cả Chanh có làm như vậy không? Có tóm cổ nó giao cho nhà bà Lợi Thịnh không? Ảnh giống cha hay ảnh giống Năm Chò?

- Anh nhớ hồi nhỏ em tròn hin như cục bột, anh đi đâu em chạy lon xon theo đó, cái miệng kêu mếu máo đòi cõng. Xốc lên lưng rồi mới don dỏn: Cả ơi, con chi rứa? Cả ơi, bắt con chào chào chỗ tê...

Hai ngày qua, Chanh chờ đợi cuộc gặp lại thằng em. Nó sẽ nhào tới sà vào lòng anh, khóc kể thút thít. Hoặc nó ngước cái mặt câng câng, nói nó chẳng kể số gì cha mẹ anh em, đời nó cứ để nó liệu. Hoặc nó lấm lét con mắt, nhận rằng nó lỡ dại trộm cắp, từ nay nó chừa... Anh lường trước mọi đàng, chỉ trừ cái dáng run rẩy đầy ngờ vực đang phơi ra ở chỗ góc buồng, cách anh chỉ hai bước. Nó không chịu mở miệng. Giữa hai anh em đối mặt nhau có cả một hố sâu nghi kỵ.

Chanh buồn rầu nhìn Năm Phi Đao:

- Nó quên mình rồi Năm à. Thôi để lần lần nó nhớ, con nít mà. Cậu muốn về Quảng Nam không?

- Muốn lắm chớ anh. Có điều chân cẳng lôi thôi vầy đây... Thịt em hiền, uống thêm đa-giê-năng vô, năm bảy bữa nữa em đi được.

- Ờ, mình đợi đi chung với cậu. Dắt luôn thằng nhỏ về. Phủ Đỉnh, Lợi Thịnh, mẹ cố tổ cái bọn trẻ chẳng tha già chẳng nể!

Thằng Cam bỗng buột mồm:

- Có phải giữ ngựa nữa không anh?

- Giữ chớ. Tao trói đầu thằng cha Phủ Đỉnh, giao cho mày giữ!

Anh không ngờ câu đùa ấy làm tan dần tảng nước đá cứng lạnh trong lòng đứa em mới gặp lại.

Mười một ngày sau, họ lên đường.

Bảy Tộ thu xếp rất khéo. Cậu ta dẫn ba anh em tới gửi gắm cho người bạn làm xe-rơ-phanh ¹ ngồi ở cuối đoàn tàu. Tay này xếp cả ba vào một buồng xí trên toa áp chót, đưa tiếp vào một thùng nước chè, một bọc to bánh mì bột gạo, một gói tôm thịt kho mặn, tất cả do vợ Bảy Tộ sắm sửa.

- Chịu khó ngồi xà-lim một ngày thôi nghen. Đây về Phe-phô ² chẳng bao xa. Tôi khóa ngoài đó. Hồi bí quá thì thò đầu ra cửa sổ, hét thiệt to về phía sau. Đập cửa chẳng ai nghe đâu.

Tay này mới đổi về hơn một năm, không quen Cả Chanh.

Bây giờ, bánh xe đang gõ xình xình cốp cốp trên đường sắt. Thằng Cam gục đầu ngủ trên đùi Chanh. Năm Phi Đao dựa vào vách, gật gà. Cửa sổ kéo lên kín mít. Gió từ bên dưới lùa qua lỗ hố xí quạt vào căn buồng nhỏ xíu. Cả Chanh ngồi nhắm mắt nhưng không ngủ. Những tiếng ồn của chuyến xe lửa thời chiến tuôn vào tai anh, lắng xuống khi xe đang chạy, rầm rĩ táo tác khi tới ga.

Tàu ra Bắc không đầy nghẹt những gia đình rách rưới bỏ quê đi kiếm ăn, mà lại chật ních người buôn, nhiều nhất là buôn gạo, khoai khô, sắn khô. Tàu chưa dừng hẳn, bao lớn bị nhỏ đã bay ào qua cửa sổ, tiếp tới những thân người hò hét sấp ngửa nhào theo, đạp bừa trên đám đông đã lèn chật như nêm cối, đầy ghế đầy sàn, mỗi người úp mặt trên một mớ hành lý mà ngủ chập chờn trước khi bị xéo lên đầu và lưng. Đấm đá, chửi bới một chầu để giữ chỗ và giành chỗ, sau một hồi lắc xóc ai nấy đều lọt xuống tới đáy và tạm yên chốc lát cho đến ga sau.

Ra khỏi Diêu Trì vài cây số, báo động máy bay. Đầu máy kéo còi dồn dập, đoàn tàu hãm gấp, các toa thúc vào nhau như động đất. Người đổ túa qua tất cả các lỗ hổng, chạy ra đồng, gào thét gọi nhau nấp chung cho khỏi lạc, trẻ con bị xô ngã và đạp gần chết rú lên nghe rợn người. Còi báo yên, lại một cuộc tấn công cướp chỗ, dậy lên tiếng la khóc khi kẻ cắp đã hốt sạch những thứ đáng giá bỏ lại trên toa. Có người nấp xa trở về không kịp, lếch thếch chạy theo sát đuôi toa cuối, há miệng mà không kêu ra tiếng, bị bỏ rơi dần đến khi mất hút. Nhưng trên tàu lại thêm nhiều người lậu vé leo lên các toa dẹt, toa than, sẽ nhảy xuống khi sắp vào ga sau, hoặc cứ ngồi lì khi thấy vắng kiểm soát.

Chuyến xe đến ga Tam Quan. Tiếng huyên náo dội đến từ xa, riêng những toa gần cuối lại vắng lặng. Nhiều miệng hô lệnh, gọi, quát tháo bằng tiếng Nhật và Việt. “Xuống hết! Đi chỗ khác!”. Hành khách trong toa của Chanh rậm rịch kéo xuống, rên rỉ chửi đổng. Quân Nhật trưng dụng xe dọc đường, số toa không còn đủ để móc thêm vào tàu. Giày đinh lộp cộp, gươm súng loảng xoảng, ồn dậy lên mấy phút rồi êm. Không ai đập cửa cái buồng xí bấm khóa ngoài có đề chữ phấn “Hư hỏng - Abimé”.

Bây giờ Chanh mới hiểu vì sao Bảy Tộ can anh đừng mua vé tốn tiền, nhét cả ba vào cái ngăn lau chùi khá sạch này. Hồi làm ở đề-pô, anh nghe nói nhân viên trên tàu chỏ người lậu rất dễ, không ngờ chỗ giấu lại đơn giản đến thế. Món thuốc phiện lậu của Bảy Tộ hẳn là giấu trong đầu máy, nhà Đoan nào dám tháo cả máy ra mà khám xét!

Anh đánh thức Năm và Cam dậy ăn trước khi trời tối hẳn. Xe chạy đủ ồn để họ nói chuyện bên tai nhau. Uống nước hút thuốc xong lại ngủ tiếp, không ngại bị chen lấn hay xua đuổi.

Ngả lưng trên hai tờ báo trải nối, Chanh xa dần vào giấc nửa mê nửa tỉnh, tai nghe mà óc cứ chiêm bao. Lối ngủ của người trực buồng bệnh, gác máy điện thoại, cũng là của người thợ khám xe làm ca đêm đang chờ chuyến tàu khuya...

Còi rít dài đằng xa. Chanh nhỏm dậy, vơ ngay cái búa cán dài, cây đèn khí, choàng túi dết qua vai, cũng vừa nghe thằng xếp Tây quát giật giọng: “Vi-dít-tơ”. Anh đáp thật to như chưa hề ngủ: “Prê-dăng” ³. Sau tiếng đáp anh mới tỉnh hẳn, bước nhanh ra sân ga. Ngủ quên hay chậm chân là bị Tây bạt tai, cúp lương. Những thanh ray song song láng bóng đang hằn nhiều vệt đỏ vụt đổi sang màu xanh dưới đèn hiệu thông đường. Đốm đèn độc nhỡn rẽ sương mù đến gần. Chiếc đầu máy đen bóng phụt tàn than đỏ trong hơi thở hổn hển, phì phò. Tàu tốc hành không rẽ xuống cảng Qui Nhơn, chuyến tàu chợ này đên đây là ga cuối, sẽ tháo rã và lắp thành đoàn tàu mới.

Chanh đi vội tới đầu máy, đặt đèn cho kính đỏ xoay về buồng lái, lách vào mở ống hơi, khóa các xu-páp, tháo các móc, bước ra lắc đèn cho thợ lái đưa đầu máy đi. Hễ trúng Bảy Tộ thì trăm lần như một nó đang ngủ đứng. Anh phải lại gần quát: “Bảy, xách siêu nước đi không?”. Bảy giật mình, quờ tay lên ấn cái cần mở ga. Đầu máy từ từ nhích tới, các thứ xích và ống tuột rơi lích kích. Cái “siêu nước” chạy thẳng về đề-pô, nhường chỗ cho các đầu máy ma-nơ xụt xịt tới lui, kéo còi tàu từng khúc một, lần lượt đẩy các toa hàng niêm phong, toa than, toa bưu điện vào các ngả đường rẽ đợi bốc dỡ, kéo các toa khách rỗng về đề-pô để khám và ráp đoàn tàu bốn giờ sáng.

... Chanh không ngủ được. Anh nhỏm dậy cẩn thận che nón lá đánh diêm hút thuốc. Chẳng phải vì lạ tiếng bánh xe sắt rùng rùng cạch cạch dưới lưng mà anh thức, trái lại, chính vì nó quá quen, quá gợi nhớ sau ngót năm năm chia xa.

Những ca đêm lắp tàu trong đề-pô. Những đêm nóng nực, đầy muỗi, nồng khét mùi giẻ dầu đốt xua muỗi. Mỗi phát đập tay vào mặt hay cổ để lại một mảng nhọ đen sẽ dính kéo dài. Bọn đốc công ngủ trong góc kín, từng lúc lỉnh ra rình thợ hút thuốc hay ngủ gật, hò hét, ghi sổ trừ lương. Chanh xách đèn đi gõ búa vào các bánh xe, đầu trục, má phanh, căng tai ra nghe từng tiếng lạ, đánh dấu phấn vào chỗ cần xem kỹ và sửa. Đến mỗi đầu toa lại len vào soát các thứ xích, móc, ống nối nhau. Hễ xảy ra tai nạn là đi tù. Anh tránh được tù nhờ thạo nghề, nhưng suýt chết kẹp giữa hai tấm tăm-pông ⁴ khi một cậu lái ngớ ngẩn cho dồn toa trước khi nhận hiệu lệnh.

Chỉ trong ba năm, từ thợ phụ sửa xe lên thợ chính rồi thợ khám xe, ấy là bước tiến rất nhanh trong nghề. Lão cai Tống nói có chỗ đúng: Chanh sinh ra trong lò rèn của cha, lớn lên vừa học chữ vừa phụ rèn ở quê và ở Qui Nhơn, quả thật anh quen tiếng búa. Nhưng lại có một bí quyết ai cũng biết mà rất ít người làm: anh chịu khó học, cả học nghề lẫn học chữ. Ông Tư Chua dồn sức cho đứa con đầu lòng thoát cảnh dốt chữ của dòng dõi ông, nhưng chỉ đủ tiền nuôi con tới khi đậu cái bằng sơ học yếu lược. Từ ấy trỏ đi, Chanh vừa làm vừa học say mê, học đầy thèm khát, học như người dại gái. Vào tù, sau những tháng đòn đau và biệt giam, khi về chung lao với người có chữ, anh lại học... Anh ngạc nhiên khi thấy các bạn không theo lời khuyên của anh để làm một việc thật dễ: trước khi sửa một chỗ hư hỏng, hãy gõ búa tập nghe tiếng lạ, sửa xong gõ lại để nhớ tiếng lành. Chỉ bấy nhiêu thôi đủ cho anh dần dần nổi tiếng là thạo bắt mạch xe...

Tàu đến thị xã Quảng Ngãi, lính Nhật rổn rảng kéo xuống. Người ào lên tức khắc, lèn chật hơn cả những toa khác. Có tiếng nhân viên gọi lấy lệ, mệt mỏi: “Ê, cấm bu hai bên cửa... đừng leo lên nóc toa chớ... Dẹp bớt mấy gánh treo đây...”. Con tàu lại thuốn vào đêm với mấy chục cái hộp lớn nhét đầy người, tắt đèn tối như bưng. Lâu lâu lại nổi lên tiếng gào thất thanh báo có người rớt xuống đất. Tàu không dừng vì những vụ như thế.

Chanh thiếp dần. Một hình ảnh gợi lên, chao đảo: nụ cười tươi tỉnh của cô Hai Thùy khi anh chào ra đi. Thùy không hề bịn rịn, chỉ mỉm cười và đi luôn xuống bếp, để anh tần ngần ngó theo... Anh chìm hẳn trong giấc ngủ nặng như chì.


----------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Serre-frein: người hãm xe lửa.
2. Faifoo: tên Pháp đặt cho thị xã Hội An.
3. Tiếng Pháp: résent: có mặt.
4.  Tiếng Pháp. Tampon: Tấm đệm chống va chạm lắp ở đầu toa.

Ở người trẻ tuổi mới qua một trận đau ốm, những nét suy sụp hiện ngay trên bộ mặt và dáng vóc, ai gặp cũng nhận ra. Còn ở các cụ cao tuổi, ai thật quen mới hỏi sau một hồi ngờ ngờ: “Vừa rồi cụ bị mệt?”.

Những thành phố trẻ đang sức lớn, là đầu mối xe lửa và tàu biển dọc miền Trung, sa vào Chiến tranh thế giới thứ hai suốt năm năm đã tàn tạ đi rất nhanh. Nhà cửa bị bom Mỹ đánh và chủ bỏ mặc không sửa sang sơn quét, lắm chỗ phải bôi bùn lem nhem hay vẽ thêm cây lá che mắt máy bay, bày rõ vẻ rạc rài. Người dân những nơi ấy mất nguồn kiếm ăn, sáng chiều phơi thân đói rách trên đường phố, chìa tay ăn xin mà đôi mắt long lên căm giận. Các quan Tây vào trại tập trung, quan Nhật lo số phận mình khi thua trận, quan Việt tính đường gỡ tội và chuồn êm. Các quán rượu và tiệm nhảy vẫn bật đèn xanh đỏ nhưng bà chủ ngồi ngáp trên ghế thu tiền, ngón tay đặt hờ trên nút tắt đèn, lắc đầu than ế.

Ngược lại, những thị xã cổ kính đã ngừng phát triển, từ lâu và ít bị phá phách lại giữ được bộ mặt trước chiến tranh hay gần gần như thế. Hội An già rồi, còn nhắc những kỷ niệm của thời xưa “nhất Kinh kỳ, nhì phố Hội”, nhưng nay cửa sông đã bồi cạn, đường sắt chẳng thèm ghé xuống, người mua bán lớn khó tìm thấy ở đây những thứ có thể mua và bán, cho đến những chiếc ô tô chạy than cũng ngại mắc kẹt giữa những đường phố cũ kỹ không đủ rộng cho hai chiếc xe bò tránh nhau. Tỉnh lỵ Quảng Nam vẫn chứa tòa Sứ ở ngay thị xã và dinh Tổng đốc ở tít gần Vĩnh Điện, nhưng tựa hồ bị cả Nhật lẫn Mỹ bỏ quên. Chỉ có Việt Minh không bỏ quên. Hội An cao tuổi đang trẻ lại nhờ những chuyện ly kỳ về Việt Minh với cờ đỏ sao vàng và truyền đơn “đánh Tây đuổi Nhựt” Chuyện Việt Minh theo đường bộ và sông Thu Bồn loang xa về các huyện xã, gây náo động trong lòng người đang đòi hỏi đổi đời.

Cả Chanh nhận ra nét riêng ấy của Hội An trong hai ngày cuốc bộ đi bắt liên lạc, lang thang tìm đường phố và số nhà. Anh qua Hội An chỉ một lần hồi mười hai tuổi, theo cha xuôi đò dọc xuống Phố trước khi vào Qui Nhơn. Tới chuyến thăm nhà bốn năm sau, anh ngược về quê theo đường bộ, khi ra đi lại xuôi theo sông Thu Bồn, lên xe lửa ở ga Kỳ Lam chứ không ghé tỉnh lỵ, vào thẳng nơi anh sẽ làm xe lửa và làm cách mạng. Những hình ảnh mới của Hội An sau đảo chính in hằn trên kỷ niệm chập chờn hư ảo của tuổi nhỏ, tô những nét mực xơ xác nhưng rất bạo tay trên giấy hoa tiên từ năm xưa để lại.

Chiều tối ngày thứ hai, anh đi dọc bờ sông tìm chiếc thuyền có phơi cái áo nhuộm chàm với miếng vá trắng ở cùi tay như đã hẹn trước. Qua khỏi chợ vài trăm thước anh mới thấy nó. Anh nhìn quanh xem bị bám đuôi hay không, rón rén bước tới mũi thuyền, dòm vào mui:

- Cho tôi hỏi chút... Ghe ni có về phường Rạnh hay Trung Phước không, tôi chở mấy gánh mắm.

- Ờ, ông xuống đây rồi ta tính, được giá thì đi.

Anh chui vào thuyền. Người đàn ông đội nón ngồi sau lái bước lên mui thuyền, đi rào rạo ra trước mũi, lay nhổ cây sào và đẩy thuyền ra. Ông già ngồi trong khoang đang vá lưới quay lại, cười rất rộng miệng:

- Mi quên tao hả Chanh?

- Ối trời, anh... anh Quý! Nó chôn anh ở Côn Lôn... mấy đồng chí nói vậy!

- Thời thế ni, chôn rồi tao cũng lật mả tao về!

Chanh há miệng định nói, nhưng tắc họng không thốt ra lời. Anh quệt nhanh những giọt nóng vừa tràn khỏi mắt, rất xấu hổ trước đồng chí Xứ uỷ Trung Kỳ. Anh Bảy Quý bùi ngùi nói khẽ:

- Anh em nghe lầm thôi. Tay Quý kia là đảng viên Nghệ An, chưa biết chữ mà gang thép lắm, bị tụi cai đội đánh bể đầu khi đấu tranh chống cơm trộn trấu. Tội nghiệp, hấp hối còn dặn bạn tù nhớ lột hết áo quần cho người bệnh, đừng chôn theo mà uổng. Tao nhớ ngày tử với mổ mả, chưa báo cho gia đình được, xa quá... Nè, mi trẻ mà để râu xồm coi khác tướng ghê gớm. Tao lảng vảng dọc đường Chùa Cầu, thấy mi đi qua khi trưa mà ngờ ngợ hoài.

- Còn anh, ngó như ông Lữ Vọng đi câu!

Chanh dồn dập hỏi tin các đồng chí quen ở khám Chí Hòa. Chanh bị giải về Kon Tum trước, gần nửa năm sau anh Quý mới ra Côn Lôn. Anh cười, nói cà rà, vuốt chòm râu đen và thưa như cố kéo cho nó mọc nhanh hơn, từng lúc bóp trán nghĩ:

- Tao qua nhiều lao quá, bị tra hoài, bây giờ nhớ trật bậy hết, chuyện nọ xọ chuyện kia. Hay là chừa râu giả làm ông già, cái đầu tưởng thiệt nó cũng già đi luôn!

Thuyền đã sang gần bờ bên kia, chỗ khúc sông vắng. Anh chân sào cắm thuyền cách bờ mươi thước khom lưng chui vào khoang. Anh Quý dặng hắng, đưa hai tay vuốt mạnh mái tóc đốm bạc như xua những tiếng thì thầm nào đó bên tai, nói hơi vội:

- Chà, thôi, chuyện cũ để sau sau đã... Xin giới thiệu đây là đồng chí Tô Xáng, tỉnh ủy viên thường vụ phụ trách Ủy ban khởi nghĩa tỉnh mình. Đồng chí Chanh về ngoài ni là phải, dễ hoạt động hơn, cơ sở công nhân cứ để anh Hiển lo tiếp. Tỉnh ủy định giao đồng chí Chanh trở về huyện Tây Quảng, tổ chức du kích quân và xây dựng căn cứ địa rất gấp, theo kiểu các đồng chí ở căng Ba Tơ. Đồng chí thấy răng?

Chanh ngồi ngây ra, choáng váng. Tất cả những gì anh biết về du kích quân hay Giải phóng quân đều là nghe kể lại trong nhà tù hoặc đồn đại trong dân lẫn lộn sự thật và mơ ước. Cả chuyện Ba Tơ khởi nghĩa cũng lung linh như chuyện đời xưa mặc dù đang diễn ra ở tỉnh bên.

Anh chợt thấy anh Bảy Quý đang nhìn mình, cái nhìn nhấn mạnh và hơi xoi mói nữa, trong khi mấy ngón tay vẫn vân vê chòm râu thưa. “Cái chính là cậu có đủ tinh thần hay không...”, mắt anh Quý rõ ràng nói câu ấy. Chanh đáp ngay:

- Thưa thượng cấp, tôi được Đảng bày dạy nhiều mà chưa đền đáp gì. Tôi xin sẵn sàng hy sinh vì tổ quốc, sẵn sàng... khởi nghĩa đánh Tây đuổi Nhựt. Bị cái là tôi làm thợ rồi ở tù, chưa rờ tới súng đạn bao giờ, sợ hư việc của cách mạng!

Tô Xáng bật cười khà khà:

- Tụi mình cũng chưa hề cầm gươm vác súng bao giờ hết. Mình con nhà chài lưới mà... Công tác vậy đó, đồng chí nhận không?

- Dạ, xin nhận.

- Rồi. Có cơ sở hay cảm tình nào trong binh lính không? Là nói lính chiến, biết đánh chác, chớ không phải khố xanh gác tù hay lính lệ hầu quan....

Chanh nói như reo:

- Ôi chao, quên chưa báo cáo! Anh Quý nhớ Năm Phi Đao không?

- Ờ, tay anh chị làm trùm xan ở Chí Hòa hả? Hắn đâu rồi hè?

- Lính chiến chánh hiệu đó anh. Hồi Tây đánh với Xiêm, hắn có dự vài trận. Hắn bạt tai cấp trên phải vô Chí Hòa, ra sau anh, lại đi tiếp khố đỏ đóng lon cai. Rượu chè hơi nhiều mà rất ghét Tây. Phục cộng sản lắm đó, phục từ hồi ở tù kia.

- Nói cho đúng là hắn phục đồng chí Chanh! Bị hắn ăn hiếp mà không thù oán, hắn bệnh gần chết lại lo nâng giấc, hắn khỏe còn dạy chữ cho nữa... Hồi đó hắn không dám lại chỗ tôi, tin chắc là tôi ho lao sắp chết. Hễ tôi tới gần là hắn lảng xa!

Anh Xáng bằng lòng cho dùng Năm Phi Đao làm huấn luyện viên với điều kiện Chanh phải kèm riết bên cạnh. Tới khoản vũ khí. Phải rèn thật nhiều giáo mác, đại đao, sắm cả ná tên trên miền núi nữa. Chanh lại ngớ ra khi nghe Việt Minh đang quyên tiền mua súng.

- Mua đâu ra thứ đó,  anh?

- Có nguồn rồi, chỉ thiếu tiền thôi. Tụi Nhựt lấy được súng Tây nhiều, có đứa lén đem bán...

Chanh đã ham, vồ vập hỏi mãi chuyện súng đạn đến khi anh Quý đột ngột ngắt lời:

- Thôi nghe, chưa chi đã tính đùng đoàng! Khuya rồi, ông dân chài có nồi cháo cá thơm phức đằng sau tê, ăn xong ta ngủ đây luôn. Mà nè, Chanh, mi về Quảng Nam phải như tao, tập nói trở lại giọng Quảng đi cho nông dân họ dễ hiểu. Nãy chừ tao mần ông già Cửa Đợi. Giống không?

Anh Xáng bưng nồi cháo ra mũi thuyền. Mảnh trăng hạ tuần đã lên cao, tỏa ánh xanh mát rượi giữa trời nước. Xóm làng tắt hết đèn, lâu lâu mới nghe một tiếng chó sủa bâng quơ. Nơi cửa sông này vắng lặng khác thường, phố xá bên kia sông cũng bình yên đến mức khó hiểu. Chanh thong thả húp cháo cá, từng sợi gân thớ thịt trên người anh buông chùng ra, dãn ra sau rất nhiều ngày tháng bị kéo căng như dây đàn.

Anh Quý đủng đỉnh:

- Nha Trang, Qui Nhơn, nhứt là Đà Nắng, bom đạn rầm rầm, báo động không ngớt tiếng còi hú, mình về đây thấy lạ lắm…

Chanh quay lại:

- Anh Bảy vô Qui Nhơn hồi nào?

- Hà hà, buổi chiều mi cho ông Hai Rề tới móc nối, ngay tối đó lão Hiển hỏi tao có biết Phan Chanh là ai không, đưa tao coi nét chữ, câu ám hiệu. Tao thấy trúng hết, mới bàn lão Hiển gặp mi báo tin Quảng Nam kêu mi ra. Thằng khôn thiệt, ở nhà Hai Rề mà giữ kín. Tao ghé Qui Nhơn đúng một ngày, không chờ mi được phải ra đây trước, bu đằng sau cái xe ga-dô, hít hơi than gần chết! Lần sau phải ký bí danh, nghe chưa?

Chanh suýt kêu: đồng chí xứ ủy gần gấp đôi tuổi anh đã xông xáo quá nhiều so với  anh!

Trong khi một mình đi bắt liên lạc, Cả Chanh giao cho Năm Chò và Sáu Cam hai việc: học thuộc tên các đường phố và nghe ngóng xem dân tình ra sao. Sau này hoạt động hợp pháp hay bí mật đều phải hiểu lòng người và thung thổ.

Nơi ở của ba người là một căn nhà tranh nằm lọt trong xóm ngoại ô, gần cây số Một từ Hội An lên Vĩnh Điện, tức là “từ tòa lên tỉnh” theo cách nói của anh chủ nhà, bạn cũ của Năm Chò. Anh này có đi lính mấy năm, nay về đánh xe ngựa chạy con thoi trên quãng đường mà bất cứ ai có việc dây Hình với các quan đầu tỉnh, đều phải ngược xuôi đến ốm xác. Khác với ông Hai Rề kỹ tính, anh xe ngựa cứ toang toang:

- Tôi chẳng cần biết ai là ai, hễ Năm Phi Đao dẫn tới thì cứ chơi hết mình. Bà con đây là dân giang hồ tứ chiếng, đứa nào khám xét nạt nộ thì họ vác đòn gánh họ rượt. Đại ca đây thứ Cả, tên là Trà, mới tìm được thằng em lưu lạc, đang chờ tàu trở vô Qui Nhơn. Vậy được chưa? Còn cha Năm đây trốn lính... cứ nói là trốn lính, chòm xóm họ mới thương! Thằng này muốn phản, hay con vợ ham tiền muốn chỉ điểm, cũng phải sợ thứ dao bay của Năm trả thù, ha ha ha!

Anh ta rút dưới gầm giường ra một chai nước trắng, ném lên bàn bó mực khô, hét vợ quạt lò than hồng, nhất định bắt “đại ca” ngồi vào làm cái lễ tương kiến.

Cả Chanh chỉ nhấp một hớp rồi xin kiếu, đi ngay. Chén chú chén anh một lát, nghe Năm bàn chuyện đi coi phố phường, anh bạn bốc hứng:
- Phố Hội đây bằng cái lỗ mũi, có gì mà coi. Tao đưa tụi bay đi Tu-ran, mới rồi đổi tên ra Đà Nẵng đó. Đi xe ngựa thôi, tới nơi còn sẵn xe đi ngắm cảnh nữa chớ. Đi ta hè!

Năm quên ngay hai việc của “đại ca” giao, còn Cam thích mê. Con ngựa già được đóng vào xe, kéo họ ra đường nhựa, chẳng đợi giật cương hay quất roi cứ quen nếp chạy lóc cóc lên Vĩnh Điện. Anh bạn chếnh choáng kể vô số chuyện về Tu-ran, từng lúc thò cán roi xuống cho các nan hoa bánh xe gỗ róc róc một hồi thay chuông giẹp đường, lại xua tay quát:

- Bữa nay chở người nhà, gấp, không chở khách... Đợi xe khác nghen! Đừng chưởi nghen!

Theo  anh thì người dân ở đất Tu-ran nhượng địa chống chọi với Tây, Nhật, quân Nam Triều, riết rồi đâm ra bạo miệng bạo tay hơn dân chỗ khác. Cộng sản cũng dậy nhiều hơn, treo cờ với rải truyền đơn hết vụ này tới cuộc khác. Nghe nói họ có súng mà sao chưa thấy đánh trận nào. Chẳng như ngoài Lạng Sơn, Cao Bằng, họ lập cái chiến đấu khu, chường mặt ra đánh Tây Nhật chết dồn đống. Chắc tại dân đàng Thổ ngoài Bắc tánh hung hơn dân trong mình, nhà nào cũng có súng hỏa mai, họ rèn súng tốt hơn súng đúc của Tây nữa, người mình dở chỗ đó.

Qua khỏi Vĩnh Điện một quãng, tiếng bom rền rền từ Đà Nắng dội vào làm anh bạn hơi tỉnh rượu, bớt hăng. Anh bắt đầu lẩm bẩm rằng người núp hầm chẳng sợ gì bom, chỉ có con ngựa phơi thân ra đó không chết cũng què. Vì thế, khi trạm gác của Nhật ở đầu cầu Miếu Bông chặn người và xe không cho vào thành phố, anh gần như vui mừng xuống xe dắt ngựa quay đầu lại, quất mạnh roi cho nó mở nước kiệu trở về cái phố Hội chỉ bằng lỗ mũi:

- Tổ cha thằng Nhựt! Nói cho mình độc lập mà cứ hằm hằm chặt đầu mổ bụng người ta. Tao không vướng vợ dại con thơ, tao theo Việt Minh uýnh bể mấy cái đầu trọc cho sướng tay!

Để đền bù, anh tính đưa Năm và Cam đi một vòng thị xã. Năm gạt ngay:

- Ngồi xe thì thấy gì đâu. Mày thả tụi tao xuống đầu đường rồi đi kiếm mối làm ăn, tối về ta nhậu tiếp.

Năm Phi Đao vốn có tửu lượng cao, lại nể Cả Chanh giảm rượu nhiều, ban nãy chỉ uống một phần ba chai chưa đủ nóng mặt. Anh dặn Cam:

- Ai hỏi, cứ nói như hồi nãy ta bàn, tức là tìm thằng em lạc dẫn về Qui Nhơn... Mày coi kỹ tên đường phố, đọc to lên cho tao thuộc với.

- Em mới biết đánh vần, bảng lại đề chữ Tây, đọc không ra. Bữa trước anh kể là có học chữ với anh Cả trong tù mà!

- Chữ thầy trả thầy hết. Nói cho ngay, chữ nó chết chìm trong hũ trong chai, không kịp vớt lên.

Các tên Tây đặt cho đường phố chưa thay đổi sau đảo chính. Cam đánh vần chữ được chữ mất thành những tên quái gở. Thỉnh thoảng Năm đón hỏi người qua lại, cũng nghe và nhớ trật bậy. Rốt cuộc Năm hẹn với Cam cùng nhớ những tên tự nghĩ ra: chỗ bến cá, đường sân banh, bãi trước tòa Sứ. Sau một buổi đi rã chân, họ ăn trưa bằng khoai luộc với canh hến của gánh hàng rong cạnh bờ sông, uống nước chè loãng cũng của bà hàng, tìm gốc cây vắng ngồi nghỉ. Ôn lại những nơi đã qua. Năm nhận thấy thằng Cam nhớ giỏi hơn mình rất nhiều.

- Vậy mà tao cứ tưởng mày khờ. Không khờ mà chịu đói!

- Tại em sợ bị bắt. Em nghĩ chắc nhà bà Lợi Thịnh đi báo cảnh sát rồi, ló ra là họ chụp, đem về đánh chết tươi luôn. Với lại... em không quen ăn mày... xấu hổ hết sức...

- Xấu hổ thì tập ăn cắp, móc túi người ta mà nhét vô bao tử mình! Nhát gan hả?

Cam cười, không đáp. Có lẽ vì sợ một phần, nhưng phần chính là nó cảm thấy cái gì đó cứ níu tay nó lại khi nó đi sát một cái ví vô ý nhét hờ trong túi sau, một tờ giấy bạc rơi bên hông của chị bán cá đang bận giành giật với khách, cả khi nó gặp một đứa nhỏ hơn đang gặm ổ bánh mỳ thịt trên bãi biển vắng. “Cái gì đó” là cái gì, nó không hiểu nổi.

- Từ nhỏ tới lớn, ai cũng dạy tao phải sống lương thiện. Chung cục lại, tao thấy chẳng có đứa chó nào sạch sẽ hết. Như ông già tao đó, hiền như hòn đất, lên xứ núi Linh Lâm vỡ đất hoang kiếm ăn, rảnh việc thì lên mọi ¹ cõng quế, chống bè chèo ghe thuê cho mấy cha buôn ác chú ², vậy mà cũng bị hại tới chết... Chuyện dài lắm mày. Tao rình giết thằng Tây chủ đồn điền miết mà không được. Nó ghiền thuốc phiện ốm nhom như con mắm, vậy chớ mỗi lần về coi đồn điền là cưỡi ngựa, đeo súng săn hai nòng, có lão quản lý với thằng con cũng cưỡi ngựa theo... Lưỡi dao hồng tâm của tao là dành cho thằng La-phạt đó! Giết thằng con nó chưa ăn nhằm gì đâu!

Năm Chò kể lộn xộn như chỉ nói với mình. Cam không dám hỏi thêm. Nó liếc nhìn vóc người vạm vỡ và đen cháy của anh Năm, cảm thấy con người rất tốt bụng với nó chứa bên trong cả một mớ điều lạ mà chắc suốt đời nó không sao hiểu hết. Đợi lâu không nghe Năm tiếp, nó ngập ngừng:

- Chị Tư là vợ anh hả anh Năm?

- Tư nào?

- Chị Tư Toản nuôi anh ở Qui Nhơn...

- Ối, Tư đó hả? Thằng lính ưa nhậu gặp con bán rượu lậu, nhơn ngãi chơi bời chớ vợ con gì mày! Coi trẻ vậy mà hai đời chồng rồi đó. Chồng thứ nhứt chết trận ở Lạng Sơn. Nó lấy lẽ một lão quản, theo lão về Qui Nhơn, sau bị lão bỏ rớt lại khi đổi lên Pờ-lây-cu... Mày coi tướng nó thương tao thiệt hả?

- Thiệt anh à. Chỉ lo cho anh từng chút, khóc lên khóc xuống hoài!

- Gặp tao nó thương thiệt, tao đi rồi nó đụng đứa khác cũng thương thiệt, sức nó còn thương được cả chục đàn ông... Mà thôi, nói vậy nghe bạc bẽo với tình nương quá sá. Không chừng về sau gặp lại, tao lấy con Toản làm vợ luôn cho gọn. Mặt nó như bánh tráng rắc mè đen, còn mặt tao như tảng than đá chấm vôi trắng xứng đôi vừa lứa lắm!

Cam cười dài đến sặc và ho. Anh Năm cứ tỉnh khô, đứng dậy:

- Ừ, cười cho mau lớn, khóc hoài thì sống không nổi đâu em. Cuộc đời đểu giả lắm, coi đời như trò cười là hay nhứt.

- Anh khác xa anh Cả, sao lại theo anh cả làm cộng sản?

- Tao theo cộng sản hồi nào?

- Bây giờ đây chớ hồi nào.

Năm nói rất trang nghiêm:

- Tao phục anh cả là người tốt bụng, tài giỏi, tôn ảnh làm đại ca, ảnh làm gì tao làm nấy. Anh cộng sản thì tao cũng cộng sản luôn, vậy thôi.... Nghỉ lâu rồi, ta đi tiếp hè. Thằng này sáng dạ lắm, lớn lên chắc cũng khôn như anh Cả mày.

Những ngày sau đó, Cả Chanh vẫn bận việc của mình, vắng liên miên mà chẳng nói đi đâu. Ăn nhờ bạn mãi không tiện, Năm Chò tính kiếm việc gì làm tạm, được đồng nào hay đồng ấy.

Ở bến ghe phía trên chợ Hội An xuất hiện hai anh em mới tới. Anh làm phu khuân vác, em bán bánh bột lọc. Mấy tay đầu nậu bến ghe xáp tới định đòi cái lễ ra mắt, ngắm bộ ngực xăm chàm những bùa chú rất lạ và vóc người đô vật của Năm một lát rồi chuyển sang mời chén trà điếu thuốc làm quen. Lũ trẻ bán hàng rong mới bắt đầu gây sự với thằng em gầy gò, đã thấy ông anh đứng sau lưng, cười cười:

- Ê, sắp nhỏ, thằng em qua mới lượm về đó, chơi với nhau cho đáng mặt giang hồ nghĩa hiệp nghe chưa?

- Dạ...

Những lúc vắng khách rảnh việc, Năm lại kể từng mẩu đứt đoạn về cái “cuộc đời chó đểu” mà anh nếm trải từ nhỏ. Cam chắp ghép lại mới hiểu nổi phần nào.

Năm Chò thua Cả Chanh hai tuổi, vị chi năm nay hai mươi bốn tuổi ta. Sinh ra cầm tinh con chó, chắc vì vậy mà hậu vận chẳng ra gì. Cha mẹ đem nhau lên tận Linh Lâm vỡ đất và làm đủ nghề, cũng mát mặt hơn hồi cày thuê cuốc mướn ở quê gốc Điện Bàn. Đẻ năm con chỉ nuôi được chị Ba Liễu với Năm Chò.

Thằng Tây kiểm lâm La-phác-sơ, mà cả làng đều gọi là La-phạt vì hắn quanh năm la với phạt khi kiểm soát thuyền bè trên sông Linh, được Nhà nước khoanh cho một vùng đất rất lớn ven bờ sông Linh để lập đồn điền. Đất nhà Năm Chò nằm lọt vào giữa vùng ấy. Mua rẻ không được, đuổi không đi, La-phạt cho tay chân làm cái việc vô cùng dễ là chôn một gói bã rượu vào đất nà  của người dân cứng đầu, gọi Thương chánh bắt bỏ tù. Bà mẹ buồn và cực nhọc quá ốm chết. Chị Ba sợ khiếp, xuôi nhờ đò dọc về lại Điện Bàn sống dựa họ hàng. La-phạt chiếm đất, lão lý trưởng dỡ lấy cái nhà làm chuồng trâu.

Năm Chò hồi ấy mới mười lăm tuổi mà đã to khỏe cày cuốc hay chèo chống đều không thua người lớn. Tức ứa máu mà chẳng cãi gì được, Năm đeo tay nải vào xóm chợ Linh Lâm, chỉ ở nhờ và đi làm thuê chứ nhất định không làm đày tớ, cũng không bỏ chạy xa như chị Ba. Thằng La-phạt ở tận Tu-ran, lâu lâu mới về một lần, Năm rình mãi mà chưa có dịp giết nó. Không đủ kiên nhẫn để chờ lâu hơn, nhân một hôm thằng Pi-e là con trai La-phạt về đồn điền nghỉ hè đang ngồi câu chỗ vắng. Năm nện cho nó một hòn đá vào đầu, xô nó xuống sông Linh rồi chạy thẳng. Năm chạy thoát nhờ may mắn: dân làm nà ven sông vớt được thằng bé mười ba tuổi, báo cho cha nó đem về cứu sống. Nhưng thằng Pi-e bị đánh từ phía sau, ngất đi ngay, không biết ai cố giết nó. La-phạt nổi điên, tát lý trưởng đổ máu mũi, dẫn tay chân ùa vào làng khám xét, bắt luôn mười sáu người đáng ngờ đem về tự tay tra tấn, tuy hắn chỉ là một chủ đất bình thường.

Hồi đầu chẳng ai nghi Năm Chò, đứa trẻ mồ côi lầm lì thường theo người lớn cõng quế trên núi cao hay xuôi bè xuống tận biển, đi vắng hàng tháng. Người thù của La-phạt thì vô số. Đến khi bọn hào lý biết đích xác là Năm Chò đã trốn hẳn, thì thủ phạm đang ở tận Cần Thơ, phụ việc cho một ông thợ mộc già đóng bàn ghế trong xóm.

Năm không làm gì được lâu. Năm nghĩ: mình giết con Tây, lúc này Tây đang tư giấy và đánh dây thép khắp nơi, trước sau cũng tìm ra mình. Bắt được, chắc nó xẻo từng miếng thịt. Chí thú làm ăn rồi tới đâu? Tứ cố vô thân, ai cần gì mình? Kiếm tiền ăn chơi cho đã thèm rồi chết, bấy nhiêu thôi. Năm nhập vào nhóm móc túi ở Cần Thơ, được thằng trùm khá công bằng dạy nghề ăn cắp. Thằng trùm bị bắt, Năm theo đoàn xiếc rong phụ khiêng đồ đạc và tập ném phi đao. Gánh xiếc rã, Năm theo gánh cải lương đang diễn gần bên, kéo phông màn và học nhẩm những câu hào hùng cũng như chửi đời. Khi Tây mộ lính gấp rút để sửa soạn đánh nhau với Nhật và Thái Lan, Năm đi khố đỏ luôn, phó mặc cuộc đời cho rượu, gái, súng đạn.

Tây đổ rồi Năm mới trở về Quảng Nam định tìm thằng La-phạt, cho nó lãnh ngọn dao hồng tâm. Nhưng anh bạn xe ngựa cả quyết rằng tất cả bọn Tây ở Đà Nẵng đã bị Nhật dồn vào Nha Trang, cho nên anh không cố lùng thằng thù số một ấy nữa. Hy vọng rằng trong đêm đảo chính nó đã bị gươm Nhật sả làm đôi.


----------------------------------------------------------
1. Từ khinh miệt thời xưa, chỉ các dân tộc Thượng ở miền Nam.
2. Khách trú, Hoa Kiều

Bom Mỹ nổ tới tấp ở Đà Nẵng, dọc quốc lộ Một và đường sắt. Tiếng rền từ xa vẳng đến Hội An không đủ rung các mái ngói âm dương đen kịt điểm rêu thưa lấm tấm xanh. Những phố rất hẹp vắng xe nhà binh và giày đinh quân Nhật từng lúc đưa rõ xa một câu rao canh hến hay đậu hũ, đôi chỗ dội lên tiếng lách cách hối hả của những khung cửi gỗ đạp chân dệt vải xi-ta nội hóa. Bốn con chó và khỉ gác bốn góc Chùa Cầu vẫn ngồi xổm trong giấc ngủ thiếp kéo dài mấy trăm năm, sàn cầu lát gỗ thưa nẩy lộp cộp dưới chân người hay bánh xe đạp không đủ sức đánh thức chúng. Mé dưới chùa, bến sông ken dày những thuyền lớn nhỏ từ các nơi bị đánh phá kéo về trú ở nơi “phi chiến địa” này, đông hơn cả hồi Nhật Mỹ chưa đánh nhau. Nhiều chủ thuyền lo xa còn đậu tản rộng ra tránh máy bay, chợ cũng họp trải rất dài trên con đường nhựa ven sông.

Chiếc thuyền rớ của gia đình anh Tô Xáng, biến thành trạm giao thông của tỉnh ủy và được gọi là ghe dét-tê, có vẻ ngại bom hơn cả. Nó đậu tách riêng bên kia sông Cửa Đại dọc hòn đảo dài Cẩm Phò, cắm sào im lìm gần một quãng bờ vắng nào đó từ làng Kim Bồng có lũy tre mọc sát mé nước tới làng An Hội với những rừng dương liễu rậm rạp. Cả Chanh, biến thành anh chân sào, mặc chiếc áo nhuộm chàm với miếng vá trắng ở cùi tay làm tín hiệu, mỗi ngày ba lần dời thuyền theo đúng quy định an toàn.

Anh Bảy Quí giữ Chanh ở lại Hội An một tuần nữa, bắt phải đọc kỹ cả một bó những số báo Cờ Giải Phóng và báo cáo về phong trào trong tỉnh. Riêng các nghị quyết chỉ thị mới của Đảng và bản Chương trình Việt Minh thì dứt khoát phải học thuộc lòng. Chanh dựng ván đóng kín hai cửa khoang, thắp ngọn đèn dầu dừa trong cái chén mẻ hay chống hé một tấm liếp che cửa sổ dưới mui thuyền lấy ánh sáng, ngả lưng trên sạp ván trơn bóng và nứt nhiều chỗ, thả mình rơi chìm vào những dòng chữ viết tay hoặc in trầy trật bằng bảng đá, giấy nến, xu xoa. Những lời đồng chí nói với nhau, những tia nắng xiên mây đen chiếu sáng bước đường đi tới của cách mạng và của riêng anh, những nét màu rạng rỡ của ngày nắm chính quyền mà anh chỉ thấy bằng tưởng tượng trong những đêm trằn trọc trên nền xi-măng lạnh của nhà pha.

Bó giấy to sù ấy được giấu trong một ống sắt khá nặng, hình như từ ống nước thành phố cưa ra, có nắp vặn rất kín và nhiều mấu sắt hàn xì trên thân. Ban đêm Chanh để nó trên thuyền, lục soạn tha hồ, đến mờ sáng mới dồn các thứ tối mật vào, lặn xuống móc nó vào hai chiếc đinh khuy to lắp dưới đáy thuyền, chỉ để lại trong khoang những tài liệu ít quan trọng.

Anh Bảy Quý ghé về ngủ với Chanh hai đêm, giảng giải thêm những gì khó hiểu. Chanh hỏi nhiều, hỏi dồn, hỏi mãi, cảm thấy mình đang lật một cuốn từ điển bách khoa chỉ được mượn rất ít giờ. Anh Quý hành hạ chòm râu cằm lưa thưa trong khi trả lời, hết vuốt lại xoắn. Có lúc anh cười xòa:

- Mi làm như tao là Thường vụ Trung ương hay sao chớ! Đợi tao thỉnh thị thượng cấp rồi mới dám mở miệng. Ý kiến cá nhơn tao vầy đây...
Anh nói ý kiến riêng, và Chanh ngẩn người: sao mình không nghĩ ra nhỉ?

Đôi khi Chanh mải ngắm “ông già Cửa Đợi” đến quên cả câu chuyện đang dở dang. Mười lăm tuổi Đảng cộng thêm bốn năm mò mẫm trước khi Đảng chính thức ra đời. Anh bị đuổi học sau khi để tang chí sĩ Phan Châu Trinh và ký giấy thỉnh nguyện đòi ân xá cụ Phan Bội Châu, lang thang kiếm sống bằng nhiều nghề, vô sản hóa thành phu khuân vác ở ga Tua Chàm gần Phan Rang, ra Hà Nội làm thợ sắp chữ cho các báo tiếng Việt và tiếng Pháp của Đảng hồi Mặt trận Dân chủ, vào tù thì biến trại giam thành trường học, thoát ra lại như con cá kình trở về biển... biết bao giờ Chanh mới học được một phần nhỏ những gì tốt đẹp ở anh xứ ủy cao tuổi này?

- Buồn ngủ hả Chanh? Thức đêm vừa vừa thôi, tao biết tánh mi hay sa đà lắm. Giữ sức mà về Tây Quảng đánh du kích nghe chưa. Tỉnh mình lập bốn chiên khu, chỗ mi nhiều triển vọng nhứt đó.

Anh nhắc Chanh giữ sức, sau đó lại mang tơi lá, đội nón rách, một mình chèo xuồng ra đi lúc một giờ sáng dưới mưa dầm.

Chị vợ anh Tô Xáng bán quà rong trên mặt sông, mỗi ngày bơi xuồng tới ghe dét-tê hai lần, đem cho Chanh niêu cơm ghế khoai khô, trã cá kho hâm lại, xoong canh hến nấu rau lang, những món chắc bụng của dân nghèo vùng biển, nhưng dọn kèm theo các thứ quà riêng của chị, bày thành mâm cỗ không sao ăn hết được. Chị gầy và ngăm ngăm đen, mặc bà ba đen vá, không biết chữ và rất ít nói, chỉ cười tít mắt khi Chanh muốn đùn trả những thức ăn tốn tiền, quạt mạnh mái dầm đi xa mới cất tiếng rao lanh lảnh: “Ai cháo cua chả mực gỏi tôm nhộng xào không?”. Khi cần báo động cho các cơ sở giao thông trên bến dưới thuyền thì câu rao hàng lại đảo ngược cùng với ngọn đèn đổi chỗ đặt ra sau lái: “Ai nhộng xào gỏi tôm, chả mực cháo cua không?”.

Một hôm Chanh nhận mẩu giấy anh Xáng báo tin đồng chí Sáu Lễ tỉnh ủy viên sẽ đến nói về phong trào thành, thị. Chị Xáng cho thuyền áp mạn lúc sẩm tối - giờ đi lại trên sông dễ dàng nhất - chuồi qua cửa sổ cái mẹt đầy của ngon phần Chanh, buông gọn:

- Đồng chí Lễ tới đó, chú mở cửa sau. Chừng mười giờ tôi tới đón.

Chiếc thuyền chòng chành báo có người bước lên. Chanh mở cửa khoang phía lái, né cho một bóng người lòa xòa khom lưng bước vào dưới mui thấp.

Mùi nước hoa xộc mạnh vào mũi. Dưới ánh đèn dầu dừa khêu to ngọn, anh trơ trơ nhìn đồng chí Lễ: một bà béo trắng tô đầy phấn sáp, mặc áo dài lụa mỡ gà trên quần xa-tanh đen, tóc bọc lưới, đeo hoa tai nạm kim cương, dây chuyền vàng quanh cổ, xuyến vàng và nhẫn mặt ngọc trên hai tay.

Một mụ chủ tiệm vàng lọt vào tận đây, còn đồng chí tỉnh ủy đâu rồi?

Mụ ta ngồi xếp hai chân một bên, thong thả gỡ các thứ trang sức trên mình cho vào giỏ mây đan, khẽ cười: “Đồ giả hết đó, đồng chí ơi”. Rồi mụ chui ra sau lái một lát, Chanh nghe tiếng khoát nước rửa. Trở vào khoang là một chị buôn gánh bán bưng lam lũ với búi tóc củ hành và áo bà ba màu gụ đã bạc màu trên vai, túi áo gài kim găm cẩn thận. Chị nói giọng điềm đạm của người đứng tuổi:

- Coi lạ lắm hả? Chiều nay mình đi gặp mấy bà buôn to với vợ công chức lớp trên phải đóng vai nhà giàu... Bây giờ đồng chí ăn cơm đã, lát rồi nghe tình hình thành phố. Lên mạnh lắm, nhất là nữ thanh niên...

Chị xới cơm cho Chanh, dỗ dành:

- Rán thanh toán hết mâm nghen, mình ăn rồi. Mấy ảnh dặn tẩm bổ nhiều cho đồng chí, vượt ngục chưa bao lâu lại lên chỗ núi non. Chả mực chị Xáng ngon nhứt Hội An đó, ăn hết đi, để dành nuôi cá sông à?

- Chị được mấy cháu rồi, chị Sáu? Ảnh đang ở đâu?

- Ối, chuyện đời thì dài lắm, nói sao cho xiết. Ta nói chuyện công tác hay hơn. Tăm đây, nước đây, còn mấy điếu thuốc Mic...

Chị Sáu nói rất tỷ mỉ về các tầng lớp ở thành phố và các thị trấn trong tỉnh, về các đội tự vệ nam nữ đang mọc lên nhan nhản nhưng thiếu người chỉ huy và huấn luyện. Chanh không được phép ghi chép. Đến quãng giữa câu chuyện, chị Sáu đổi sang gọi Chanh bằng chú và xưng chị:

- Anh Quý khen chú nhiều lắm. Nghe nói chú là thợ xe lửa, chị mừng quá, năn nỉ mấy ảnh cho chú về giúp chị làm công vận. Mấy ảnh nhứt định không chịu, nói phải để chú lo mặt quân sự. Đang sửa soạn khởi nghĩa mà! Tây Nhựt nó không cho đờn bà vô xưởng máy lớn, thành thử chị hiểu giới thợ thuyền kém lắm Chanh à. Các đồng chí Đà Nẵng sẵn cán bộ, giàu kinh nghiệm, nắm công nhân giỏi hơn ta. Sắp tới để chị cằn nhằn riết coi thử mấy ảnh có chịu đưa chú qua xây dựng công hội hay không... Chị dặn thêm nghen: anh Bảy dạo này bị yếu phổi trở lại, chú cũng chưa được khỏe, hai anh em đừng thức thâu đêm rủ rỉ rù rì miết vậy, hại sức khỏe và cũng dễ lộ bí mật trạm dét-tê...

Chị Xáng tới đón chị Sáu Lễ đúng hẹn. Mãi đến khi đã rời thuyền đến cắm sào chỗ mới, tắt đèn sắp ngủ. Chanh mới sực nhớ một lần anh Tô Xáng bảo chị vợ anh Bảy Quý là Tỉnh ủy viên Quảng Nam, hai anh chị chỉ được một con nhưng bị chết non trong khi cả hai vợ chồng lần lượt bị bắt. Tội nghiệp, anh chị đều cao tuổi rồi.

Về anh Tô Xáng mới quen mà ai cũng gọi cả tên lẫn họ, Chanh hỏi anh Quý mới biết tông tích. Trong đợt khủng bố lớn năm 1940, bọn mật thám Quảng Nam vồ hụt anh Xáng hai lần, tức điên, dán khắp tỉnh những yết thị in ảnh và hứa thưởng hàm cửu phẩm cho ai chỉ điểm bắt được “tên cộng sản kỳ cựu Tô Xáng, bí danh là Đập hay Bát Đập”. Xáng cái tô hay đập cái bát là đồng nghĩa mà! Anh Xáng phải nằm dưới sạp ghe bầu lánh vào Tua Chàm gần Phan Rang được anh Quý giấu trong nhà cơ sở. Địch đánh hơi và bắt đầu rình, anh lại vọt vào tận Cà Mau làm dân chài. Năm ngoái anh trở về Quảng Nam nhưng phải ở ngoài Cù lao Chàm, sau đảo chính Nhật mới xáp vào Hội An và sống trên đò với giấy tờ giả.

Anh Quý chia tay đi Huế. Anh “Bát Đập” từ các huyện trở về, báo tin Thường vụ tỉnh ủy đã chỉ định Chanh làm huyện ủy viên Tây Quảng, lo việc xây dựng du kích quân và căn cứ địa ở tổng An Sơn. Bộ máy cai trị cấp huyện đang còn nhưng cấp tổng và làng đang rã rời, tê liệt, ta cần dấn tới gấp.

Cùng với em kết nghĩa và đứa em ruột mới tìm được, Chanh, hối hả trở về làng quê Linh Lâm với một nhiệm vụ to tướng và hai bàn tay trắng, vốn liếng mang theo chỉ có những dòng đã học thuộc lòng trong bảy ngày đêm nằm đò trên con sông Cửa Đại rất phẳng lặng trong mùa nước êm.

Người bạn bồn chồn nhìn ra cửa quán, lại nhìn Hai Khánh:

- Có lẽ hắn ta không ra... Cậu xem mấy giờ rồi?

Khánh bật cười, tháo cái đồng hồ đeo tay đặt trước mặt Thạch Sơn:

- Tại chúng mình đến sớm. Trông cậu cứ như anh chàng dại gái ấy, đứng đi trên lửa nằm ngồi trong sương, giục ông mối quầy quầy... Ái chà, sắp bị ám rồi đây!

Một người trẻ tuổi mặc sơ-mi ngắn tay, quần soóc, đeo cái xắc-cốt da hình chữ nhật đứng theo kiểu đang thịnh ở Hà Nội, đi xồng xộc tới bàn của họ ở góc trong cùng.

- Chào Khánh, chào ông bạn chưa quen. Nóng bức thế này mà uống đen nóng cơ à? Tớ làm cà-phê đá thôi. Muốn hỏi Khánh tí việc... nhưng thôi, nói ở đây không tiện.

Khánh ngoảnh về phía quầy, búng hai ngón tay đánh tách, gọi một tiếng gọn: “Đá!”. Bà chủ quán gật đầu. Cô hầu bưng ly cà-phê đá đến nhanh, lui nhanh mặt lạnh như Ăng-lê. Chắc hẳn cô không ưa Khánh vì thấy anh hay cặp kè với viên sĩ quan Nhật. Nhìn quanh thấy quán đang vắng, Khánh nói với anh chàng không mời mà đến:

- Anh bạn đây là chỗ nối khố, cậu cứ tự nhiên. Định rủ mình vào Đại Việt quốc xã đảng hay là đảng nào mới ra lò?

- Không đâu, lần này chuyện làm ăn. Cậu biết ai muốn mua súng không?

- Ca-nông xoa-xăng-keng, hay là moóc-chê?

- Đùa gì thế? Tớ đang có vài cây chó lửa xinh lắm. Cho cậu luôn khẩu ru-lô đây, Chỗ anh em, tớ để rẻ năm trăm, hòa vốn thôi đấy.

Gã đặt cái xắc-côt lên trên bàn, bật nắp, rút ra một tờ báo đưa cho anh bạn của Khánh:

- Anh vờ xem báo đi, che hộ tôi... súng xanh-tê-chiên mới bóc tem nhé.

Gã rút cây súng lục ổ quay ra nửa chừng, lật qua lật lại xem hai mặt, lại đút vào xắc-cốt và gài kín nắp. Khánh trông thấy ánh thèm muốn lóe lên trong đôi mắt anh bạn đang tìm mua súng, khẽ lắc đầu, nói ỡm ờ:

- Lại súng không đạn, chuyên dùng để tống tiền, bắt cóc!

- Cậu đúng là Tào Tháo tái thế! Mang súng lắp sẵn đạn để bọn Nhật nó rạch bụng ra! Súng không đạn còn chối quanh được là mới nhặt đằng kia, đang đi trình hiến binh... Hay là tớ bớt cho cậu dăm chục, lấy cái tình là Quí.

Khánh vẫn lắc đầu:

- Mình rước của nợ ấy làm gì. Tưởng rẻ thì mình mua đi bán lại kiếm mấy chục bạc lãi uống cà-phê chơi. Cậu biết đấy, thứ chó lửa Chiêu Hòa của Nhật, rất sẵn đạn, ô-tô-ma-tíc cực kỳ ngon, chúng nó chỉ chào hàng tới ba trăm, hôm qua có đứa chịu giá hai trăm một súng với năm chục đạn. Thấy chưa?... Này, lên cơn sao mà ngáp ghê thế? Còn hút ở Tiên Cánh nữa không?

Gã kia bị đè bẹp dưới cái giọng lõi đời kẻ cả của Khánh, lại bị cơn nghiện đục khoét trong xương, đành chịu lép vế hoàn toàn. Cây súng với ba chục đạn được ngã giá đúng một trăm đồng, đưa trước năm chục, khi nhận đạn mới trả đủ. Gã vồ lấy năm tờ giấy bạc trên tay Khánh, nhỏm dậy định đi ra. Khánh lại cười:

- Đợi mình tí. Mình mượn xà-cột, đem cái của nợ đi giấu luôn, kẻo rồi hiến binh ập đến khám...

Anh bấm nhẹ vào vai Thạch Sơn ra hiệu cứ ngồi yên, lấy xe đạp phóng đi rất nhanh. Mươi phút sau anh quay lại. Gã bán súng bị cơn nghiện hành hạ đã chuồn gấp, nhắn Khánh gửi cái túi da cho bà chủ quán.

Anh bạn Việt Minh luồn tay bóp mạnh vào đùi Khánh:

- Chịu cậu... chúa thật đấy. Những như mình thì toi với nó bốn trăm chứ bỡn. Mà sao cậu đi vội thế?

- Sợ nó phản thùng, đi báo hiến binh hay là bọn Đại Việt quốc xã bắt quả tang. Ta-kê-đa vẫn chưa đến à?

- Có thể lộ. Quá hẹn bốn mươi phút rồi, nên đợi nữa không?

- Đợi chứ. Muốn được cá to phải chịu khó câu dầm. Bà chủ đây quen với loại khách uống một ly ngồi một buổi, cậu đừng ngại. Mình đóng vai dân chạy áp-phe được đấy chứ?

- Tuyệt diệu! Cậu buôn súng bao giờ mà thạo ghê thế?

- Ha ha, mình phịa tất! Hà Nội đang có cái mốt khoe súng, khoe hội kín, đứa nào cũng ra vẻ ta đây biết vô số bí mật quốc gia, thật ra đứa nào cũng mù tịt cả. Mình lòe những là súng Chiêu Hòa, giá hai trăm, chứ có xem kỹ cây súng Nhật nó ra sao đâu! Cứ lấy tên Thiên Hoàng đặt bừa cho súng, anh cu lác mắt!

- Thế mà khi học với nhau, mình cứ tưởng anh em Nam Kỳ rất là mộc mạc, da rám nắng, luôn luôn xài lớn, nóng mũi là nện luôn. Trông cậu chả có vẻ gì là Nam Kỳ cả, đặc Hà Nội...

- Ấy là vì mình không phải dân Nam Kỳ! Mời cậu ôn lại cuốn địa dư lớp Nhất: Quảng Nam và Bình Định thuộc xứ nào?

Tiếng giày đinh lộp cộp bên ngoài khiến họ im bặt, quay đầu ra. Viên trung úy Nhật bước qua cửa, đảo mắt nhìn quanh, một vòng, nặng nề đi tới bàn của Khánh trong góc. Gã không ngồi xuống ngay mà hất hàm về phía anh bạn ra ý hỏi. Khánh nói luôn bằng tiếng Anh:

- Đây là người mà các anh muốn gặp... Anh dùng cà-phê pha rom như cũ nhé?

- Anh gọi cho tôi một chai cô-nhắc Pháp. Nguyên cả chai.

- Ồ, Ta-kê-đa!

- Này Khánh, đừng dạy phép vệ sinh cho thầy thuốc nhé. Anh biết vì sao tôi uống đấy. Nên nhớ tôi có quyền phân phát rượu mạnh trong quân đội, hàng trăm thùng một lần, nhưng tôi thích cô-nhắc Pháp hơn xa-kê Nhật. Hãy để cho kẻ chiến bại là Pháp phản kích bằng rượu ngon đến khi quân Nhật ngã gục!

Trận bom lửa khủng khiếp dội xuống Tô-ki-ô đêm mồng chín tháng ba đã giết mẹ và hai em nhỏ của Ta-kê-đa. Đã thế, cô người yêu lại đi lấy chồng, một ông chồng già nhưng giàu sụ. Mới hơn một tháng mà viên trung úy trẻ tuổi già sọm đi, mắt hõm và đục lờ, càng uống nhiều càng lầm lì không nói.

Đợi cô hầu bàn đi khỏi, Ta-kê-đa tợp một hơi cạn nửa cốc, đưa tay quệt mấy giọt rượu đọng trên mép, nói luôn:

- Ông đại tá muốn hỏi ông đại diện Việt Minh một câu thôi: các ông định mua súng để đánh ai? Nếu để đánh Pháp giành độc lập thì chúng tôi bán. Nếu để đánh Nhật, như các ông đang làm trên vùng rừng núi kia, thì chúng tôi không bán. Rõ chứ?

Khánh nghĩ thầm: một câu hỏi hóc búa đây. Anh bạn Việt Minh nghĩ trầm ngâm mấy phút trước khi đáp:

- Chắc chắn sắp tới chúng tôi phải đương đầu với Pháp quay lại chiếm Đông Dương. Chúng tôi mong quân đội Nhật sẽ giữ thái độ trung lập, không cản trở hoạt động của Việt Minh.

- Thế tại sao Việt Minh lại đánh chúng tôi? Oa-rui, tai-hen oa-rui-đex¹!

- Anh xem lại tin tức: Tất cả các trận đều xảy ra khi quân Nhật đánh vào các vùng giải phóng. Anh đoán nước Nhật sẽ thua trận, sẽ rút khỏi Đông Dương, Việt Minh là lực lượng mạnh nhất và chính nghĩa nhất. Như thế đáng lẽ các anh cố giúp đỡ Việt Minh nắm chính quyền mới phải, đằng này lại hành binh đi đánh Việt Minh tít trên núi cao. Bộ tư lệnh Nhật đã xử sự sai lầm!

Khánh chăm chỉ dịch đúng từng chữ, tuy cảm thấy bạn nói hơi căng. Ta-kê-đa tự rót đầy cốc thứ hai, uống nhấm nháp, hai gò má bắt đầu ưng ửng.

- Xa, đô ka oa ka-ri-ma-xen²... Có thể ông nói đúng. Toàn bộ cuộc chiến tranh này là một sai lầm khổng lồ. Thái độ đối với Việt Minh cũng sai lầm nốt... Trước mắt, ông đại tá có thể bán vài chục súng mút-cơ-tông và anh-đô-si-noa thu được của Pháp, mỗi súng kèm dăm chục đạn, thanh toán bằng vàng thật chứ không dùng giấy bạc. Có thể chúng tôi sẽ chở bằng thuyền trên sông, các ông phục kích cướp thuyền nhưng để cho lính chạy thoát...

Khánh bật cười:

- Anh vừa trách Việt Minh bắn vào Nhật đấy!

Ta-kê-đa cười hô hố, lại im ngay. Một tên lính Nhật dựng xe đạp cạnh cửa, hối hả bước vào, đứng nghiêm chào, nói gì một tràng dài, Viên trung úy sầm mặt, nói rít răng:

- Ti-ki-sô! Đa-ma-rê!³

Tên lính gượng nói thêm vài câu nữa, chào, quay lui, để chiếc xe đạp lại đấy. Ta-kê-đa cười buồn, nhét chai rượu đã vơi một nửa vào xắc-cốt, đứng dậy:

- Người ta gọi tôi về gấp để lập biên bản cho chôn hai cái xác. Hai sĩ quan nổ súng vào đầu, một chết ngay, một còn hấp hối. Chết kiểu ấy sạch gọn hơn tục ha-ra-ki-ri⁴, đổ ruột ra bẩn lắm, lại phải nhờ người khác chặt hộ cái đầu để chóng chết... Các anh về tính giá cả đi, chiều mai lại gặp nhau.

Một chiếc xe tải rì rì chạy đến. Thấy viên sĩ quan dắt xe đạp tới mép vỉa hè, nó dừng hẳn lại. Hai bên thành xe treo hai tấm băng vải viết chữ Việt và Nhật trong quán nhìn ra có thể đọc một tấm “Đại Đông Á vạn tuế!”. Trên xe có chừng mươi gã mặc quần áo giống lính Nhật, không đội mũ để phơi đầu cạo trọc, hai gã đeo trống cà-rùng trước bụng, còn lại đều cầm loa sắt tây. Một gã hét khàn khàn:

- Ban-dai Đai Níp-pông!⁵
- Bandai! Ban-dai!

Ta-kê-đa khoát ngang một tay, có thể hiểu là vẫy chào hay xua đuổi đều được. Trên xe nổi một hồi trống như quảng cáo vở tuồng mới, xe lại chạy tiếp, các miệng loa chõ vào hai bên phố hát như gào bài ca Đại Đông Á:

- Ta là người sanh trong cõi đất Á-tế-á
Sống ngày ngày dưới ách quân Âu, ta bao xiết thương đau. Mau mau ta ra đi, mau ta ra tỉnh cơn say...
... Nào cùng đứng lên cùng hô: tàn sàn quân trời Âu!

Đợi phố vắng hẳn, hai người mới đến quầy trả tiền, và méo mặt nhìn nhau: chai cô-nhắc mọi hôm đắt nhất cũng chỉ vài ba chục nay được tính cắn cưa năm chục, bà chủ còn kể ân huệ:

- Lùng khắp Hà Nội mới kiếm được một chai Mác-ten cũ đến tám tuổi, định để dành bán chén cho khách quen, tôi nể ông quan Nhật với hai cậu quá phải đưa ra... Đại sự bất câu tiểu phí, các cậu ạ. Tôi kiếm lãi cò con một năm không bằng các cậu trúng áp-phe một giờ... Liệu chắc ăn thì cho chị đây góp vốn với nhá!

Khánh nháy nháy một bên mắt ra vẻ ăn ý. Bà chủ càng tin mình nói mò mà trúng tim đen hai chàng buôn lậu, cầm xấp giấy bạc lại rút đưa trả Khánh mười đồng:

- Chị biếu các cậu lấy may, lấy khước. Cứ dẫn nhan đến đây nhé, chưa sẵn tiền thì uống ghi sổ, về khoản bí mật thì chị cứ là nhất thế giới. Gớm, cậu đẹp giai này học tiếng Nhật bao giờ mà nói như cháo chẩy, giá đi làm cho Nhật chắc lên quan to rồi đấy. Muốn sống ngoài vòng cho dễ ăn chơi chứ gì, tướng này là thượng hạng đào hoa đây!

Khánh bật cười khà khà, kéo tay anh bạn đi ra, vẫy bàn tay kia sau gáy ra hiệu tạm biệt lối dân chơi.

-----------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật: xấu, rất là xấu!
2. Tiếng Nhật: Chà, tôi chẳng hiểu gì
3. Tiếng Nhật: Đồ xúc vật! Câm họng!
4. Tiếng Nhật: mổ bụng (tự sát)
5. Tiếng Nhật: Đại Nhật bản vạn tuế!

Trời đã nhá nhem tối. Đèn phủ chao đen chỉ đủ đánh dấu lòng đường. Họ đi sát bên nhau trêu vỉa hè vắng về phía đường Cô-lông gần ga Hàng Cỏ, Khánh dắt xe chứ không đạp vì muốn nghe bạn nói dứt khoát việc mua súng. Thế nhưng  anh này chỉ hứa “xin chỉ thị của thượng cấp”, lo lắng vì phải trả bằng vàng.

Khánh đột ngột dặn Thạch Sơn:

- Cậu cứ đi tiếp tới ga Hàng Cỏ, đợi mình trước thềm. Mình rẽ vào nhà quen lấy cây súng ru-lô ban nãy giao luôn cho cậu, đạn kiếm sau.

Anh phóng xe theo đường Cô-lông về căn gác ở trọ. Cây súng được giấu ngay trên trần buồng anh, nhưng Khánh rất ít khi đưa bạn hoặc nhân tình về nhà. Tự do trên hết, anh không muốn ai chen vào đời tư của mình.

Khánh gói súng cẩn thận trong ba bốn tờ báo Đông Phát - tờ Đông Pháp mới đổi tên chớp nhoáng sau đảo chính - đạp xe ra ga trao cho bạn, hẹn chiều mai lại đến quán cà-phê quen.

Trở về nhà, Khánh sửng sốt khi thấy đèn sáng trong buồng mình. Anh nhớ rõ đã tắt đèn, khóa cửa kia mà. Hay là mật thám phá cửa vào soát nhà? Anh lách xe sang bên kia đường, nép vào bóng tối sau trụ đèn, lắng tai dò động tĩnh. Không có tiếng động nào đáng ngờ. Chị thợ khâu đang thuê buồng gần cửa ra vào vẫn cặm cụi may bên cửa sổ, miệng hát ru con và kéo sợi thừng đưa nôi bằng hai ngón chân. Có tiếng cười trong phòng khách của chủ nhà. Có vẻ yên ổn cả.

Anh mở cửa chính, dắt xe thẳng vào sâu sau, khóa cẩn thận trước khi quay trở ra và bước vào phòng khách. Năm sáu bộ mặt tươi nở đón anh cùng với mùi mực khô nướng xốc thơm vào mũi.

- Chú rể về kia!

- Vợ đẹp như tiên non bồng mà kín tiếng thế!

- Khao nhé, anh Khánh! Chưa khao thì cấm lên gác!

Trên mặt bàn lát đá hoa bày một bó mực khô khá to, một đĩa mực nướng xé vụn. Cô em út trong nhà đang nướng mực trên bếp điện, cả nhà đang nhai mực tóp tép. Chị con gái đầu lòng ẵm đứa con thứ ba, xua tay và nói thay cho cả nhà:

- Mãi đến nay mới biết vợ anh Khánh là cô Nết...

- Cô Xi-mo-nét, tên đầm đấy!

- Ờ, ờ, thời buổi bom đạn này mà lặn lội từ Sè-goòng ra thăm chồng, còn mang theo vô khối là của ngon vật lạ, mới biếu nhà một bó mực Bắc Hải đây này...

Cô Ba đang học đệ tứ liền bẻ chị ngay:

- Không phải Sài Gòn mà Tu-ran, ở phía Nam đất Thần Kinh. Không phải mực Bắc Hải bên Tầu mà mực Quảng Nam, chị cứ lẩm cẩm!

Khánh gượng cười tươi, đối đáp qua quýt và tránh đôi mắt hằn học của cô Hai muộn chồng, xin phép rút lui êm lên gác. Mỹ Duyên quả là chúa liều, đuổi theo anh đến tận Hà Nội. Anh chưa trao địa chỉ này cho Duyên bao giờ, sao cô ấy tìm ra nhỉ...

Mỹ Duyên mặc quần áo ngủ trong veo, đang ngồi đọc sách trên chiếc ghế xích đu đặt cạnh đèn bàn, trên mặt vẫn giữ nguyên son phấn. Cô đặt cuốn sách, thong thả gập một tờ đánh dấu chỗ đang đọc, ngước nhìn Khánh bằng cặp mắt xoi mói:

- Anh bị một keo đứng tim hả? Phân trần với chủ nhà có khó lắm không? Xin lỗi nghen, em phải xưng là vợ anh mới lọt vào hang ổ của luật gia được.

Khánh nuốt khan nước bọt vài lần mới hỏi khản giọng:

- Em ra... có việc gì gấp thế?

- Cứ yên chí lớn, ông phủ cùng bà Cả bà Hai đều thường như thường. Chỉ riêng bà Ba hơi rắc rối, trẻ người non dạ quá mà... Nhà em ở bãi biển Thanh Bình bị bom sập rồi, anh biết không? Lão phủ ra coi, kêu không đủ tiền sửa, kéo em vô ở phủ Thăng Bình, giao em làm quản gia kiêm đầu bếp, mỗi ngày lãnh mươi đồng tiền chợ với hai bài học sáng và tối về sự tu thân và tiết kiệm. Em đá tung hê, bỏ đi chẳng cần ô-voa... Sau đó, em ở đây tự lo cơm ăn áo mặc, chịu nửa tiền nhà, anh chứa được bao lâu?

- Duyên!

- Duyên nợ cái gì... Tính em xưa nay ưa sòng phẳng, cả tiền lẫn tình. Hễ anh thấy phiền, em sẽ thuê nhà riêng, trở lại nghề ca-va, dù sao cũng ít bị kiểm soát hơn nghề gái bao. Nghe nói nhà cửa Hà Nội dễ thuê lắm, người ta sợ bom bỏ về nhà quê lu bù. Tụi Nhật nhảy tồi mà lại ưa học đòi chơi kiểu Tây, trả khác lắm. Em thử vài lần mặc ki-mô-nô đóng vai trà nữ, được khen nức nở, ấy là mới lõm bõm mấy chục câu tiếng Nhật thôi đấy. A-na-ta oa nip-pông ngô ô ka-na-si-max ka?¹

Khánh ngồi lặng trước mặt cô gái thua anh ba tuổi mà tính quái đến dễ sợ. Tiếng nói lanh lảnh lùi ra xa lắm, nhưng vẫn xóc vào tai anh đến đau cả màng nhĩ:

- Nằm trên tàu em đọc mãi cuốn này, kịch Lôi Vũ của Tào Ngu. Bà vợ kế là Phồn Y yêu con trai riêng của chồng, hóa điên. Bà ta khờ một cây. Em thì chẳng điên khùng gì hết, em cứ sống cuộc đời của em cho lút ga thả xăng, bao giờ quá ngán thì a-lê, nhờ bánh xe lửa hay tàu điện đưa vào hư vô...

Chẳng hiểu bằng cách nào, Khánh đã lao tới ôm ghì Duyên trong tay. Họ không nghe tiếng còi báo động réo to dần phía Nhà hát lớn, tiếng còi hơi nước the thé của xe lửa rít dồn dập phía ga. Mãi đến khi những quả bom đầu tiên nổ ầm ầm phía Gia Lâm, Mỹ Duyên mới lười biếng vươn cánh tay trần ra tắt ngọn đèn bàn bên đầu giường.

Mãi về sau, Khánh mới biết là Mỹ Duyên nói quá lên cho câu chuyện thêm lâm ly.

Một đoàn tàu biển của Nhật đâu từ Tân-gia-ba - đổi tên là Chiêu Nam - ngược lên hướng Bắc, đã ghé vào đậu nép trốn máy bay Mỹ ban ngày dưới chân bán đảo Sơn Trà, phía Đông thành Đà Nẵng. Có lẽ vì địa thế khó đánh, bọn Mỹ đợi đến tám giờ tối, đoàn tàu mở máy ra khơi mới cho mấy chục máy bay thả đèn dù sáng trưng mặt biển, giội bom xuống túi bụi. Vài chiếc tàu đằng đuôi cuống cuồng quay lại cửa sông Hàn, bị đuổi đánh tiếp. Một quả bom rơi lạc xuống gần căn nhà hai tầng Mỹ Duyên thuê, làm xô mái ngói và nứt trần. Chủ nhà thấy của nổi không bằng của chìm, không chịu bỏ tiền ra sửa. Ông phủ Đỉnh rối ruột vì Việt Minh đang dậy và bị dân kiện tứ tung, đưa xe ra đón Mỹ Duyên về ở trong phủ. Không đèn điện, không nước máy, đêm nóng phải quạt tay phành phạch, Duyên chịu được một tuần đã ngấy đến cổ, bắt chồng chạy tiền cho vào Sài Gòn thăm nhà, để vọt ra Hà Nội ở với Khánh ít lâu.

Sáng hôm sam, các gia đình thuê chung nhà với Khánh đều biết cô Nết là vợ  anh Khánh, hằng ngày đi chợ và nấu nướng cho chồng tẩm bổ, người đâu trong Nam xa lắc mà khéo ăn ở được lòng mọi người.

----------------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật: Anh có nói tiếng Nhật không?

Vào khoảng giữa miền Trung, ba tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và Kon Tum gặp nhau ở một vùng rừng núi mênh mông và hiểm trở vào bậc nhất trong nước ta, với đỉnh Ngọc Linh vút lên cao hơn ba ngàn mét. Vùng núi ấy đẻ ra vô vàn khe suối chảy đi các hướng. Một trong những dải nước tí xíu chưa được đặt tên kia sẽ lớn lên thành con sông dài, đẹp, giàu sức sống nhất của Quảng Nam. Đó là dòng Thu Bồn.
Từ bé, sông Thu Bồn đã khôn và bướng.

Nó nhất định đi ngoằn ngoèo theo hướng Nam lên Bắc, không chịu đổ tuôn ngay xuống biển Đông đang dang rộng tay sẵn sàng đón. Nó không muốn giành, gấp lấy một cửa nào đó và tự xóa tên luôn trên bản đồ. Bao nhiêu lần vùng đất đồi trung du mở những thung lũng mời ra biển, nó cứ vừa đi vừa lắc đầu, không bước xuống thấp hơn. Nguồn Thu Bồn đón nhận nhiều sông suối khác dọc đường, lớn lên thành con thủy lộ vạm vỡ mà không đổi hướng cũ, dường như muốn thi sức chảy kéo dài với hai dòng bạn đồng hành song song hai bên.

Trên thế đất hình mái nhà của Quảng Nam, con sông Giằng trẻ và dữ vừa tiến lên Bắc vừa nhảy điệu múa đâm trâu của mình gần sát trên đỉnh nóc, trong khi dải nước mặn Trường Giang lười biếng duỗi mình dọc bờ biển như cái máng dài hứng nước chỗ rìa mái, Thu Bồn ta một mình uốn lượn nhởn nhơ ở quãng giữa, không vội. Nó bồi đắp những mảnh đất nà màu mỡ hình bánh quai vạc ven bờ để làm chuỗi hạt cườm trang điểm, xoi đường qua Hòn Kẽm Đá Dừng hùng tráng đến lạnh xương sống người chèo thuyền qua, lúc vui thì mở vực và nấn ná lâu, lát sau chán lại hóa thác vọt đi ầm ào. Nghe lời rủ rê của suối khe, nó rẽ đến thăm tất cả những nơi có thể luồn lách vào được. Nó dạo chơi rông như đứa trẻ 15 dại trốn học nhưng không tìm ra bạn, ngại về lớp và về nhà, nghêu ngao cho hết buổi.

Áng chừng bước vào quãng đất trũng từ Phú Gia tới Trung Phước, nó mới nghĩ rằng sau khi đã thu vào bấy nhiêu nước thì phải trả lại ít nhiều cho đất và người chứ. Những chiếc xe nước đầu tiên rì rào quay trên sông, càng về xuôi càng phình to và xếp lớp dày đặc, ngày đêm múc nước sông rót vào đồng ruộng. Thu Bồn đã lớn và chín chắn hơn, đi đứng xem chừng chỉnh tề hơn, biết chăm lo cho họ hàng bạn bè hơn, bắt đầu gọi người đến bên mình để mở bến, lập chợ, xây làng to.

Thế nhưng, đến khi đổ tới đồng bằng Đại Lộc nó mới quyết định hẳn đời mình. Nó rẽ ngoặt sang tay phải, đi tìm biển. Nó hồ hởi nhập vào các nhánh sông trên núi - lúc này đã bằng lòng xoay chiều để họp chung thành dòng Vu Gia - cùng nhau tỏa rộng trên vùng đất phẳng Bắc Quảng Nam, cùng kéo xuống gặp ông bạn nước mặn Trường Giang không được phép leo ngược lên núi. Cuộc thi chảy dai sức của ba con sông Quảng Nam chấm dứt ở nơi hòa hợp Cửa Đại, tạo nên thị xã Hội An xưa kia lừng lẫy chỉ kém đế đô, nhưng vẫn để dành một nhánh lớn đi tiếp lên hướng Bắc, mở thêm một cửa khác ở Đà Nẵng, cửa sông Hàn.

Kiểu đi ôm bọc mé trên đổng bằng của Thu Bồn, trong khi tưới nhiều cho nửa tỉnh phía Bắc, tạo đường thủy từ Đà Nẵng và Hội An ngược rất xa lên vùng núi, đã bỏ lại nửa tỉnh phía Nam thiếu sông ngòi. Ở đấy đi về phía Tây chỉ có những khúc đường tình và huyện tách ra từ quốc lộ Một.

Con đường tỉnh số 56 chạy xuyên qua huyện Tây Quảng, ngoi mãi lên cao. Nó gặp sông Linh, một nhánh nhỏ nối vào thượng nguồn Thu Bồn. Ở chỗ gặp nhau ấy mọc lên làng Linh Lâm. Nhích thêm một đoạn ngắn nữa, đường 56 kiệt sức đừng lại, không leo nổi tới quốc lộ 14 đang từ thị xã Kon Tum chật vật rướn mãi về Đà Nẵng mà chưa giáp mối.

Linh Lâm nằm trên một khoảng đất lòng chảo lọt giữa núi. Đó là làng người Kinh cuối cùng trên đường 56, cũng là làng người Kinh cuối cùng khi ngược dòng sông Linh bằng thuyền. Dù bị các quan trị nhậm huyện Tây Quảng gọi khinh bỉ là cái làng “nằm dưới đít mọi”, Linh Lâm vẫn cứ đóng vai một cửa khẩu giao lưu giữa Kinh và Thượng, nối liền vùng rừng núi trùng điệp với đồng bằng Nam Quảng Nam bằng đường bộ, với các hải cảng Bắc Quảng Nam bằng đường nước.

Những điểm đầu mối như thế thường phình to. Khách lạ đi lên núi, qua những xóm làng ngày càng heo hút, qua những truông đèo khỉ ho cò gáy và có khi điểm thêm tiếng voi rống cọp gầm, những tưởng càng ngược xa càng đi vào nơi ma thiêng nước độc, sẽ sửng sốt và vui thích khi từ trên thuyền hoặc xe ô-tô bước xuống vạn¹  Linh Lâm, chợ Linh Lâm. Thuyền bè cắm sào đậu san sát trên sông Linh, nhà ngói, nhà tranh chen chỗ đứng trên bờ cao, người tấp nập trong chợ phiên đang mua bán các thứ hàng nội ngoại từ Sài Gòn hay Hà Nội chở về, cánh lái buôn hốt bạc đang cười sằng sặc trong tiệm ăn Tàu bên chợ. Và tất nhiêu ở nơi đầu mối này phải có đám lính đồn bắng nhắng đi kiếm chuyện để kiếm ăn, có quan Tây ở đồn binh hay đồn kiểm lâm chống ba toong dạo qua khệnh khạng, có các ông chánh tổng, phó tổng, đề lại cưỡi ngựa hay nằm cáng buông rèm kín về xem xét dân tình, vét bổng ngoại.

Linh Lâm sống nhờ ruộng rẫy, làm giàu nhờ nguồn lợi Thượng du. Vùng Thượng mênh mông trút của xuống đây. Thượng thấp có trầu, chè, thuốc lá. Thượng cao có quế, rất nhiều quế, thứ vàng mười hiện hình dưới dạng vỏ cây khô. Biết bao nhiêu người chịu bỏ quê hương tìm lên ở đất này chỉ vì mùi thơm nóng của quế. Trúng vài mùa quế là đủ xây nhà gạch, mua chức ông trùm ông xã. Lỗ vài mùa quế thì bạch đinh lại hoàn bạch đinh, mất gì mà sợ. Những người dân cày cực nhục nhất của huyện Tây Quảng gánh gồng bồng bế kéo nhau lên đây kiếm sống, vỡ ruộng phát rẫy cho có một thứ gì đấy giúp vợ con thoát đói, sau đó bắt đầu “đi rừng, đi mọi”.

Đi rừng dễ nhất. Bước ra khỏi làng một quãng là gặp rừng, chỉ cần hỏi các cụ già xem rừng nào của quan Tây đồn điền, rừng nào thuộc ấp quan phủ để tránh cho xa. Lấy gỗ, mây, tre vất vả hơn mà về xuôi bán được giá, củi, nứa dễ kiếm nhưng rẻ tiền. Ai sẵn nghề thì đốt than luôn chở đủ một chuyến bè thả xuôi sông Linh vào nguồn Thu Bồn, xuống phố Hội bán xong sẽ trở về bằng xe khách.

Góp nhặt được ít vốn và học lỏm được ít mánh lới của thương lái rồi, người trai tráng bắt đầu “đi mọi”. Đầu tiên họ đi các làng thượng ở cách một buổi hay một ngày đường, cõng theo muối, vải, rựa đổi các thứ thuốc nguyên lá, trầu, chè tươi. Dần dà, sau nhiều lần thử sức, họ mới đi “mọi cao”. Đó là các làng Thượng ở cách xa bốn năm ngày đường, có tiếng nói khác, phong tục lạ, có rừng quế mênh mông và những con heo nanh dài một gang, hằng năm có mùa kéo nhan đi đâm chém làng khác. Từng đoàn người Kinh mang hàng hóa lên đổi lấy quế nguyên cây, ở lại bóc vỏ làm quế khô luôn, cõng về làng những bó quế lớn chồng lên nhau vượt xa đầu người.

Ấy thế nhưng chính những người trồng quế trên núi và cõng quế về xuôi lại cứ nghèo mãi, cứ kiệt sức dần đi. Dân Thượng bị lừa phỉnh và ép giá, đổi quế quý lấy những thứ hàng tồi tệ được gọi chung là “hàng đổi mọi”, người Kinh không ai dùng. Trai làng Linh Lâm đi mỗi chuyến quế cực nhọc hàng tháng trên núi, đem quế về cân cho các nhà buôn, quả có nắm trong tay một mớ tiền mà con nhà ruộng rẫy không thể kiếm nổi. Các chủ nợ đã chực sẵn: nợ mua hàng đổi, nợ đong gạo để lại cho vợ con ăn, nợ mua thuốc chữa bệnh sốt rét, nợ ông thầy cúng xả ngải² và với những anh chàng liều mạng thì còn hàng đống nợ nơi hàng quà, quán rượu, sòng bạc, tiệm hút nữa, cân quế xong phải trốn biệt. Rốt cuộc, miếng ăn hằng ngày của cả nhà cũng chỉ trông vào vài thửa ruộng núi và mảnh đất gò trồng sắn, khoai.

----------------------------------------------------------
1. Bến sông có xóm làng.
2. Do mê tín, người đi rừng núi mắc bệnh sốt vàng da kéo dài thường cho là mình bị dân Thượng bỏ ngải (như bùa, ếm) phải thuê thầy cúug xả ngải (giải bùa, ếm)

Tất cả tiền và quyền ở Linh Lâm nằm trong tay bốn gia đình. Địa vị và vốn liếng của họ khác nhau, đôi lúc họ cạnh tranh xô xát nhau, nhưng động đến những việc sinh tử thì họ bó kết với nhau rất chắc.

Đồ sộ nhất là đồn điền của gia đình Lê-ông La-phác-sơ. Hắn vốn là tên đội lê dương giải ngũ, được cử làm trưởng đồn kiểm lâm ở nơi đầu nguồn này, chuyên chặn đánh thuế các thuyền bè xuôi sông Linh và xe hàng lên xuống đường 56. Thấy đồi núi Linh Lâm trồng cà-phê và nhiều loại cây công nghiệp lên tốt hắn cậy cục xin trưng khẩn một vùng rất lớn từ sông Linh đổ lên phía Tây. Sở đạc điền cử người về vẽ bản đồ, quan huyện lên tận nơi gọi hương lý ra đình cho xem tờ giấy tô màu xanh đỏ ghi đặc chữ Tây, thế là giang sơn riêng của “ông Tây La-phạt” thành hình vào khoảng năm 1933-34. Đồn kiểm lâm giao lại người khác, vẫn đóng ở chỗ ngã tư đường ô-tô gặp sông trấn giữ một góc đồn điền La-phạt. Vài năm sau, nhân có mấy vụ “động mọi” do người thượng nổi dậy chống đi phu đắp đường trên núi, hắn lại chạy chọt kéo được bốn chục lính khố đỏ và một viên quản lên đây lập đồn binh, lo canh gác mặt Tây của đồn điền.

Hắn kinh hoàng sau vụ thằng Pi-e con hắn bị thằng bé Năm Chò trong làng giết hụt, từ ấy đi đâu cũng kéo cả nhóm có súng. Dân Linh Lâm thường gặp một bộ ba cưỡi ngựa kéo qua làng: La-phạt cao lênh nghênh và gầy đét đeo súng săn, thằng con trai vạm vỡ hơn đeo cây súng Đức bắn voi, lão Huần quản lý cũng giắt lưng con dao găm và cầm ngang yên một cây rựa bén, cả ba đều gườm gườm như vào đất thù địch. La-phạt cố ý chừa một bộ râu xồm rậm rì như cố đạo để lấy oai, chịu khó học tiếng Việt để ra lệnh và nghe thưa bẩm mà không phải dựa vào lão Huần. Hắn không hề chờ đợi một ai thương yêu hay thật bụng với hắn trong vùng này, trong cả nước này. Một phút người ta ngừng khiếp sợ là cha con hắn mất đầu ngay.

Sau khi Nhật vào Đông Dương, ông chúa đất Linh Lâm mau chóng xuống dốc. Hắn ngừng trồng cây, mỗi năm chỉ thuê phát dọn sơ sài khu vườn cũ, những dãy nhà dành cho “cu ly” thường rỗng. Hắn nghiện thuốc phiện ngày càng nặng, mỗi bữa kéo tới năm chục điếu mới dậy được, bỏ luôn cái thú săn bắn mà chỉ cho thuê cây súng săn hai nòng lấy một nửa con thịt rừng kiếm được. Đồn binh bỏ trống, nhân viên kiểm lâm chỉ còn hai người Việt không có súng, lão Huần làm quản lý đồn điền ăn cắp nhiều hơn trước. Vài năm trước khi Nhật đảo chính, Lê-ông rất ít về Linh Lâm, cứ nằm lỳ ở Đà Nẵng, chỉ phái thằng Pi-e lâu lâu lên xem đồn điền và thu hoa lợi, nạt nộ lão Huần khi thấy gian lận quá quắt. Nghe đâu hắn dạm bán đồn điền rất rẻ mà không ai mua: tất cả các thứ hàng xuất khẩu đều dồn ứ lại, ở Linh Lâm quế chất đống như củi, nói chi đến cà-phê!

So với vùng đất trưng khẩn hơn năm trăm mẫu tây của Lê-ông La-phạt - nếu tính cả những đồi núi xung quanh không khoanh vào bản đồ nhưng hắn cứ nhận bừa là của hắn thì có thể tới ngót một ngàn mẫu - cơ ngơi nhà ông chủ Ung Viết Đỉnh xem chừng khiêm tốn hơn nhiều, sổ bộ chỉ ghi phần ông có xấp xỉ sáu chục mẫu ta ruộng và ba chục mẫu ta vườn chè, ở đây tính xấp xỉ một mẫu ta bằng nửa mẫu tây. Tất cả đều nằm ở mạn phía Đông con sông Linh, gần như đối xứng với khu đồn điền qua dòng sông nhỏ chảy theo hướng Nam - Bắc.

Lý hương quen gọi khu này là ấp quan phủ, nhưng dân làng cứ nhất định gọi là ruộng ông Hường. Các cụ già kể rằng xưa kia khu đất ấy lắm voi cọp, không ai dám đến vỡ ruộng, chỉ ở xúm chùm chung quanh vạn và xóm chợ. Khi ông Hường Hiệu về huyện Quế Sơn lập Tân tỉnh chống Pháp¹, tính kế đánh lâu dài, bèn cho một đoàn nghĩa binh ngược sông Thu Bồn tìm chỗ đất tốt trồng trọt nuôi quân. Vị tướng cầm đầu nghĩa binh chống thuyền ngược lên đến đây, nhìn lên bờ thấy một bầy voi rừng đang lần lượt quỳ xuống như xin quy phục. Lên một quãng nữa lại gặp một bày cọp xếp hàng bên sông, gục đầu như xin tha tội, rồi len lét bỏ đi. Ông cho là điềm lành, bèn dừng quân nơi thung lũng này, lập trại khai hoang. Voi cọp dạt hẳn sang bên bờ Tây sông Linh. Mới một mùa đầu trại đã gửi được hàng chục thuyền lúa bắp xuống Tân tỉnh theo nguồn Thu Bồn. Ông Hường nghe trình chuyện lạ, bèn đặt tên chữ cho làng này là Linh Lâm thôn, ấy là để tạ lại rừng núi đã quý trọng người nghĩa sĩ, mà cũng dựa vào tên hai làng Thượng ở gần đấy là Bà-linh và Bà-lam.

Sau ba năm gần như làm chủ tỉnh Quảng Nam, nghĩa hội ông Hường Hiệu bị đánh tan. Quân Tây và Nam Triều bận đối phó lắm nơi, không kéo tới Linh Lâm. Số nghĩa binh ở đây nhập vào dân làng, nhiều người về quê đón vợ con lên ở hẳn. Bẵng đi khá lâu, bỗng quan huyện cho đề lại và lính lệ kéo lên truy tội cũ. Chúng bắt đánh nhiều người, ăn hối lộ đầy túi, sau đó khoanh hết vùng ruộng ông Hường làm trại ấp tư của một cụ Thượng ở triều đình Huế.

Có người còn nhớ việc này xảy ra vào năm Khải Định nguyên niên.

Chưa ai trông thấy cụ Thượng đầy cai quyền ấy đến nhận trại ấp nào cả. Chỉ thấy những viên quan trẻ tự xưng là ông Huyện, ông Hậu, ông Thừa, con cháu họ hàng của cụ Thượng đến Linh Lâm để tạo lập dinh cơ cho cụ. Họ đặt mua gỗ gạch ngói, rước thợ từ Hội An lên, xây cho cụ một dinh cơ không lớn lắm nhưng đầy đủ vẻ bệ vệ của nhà quan. Dinh cụ Thượng ở nơi thượng nguồn này vẫn có tấm bình phong đắp nổi hình cọp đằng trước, một vọng lâu cho lính gác trên cổng, bốn bức tường cao vây quanh gắn đầy mảnh chai, và những nhà bên trong xếp hình chữ môn tề chỉnh. Tòa chính đường xây mái cong và đắp lưỡng long tranh châu, phải cái bên trong chẳng có gì đáng giá cho mấy, dường như tới đấy thì cụ Thượng hết tiền.

Dinh xây xong, người đến ở lại là một người con gái gầy như con cá khô, bụng chửa vượt mặt, suốt ngày ru rú trong buồng. Chỉ có ông chồng trẻ măng chịu khó đi thăm xóm làng cho người ta trông thấy, được gọi là ông Hậu vì đang học trường Hậu bổ ở Huế. Chẳng bao lâu dân làng đã dò ra tung tích của cặp nọ: cô Tôn Nữ Tuyết Trinh, con đầu lòng cụ Thượng chửa hoang với một anh lính lệ, đã được ông Hậu Đỉnh cưới làm vợ với ấp Linh Lâm làm của hồi môn. Có lẽ vì cố phá thai nhiều lần nên bà Tuyết Trinh đẻ ra cô Tôn Nữ Ung Huyền Tâm quanh năm ốm đau quặt quẹo, nói một câu lại điểm một tiếng thở dài.

Tuy vậy, ruộng ông Hường ăn nước đập vẫn tốt đều, vườn chè hằng năm vẫn đưa về xuôi hàng trăm sọt chè khô, dân tá điền ở dồn trong xóm ấp vẫn nộp tô và phục dịch cho dinh quan huyện rồi dinh quan phủ. Cụ Thượng về hưu vẫn chăm lo đường hoạn lộ cho con rể, dù ông này đã lén lấy vợ hai và vợ ba. So với đồn điền La-phạt bên kia sông, giang sơn ông phủ Đỉnh rất ít lên voi xuống chó.

Tiếp tới nhóm thứ ba, dường như nắm tiền nhiều hơn quyền, thật ra hai mặt đều vững ngang nhau. Ấy là nhóm các chú, những nhà buôn người Tàu trong đó đứng đầu là ông Xâm Tô, trong sổ đinh ghi là Thái Tam Đa. Ông này đã ngoài sáu mươi, ngày đêm nằm bên bàn đèn thuốc phiện, mỗi tháng chỉ vài lần ra khỏi nhà để đi lễ chùa. Ở nơi hốc núi này, chỉ với một cái bàn tính gỗ lên nước bóng và một cuốn sổ con, ông nắm được và điều khiển được giá quế từ các làng Thượng trên cao tít cho đến các cảng biển Đà Nẵng, Hội An. Ông có họ hàng ở tận Hải Phòng, Sài Gòn, Hương Cảng, Tân-gia-ba. Trừ những món lãi lặt vặt, không ai dám qua mặt ông Xâm Tô khi thương lượng những mối buôn lớn nếu không muốn ông chơi lại một đòn quỷ quái cho sạt nghiệp. Các lái buôn người Tàu thần phục ông đã đành, lái người Việt rủa ông nhưng đều chịu thua ông. Ngay chủ đồn điền La-phạt hay quan phủ Đỉnh cần mua bán gì cũng đến tận nhà nhờ ông làm môi giới mới khỏi bị hớ hênh.

Hạng thứ tư trong làng là gia đình ông Cửu Áng hay Xã Áng. Đó là một người mập lùn trạc ngoại tứ tuần, hai gò má chảy xệ, chừa râu mép quặp, có thể gọi là người vui tính nhất làng. Với bất cứ ai ông ta cũng có câu chà pha đùa bỡn và tự mình cười hi hi trước. Đầu làng cuối xóm chỗ nào ông cũng đi tới, can một đám chồng đánh vợ, dắt ông lão say về nhà, xua con trâu thả rông ăn lúa. Mỗi tháng ông chỉ ăn cơm nhà chừng mươi hôm, luôn luôn có nhà nào đó mời ông đến “uống nước” theo lối nói nhũn nhặn ở đây. Nếu không phải quan hôn tang tế thì cũng là cuộc nhậu mừng “đi mọi” về bình yên hay xẻ thịt con heo rừng mới mắc bẫy kẹp. Ông càng uống càng pha trò đậm đà cho vui bữa tiệc, ra về còn nhớ chắp tay vái trước bàn thờ nhà chủ. Người ta mời ông lý trưởng và mời được luôn ông khách dễ dãi và tươi tỉnh. Ông chỉ cầm roi mây hay tay thước khi có quan trên về làng thúc thuế, bắt sưu, miệng hò hét mà con mắt nheo nheo bảo rằng mình chỉ đóng tuồng vậy thôi.

Ông nội Cửu Áng bị nghĩa binh cụ Hường Hiệu đâm chết khi đang làm chánh tổng, theo Nguyễn Thân chống quân Cần vương. Cha Cửu Áng thua bạc, tiêu lạm của công, bị dân kiện đi tù và mất triện đồng lý trưởng. Ông Cửu suy ngẫm sự đời, thấy ở nơi sơn cùng thủy tận này không thể thi thố quyền uy như dưới xuôi, phải biết nhu nhiều hơn cương, giáo nhiều hơn trị. Ông biết đóng đủ các vai: ông chúa làng bản xứ khi gặp chủ đồn điền La-phạt, viên lý trưởng khúm núm khi sang ấp quan phủ, một tay thương lái lõi đời khi thăm ông Xâm Tô bên bàn đèn, và ông xã vô cùng bình dâu hồ hởi khi dạo quanh làng.
----------------------------------------------------------
1. Ông Nguyễn Duy Hiệu cùng các ông Phan Bá Phiến, Nguyễn Thành đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Cần vương tại Quảng Nam năm 1885, lập nghĩa hội, xây dựng nghĩa binh, đặt Tân tỉnh ở tổng Trung Lộc huyện Quế Sơn, chiến đấu rất oanh liệt, đến 1888 mới tan rã.

Một việc bất ngờ đối với các cụ trong làng xảy ra sau đảo chính Nhật: đích thân ông Cửu Áng đứng lên mời anh Ba Mít nổi tiếng ngang bướng làm xã thủ lãnh thanh niên, một chức mới đặt ra khi vua Bảo Đại tuyên bố “dân vi quý”. Tiếp tới hôm làng họp bàn việc tế Xuân, ông Cửu lại lễ phép thưa làng rằng ông hương kiểm nghiện nặng khó lo bề trị an, xin mời ông Chanh, chính danh là ông Tư Chua, ra gánh vác việc làng giúp cho bà con ta an cư lạc nghiệp. Cả hội đồng ngũ hương cùng các cụ lão làng trố mắt nhìn ông Cửu. Ai cũng biết Tư Chua thợ rèn là kẻ chửi bới hương lý quanh năm, lại có con đầu là Cả Chanh, chánh trị phạm bị tù rất lâu không biết sống hay chết. Không ai dám mở miệng cãi ông Cửu. Người ta sợ ông thì ít mà sợ mắc vạ miệng với cha con Tư Chua là phần nhiều.

Làng Linh Lâm hôm nay vào đám tế Xuân.

Cứ như những năm phồn thịnh xưa kia thì các cụ bày vẽ ra tới ba đám. Tế đình là tế ông thành hoàng tược sắc phong làm thần. Tế miếu là quải cụ tiền hiền có công quy dân lập ấp. Còn một lần nữa tế âm hồn cô hồn ở miếu âm cô ở ngay gần đấy nhằm tránh mọi sự quấy nhiễu. Riêng số người Tàu còn lập riêng một cái chùa con con của họ, gọi là chùa Tiều, cúng vái vào mùa Xuân cũng chẳng ít.

Năm nay gặp thời hoạn lạc, dân làng cùng cánh thanh niên ồn ào đòi cải lương hương tục, các cụ đành chịu làm chung ba cuộc lễ vào một ngày. Các bài văn tế được chép lại bằng chữ quốc ngữ, ông chủ xướng bỏ bớt đi nhiều đoạn hưng, bái, bình thân, phục vị các cụ chánh tế bồi tế đỡ mỏi gối đều bằng lòng. Tế đình xong sang ngay miếu tiền hiền, sau đó đồng dân hội ẩm tận xế chiều, khi cúng âm cô thì số đông đã nói líu lưỡi và đi xiêu vẹo, rượu lậu xứ núi Linh Lâm vốn quật voi cũng ngã.

Ông thợ rèn Tư Chua đến chiều đã ngà ngà nhưng vẫn tề chỉnh.

Nhậm chức hương kiểm, cai quản mấy chục tuần đinh, ông sửng sốt mất một buổi rồi thấy đắc ý. Bọn người chiếu trên đã chịu nể mặt ông. Lão Cửu Áng chuyên cười cợt kia phải đến nói khó trước với ông để ông khỏi từ chối. Ngày xưa chạy tiền mua chức nhiêu quèn cũng bay đi vài ba sào ruộng, nay ông nhảy vào hội đồng ngũ hương có thực quyền trong tay mà chẳng khao làng xu nào, Cửu Áng còn túm tay ông ông kéo lên chiếu nhì trong cuộc hương ẩm.

Ông mặc áo dài đen, đội cái khăn đóng mượn trong xóm chợ, thắt ngang lưng dải khăn điều, mặc quần trắng cháo lòng - lệ thường mượn áo chứ không ai mượn quần - đi đôi guốc mộc hằng ngày chỉ dùng để rửa chân trước khi ngủ. Ông định cầm lưỡi mác cho oai, sau thấy không hợp với ngày tế lễ lại gửi vào nhà quen cạnh đình, đổi cầm sợi roi cày mà ông chặt cụt bớt đi cho giống con roi ngựa.

Miếu âm cô lập ngay ở góc vườn đình, đỡ phải đi xa. Dân làng đánh chén no say đã về nhà gần hết; ông Tư chẳng cần hò hét giữ trật tự như buổi sáng. Ông vung vẩy cây roi đi qua lại sân đình cho mọi người tha hồ ngắm và nhớ từ nay phải thưa gửi với ông Hương Chanh chứ không được gọi xách mé là lão Tư rèn như trước.

Miếu xây chật, phần lớn các cụ đứng ngoài vái vào. Anh tư chúc viên đậu bằng sơ học yếu lược, dốt chữ nho, vẫn đọc được bài văn tế viết chữ quốc ngữ bằng giọng thống thiết và lè nhè của thầy cúng:

... “Sĩ nông đẳng lưu, công thương các nghệ
Du đãng chi đồ, huê nương chi kỹ,
Năng u năng minh, viết thần viết quỷ,
Hoặc đọa sơn lâm, hoặc trầm lưu thủy
Hoặc ngộ xà thương, hoặc phùng hổ tỷ...

Ông Tư gật gù. Tay trai trẻ này đọc khá hơn các ông lão biết chữ nho nhưng đã lòa mắt run giọng. Chỉ ngại là các âm hồn cô hồn chết từ xưa không được học chữ quốc ngữ, sau khi đốt văn tế e rằng đọc không ra..

... Hoặc trầm thuyền thất phách thăng, hoặc tử lộ tam hồn phản vị,
Hoặc phùng lôi đả vị đào, hoặc bị hỏa thiêu nan tị,
Hoặc sản nạn nhi chung thân, hoặc ôn hoàng nhi yểu thế...

(Lược dịch: ... Làm các nghề học trò, cày ruộng, thợ thuyền, buôn bán; là trộm cướp, gái điếm; ở chỗ tối hoặc nơi sáng, kẻ gọi là thần người bảo là quỷ: bị đày rừng núi hoặc chết đuối giữa dòng; bị rắn hoặc cọp vồ; chìm thuyền mất bảy vía hoặc chết đường mất ba hồn; gặp sét đánh không trốn được hoặc bị lửa cháy khó tránh; chết khi đẻ khó hoặc bị bệnh dịch chết non.)

Thấy chung quanh yên ắng, ông Tư dừng lại bên gốc cây đa to, trầm ngâm nghe tiếp bài văn mà ông hiểu lõm bõm. Ông chưa già mấy, mới 45 tuổi thôi, mà đã thực mục sở thị biết bao nhiêu cuộc đời chết oan chết ức. Bấy nhiêu mâm xôi thịt cúng sao cho đủ, phải làm như người ngoài Bắc Kỳ đổ cháo trên lá đa thì mỗi âm cô mới được một miếng thơm thảo...

Hóa xong văn tế là lễ tất. Anh tư chúc tươi tỉnh bước ra, khom lưng xoa tay trước mặt ông Tư:

- Dạ, để xin mời bác Hương..

Ông giật mình, trịnh trọng trong đầu:

- Phải.

Ông đĩnh đạc đi thẳng lên chiếu nhì, không đợi Cửu Áng kéo tay như hồi trưa. Ông đã nhập vai hương kiểm ở cái làng ven núi lắm vụ xô xát và voi cọp này. Như lời Cửu Áng đến nhà nói riêng với ông, trong thời buổi nhiễu nhương loạn lạc, phi tay ông thì chẳng còn ai đủ sức vỗ yên dân chúng, nghe cứ mát rượi lỗ tai.

Tan cuộc rượu chiều thì mặt trời đã lặn. Dãy núi ông Tượng bên kia sông đổ bóng sang làm mặt đất sẫm đen, trong khi nền trời và những mảng mây trắng trên cao vẫn còn sáng rực, soi đường cho bày chim muộn bay hối hả về núi. Ngang tầm ngọn cây trỏ xuống, chim đớp muỗi kéo đến mỗi lúc một đông, chao qua lách lại, đuổi theo làn mây muỗi đang bị ánh đuốc hút tới chỗ sân đình. Từ truông Dơi đã bay ra những con dơi kếch xù nhào lộn trên cao hơn, trông hệt những lá bàng khô cuốn trong gió xoáy. Tiếng voi thi rống vẳng đến từ rừng chuối dại trải rộng trên đường lên làng Blam của người Thượng, báo hiệu có thể động rừng sớm hơn mọi năm.

Lửa đuốc từ các ngả kéo tới sân đình mỗi lúc một nhiều. Người nhà quen lệ đi đón các ông chức dịch sau mỗi dịp tế tự, nhất là ở nơi xứ núi càng phải tránh đi đêm mà thiếu giáo mác đèn đuốc. Lứa con trai choai choai hay tranh làm việc này: chưa đến tuổi ra ngồi mâm nơi đình miếu, chúng đi dìu cha hay ông say rượu khật khưỡng về, nhặt những thứ khăn và guốc thường bị bỏ quên, nhất là nhận gói xôi thịt bánh trái chia phần mà chúng ngóng chờ từ trưa.

Ông Tư bước ra sân, nhìn quanh mãi không thấy thằng Bòng nhà ông cầm đuốc tới đón. Ngại mình say hoa mắt, ông gọi to:

- Thằng Bòng đâu? Ớ Bòng! Đứa nào thấy thằng Bòng nhà tao không?

Không đứa nào thấy cả. Từng cặp hay từng cụm người rời sân đình theo bó đuốc sặt cháy phừng phừng dẫn đầu, hắt xuống mặt đường những bóng đen nghiêng ngả. Vài anh tráng đinh không ai đón hú gọi kẻ đi trước chờ mình, tất tưởi đuổi theo với cái áo đen vắt vai và đôi guốc cầm tay, thả rơi lại một tiếng chào ông Hương gọi là có.

Dù hơi men bốc ngùn ngụt lên mặt, ông Tư vẫn nhớ rằng ông là người duy nhất trong số dân xóm Mới được dự phần chấp sự và ăn cỗ chiều, bây giờ ắt sẽ về một mình. Đường từ đình làng về xóm Mới lại hay gặp rắn hổ mun, tinh mắt đến mấy cũng khó thấy chúng nó trong đêm mồng một này. Ông lầm bầm chửi thằng con một câu, rẽ sang căn nhà rách gần đình, nơi ông gửi cây mác sáng nay. Tuy uống khá nhiều nhưng ông không quên một thứ gì mang theo.

Anh chủ nhà là tá điền của của nhà giàu trong chợ, cũng là chân tuần đinh, lại thường đến đặt ông rèn lưỡi rìu và rựa đi “đổi mọi”. Anh ta sốt rét không ra đình, lúc này đã cất cơn, ngồi gọt cây cán rựa bằng khúc cau rừng bên đĩa đèn dầu lai. Thấy ông đưa trả cây roi cày chặt cụt, anh ta xẵng giọng:

- Sao không để roi dài mà quất cho sướng, ông hương kiểm?

Lòi lẽ có vẻ ngọt, nhưng cái giọng xách mé ấy không lẫn được, ông Tư cười xuê xoa:

- Mai kia tao đền vài chục cây. Cho xin khúc đuốc về đường đây, Chín!

- Tôi nằm run miết, lấy ai đi chặt sặt bó đuốc!

Ông Tư chưng hửng. Thằng này mọi hôm vẫn chú cháu với ông, nay bỗng trở chứng lạ không. Ông gắt anh chàng bằng giọng người lớn trong nhà, bởi chưa quen nạt nộ như đám hương chức:

- Làm trò gì vậy Chín? Mày tiếc khúc đuốc với chú Tư à?

Anh kia bật cười, buông đoạn cán rựa gọt dở xuống, đi ra hiên sau. Ở đây mọi nhà đều trữ hàng ôm những cây đuốc dài khô nỏ, treo dọc dưới mái đằng sau, cũng cần thiết như cái đồng la và cây giáo sắc trong những đêm chộn rộn. Anh đưa cây đuốc, vẫn cười:

- Thổi bễ cho chú rèn, nghe chú rủa miết mấy cha lý dịch trong làng, cháu học thói bướng của chú chớ của ai! Nghe nói chú nhảy lên chiếu trên, tụi này hẹn với nhau: hễ còn chú Tư lò rèn thì còn lui tới, hễ phách lối thì rào đường rấp ngõ luôn. Chú tính sao  đó mặc lòng!

- Cha chả, tao đã hóa hùm đâu mà bay chĩa mác! Để lần khác tao nói bay hiểu, khuya rồi, về đã.

Ông hạ thấp cây đuốc bước ra khỏi nhà, cơn đắc ý cũng như cơn say đều tan mất một nửa.

Lát sau ông về đến ngõ. Con chó Đồ nhận ra ông từ xa đã đón sẵn ngoài đường, rít khẽ trong họng và nhảy dựng lên vài cái, chào chủ theo kiểu chó săn nòi không bao giờ liếm chân và sủa nhảm. Ông giụi đuốc bên ngõ cho tàn lửa khỏi bay vào lá khô rơm nỏ trong vườn, đi thuộc đường qua hết vườn, vào sân.

Trong nhà đèn đĩa thắp sáng, bếp đỏ lửa. Nhiều người đứng ngồi lố nhố. Một người ngồi trên giường đang kể câu chuyện gì đấy bằng giọng tỉnh khác, chung quanh bật cười rộ.

Ông bước lên thềm, dựng cây mác và hỏi đột ngột:

- Rèn thứ gì gấp hay sao mà...

Tiếng nói tắc trong cổ. Người kể chuyện vừa đứng vọt dậy, gọi lắp bắp:

- Cha!

Ông hớp một hơi, ho mạnh một tiếng mới kêu được:

- Ôi, thằng Chanh... Mày về đó hả con?

Đôi guốc và cái khăn đóng xỏ vào bắp tay rơi xuống đất. Ông run rẩy chụp lấy hai vai Cả Chanh, lắc mạnh, lại nắn bóp hai bắp tay Chanh, nói hổn hển:

- Lạy trời, nó còn đây... Cha cứ sợ mày tiêu rồi, tù đày sao mà không đánh về được một chữ vậy con... ừ mà nó còn nguyên, không sứt mẻ gì....

Rồi chợt nhận thấy mình mủi lòng quá, ông bật một tiếng “è hèm” thật to, khoát tay:

- Ngồi, mời bà con ngồi xuống, ôi chao, thằng Cam nữa à? Sao cứ chỗ tối núp miết vậy con? Nhà mình về đủ hết rồi đó bà. Ông khách nào đây? Cơm nước chưa? À mà có gói xôi đem về cho sắp nhỏ...

Các con ông nói nhiều, cười nhiều. Ông chỉ nghe loáng thoáng trong khi mải ngắm Cả Chanh. Nó giống ông nhất nhà với cái trán cao, đôi mày nét mác, cặp mắt hơi xếch, cái cằm nẻ đôi, đến vóc người cũng từa tựa như ông. Nó là đứa con đầu lòng nết na, thông minh mà ông đã chắt bóp cho ăn học hơn ba năm chữ nghĩa trước khi học nghề sửa máy. Ông gửi gắm tất cả hy vọng vào nó, chẳng ngờ nó phụ lòng ông, theo chúng bạn làm hội kín đến nỗi chịu tù đày. Gì thì gì, nó vẫn là đứa ông thương nhất.

Ở Hà Nội được nửa tháng, Mỹ Duyên lần đầu phải lo nghĩ.

Một cô bạn ở gần nhà viết thư cho Duyên, nhờ người đưa tận tay, báo tin ông phủ Đỉnh ra Đà Nẵng truy hỏi con Sen một trận hết vía, dọa đưa nó đi tù nếu nó còn giấu những vụ lăng nhăng của cô chủ. Lần này thoát nhưng khiếp đảm, muốn thôi việc. Ông phủ còn dùng thế quan quyền buộc chủ nhà sửa gấp căn nhà thuê cho Duyên, nay sắp xong. Rất có thể ông đã gửi thư vào Sài Gòn hỏi bà má và cô em ruột của Duyên xem người vợ lẽ ngổ ngáo có vào thăm họ thật không.

Đợi Hai Khánh xem thư xong, Mỹ Duyên cười khẩy.

- Vậy là anh chưa bị nghi. May cho anh đó. Em đang trù tính giúp anh làm đảo chánh!

Khánh giương mắt dò hỏi, Mỹ Duyên rót xong nước sôi vào hai cái phin cà phê, đặt thìa và đường xong mới nói rành rọt:

- Em tính đưa anh lên làm chủ một trăm mẫu ruộng vườn ở Linh Lâm. Bấy nhiêu còn ít, về sau sẽ mở thêm, đất lu bù...

Dù ngạc nhiên đến mấy, Khánh vẫn quen giữ vẻ điềm tĩnh rất Ăng-lê, đợi Duyên nói hết. Và anh sửng sốt thật sự khi Duyên vạch ra cả một kế hoạch lớn, lâu dài, đã được trù liệu đến từng chi tiết vụn vặt nhất. Tất cả đều nảy sinh trong đầu và nói ra từ miệng một cô gái nhảy chuyển sang gái bao.

- Không có đồng tiền trong tay thì thời buổi nào cũng chỉ ngang hàng con Ki-ki. Anh biết đó, ba em mới nằm xuống người đã từ hôn chị Phượng, đến nỗi chị phải nhảy sông lặn đủ ba ngày. Má em bán hàng xén thua lỗ, em đang học trường đầm phải bỏ đi học nhảy đầm, từ Sài Gòn nhảy ra thấu Tu-ran, vui ghê đi... Bây giờ tới anh. Hăm hai tuổi đầu, sống nhờ đôi chút tiền lời của tiệm buôn Lợi Thịnh, học ngốn hết luật tây đến luật ta, nay coi bộ phải dở dang... Chịu khó nghe hết nghen. Biết anh là người hùng kiểu Lê Văn Trương, nhưng anh không thể sống bằng nước lạnh và không khí. Lúc này anh đang thất bại, nhưng có thể chuyển bại thành thắng. Thiệt chớ. Cứ yên chí lớn là con Duyên nó thạo xoay tiền hơn  anh, nó nắm chắc việc gia đình phủ Đỉnh hơn anh trăm lần!

Mỹ Duyên đang hăng, má ửng hồng và mắt long lanh, trông đẹp hẳn ra. Khánh dán mắt vào cặp môi lúc này không tô son mà vẫn đỏ chót, nghe chăm chú.

- Lão phủ mới bốn mươi sáu mà không có con được nữa, thứ bệnh tim la chữa vụng trộm nó vậy. Lão xài sâm nhung với yến sào nhiều quá mới cần đàn bà đó thôi. Bà Cả tới năm mươi rồi, cô Huyền Tâm như lá cải úa vẫn ế chồng, mà có lấy chồng cũng chẳng được xơ múi gì, ruộng vườn Linh Lâm đứng tên lão phủ hết. Văn tự ký vào đúng ngày cưới, anh thấy lão khôn không? Mấy năm gần đây mẹ con bà Cả thì thào với nhau những sự báo ân báo oán, lập bàn thờ Phật, còn tính chuyện cạo đầu đi tu nữa. Lão phủ khuyên họ cứ tu tại gia để trông coi trại ấp ít lâu nữa, sẽ xây riêng cái am cho hai mẹ con tu chung ở đâu tùy ý. Tới đó lão sẽ mở rộng ấp qua bên kia sông, chiếm lần lần hết đồn điền La-phạt...

Khánh bật kêu lên:

- Em về Linh Lâm bao giờ mà sành sỏi thế?

- Lão cho em xem bản đồ. Lão còn khoe bây giờ hết sạch quan chức Tây rồi, thằng chủ La-phạt chỉ mong sống sót là may, quân Nhật lo đánh nhau, quyền hành về tay Nam triều hết. Có thể lão lên Án sát Quảng Nam đó. Nếu em thiệt ngoan, chí thú giúp lão làm giàu, em sẽ là bà Án... à quên, cô Án, cai quản đồn điền quan Án Đỉnh. Bảnh chưa? Vinh hoa phú quý chưa?

Khánh cười xòa, nhấp xong ngụm cà-phê mới giở cái giọng trêu chọc hàng ngày:

- Dì Ba được lên cô Án thì dính dáng gì tới thằng con riêng của bà Lợi Thịnh?

- Dính vô vàn. Dính suốt đời. Lặng im mà nghe dì Ba giảng cho đường đi nước bước... Em nằm khuyên nhủ lão mấy đêm liền. Trại ấp của lão nằm ở chỗ cùng trời cuối đất, già gan thì giàu tấy lên, non gan thì sập tiệm chẳng mấy hồi. Đàn bà con gái như em, giỏi lắm chỉ làm được cái vai ghi sổ sách, giữ tay hòm chìa khóa cho lão, chớ bước ra khỏi nhà là thiên hạ bóp mũi luôn, chết không kịp trối vái. Cai quản cơ đồ của lão phải kiếm được người cao tay ấn kia. Đợi khi lão thiệt bí em mới nhắc tên anh. Anh giỏi luật, nói làu làu tiếng Pháp tiếng Anh, cưỡi ngựa bắn súng như tài tử xi-nê, biết nói ngọt mà cũng biết quất roi gân bò... Lão ngần ngừ lâu rồi mới nhận anh là bậc nhứt. Chỉ sợ anh đang cố giựt cái bằng cử nhân luật, không chịu về Linh Lâm. Sau đó lão phàn nàn rằng anh ít ưa lão, anh coi lão như khách lạ. Đúng vậy không  anh?

- Đúng trăm lẻ một phần trăm!

- Anh dại! Anh chịu khó mềm dẻo một chút, hai đứa mình sẽ làm chủ ấp Linh Lâm, đồn điền Linh Lâm.

- Làm cai cu-li chứ chủ quái gì!

- Nơi rừng núi có thể xảy ra vô số tai nạn chết người!

Khánh cảm thấy một luồng nước đá chảy nhanh từ gáy xuống dọc xương sống. Anh nhấc ly cà-phê lên tợp một ngụm to, thấy nóng ran trong họng và ngực. Mỹ Duyên đã rót rượu rom vào cà-phê lúc nào chẳng biết, rất đậm. Đôi mắt lóng lánh đang nhìn anh như thôi miên. Anh lại uống, ngoảnh mặt đi tránh cái nhìn thách thức ấy.

- Sao, anh dám không?

Đầu Khánh xoay xoay mỗi lúc một nhanh. Những ý nghĩ lộn xộn cứ bước tới và giật lùi như sóng biển vào bờ, nhưng nước thủy triều là Mỹ Duyên tràn mãi vào anh không ngừng, anh sắp bị chìm ngập rồi,  anh khó cưỡng nổi...

- Nếu lão phủ biết điều, chúng ta có thể sống tay ba được. Trong cái nội các ở Linh Lâm, anh sẽ làm thủ tướng, lão phủ làm ngoại giao, em nắm bộ tài chánh. Chúng ta sẽ giữ thể diện cho lão, chi tiền và kiếm gái thoải mái cho lão, với điều kiện lão không được mưu mô đảo chánh hai đứa mình.... Anh sẽ là ông chủ đồn điền tân tiến như trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn. Một ông chủ biết lái xe hơi và nhảy đầm, biết giá cả hàng hóa trên thế giới, biết điều khiển hàng trăm hàng ngàn phu phen mà cũng biết mua máy, mở xưởng, lập công ty, biết ra oai cho người sợ mà cũng khéo làm phước cho người yêu. Thằng Tây La-phạt nó nhìn xa trông rộng hơn lão phủ nhiều lắm, không bị Nhật đánh thì trước sau nó cũng nuốt sống trại ấp của lão thôi. Bây giờ cả ngàn mẫu đất đồn điền coi như vô chủ, ta không nhảy gấp vô là bỏ lỡ cơ hội làm giàu. Để ít lâu nữa, một thằng đảng phái thân Nhật nào đó ném ra mươi lạng vàng đút lót, lập một công ty ma trơi để cung cấp hàng cho quân đội Thiên hoàng, vậy là chúng mình lại y nguyên như cũ là thằng học trò kiết và cô gái nhảy! Anh học đến ho lao ho tổn, chi bàng ra sức làm giàu rồi vất một ít tiền lẻ mua cái bằng, gì chứ bằng cử nhân luật thì quá dễ! Sau đó anh đừng hám thứ tri huyện tri phủ già nua lẩm cẩm, cũng chớ có theo nghề công chức ba cọc ba đồng. Anh làm nhà kinh doanh kiêm chánh khách, dân biểu hay là hội đồng kinh tế, mặc sức mà lựa chọn...

Điện trong gian buồng nhỏ bỗng tắt phụt. Ngoài cửa sổ điện đường cũng tắt, nhưng xa hơn phía ga Hàng Cỏ vẫn sáng đèn và không có còi báo động, chắc chỉ hỏng một đoạn đường dây.

Bóng tối giúp Khánh thoát khỏi đôi mắt sắc cứ chòng chọc như một mảnh chai bén gí mãi vào tinh mũi anh. Anh bước lại đẩy rộng thêm cửa sổ, hít mấy hơi gió đêm mát dịu, lại nín ngay khi bãi rác bên kia phả vào gió một luồng hơi nóng và hôi. Gian gác gỗ mười hai mét vuông này được giảm giá cũng vì bãi rác ấy, bà chủ còn cho mượn thêm một bàn và hai ghế dựa khập khiễng mà không tính tiền. Chỗ ngủ rất dễ, một chiếc chiếu trên nền nhà, đêm trải sáng cuốn.

Trong ngày đầu tiên ở Hà Nội, Mỹ Duyên đã đi chợ trời mua ngay một quạt bàn cũ, một chiếu đôi, một ít soong chảo bát đĩa để nấu thêm thức ăn phụ vào hai suất cơm trọ do bà chủ nấu, còn màn đôi và tấm ra đắp thì cô đã cẩn thận mang theo từ Đà Nẵng. Các gia đình khác thuê chung nhà đều là công tư chức hạng nghèo, họ vui thích khi chị Khánh lột ngay bộ cánh lộng lẫy hôm mới đến, cắp rổ đi chợ cùng các bà các chị trong bộ áo quần giản dị, mua gì cũng nhờ các bà mặc cả hộ. “Đàn bà trong Nam thế đấy, ra đường cứ như bà hoàng, thật ra cũng phải chắt bóp từng xu như ta ngoài này”. Khánh nghe lời đồn ấy chỉ bấm bụng cười thầm, không cải chính. Chỉ riêng anh biết tiền mua kem Véc-giê-nôn mà Duyên xoa quanh bụng mỗi tối cho tan mỡ, giữ eo, đã cao hơn lương tháng của ông ký có bộ râu ghi-đông ca-rê dưới nhà.

Mỹ Duyên đến bên cửa sổ, đối mặt với anh. Lặng im khá lâu cô mới tiếp:

- Chị Phượng em chết vì đàn ông. Em đã giúp chị trả thù ít nhứt một tá đàn ông. Em liếc nháy cười cợt cho họ mê mẩn, buộc họ quỳ gối dâng tiền cho em xài, xui người này nện người kia. Rốt lại em sa vô tay anh, em cần xin từng chút thương yêu xu lẻ của anh, em.. em biết ơn vì trong khi em ở Hà Nội anh không lui tới với cô thợ thêu ở phố Bờ Sông nữa... anh dành cho em hai tuần trăng mật như vợ chồng... vậy là hết cỡ rồi, em đi...

Trong đôi tay ghì chặt của Khánh, Mỹ Duyên vẫn quay mặt tránh môi  anh.

Hôm sau, chị Khánh tươi tỉnh đi chào tất cả các gia đình trong nhà để về quê, che mặt xấu hổ khi các bà chúc cuối năm sinh con trai, không cò kè khi trả tiền cơm trọ tăng gấp rưỡi mỗi suất ăn và cả tiền điện nước tăng thêm vì một người thành hai. Bà chủ vốn có tính ăn cho buôn so.

Mãi đến khi sắp bước lên xe lửa, Mỹ Duyên mới nói thêm một điều cuối cùng:

- Em khuyên  anh vất sạch đi những thứ luân thường đạo lý cổ lỗ đời xưa. Lão phủ với anh chẳng phải cha con, em với anh đùa nhau là dì con thôi. Hồi trước thái tử lên ngôi là xài ngon mấy ngàn cung tần mỹ nữ của vua cha, kể số gì đâu. Tạm biệt, cũng có thể là vĩnh biệt!
Khánh biến thành người không hồn sau cuộc chia tay. Hà Nội rỗng không. Bom đạn va cao xạ không đủ đánh thức anh. Những cô xanh đỏ lượn lờ chỉ là bóng ma. Trường Luật lui về quá khứ. Anh miễn cưỡng đi làm thông ngôn cho mấy anh bạn Việt Minh mua súng qua người trung gian là Ta-kê-đa, nhưng chỉ cặn kẽ mà chẳng còn đầu óc nào làm quân sư nữa.

Hà Nội đã đầy nghẹt những người chạy đói ra tỉnh ăn xin, ngày càng thêm những xác đen quắt gục chết ở các bãi chợ. Gạo lên mỗi ngày một giá, mọi thứ hàng đều nhong nhóng theo gạo mà lên. Sau khi hết hy vọng kén chồng cho cô con gái thứ hai, bà chủ ngọt ngào báo tin rằng tháng tới Khánh sẽ phải trả một trăm hai mươi đồng tiền cơm và tiền trọ, ấy là tính giá chỗ thân tình.

Khánh còn gắng gượng được thêm một tuần nữa với những anh bạn ăn ít nói nhiều, càng thất nghiệp càng tỏ ra bận rộn, cho đến khi phải ra chợ trời bán xe đạp để đủ tiền mua vé tàu về Quy Nhơn giá chợ đen.

Việc mua súng vẫn tiếp tục với một cô thông ngôn mới, nói tiếng Nhật ấp úng như nhai kẹo cao-su. Ta-kê-đa dành chút quà cho Khánh: một khẩu súng ngắn 7 ly 65 với ba chục đạn thu của Pháp, kèm một bản “thân phận chứng thư” của hiến binh cấp để anh có quyền đem súng theo. Các bạn gói riêng cho anh một gói báo chí và tài liệu Việt Minh trong cái bao tải rách, lên tàu sẽ giấu vào một chỗ hơi xa người.

Ngoảnh mặt nhìn ra ngoài cửa sổ toa xe, Khánh còn phân vân chưa biết mình về quê để làm gì. Chạy đói, bám theo Mỹ Duyên, hoạt động Việt Minh, hay là giành lấy sản nghiệp của ông bố hờ? Có thể cả bốn việc cùng một lần?

Chuyến tàu ỳ ạch càng nhích vào gần Đà Nẵng, Khánh càng bị Mỹ Duyên ám ảnh ngày đêm. Một ngọn bút chì nào đó cứ tô đậm thêm mãi những đường nét của Duyên trong anh.

Một họa sĩ vẽ tranh tố nữ sẽ không bao giờ mượn Duyên làm mẫu. Mười hai bà mụ đã thi nhau nghịch ngợm khi nặn ra cô gái này: trên mặt và người cô tất cả đều mất cân đối, đều “quá một tí”. Tóc quá dài, mày quá rậm, trán quá dô, mắt quá to, mũi quá hếch, môi quá đỏ, miệng quá tròn, ngực quá nở, eo quá nhỏ, đùi quá dài, da quá trắng.. Bấy nhiêu thứ “quá” cộng lại làm nên sức cuốn hút lạ lùng của Duyên, ấy là chưa kể bộ óc thông minh đến mức tinh quái và rất nhiều kiểu ăn chơi tài hoa hết sức bất ngờ mà Duyên chỉ tung ra khi thật cao hứng. Yêu Duyên luôn luôn là khám phá, là xuôi thuyền trên con sông đầy thác ghềnh, khác vô cùng với những bà vợ hiền như con kênh phẳng lặng.
Khánh không thể hình dung ra mình là chồng Mỹ Duyên, bởi khó tưởng tượng được Duyên trong vai người vợ đảm đang chung thủy. Anh chỉ biết lúc này Mỹ Duyên đang yêu anh, sẵn sàng liều vì anh - cái liều ấy dữ dội gấp ngàn lần cô gái nhà lành dám trốn lén đi xem xi-nê với trai - và mỗi vòng bánh xe đang đưa anh về với vòng tay của nàng.

Khi tàu dừng ở ga Đà Nẵng, anh ngẩn người một lát rồi hối hả vác va li, xách bao tải tài liệu, đi vội ra ngoài ra, bỏ luôn đoạn đường vào tiếp Quy Nhơn tuy vé tàu phải mua gấp năm lần giá chính thức. Anh gọi xe kéo về thẳng nhà Duyên, chẳng cần biết có thể chạm trán lão phủ Đỉnh ở đấy hay không.

Hai mươi phút sau, Duyên đã nấc lên trên ngực Khánh:

- Em biết... anh phải về với em..

- Sao thế?

- Vì trên đời này không ai yêu anh bằng em cả.

Phát-xít Đức đầu hàng không điều kiện. Hồng quân chiếm đóng Bá-Linh. Hít-le chết! Phía chân trời Tây súng ngừng nổ.

Cả Chanh nhận được cái tin động trời ấy khi đi bộ ngược đường 56, ghé qua nhà một huyện ủy viên gần bến phà Huề Bình. Anh đọc vội tờ giấy đánh máy không dấu, một chỉ thị hỏa tốc của tỉnh ủy: các cấp phủ huyện, tổng, làng phải xây dựng rất gấp lực lượng võ trang và sẵn sàng đón lệnh khởi nghĩa toàn quốc cướp chính quyền. Ăn vội xong bữa tối, anh kéo Năm Chò và Cam đi luôn qua truông Dơi bước ngang những dấu chân cọp bằng cái bát in trên bờ khe, về lò rèn của cha theo đường tắt tránh xóm.

Trong đêm gặp lại ấy, cả nhà thi nhau hỏi và nói, chỉ trừ bà Tư quen nết không chen vào câu chuyện giữa đàn ông với nhau, chỉ nghe và thỉnh thoảng lau mắt sụt sịt. Vắng mặt Tư Quýt và Năm Bưởi đi rừng đốt than chưa về. Con Thanh Yên mới được hai năm ngủ say từ sớm.
Bởi tên là Chua, ông Tư đặt tên cho con bằng tất cả các thứ trái cây chua trên đời: Chanh, Quýt, Bưởi, Cam, Bòng, Thanh Yên là bốn trai hai gái còn sống, mất đi một trai hai gái là Bứa, Khế, Me bị yểu bệnh. Đặt tên xấu dễ nuôi, ai cũng thấy là phải, nhưng ông cố ý đặt những tên có thể giữ cả đời mà không cần sửa lại tên chữ.

Khi tính tới chuyện ăn ở trước mắt, ông Tư rất bốc:

- Không việc gì phải trốn núp. Tao dấu thằng Chanh với thằng Chò ra giữa đình làng, kêu hết lý hương lại cho họ bái phục tụi bay. Năm Chò đây, còn nhỏ xíu đã biết đánh nhào con Tây xô xuống sông, đáng mặt hảo hớn chưa? Còn Cả Chanh nhà tôi đây, người khác lo luồn cúi các quan, nó hy sanh vì đất nước ông bà, bây giờ lật đổ được Tây rồi, nước mình được Nhựt trả độc lập rồi, công trạng của nó to lắm lắm. Tao cứ vậy tao nói, tao vểnh râu cho mấy cha đó cụp mặt, hà hà hà..

Chanh bấm bụng cười thầm. Anh định căn vặn cha mấy việc: cho thằng Cam đi ở mướn tận Quy Nhơn, nhận làm hương kiểm dưới quyền Cửu Áng, thêm câu chuyện cha nói với cô Hai Thùy trách anh dại dột theo cộng sản. Nhưng thấy cha đang hồ hởi,  anh chưa khui ra vội.

- Đó, bay cứ yên bụng, tao làm hương kiểm ở cái làng này, đố đứa nào dám qua mặt tao mà quấy rầy tụi bay!

- Vậy lính huyện nó lên trói luôn cả hương kiểm thì sao?

Ông Tư ngớ ra, rồi cãi lấy được:

- Trói tao, tao chống chớ! Giáo mác để chi?

- Một mình cha chống sao nổi?

- Tao la làng. Ai chớ bọn trai trẻ làng này chẳng vừa đâu. Nội bà con nghèo ở cái xóm Mới tứ chiếng đây, họ ấm ức lâu lắm rồi, lão Cửu Áng cố rước tao vô ngũ hương là để dỗ ngọt dân xóm Mới đó. Mai kia mày gặp thằng Ba Mít thử coi, nó ăn nói ngang như cua mà lên thủ lãnh thanh niên cái rốp!

Ông sa vào lý lẽ của con trai mà không biết. Người nghèo phải bênh vực nhau, muốn vậy phải bí mật gặp nhau, bàn mưu tính kế trước cho rập ràng. Khi thật mạnh rồi mới ra mặt, giáo mác ná tên chĩa ra như con nhím dựng lông, bọn người chiếu trên chẳng những cụp mặt mà còn sụp xuống lạy như rái giỗ cha mà sướng cái bụng!

Dân ngụ cư tứ chiếng đồn Linh Lâm làm ăn khi tất cả đất vỡ ruộng đã vào tay chủ Tây La-phạt, ấp phủ Đỉnh, các nhà giàu hoặc khá giả trong xóm Chợ. Họ chỉ còn một hướng để loang ra: ngược dòng sông Linh và các khe suối chảy vào sông Linh, bám nguồn nước để phát rẫy lấn mãi lên vùng núi Ngọc Linh hiểm trở. Người đến sau dựa vào đất người đến trước cho đỡ lạnh lưng nơi hẻo lánh, người đến trước rủ rê giúp đỡ người đến sau lập trại mới làm bình phong và có nơi nhờ cậy nhau khi tối lửa tắt đèn. Ông Tư nói đúng: đâu chứ ở xóm Mới này, dù ích kỷ đến mấy cũng phải châm đuốc cầm mác chạy tới khi nghe la làng, không thế thì về sau anh bị cọp vồ ngay trước mắt người ta cũng chẳng thèm động ngón tay cứu anh.

Trước kia ông Tư trồng trọt ngay chung quanh lò rèn cho dễ trông nom. Sau đất xấu dần, ông phải vỡ xa hơn, nhưng vẫn bám dòng suối gọi là khe Hội vì từ dương Hội chảy ra. Ở đây các đồi núi gần làng xóm đều gọi là dương, và cái tên dương Hội ghi lại cái tích ngày xưa dân làng cùng với nghĩa binh ông Hường Hiệu mở hội vây cọp ở đây, đâm chết một con hùm xám nghiện thịt người, nó chẳng nể quỷ thần đã nhường dải đất mạn Đông sông Linh cho người khai khẩn.

Năm ngoái ông Tư phát rẫy xa nhà chừng nửa cây số, năm nay trước lễ tế Xuân đã phát dọn lại rẫy cũ ấy. Cả Chanh quyết định sống trên rẫy, không ở nhà. Năm Chò chẳng cần giấu mặt, sẽ ra mắt đám lý hương và xin phép ở với ông Tư học nghề rèn. Trong làng không ai biết chuyện thằng Sáu Cam đi hoang vì lão phủ Đỉnh giấu biệt, chắc cũng sợ mang tiếng là đem trẻ con bỏ chợ, coi như êm.

Tờ mờ sáng, cả nhà ông Tư kéo nhau lên rẫy, gánh theo ba gánh tranh cắt phơi sẵn định lợp lại chuồng trâu. Chỉ trong một ngày, Cả Chanh đã có một chòi rẫy mới dựng sát bìa thay cho cái chòi cũ quá gần con đường mòn. Từ chỗ anh ở anh có thể trông thấy những ai băng qua rẫy đi tới chòi. Ông Tư rất khoái khi thấy anh tự buộc một bộ bàn ghế để ngồi viết bằng tre, mây và những cọc chôn xuống đất.

- Ờ, ờ, người có chữ ở nơi thảo lư cũng cứ ra người có chữ. Ai tới gặp họ phải nể mình, trượng mình.

Thấy Chanh băn khoăn tìm chỗ cất giấu tài liệu sao cho khỏi ướt và mối xông, ông nghĩ một lát, tức tốc chạy về nhà. Chẳng nói chẳng rằng, ông trút bừa cái thạp đựng đậu phụng ra giường, xách luôn cái nồi rang bằng đất và một chiếc quang bằng dây thép đang dùng để treo trã cá dưới mái nhà, đi vội ra rẫy.

- Đây, bay coi tao giấu các thứ giấy tờ hay nhứt thiên hạ. Hồi năm Ngọ, con Bưởi mới đi men, cộng sản dậy dữ lắm, quan lính đi soát nhà hốt hết cả gia phả, phủ chí, khế ruộng, còn xăm nát nhà tìm súng với cờ cộng sản. Người ta giấu vầy đây mới thoát.

Ông đi vào rừng mươi bước, chọn một cây rậm lá, úp cái nồi rang trên miệng thạp sành, đặt cả vào quang, leo lên treo vào cành cây, leo xuống nói oang oang:

- Lính nào leo cây soát xét hết rừng này, tao đi đầu xuống đất!

Ông chẳng cần biết con ông làm cộng sản, làm Việt Minh hay không, theo vua Bảo Đại hay theo ông lớn nào. Nó về với ông đây rồi, gầy yếu đi nhưng không đui què mẻ sứt, sửa được tới cái xe lửa to bằng đình mà lại học lắm chữ nghĩa đến nỗi dạy cả mớ học trò trong tù, như lời Năm Chò kể trong khi làm chòi. Nó về làng để cứu giúp dân lành khỏi bị những sự ép bức, ái chà chà! Được lại một đứa con như vậy, lính tráng nào chĩa súng vô nó thì ông phanh ngực ra đỡ đạn cho nó lập tức!

Lắm kẻ chưa bao giờ thấy ma nhưng rất sợ ma. Cửu Áng chưa hề thấy một thứ gì của Việt Minh cộng sản nhưng đang trải qua những cơn sợ rợn gáy.

Dường như trong làng đang có nhiều thay đổi bí hiểm.

Quán mì Quảng bánh xèo của bà Hai sẵn rượu lậu ngon cứ ngày một vắng. Sòng xóc đĩa của trùm Bân xưa nay chia tiền hồ cho ông Cửu rất đều, nay đến báo đã dẹp hẳn vì ế ẩm, thu hồ không đủ dầu đèn, trà nước. Anh hương sư bỏ dạy đi buôn từ lâu bỗng tình nguyện mở lớp dạy đêm theo kiểu Hội Truyền bá quốc ngữ. Lại có những nhóm trai trẻ xúm chùm bàn thì thào, thấy ông cửu đến chợt ồn ào rủ nhau đi đánh cá sông. Ghé vào nhà nào đấy, thỉnh thoảng trẻ con trả lời rằng cha hay anh đi đâu chẳng biết. Một tốp tuần đinh kéo qua thưa rằng đi tuần, nhưng ông Cửu hút hết ba điếu thuốc nguyên lá to tướng vẫn không nghe chó sủa ở đâu cả, tuy trong làng nuôi rất nhiều chó.
Tình thế này, nếu có thứ gì phải giấu, ấy chỉ có thể là hội kín. Việt Minh chưa từng treo cờ rải giấy gì nhưng ông cảm thấy họ lẩn khuất đâu đây như bóng ma sau lưng ông. Ở nơi thâm sơn cùng cốc này, khi họ kéo dân nổi dậy thì lạy van nộp triện là thượng sách, đành chịu mất toi mấy sào ruộng đã bán để giật cái triện ấy về mình.

Ông đã bạo tay chơi liên tiếp hai con bài Ba Mít và Tư Chua. Đám dân ngụ cư tứ chiếng coi bộ bớt hằn học với ông sau khi có người của họ lọt vào hàng hương chức. Bây giờ phải chơi tiếp.

Tư Chua mỗi khi gặp ông thường hỏi Nhà nước đã bắt được Cả Chanh chưa, để biết nó còn không. Hỏi thật hay giả khó hiểu được, nhưng mỗi lần gặp Tư Chua ông lại xởi lởi mở chuyện trước.

Sáng nay cũng vậy, ông kéo Tư Chua vào nhà mình:

- Nghĩ mà phục hết cỡ đó ông Hương. Là tôi nói anh Cả nhà ông chớ ai. Giữa hồi quốc phá gia vong mà ảnh liều thân đi lo việc nước, làng mình chẳng có ai nuôi chí lớn tới vậy.

Ông mời chén trà điếu thuốc, xoa tay thì thào:

- Chưa có tin gì đâu, ông Hương. Coi như ảnh đang tung hoành ngoài vòng cương tỏa. Mai sau không biết chừng ảnh cầm quân về làng như ông Từ Hải, mặc sức tụi này lo bề rước xách! Tới đó ông nhớ tôi nghen, chỗ bạn già với nhau!

Cũng trong buổi sáng nay, Hai Khánh thả lỏng tay cương cho con ngựa đi bước một qua xóm Chợ. Anh chịu khó chào tất cả những người gặp dọc đường, riêng đối với các cụ già còn kèm một lần cúi rạp trên lưng ngựa.

Anh biết cả làng Linh Lâm này không ai ghét anh. Ghen anh tốt phước thì có, ghét hẳn thì không.

Từ khi ông Phủ Đỉnh thôi giấu vụ lấy vợ lẽ, anh thường về ấp nghỉ hè. Bà Tuyết Trinh với cô Huyền Tâm ốm yếu vừa gờm vừa lôi kéo anh, bởi anh có thể lên làm chủ ấp mà cũng - nếu Trời Phật xui khiến - có thể làm chồng cô Tâm bạc phận. Anh dửng dưng mọi sự, chỉ mải mê vác súng hơi đi bắn chim, bơi sông, phi ngựa, có hôm sang đồn điền La-phạt cùng đi săn thú lớn với cha con thằng Tây. Nhiều lần bà Cả nhờ anh đi coi gặt chia đôi vụ tháng Năm, anh dễ dãi để cho tá điền gánh tăng phần lúa tô rẽ về nhà họ mà không nhận lễ tạ riêng cho mình. Lang thang đi bắn,  anh gặp những người lén đến những khu rừng đã khoanh vào ấp để đốn cây chặt củi, chỉ cười cười xua tay: “Của rừng núi mà, các ông bà cứ lấy”.

Nông dân ở đây thấy ông phủ hách dịch, bà phủ riết róng, riêng cậu Hai Khánh là biết thương dân nghèo. Khánh cứ của người phúc ta, chẳng vạ gì mà làm con ma xó cho một gia đình mà anh miễn cưỡng gọi bằng ba với mẹ dù không hề mang giọt máu nào chung với họ.

Chiều ý Mỹ Duyên, anh đã về Thăng Bình và gây cảm tình với phủ Đỉnh.

Quan phủ đang lúc hết sức bối rối. Một nhóm trí thức thân Nhật nhảy vào nội các Trần Trọng Kim đang cố lắp người của họ vào những chỗ then chốt của bộ máy Nam triều. Ở tỉnh Quảng Nam, số trí thức nửa mùa lựa gió phất cờ cũng cố ngoi lên, đòi thay tất cả các quan lại đã từng làm tay sai cho Pháp. Ngay trong phủ này đám nhãi nhép như hương sư, thầy lang, cai đội về hưu cũng rục rịch bàn nhau “đi khiêng ông phủ” trả cho tỉnh. Các chánh phó tổng, lý trưởng phó lý lên trình quan mà mặt mày thất sắc, báo toàn những sự Việt Minh treo cờ rải giấy, xui dân làm loạn, có nơi đánh trống họp làng để tuyên truyền “đánh Tây đuổi Nhựt”. Họ lạy van xin trả chức, ít nhất cũng xin trùm mền nằm im ít lâu. Quan phủ vừa dỗ vừa dọa mới giữ được họ nắm triện chờ thời. Toàn phủ lúc này chỉ có ba chục lính lệ với mười hai cây súng mút-cơ-tông và bốn chục đạn, đem bắn thử thì hai viên nổ một, còn kẻ cầm súng thì chỉ quen quạt hầu châm đóm, nghe đạn mình nổ cũng són đái trong quần. Lấy gì mà chống Việt Mình?

Phủ Đỉnh ngờ ngợ một buổi mới nhận ra Hai Khánh có vẻ trọng nể mình hơn trước, bớt lầm lì dè giữ. Sau đôi lượt hàn huyên, ông càng tin mình đoán đúng. Gã con trai này chịu xuống nước vì tắc mất hoạn lộ, mẹ nó không nuôi báo cô được mãi, nó đang cần dựa vào ông, mà ông cũng rất cần dùng nó làm cánh tay phải để mở con đường lui.

Đêm đến, ông đuổi lính hầu ra, gài chặt cửa, pha ấm trà sen, bày khay rượu Mai quế lộ dầm sâm và chùm nem chua, bàn việc nhà với Khánh:

- Ba thấy con về quê là phải, Hai à. Đang hồi sóng gió này, thầy trò ai lo phần nấy, bụng dạ nào mà dạy với học. Con nghỉ vài năm, tới khi thái bình thịnh trị con lại học tiếp, học luật mới, có thể là hiến pháp mới. Hễ ba chưa về hưu chắc cũng phải học lại hết, luật La-mã với Quy-giát ¹, luật Hồng Đức với Gia Long của ba xưa quá rồi... Con về Qui Nhơn thăm mẹ với các em ít ngày cho vui. Nhưng mà ở hẳn Qui Nhơn thì không nên đâu con. Mẹ con buôn bán, có các em giúp là đủ, con chen chúc với đám thương nhơn đa trá chắc là chịu không nổi, uổng phí mất tài năng đi. Ba trù tính vầy, con nghe thử coi: con về trên ấp Linh Lâm giúp mẹ trông coi ruộng vườn một thời gian. Ba nhắm giữa hồi hỗn quan hỗn quân này, ta lấn qua đồn điền thằng La-phác-sơ được đó. Lâu nay ba mới thăm dò mà chưa nói gì với cụ Thượng, tại ba dính chân ở cái phủ chó ăn đá gà ăn muối này, không lên thu xếp tại chỗ được. Hễ con chịu ra tay thì ba chạy đủ giấy tờ, cũng lẹ làng thôi Hai à...

Khánh hơi rùng mình khi cảm thấy sức mạnh ghê gớm của Mỹ Duyên. Nàng đã nói trước tất cả những điều hôm nay ông phủ nói, dặn trước những câu mà Khánh phải đáp lại. Khánh sẽ làm ra vẻ do dự, sẽ cảm thấy khó xử trước mẹ con bà Cả, sẽ xin khất mấy hôm để suy nghĩ... “Bấy nhiêu cái đã, rồi anh ra đây bàn tiếp với em, lấy cớ đi vô Tam Kỳ thăm bạn. À, anh nên khuyên lão phủ đưa em về ở với lão nghe chưa. Lý do: dì Ba còn trẻ, ở một mình e rằng có kẻ dòm nom. Lời khuyên đến tai em, em sẽ lồng như ngựa chứng, nói rằng thằng Hai Khánh nó ỷ học cao, con này dù thân gái nhảy cũng vô bậc bà dì mà nó dám coi khinh, vân vân. Nhớ hết chưa đó?”

Sinh ra sớm vài thế kỷ, tiến vào cung vua, Mỹ Duyên rất có thể lên tới ngôi thái hậu buông rèm trị nước!

Mọi việc diễu ra gầu đúng y mưu mẹo của Duyên, chỉ khác một chút là đôi trai gái rời nhau không nổi. Khánh ở lỳ trong một phòng trọ kín đáo tại Đà Nẵng đến mươi ngày mới trở lại phủ đường của ông cha hờ, nhận việc.

Phủ Đỉnh hớn hở ra mặt. Ông bỏ hẳn một ngày đêm để cùng với Khánh nghiên cứu địa thế Linh Lâm trên tấm bản đồ lớn 1/20.000 của sở đạc điền Pháp, tự tay sửa những tên đất bị in sai, lập danh sách những ai cần mua chuộc, cần cô lập, cần trừng trị. Trong số đáng trừng trị có ông Tư Chua. Cả Chanh chính trị phạm thì gặp đâu bắt đó, thằng cộng sản gộc ấy nguy hiểm nhất. Nó là dân Trung kỳ, án tù của nó là do Nam triều phán quyết chứ không phải của chính quyền Bảo hộ cho nên còn giá trị, vì vượt ngục nó không được hưởng nghị định ân xá của nội các Trần Trọng Kim, tờ trát tróc nã nó vẫn dùng được.

Khánh nghĩ thầm: “Và nó cũng là người đầu tiên mà tôi phải bắt liên lạc tại huyện Tây Quảng”. Anh suýt bật cười, lại nín kịp, tự khen mình đóng kịch khá.

Sáng hôm sau, phủ Đỉnh cho xe hơi của mình đưa cậu cử lên thẳng Linh Lâm. Lính vệ vác va-li anh xếp vào thùng xe, trong va-li có một gói to tài liệu Việt Minh và khẩu súng lục 7 ly 65 của Ta-kê-đa.

Khánh đã tự mình đưa súng ra cho ông phủ thấy. Ông hơi tái mặt, lại hồng hào nhanh sau khi xem tờ chứng thư của hiến binh Nhật viết tay đóng dấu: không đọc được chữ thảo hi-ra-ga-na của Nhật, nhưng phần chữ Hán chen vào đủ rõ nghĩa. Ông còn cố nheo mắt đọc chữ trên con dấu đỏ: Đại Nhật Bản, Nam phương quân, Hiến binh đội, Hà Nội. Vẻ kính phục của ông hiện rõ đến nỗi Khánh nhìn đi chỗ khác cho ông khỏi ngượng. Người giúp việc của ông quả là cao tay ấn, ngoặc ngay được với nhà cầm quyền mới!

Trong khi tài xế đổ cồn vào xe, ông giúi vào tay Khánh một phong bì to:

- Ba mới kiếm thêm được một ngàn nữa, con cầm mà tiêu... Ồ chào, khách khí gì vậy Hai! Thì coi như ba cho vay, về sau chắc con trả ba gấp mười. Hậu sanh khả úy mà!

Khánh nhét tiền vào túi mà áy náy thực sự. Đối với con người mập lùn và khá to bụng đứng trước mặt đang ngửa cổ nói chuyện với anh, Khánh bắt đầu thấy có chút gì đó như thương hại. Dù sao ông ta cũng tin mình, muốn được lòng mình. Với lại đã cắm sừng lên trán ông ta mà còn nhận liên tiếp hai ngần bạc, anh thấy mình... đểu đểu thế nào.

Mãi đến khi xe đã đi khỏi phủ đường khá xa, Khánh mới giật mình nhớ lại những câu chuyện của Duyên. Lại Duyên! Nàng dặn:

- Lão sẽ nói tình cảm với như để ruột ngoài da, sẽ trả giá đắt để mua anh. Sau đó lão cử tay chân rình mò anh từng chút, nếu anh phản thì kêu mật thám xích tay anh liền. Chưa hết đâu. Anh vào tù, lão sẽ vào xà-lim khóc sụt sịt thương anh, bước ra lão bấm khẽ tụi mật thám biểu tra điện anh thêm mươi lần nữa, sức anh còn chịu nổi!.

... Khánh đã cưỡi con Hường đi hết một vòng xóm Chợ, bến sông, đã chào đến trăm người là ít. Anh lưỡng lự một phút rồi rẽ cương sang xóm Mới.

Anh cán bộ Việt Minh ở Đà Nẵng dặn anh đừng tới nhà Cả Chanh trong vài ngày đầu, đừng để lộ ra là cố ý đi tìm. Anh viết lá thư giới thiệu bằng một thứ hóa chất không màu, trên tờ nhãn thuốc bọc quanh ve dầu Nhị thiên mà lúc này Khánh đang bỏ trong túi áo blu-dông.

Lò rèn ông Tư Chua vắng tanh. Con chó lao vào sủa dữ. Một bà chừng ngoài bốn mươi đang cuốc đất ngoài vườn hối hả bước vào, giật mình đứng sững khi thấy người cưỡi ngựa. Con chó không nghe chủ cất tiếng mắng, chồm đứng lên ngay, nhào tới chực cắn vào chân ngựa. Khánh vừa đạp chân nâng bước xuống vừa cười:

- Chắc đúng nòi chó săn... Bác không nhìn ra cháu à?

- Ai như cậu Hai Khánh hả? Tôi bây giờ mắt mũi lèm nhèm... Mời cậu vô chơi.

Giọng bà lạnh ngắt; mời mà như xua. Hỏi một câu bà trả lời đúng một câu, không hơn. Ông Tư đi việc làng. Mấy đứa đi chặt củi đốn than, cảm ơn cậu, nhà cũng thường thường.

Khánh biết không nên hỏi thêm, chào vội, nhảy lên ngựa trở về ấp. Có thể chính Cả Chanh sẽ được lệnh bắt liên lạc với  anh, chứ anh cố tìm cũng vô ích.


----------------------------------------------------------
1. Jacques Cujas, nhà luật học nổi tiếng của Pháp, thế kỷ 16

Sau mươi ngày bận đốt rẫy, trỉa lúa, hầm than, ông Tư Chua lại nổi lửa rèn tiếp.

Không cần đến xem, dân xóm Mới cũng nhận ra đủ ba thứ tiếng búa. Búa đập choang choác lộn xộn là của người làng đến tự tay sửa một đồ dùng gì đấy bị hỏng nhẹ. Búa gõ đều và giòn là đám con cháu ông Tư làm nguội các loại hàng rèn xong. Tiếng búa quan trọng nhất của lò rèn nổi lên từng đợt gấp rút, nghe nặng và mềm như chày nện đất, ấy là khi thợ cả kẹp tấm sắt nung đỏ đặt trên đe lớn và hai thợ phụ lực lưỡng đánh búa to thật nhanh trước khi sắt nguội, phải vùi trong lò, thổi bễ phì phò năm bảy phút nữa cho dẻo lại.

Chín năm trước, ông Tư đưa vợ con lên Linh Lâm kiếm sống, bộ đồ rèn chở nặng một chuyến đò. Quê gốc ông ở vùng cát huyện Hòa Vang, người đánh cá và trồng khoai ít cần đồ sắt, khó làm ăn. Năm đầu ông lo phát rẫy, làm nhà, chỉ rèn qua loa những thứ rìu rựa cho lái buôn “đổi mọi”, chẳng kể xấu tốt. Đột ngột ông nổi tiếng khi tung ra bán những chiếc bẫy kẹp heo nai loại dưới mười ki-lô, chỉ hai chục đồng một chiếc. Vài nhà mua về dùng đầu tiên được lãi rất to, mỗi tháng ăn vài con thịt là thường, trong khi cha con ông Tư chỉ gài hai bẫy quanh nhà cũng được năm sáu con thú đến phá rẫy. Người ta ùn ùn đến mua kẹp heo, ở tận dưới Trà Linh, Dùi Chiêng cũng lặn ngòi ngoi nước lên đặt rèn và đợi lấy mang về.

Đến khi tất cả những giống nai, mang, heo rừng chồn cáo trong vùng đã biết và khiếp đôi hàm răng sắt của bẫy, ông Tư lại vang danh lần nữa khi bắt được con cọp đầu tiên bằng cái bẫy kẹp loại năm chục ký, chưa ai dám mua với giá bảy chục đồng tức là xấp xỉ hai mươi tạ gạo. Dân làng kéo đến xem con cọp, xem bẫy đều lè lưỡi: khiêng bẫy đi đặt phải hai người khỏe, ép được đôi cánh bật của nó xuống phải dùng hai cái ê-tô mua tiệm Tây tận ở Tu-ran. Thấy thiên hạ trầm trồ mãi mà chưa bỏ tiền ra. Ông Tư bốc máu chơi ngông. Được con cọp thứ hai, ông không nối giáo đâm chết ngay. Ông gọi đám trai trẻ đến, chặt nhiều cây tre dài đè chịt nó xuống, thả dây trói nó lại như bó giò, chừa cái miệng cho nó gầm gào thả sức, khiêng về để trước sân nhà mình suốt hai ngày đêm. Cả làng xách rượu và đồ nhậu đến, ôm theo cả trống, mở hội ngay ở lò rèn với rất nhiều già trẻ say rượu hát bội mần tuồng, trong khi bà Tư phải ẵm con đi ngủ nhờ xóm Chợ và tất cả chó trong xóm Mới trốn sạch chẳng còn con nào. Chơi chán ông mới giết và đem biếu mỗi nhà một chùm nem thịt cọp, khá ngon vì trúng con cọp cái tơ.

Rèn bán tới chiếc bẫy cọp thứ tư - trong làng chỉ bán được một chiếc cho phủ Đỉnh - thì gặp chiến tranh. Thép tốt lên giá gấp mấy chục lần, mà ông giữ tiếng không muốn làm hàng tồi, bèn thôi rèn bẫy. Tuy thế những người mua bẫy của ông vẫn thỉnh thoảng cho con xách tới biếu ông một tảng thịt kèm chai rượu lậu mỗi khi được thú rừng.

Ông thợ rèn tài hoa ấy lại là người dễ dãi. Khách từ xa đến còn phải ngã giá trước, chứ trong làng xóm cứ liều liệu chín bỏ làm mười, khất nợ đến mùa quế hay mùa lúa trả ông cũng xong. Sửa chữa vặt thì khỏi tốn tiền, về sau đi rừng đem về biếu bà Tư ít mật ong hay cho con ông mấy quả ổi, lấy cái tình là đủ. Ai cò kè bủn xỉn quá thì lần sau ông không giúp, vậy thôi.

Dần dà lò rèn ông Tư biến thành nơi họp xóm. Đình chùa có thể vắng, chứ lò rèn đã dậy tiếng búa thì tất cả đàn ông không quá bận đều thu góp những thứ sút cay gẫy cán trong nhà, giắt lưng túm chè ngon, chiết một chai con rượu nếu có sẵn, lần lượt kéo đến. Trên lò than luôn luôn treo sẵn cái ấm đồng to hưởng hơi lửa thừa, tiện ai người ấy pha chè cùng uống. Hôm nào không có thức nhắm mang đến, bà Tư sẽ moi trong cái bồ treo trên giàn bếp lấy ra mớ thịt sấy khô, ngon thì nai mang, xoàng cũng là thịt voi thái mỏng giần mềm. Ông Tư vừa rèn vừa góp chuyện. Đến khi nghỉ tay uống nước, ông ghé ngồi xổm bên cái nai đặt trên đất, cùng nhấm nháp với bà con vài chén. Không biết bao nhiêu câu chuyện trên trời dưới đất đã được kể giữa hai đợt đánh búa, trong tiếng bễ và lửa phùn phụt vui tai. Nếu ông bận rèn vật khác thì khách cứ xếp các thứ hư hỏng vào góc lò, xong việc chính ông sẽ sửa hộ và ném lại đấy, về sau đến chọn mà lấy.

Hôm nay ông không ngồi lò, mà giao cho anh Tư Quýt rèn. Ông gật đầu chào bà con kéo đến, lại chăm chú nhìn từng cử động của Quýt, thỉnh thoảng nhắc một câu cụt ngủn. Quýt đang dựng đứng một lưỡi rựa mới rèn thô xong, nung đỏ lại, dùng một cây đục thép kẹp vào cán ngang như cái rìu chẻ dọc rựa ra để lắp một tấm thép mỏng và hẹp bản, sau sẽ đập lại cho sắt ép ăn liền vào nhau. Rựa được rèn kiểu ấy rất khó gãy vì có hai má bằng sắt dẻo, khi mài lại bén như dao cạo nhờ tấm thép cứng nằm giữa lưỡi cắt.

Người đánh búa trong kiểu rèn phức tạp này lại là Năm Bưởi, em gái Tư Quýt.

Con gái ở lò rèn chỉ chuyên thổi bễ, gánh nước, tiếp than, cùng lắm thì giũa hay mài những lưỡi rèn xong. Bưởi lâu nay vẫn làm như thế, cho đến một hôm bị Tư Quýt chê nặng: “Con gái mười bảy bẻ gãy sừng trâu, ngồi trên ghế bễ mà cứ trô trố con mắt ngó trai, thúc kéo bễ cả chục lần không nghe. Thà tao thuê con nít còn hơn!”. Bưởi vốn tính ngang tàng, lập tức nhờ một chị đến sửa cuốc thổi bễ hộ, giành đánh búa cho cha rèn. Sau mấy buổi trầy trật, mệt đứt hơi, đau khắp thân như bị đòn hội chợ, Bưởi đã đánh búa khá thạo, còn báo trước sẽ ngồi lò như thợ cả! Ông Tư can nó nhưng vẫn thấy khoái cái tính dám liều rất giống ông, thường gọi nó đánh búa khi rèn những thứ cần người thợ phụ khéo tay hơn là mạnh sức, biết xem vật rèn đã tới đâu để hạ nhát búa nặng hay nhẹ, đứng hay chếch, nhặt hay khoan.

Ông Tư Chua lơ đãng cầm lấy điếu thuốc Thượng quấn nguyên lá vàng hườm, rất to, lại lơ đãng châm vào hòn than bồng mà ai đó kẹp đưa trước mặt. Vẫn nhắc con bằng những tiếng cộc lốc, ông miên man nghĩ đến tất cả chúng nó, bốn trai hai gái còn lại của nhà ông…

Đã rõ ràng là con Năm Bưởi sắc sảo hơn thằng Tư Quýt. Con Bưởi không đến nỗi xấu xí, nhưng cái mặt hơi nhọn và nhất là hai gò má nhô cao thường bị chê là tướng sát phu... Tư Quýt đã hai mươi tuổi, nếu gặp đứa ưng ý chắc nó cũng bằng lòng lấy vợ. Thằng Cả Chanh hai mươi sáu tuổi ta, vào làm thợ máy tính lại tuổi tây là hăm lăm, nói sự vợ con là nó gạt phắt, muốn có cháu nội, chỉ trông vào thằng Tư thôi... Giữa hai đứa ông bỏ mất thằng Hai Bứa chết khi chưa đầy tuổi tôi, con Ba Khế chết bệnh bảy năm trước, có người ác khẩu nói nó buồn chết héo vì bị ép duyên, ông nghe mà tức ói máu. Tới năm Mùi, tức hai năm trước, con Tám Me lại cướp công cha mẹ, ra đi khi mới lên bảy:

- Chẻ dài thêm đầu mũi!

- Cho phía cay sâu nữa, Quýt!

- Nhẹ nhẹ, Bưởi. Gõ xéo cho đục vô eo!

- Đổi búa!

Thằng Tư ngồi lò đã gọn gàng. Cũng như những đứa con khác, nó biết làm ăn cùi đày. Nghề rừng, nghề mộc, nghề ruộng rẫy, gì nó cũng trải qua đôi chút, ở đất này phải vậy. Nhưng nó thiếu cái nết ham học và bộ óc linh lợi của thằng Cả. Dạy thằng Cả thì suốt ngày phải trả lời hàng trăm câu hỏi, lắm lúc ông phát gắt. Còn thằng Tư ngược lại cứ lặng thinh, biểu gì làm nấy và chỉ làm vừa phải, cầm chừng. Thằng Cả rời tay búa là vớ cuốn sách học chữ, thằng Tư chỉ đi chơi rông và ngủ. Gặp việc gì khó, thằng Cả nhào vô thử sức ào ào, thằng Tư lẩn tránh hoặc khoanh tay ngồi chờ người giúp. Bởi vậy, tuy không nên chia ra con thương con ghét, ông vẫn yêu và nhớ đứa con đầu lòng hơn. Trong bấy nhiêu năm nó làm thợ và ở tù, ông đưa nó ra làm mẫu hoài hoài khiến cho thằng Tư nổi cáu: “Phải, ảnh thì cái gì cũng giỏi cũng tốt! Ảnh lo bay nhảy một mình, còn dở như tôi lại bị sai vặt cả ngày, la lên rầy xuống!”

Ai đó nữa bưng mời ông một bát to nước chè rất đặc. Ông gật đầu nói hú họa: “Phải á”, mắt vẫn không rời lưỡi rựa đã nung trắng lại và đang nện búa dồn dập cho liền sắt thép. Con Năm đánh búa to, thằng Tư cũng đập búa tay. Rựa được lật qua lại liên tiếp cho sát miết xuống thật đều hai má. Nó ngả sang đỏ tươi, đỏ bầm, đỏ nâu, đen dần đi.

Năm Bưởi hạ búa, đưa ống tay áo quệt mồ hôi đọng thành giọt to trên trán và chót mũi. Tư Quýt nhấc lưỡi rựa định ném sang chỗ làm nguội, đã nghe cha gọi:

- Thêm lần nữa, Quýt!

Anh khẽ nhếch mép cười, xóc rựa vào lò than hồng. Anh vơ cây chổi cán đài bó bằng những sợi vỏ cây tước nhỏ, dũi vào hố nước bùn, đưa lên quét tấp lò than cho phủ kín rựa, nghĩ:

- Con rựa này, chắc ông già tự tay làm nguội và trui lại cho coi. Rèn cho anh cả mà!

Không ngờ ông Tư đặt bát nước, uể oải bước tới chỗ ngồi lò, nói có vẻ thờ ơ:

- Xê chỗ, tao coi lại thử...

Quýt và Bưởi cùng cười thành tiếng, bỏ sang chỗ uống nước. Rèn cho anh Cả có khác, ông già sẽ tự đập búa tay kỹ lưỡng như gò tôn, đến khi mặt sắt trơn láng bằng đồ thép đúc của Tây mới thôi. Anh khách hàng ngồi trên ghế bễ kéo và đẩy đều hai tay, chép miệng thèm thuồng:

- Mình được một lưỡi như cái này thì xài đến đời cháu!

- À, rèn dùng mà.. Dao dựa trong nhà tụi nó làm sứt mẻ hết, thợ rèn ăn dao lụt hoài, tao ngán... Vừa đó.

Một giờ sau, mọi người trong lò xúm lại trầm trồ xem cây rựa đã gọt má, giũa lưỡi cắt, tôi lại, cắm cán dài một thước tây với năm cái khâu siết cứng, mài bén lần cuối cùng. Một ông khách kêu lên:

- Bác Tư phải đặt đúc con dấu thép, đóng vô đồ bác rèn cho thiên hạ khỏi lầm thứ giả. Biết chắc đồ của bác, họ dám mua giả gấp ba gấp bốn, liều một khi.

Ông Tư Nhấp một hớp rượu, nhai miếng thịt nai khô tẩm mật ong và gia vị trước khi phơi sấy, nướng lên rất mềm và thơm:

- Rèn dùng thôi... sắt thép mấy năm nay khó mua quá, ai đem thứ sắt gì tới tôi dập thứ nấy, đâu dám đóng dấu vô cho người ta chê cả đời.

- Cũng phải. Thấy mụ Chín bữa trước đưa khoe con dao bác rèn bằng lưỡi cuốc cùn!

- Đó, đó. Hồi nào yên giặc, tôi xuôi xuống Hàn, xuống Phố ¹, lựa mua sắt thép năm bảy mác về chất đống sẵn, đặt món nào tôi lựa đúng mác đó rèn cho anh... Bây giờ nói tình thiệt nghen, ai sửa thứ gì thì biểu thằng Tư sửa nội nhựt hôm nay cho xong, sáng mai trở đi tôi mắc rèn hàng đổi cho mấy cha nhà buôn ở Trà Linh mới đem sắt lên đặt làm gấp. Chà, chà, cọp beo về nhiều hay sau mà dân mọi cao đổ quế với thuốc ngon ra đổi giáo mác... Uống hết đi chớ, để dành rượu cúng ai?

Cạn thêm một ly nữa, ông đứng dậy vươn vai, cầm cây rựa mới, nói bâng quơ:

- Thử coi chẻ chặt đẽo gọt có ra gì không, mắc tật thì sửa luôn..

Ông đi thong thả xuống khe Hội, giả vờ không nghe một người đang hỏi về tay thương lái nào ở Trà Linh mới lên mà kín tiếng quá đỗi, không dám đậu ghe ở bên vạn, giữ mối lợi ăn một mình hay sao.

Con đường mòn ra rẫy đã bị ổng chặt những cành gai bớm rào bít lại, còn cẩn thận làm thêm dấu hiệu “có đặt bẫy” bằng một cây cọc cao đến ngực buộc chùm lá trên đầu, Ông lội dọc lòng khe chừng trăm thước, tới chỗ vũng sâu mới gặp đầu mối con đường vừa mở, chân bước trên đá và thân người lách qua một vạt cây rù rì mọc chen chúc, ai đi ngược khe tát cá bắt ốc cũng không trông thấy dấu vết của mối đường. Cả Chanh dặn ông giữ bí mật, ông trổ tài bí mật cho nó thấy.

Có lẽ ba người trong chòi rẫy đã nhậu ra ông từ khi ông băng qua rẫy đi lên. Họ chỉ chào sơ qua bàn tiếp. Ba Mít đang bực dọc chuyện gì, khuôn mặt rỗ đỏ ửng, nói gằn giọng:

- Thượng cấp biểu bắt liên lạc với thằng Khánh là lầm quá đi. Đưa con nhà quan vô Việt Minh, nó giả bộ hăng hái cho mình tin, về sau nó dẫn lính về bắt trụm hết cho coi. Hôm kia nó cưỡi ngựa đi dòm ngó khắp làng như mật thám, còn tới hỏi dò nhà bác Tư đây nữa. Không tin,  anh Cả cứ hỏi hết bà con xóm Mới đủ biết nhà phủ Đỉnh có ai theo Cách mạng không...

Cả Chanh ngồi trầm ngâm trên sạp tre. Người thứ ba là một chú tuần đinh có cái bụng báng hơi to, thấp giọng nói gì đó. Ông Tư hơi cụt hứng. Những tưởng ai cũng sẽ xúm vào xem cái rựa mới rèn xong, gại gại ngón tay vào lưỡi và thử cạo lông trên bắp tay để trầm trồ khen nó sắc hơn dao cạo... Ông đặt cây rựa xuống sạp, buông gọn:

- Rèn cho mày đó, Cả. Lát rồi coi ưng ý không.

- Dạ, cha để cho con.

Ông Tư bước ra ngoài, tiện tay giật các đầu dây đuổi chim một hồi. Rẫy mới trỉa, chim xuống từng bầy bươi đất ăn hạt giống, ông đã dựng rất nhiều cây tre chẻ làm mõ và treo những mo cau vẽ mặt người trừng trợn. Người coi rẫy ngồi trong chòi chốc chốc thò tay lên giật dây là khắp rẫy sẽ dậy lên tiếng đánh mõ và lao xao những bộ mặt hung dữ từ trên trời ập xuống. Ngay sau lần kéo dây đầu tiên, ông đã thấy hàng trăm con vẹt từ mặt đất bay vù lên, kêu “kéc kéc” inh ỏi. Ông lẩm bẩm mắng thằng Cam. Anh cả nó bận dạy việc quốc sự cho người ta. Năm Chò mắc lo chạy giấy tờ, còn nó biến đi đâu mà bỏ rẫy cho chim bới?

-----------------------------------------------------------
1. Tên gọi của địa phương. Hàn: Đà Nẵng; Phố: Hội An.

Ông Tư thong thả quay về lò rèn.

Trong khi ấy, Năm Chò với Cam đang ăn nhậu bên bờ khe Hội, cách rẫy một tiếng hú.

Mấy hôm trước, Năm Chò mặc bộ quần áo lính khố đỏ, đi giày đinh và gắn cả lon cai hình chữ V trên tay áo, theo ông Tư Chua đến gặp Cửu Áng xin ở học nghề. Lão cửu pha nước mời đàng hoàng, tự tay điền vào cái biên lai thuế thân, đóng triện vào thật rõ:

- Ai chứ bác Hương đây nói một tiếng thì mười con triện tôi cũng áp. Anh Năm không biết chớ, hồi anh hạ sát thằng Tây con, tôi sướng quá thể đi, tối về đánh nhào luôn một chai lậu hai phần lít. Hồi anh Cả Chanh thoát ngục cũng vậy, tôi hét vợ làm gà ăn mừng.

Về vụ Năm Chò có thể lão nói đúng, hồi ấy lão chưa giành được chân lý trưởng. Còn khi Cả Chanh vượt ngục thì chính lão dẫn lính huyện tới lò rèn ông Chua tra xét, soát nhà, viết biên bản rằng “tên Phan Chua, phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về việc con trai mình là Phan Chanh, tục danh Cả Chanh, đã đào tẩu ngoài vòng lao lý trước khi mãn án”. Đến nay lão đoán rằng ông Chua vốn tính phổi bò chắc đã quên chuyện cũ, hoặc có nhớ thì lão sẽ cãi bay luôn: “Bác ở vô hoàn cảnh như tôi, bác cũng phải làm y vậy thôi!”. Lời nói chẳng mất tiền mua, lão cứ nói phứa phựa đi.

Có giấy tờ rồi, Năm Chò được giao nhiệm vụ “dét-tê xa”, tức là đi giao thông các nơi xa, trong khi Sáu Cam là “det-tê gần”, chuyên đi liên lạc trong làng và mấy làng lân cận. Sáng nay Năm Chò mặc bà ba cháo lòng mượn của Tư Quýt, vác cái đòn càn có buộc cuộn dây và cặp rọ như lái buôn heo, đi xuống bến phà Huề Bình để liên lạc chuyến đầu tiên với đồng chí huyện ủy viên ở đấy. Anh mang về một lá thư mật cùng mấy tờ báo in đá giắt kín bên hông, cứ băn khoăn tại sao anh Cả tính đánh du kích mà lại lo giấy mực mãi vậy.

Xong việc, Năm Chò đi xuống nối. Cam đã đợi sẵn, kéo anh lội ngược dòng.

Nó nhận giữ kho rượu của  anh, lại vừa đánh bẫy được con sóc to và bắt được một mớ ốc đá, mấy con cua. Nó lén xách dao, nồi đất, bùi nhùi rơm và muối ớt đi tìm chỗ vắng, luộc cua và ốc đã chặt đít, còn con sóc thì nó thui và xát muối nướng trên lửa than. Đây là bữa đầu tiên nó đãi anh Năm từ ngày gặp nhau ở Quy Nhơn.

- Chà, thằng nhỏ về đây như thả cọp về rừng, chơi sành điệu quá ta!

Cam nhấc hòn đá bịt miệng cái hốc nhỏ trong có một bi-đông và hai chai rượu lậu mà nó mua giúp anh Năm trong xóm chợ, đúng thứ rượu nhứt của bà Còng có hai người con chuyên nấu rượu trong hang núi. Nó chỉ hút ốc cầm chừng, rất khoát khi anh Năm xé nhai hết cả con sóc và bắt đầu nhai cua rau ráu, sau vài miếng lại tu một hơi rượu, khà một tiếng “Ngon, ngon hết cỡ!’’, rồi anh bỗng đặt bi-đông rượu xuống, lắc đầu thật mạnh:

- Nghe đây Cam. Anh hư thì mặc kệ anh nghe chưa. Mày con nít mới lớn, lo học theo anh Cả Chanh cho nên người, chớ có bắt chước thằng khố đỏ đầu không chằng đít không rễ!

 Anh cởi hết khuy áo, phơi bộ ngực phủ lông xoăn và xăm đầy bùa chàm, cà rà hỏi chuyện thằng em nuôi khi có còn ở làng. Và Cam cũng kể cà rà như ông lão bên mâm nhận, cốt sao anh Năm thong thả ăn hết nồi cua với ốc của nó mời.

Nếu tóm gọn mười ba tuổi đời của Sáu Cam, có thể tô đậm một tiếng Sợ. Nhưng nó không tóm được như thế, nó chỉ kể từng mẩu cóc nhảy chợt hiện ra trong đầu.

Nó không phải trưởng nam để được cha nể, không phải gái út cho mẹ thương riêng. Trước nó đã có hai ông anh ra đời giúp cha, một bà chị giúp mẹ. Tất cả những người lớn trong nhà đều nhiều hay ít mắng nó là hỗn, hư, lười biếng, tham ăn, gì gì nữa nó không nhớ hết.  Anh Cả Chanh sớm đi vắng không để lại kỷ niệm gì rõ rệt, còn lại anh Tư Quýt hay phát vào đít khi nó nhỏ, bạt tai khi nó hơi lớn lên. Chị Năm Bưởi thường mách mẹ. Cha chỉ thỉnh thoảng hỏi đến nó để nạt nộ, không hề nói với nó một lời thương yêu, còn dặn mẹ phải cho nhiều roi vọt. Mẹ thương nhưng giấu giếm, lén lút, khi có người thứ ba thì đổi ngay ra giọng sừng sộ với nó. Nó rất thèm thuồng khi thấy cha và anh nói cười với nhau trong bữa cơm, nhưng hễ nó chen vào một tiếng sẽ lập tức trừng mắt: “Con nít không được nói leo!”. Chị Bưởi với mẹ chải tóc cho nhau, nó sán lại gần thì bị đuổi ngay: “Đừng quấy rầy người ta!” Nó luôn luôn cảm thấy mình là thừa.

Đôi lúc nó cảm thấy con chó Dồ sướng hơn mình. Người lớn vỗ đầu, bắt rận, đùa với con Dồ mà không ngại chó hư. Còn nó là đứa trẻ, dường như nói ngọt một câu, khen một tiếng là nó sẽ hư ngay, nó dại hơn con chó hay sao ấy. Người lớn dặn nhau: “Thương con thì thương sau lưng”, trong khi họ dám thương chó trước mặt. Nó không hiểu nổi vì sao.

Bảy tuổi nó bắt đầu chăn trâu nhà, con Bỉnh trâu cái rất hiền. Trẻ chăn trâu lớn hơn ban đầu ăn hiếp nó, sau cho nó nhập bọn, bày nhiều trò chơi rất vui. Nó ham chăn trâu chỉ vì được ra khỏi nhà, sống với bạn, nhưng vài ngày lại bị đòn một lần vì mải chơi để trâu ăn lúa. Đến khi con Bỉnh đẻ ra nghé thì nó khốn đốn thật sự. Nghé nhảy loăng quăng khắp nơi phá chẳng sót thứ gì, nó vừa đuổi theo vừa khóc hu hu. Roi quất và tiếng chửi tăng vọt. Người hiền lành nhất cũng chỉ dỗ nó một câu: “Bằng tuổi mày tao còn cực gấp mấy!”. Đố biết họ nới thật hay giỡn chơi với con nít. Cho dù hồi nhỏ bị đánh mắng nhiều, ai ép họ phải đánh mắng lại những đứa trẻ sinh sau?

Lên chín nó được đi học với ông hương sư trong xóm Chợ, ngày một buổi. Ông dạy mười sáu đứa trẻ chia hai lớp. Ông sai vặt và đánh đòn học trò nhiều hơn dạy, nhưng sau nửa năm nó cũng nhớ được mặt chữ, thuộc vần xuôi, bắt đầu đánh vần ngược. Ông giáo chán vì làng không trả lương, cha mẹ học trò khất nợ học phí, bỏ đi buôn hẳn. Nó quay về chăn trâu.
Thằng Bảy Bòng chỉ thua nó một tuổi, hổi mới sinh quặt quẹo khó nuôi nên được cưng hơn. Khi thằng Bòng lên mười, giữ được trâu mẹ nghé con - nghé đã xỏ sẹo mũi, dễ giữ - thì Cam lại thừa. Phụ rèn hay làm ruộng rẫy đều chưa đủ sức, học xa thì thiếu tiền cả nhà bàn đưa nó đi ở giữ ngựa cho phủ Đỉnh, tập làm ăn.

Ấp quan phủ có hai ngựa, giao cho một anh trai tráng giữ. Khi quan đổi về Thăng Bình, ngay trong tỉnh một chú lính lệ lên ấp nhận con Tía trẻ và cao lớn như ngựa Tây, đem xuống phủ cho quan dùng. Còn lại con Hương nhỏ xác hơn và đã về già. Bà phủ chuyển ngay anh trai kia sang giữ trâu bầy, thuê thằng Cam thay.

Người lớn ở đâu cũng vậy, nói rập một giọng là nó phải chịu cực cho quen, tập làm ăn cho quen, học lễ phép nết na cho quen. Tất cả những cái nó phải quen ấy được nhân lên gấp đôi gấp ba khi nó về ấp. Các anh chị ở mướn trong nhà đùn nó ngủ cạnh chuồng heo, hôi thối và lắm mạt gà đốt sinh ghẻ. Cơm thường ghế nhiều khoai sắn,các anh chị cầm rá cơm sàng mấy cái và xúc phần cơm cho nhau, bỏ sắn khoai lại cho đứa giữ ngựa, ở nhà cha mẹ, khách đến rèn đôi khi giúi cho nó chút quà, ở đây tịnh không. Mãi đến nay nó còn rùng mình khi nhớ cái giọng đay nghiến rít răng của bà phủ luôn luôn nhắc rằng nuôi nó làm phước chứ nó ăn như hùm mà làm như mèo.

Lâu lâu có một ông chánh phó tổng, thầy đề thầy thông nào đó về làng cho người đến mượn ngựa quan phủ. Thật ra là thuê, vì khi trả ngựa bao giờ cũng kèm một món quà hoặc tiền.Những hôm ấy thằng Cam phải “chạy ngựa”, làm phần việc của những  anh mã phu lực lưỡng. Nó đeo trên mình mo cơm nắm, ống nước, cái liềm, bộ dàm buộc thừng dài, chạy sau đuôi ngựa. Mỗi khi khách xuống ngựa vào nhà, nó lại hối hả tháo cương lắp dàm và dắt con Hường đi ăn, còn cắt gấp thêm cỏ cho ngựa no trước khi đi tiếp. Một lần nó chạy ngựa theo một quan tham đạc điền đi khắp các làng từ Linh Lâm đến phà Huề Bình trong ba ngày. Ông này nhắc hương lý cho đứa chạy ngựa ăn ngủ tử tế, cho ngựa ăn thóc đỡ phải cắt cỏ, sau khi trả ngựa còn cho riêng Cam năm cắc và xoa đầu khen nó rất chịu khó. Ổng đi rồi, bà phủ gọi nó lên bắt nộp lại đủ năm cắc: “Không có cái lệ ăn cơm nhà tao mà đi làm thuê lấy tiền cho thiên hạ!”. Về sau, mỗi khi nhận xong quà hoặc tiền thuê ngựa, bà lại nhắc khéo:

- Bác muốn cho thằng nhỏ chạy ngựa chút gì thì để tôi giữ giùm nó. Con nít mà, tiền chưa nóng túi đã rớt mất hay là người ta dỗ lấy mất. Đứa biết giữ thì lại tiêu hoang nó hư thân đi.

Bà giàu đến thế mà vẫn nhớ thu từng cắc của thằng nhỏ. Cũng có thể nhờ vô sô cắc bạc ấy mà bà giàu.

Sau một trận đòn vì ngựa bứt dàm vào phá đỗ, nó lẻn về lò rèn khi nhà vắng cả. Nó khóc kể một hồi,vạch lưng cho mẹ xem những vết roi ngang dọc. Mẹ nó nổi khóc theo:

- Nhà đã túng đói gì lắm mà để họ hành hạ con mình quá sức vậy, trời ơi là trời!

Mẹ giữ nó lại, xoa bóp và nấu xôi cho ăn. Cha về nghe cả mẹ lẫn con than vãn một hồi, mặt hầm hầm không nói. Rồi ông bước ra mái hiên, rút con roi cày dài đặt lên bàn, gằn giọng:

- Thằng Cam nghe đây. Cái sự họ tàn tệ với mày để đó tao liệu. Tao vẫy vùng ngang dọc đã từng cọp voi quỷ thần chẳng hề sợ, tao sợ chó gì con mẹ chửa hoang với con con chết héo bên ấp phủ Đỉnh. Tới phần mày, lại khác. Tao cho mày đi ăn cơm góp của họ không phải tại thiếu gạo nuôi mày mà để mày học khôn, học chống chọi với đời...

Bà Tư bật kêu to:

- Chưa khôn mà đã ốm nhom, xanh lét. Chưa chống chọi mà đã nát mình mẩy ra...

- Câm họng!

Như mọi ngày thì bà đã nín thít. Lúc này bà gào lên:

- Con tôi mang nặng đẻ đau, tôi không câm! Ông đem con cho thuê lấy tiền thì cho đứa lớn, để nó ở nhà tôi nuôi. Hay ông muốn đi làm thuê cho nhà quan mặc kệ ông, cứ đi đi..

- Thằng Cam, về ấp ngay tức thì!

- Mày cứ ở đây! Ổng ăn tiền của họ để ổng đi làm trả nợ, chẳng dính tới mày!

Ông Tư quất mạnh roi cày vào lưng vợ. Bà chồm ra sân, nổi la làng. Ông càng đánh bà càng la dữ:

- Ối làng xóm ơi, thằng Chua nó giết tôi, nó giết mẹ con tôi! Thằng Chua nó trở mặt, giết vợ bán con đây bớ làng.

Vừa lúc các con về nhà ăn trưa. Năm Bưởi nhào tới giật cây roi, bẻ ngay làm đôi làm tư. Tư Quýt đứng sau ôm ghì cha. Mấy nhà gần chạy tới can, kéo luôn ông Tư đi cho khuất. Thà rằng ai khác đánh vợ ba ngày hai trận, chồng quen tay và vợ quen miệng rồi, chứ vợ chồng ông Tư ăn ở theo nề nếp phu xướng phụ tùy từ xưa, bà Tư vâng lời chồng như cái bóng... Cả xóm Mới được một mẻ ngạc nhiên. Thằng Cam trốn biệt bên ấp, cả tháng sau mới dám lẻn về nhà khi biết cha mẹ đã làm lành.

Dù sao, vụ nổi loạn của bà Tư cũng làm ông Tư choáng váng. Các con lạnh nhiều với ông. Những phút trò chuyện cởi mở biến hẳn một dạo, nhà như có tang, ông thành khách lạ ngay trong nhà mình.

Không chịu nổi cái không khí ám khói khó thở, ông theo thuyền xuôi xuống phố Hội, vừa mua sắt thép vừa tìm chỗ gửi thằng Cam học chữ. Cả Chanh đi tù rồi, Tư Quýt mắc phụ rèn, ông lo gây dựng cho thằng Cam là phải. Ông biết mình có lỗi với vợ con, nhưng lùa dao cạy răng ông cũng không nói một tiếng nhận lỗi, ông chỉ làm việc gì đó để sửa lỗi.

Đem con về, dù sao cũng phải nói qua với chủ thuê một lời phải quấy. Ông đáp xe ngựa vào Thăng Bình vào gặp phủ Đỉnh. Quan phủ là người khéo ăn ở với đồng hương, cho đội lệ ra mời ông vào trà nước đàng hoàng, giữ ông lại ăn trưa chung mâm. Rượu vào ngà ngà, ông mới kể chuyện thằng Cam giữ ngựa, chẳng giấu chút bất bình nào, sẵn sàng sửng cồ ném đũa nếu quan phủ lên giọng kẻ cả. Thế nhưng quan cười xòa, vẫy lính rót rượu đều tay cho ông:

- Chào ồi, anh Tư còn lại gì tánh nết đàn bà. Tôi la rầy miết mà mụ cả không chịu bỏ cái tật vắt cổ chày ra nước... Tôi tính giùm vầy đây anh Tư. Gởi con học ở Phe-phô, anh tốn nhiều đó, hồi này thóc cao gạo kém quá mà. Gởi gạo nhà xuống cho con thì mười phần còn sáu bảy, tôi lạ gì đò dọc Linh Lâm... Tôi có mụ Hai ở Quy Nhơn buôn vải, cả mớ con nhỏ đang đi học,  anh cứ thả thằng gì...à thằng Cam.. chung vô đó, học hành với nhau cho có bạn, gà con chung bầy chẳng tốn kém gì đâu anh. Hồi đưa thằng Chanh vô Quy Nhơn học nghề anh không hỏi tôi, chớ biết thì tôi xếp việc cho nó tử tế, dẫn tới gặp bang tá dặn dò từng chút, có đâu về sau phải rầy rà tới anh. Mụ Lợi Thịnh nhà tôi được cái nết nhỏ nhẹ, biết dạy con, anh coi thằng Hai Khánh mỗi lần về ấp có dám hỗn hào với ai đâu.. Lệ!

- Dạ.

- Chiều nay mày đưa bác Tư đây ra bến xe, nói là người nhà quan phủ, phải xếp chỗ thiệt tốt cho bác về Linh Lâm... Ngu như heo, qua huyện Tây Quảng, qua phà Huề Bình chớ đâu xa. Lớ ngớ không xong việc thì liệu hồn!

Ông Tư xin kiếu, bỏi cần về Hội An thu xếp các thứ chở theo người. Khi đứng dậy quan phủ còn lắc mãi tay ông, hẹn mươi ngày nữa sẽ cho lính lên đón thằng Cam.

Chuyến ấy ông Tư mua quà cho tất cả mọi người trong nhà. Cam cũng có phần. Ông kể tỉ mỉ câu chuyện của phủ Đỉnh, gật gù khen lão ấy khôn nứt não ra. Hà hiếp vơ vét chín phương, lão vẫn để dành một phương để về hưu. Gây oán khắp nơi nhưng giữ cái ân nơi bản quán cho yên tuổi già, quan lại xưa nay đều vậy. Cả nhà đều tin thằng Cam vào Quy Nhơn sẽ được ăn học đến nơi đến chốn, nào ngờ...

Sau nhiều ngày nể “đại ca” phải nhịn thèm, hôm nay Năm Chò dốc cạn hết bi-đông rượu nhứt. Anh bẻ một chùm lá lau miệng và tay, lim dim mắt nghe Cam kể những mẩu cóc nhảy, điểm vào những tiếng ồ, à, mẹ tổ nó, chó thiệt, phải vậy chớ. Dựa lưng vào tảng đá, anh bắt đầu ngáy.

Cam ngừng kể, nhưng cả bầy kỷ niệm nhỏ bé lộn xộn của nó cứ nhảy lao xao mãi trong đầu như nhái gặp mưa dông. Nó ngồi thừ ra, hai cánh tay khẳng khiu ôm gối, mắt đờ đẫn nhìn mà không thấy gì trước mặt ngoài những hình ảnh dễ sợ nằm đằng sau mắt.

Nó chợt thấy mặt mình lạnh. Nó đưa tay vuốt mặt, thấy tay ướt rượt. May quá, anh Năm không thấy nó chảy nước mắt.

Anh Xáng trong Thường vụ tỉnh ủy gửi thư giục đồng chí Thanh Trà “Hãy khẩn bách thành lập đội du kích quân, cho luyện tập ngay, khí giới có gì dùng nấy”.

Cả Chanh gọi Ba Mít tới chòi rẫy bàn thêm. Cậu ta không coi chỉ thị thượng cấp ra gì cả:

- Mấy ông trên biết cóc khô gì đâu. Đổ bể thì các ổng trốn mất tiêu, mình ở tù. Anh nếm mùi năm năm rồi đó!

Cậu này hăm bốn tuổi, khi mới đậu sơ học yếu lược đã làm thư ký cho hội đồng ngũ hương đâu nửa năm, sau bất mãn bỏ đi buôn đò dọc, buôn bè tre gỗ. Cậu ta chừa một vệt râu mép trên khuôn mặt rỗ chằng chịt, để tóc gọng kính ngoặc tai như đám thương lái đã trải mấy chục năm trong nghề. Trong một chuyến buôn xuống Hội An, cậu được ông chú nói cho vài tiếng đồng hồ về Việt Minh, giao việc tuyên truyền “đánh Tây đuổi Nhựt” tại Linh Lâm.

Chưa làm được gì thì gặp đảo chính. Cửu Áng vời cậu ra nhậm chức xã thủ lãnh thanh niên, liên tiếp đi họp với huyện thủ lãnh, có lần bắt tay cả tỉnh thủ lãnh. Khi đọc lá thư của ông chú bảo anh Cả Chanh sẽ lãnh đạo vùng núi huyện Tây Quảng, Ba Mít tự hẹn: cứ gặp coi thử anh chính trị phạm này ra sao, đáng phục thì phục, không đáng thì lờ luôn.

Qua mấy lần bàn việc, Ba Mít thấy anh này vừa hút vừa đẩy, vừa gần vừa xa. Sức hút của anh ở chỗ anh đi nhiều biết rộng, có nguồn giao thông nào đó mà anh giữ kín, rất có thể là nguồn riêng của Đảng Cộng sản nằm trong lòng Việt Minh, cậu ta chỉ nghe loáng thoáng chứ không biết rõ. Anh đẩy ra xa vì cứ nhất định coi Ba Mít này là hạ cấp, coi đám thanh niên dưới trướng Ba Mít là thuộc quyền anh lãnh đạo. Một lần, Ba Mít nói trắng:

- Hồi xưa tể tướng bái huyện, quan là thường đó anh. Tể tướng lo chung cả nước, không biết rõ từng chút như quan nhỏ ở tại chỗ!

Cả Chanh cười dài. Ba Mít thấy cần nói sát sạt hơn:

- Ví như anh với tôi đây nè. Anh lăn lộn lo việc nước lâu năm, nhưng mà về làng thì tôi hiểu hơn anh. Cứ để tôi lựa chừng ba bốn người chắc chắn nhứt, anh giảng tài liệu Việt Minh cho họ, cắt máu ăn thề với nhau, vậy là làng mình có tổ Việt Minh rồi. Anh làm tràn lan nhứt định đổ bể hết cho coi.

Ba Mít cứ bị ám ảnh đổ bể, lại bám riết vai trò xã thủ lãnh mới được Cửu Áng phong cho. Cậu ta trước bất mãn vì địa vị, nay dùng cái địa vị cỏn con của mình để đòi ngồi chiếu trên bên trong Việt Minh. Vẫn theo cách mạng đấy, nhưng theo có điều kiện, có mặc cả tính giá hẳn hoi, đúng kiểu con buôn!

Cả Chanh quyết định phải làm mạnh, làm thẳng những gì Ủy ban khởi nghĩa đã căn dặn trong những đêm nằm đò ở Hội An.

Trong số hơn hai mươi người đã gặp Chanh ở chòi rẫy có mười bốn thanh niên, năm trung niên. Anh cho Sáu Cam đi gọi từng người, báo cho họ giả đi rừng để dự lớp chính trị. Nơi học là một bãi cỏ dưới gốc cây si to, mé sau chòi rẫy chừng vài trăm thước, khi mưa có thể chạy cả vào chòi. Một ngày học Chương trình mười điểm của Việt Minh, ngày thứ hai chỉ thảo luận một câu hỏi: “Vì sao phải thành lập du kích, sửa soạn khởi nghĩa?”.

Gọi mười chín người, bớt hai đi vắng và một đang sốt rét, nhưng số người dự lại đến hai mươi mốt. Nhiều người rủ thêm anh em hay bạn thân “Đi nghe Việt Minh hiểu dụ”. Một ông già ngót sáu mươi cũng theo con đến, túm tay Cả Chanh nói liên chi hồ điệp, anh phải gỡ ra để bắt đầu lên lớp.

Tuy tất cả đều biết anh là quốc sự phạm đang bị truy nã, nhưng Cả Chanh vẫn soạn một chỉ thị có đủ đầu đuôi dựa vào thư  anh Xáng, dưới ký chung chung là Tỉnh bộ Việt Minh, trong đó đồng chí Phan Chanh được chỉ định làm chỉ huy du kích quân kiêm trưởng ban xây dựng căn cứ địa Tổng An Sơn, thuộc huyện Tây Quảng. Anh rút giấy ra đọc rồi đút vào túi cho khỏi lộ nét chữ của chính mình.

Ba Mít mới khăng khăng chống việc lập du kích đấy, bỗng đến bên anh và đợi sẵn. Anh vừa đọc hết bản chỉ thị, cậu ta vung tay nói lớn:

- Tiếp lời đồng chí thượng cấp, tôi rất là hô hào các bạn thanh niên hãy xứng đáng là rường cột nước nhà .. e hèm... hãy vô Việt Minh hết thảy... ờ,... ờ, hãy cùng nhau nâng cao trình độ dân chúng. Tôi cũng xin đại diện cho thanh niên Linh Lâm tuyên thệ với cấp chỉ huy... chúng tôi rất là con chán Lạc Hồng, rất là tỏ chí nam nhi...

Cậu ấy xoay xở nhanh đấy. Thôi cũng được, còn hơn phá ngang, Cả Chanh bắt đần giảng giải từng điểm trong chương trình Việt Minh.

Ngày thứ nhất, không khí cứ trầm trầm như họ nghe quan về hiểu dụ thật. Ngày thứ hai họ nói năng rầm rộ hẳn lên. Ông cụ kêu đau lưng mà vẫn đến nghe tiếp, đưa ra hàng loạt sáng kiến: lập Tân tỉnh ở Linh Lâm, xây đồn đắp lũy chặn đường bộ ở truông Dơi và đường sông chỗ Ba Thác, tìm cho ra thằng Tây La-phạt về chém đầu tế cờ... Đám trai trẻ cười lăn ra.

Cuối ngày thứ hai, đội du kích được thành lập, gồm hai tiểu đội. Tiểu đội Một chọn toàn người khỏe và gan góc, sẽ trực tiếp đánh giặc. Tiểu đội Hai yếu sức hơn sẽ lo vót chông, rào đường cùng với việc cơm nước được đặt tên là vận lương cho dễ nghe. Tất cả các đội viên sẽ tự sắm một thứ khí giới gì đấy mình quen dùng nhất, tự lo gạo ăn để học tiếp ba ngày quân sự do đồng chí Nguyễn Văn Chò huấn luyện.

Để cách quãng năm ngày cho anh em kiếm võ khí và chạy gạo, cũng để đợi luôn đêm có trăng. Năm Chò bắt đầu mở lớp.

Tiếng tăm của Năm Chò ở Linh Lâm cũng vang dội chẳng kém Cả Chanh, riêng đối với thanh niên còn hấp dẫn hơn. Ghét Tây hả? Oánh! Oánh thí xác! Nói nhựt trình dài dòng nghe mệt óc lắm, vác đá đập đầu Tây như Năm Chò là sướng nhứt!

Năm Chò học chung hai ngày chính trị với anh em, đã làm cho mọi người thỏa mãn tò mò và quí mến mình. Bởi thế đến ngày mở đầu đợt quân sự, số người dự lên đến ba mươi lăm, có cả ba cô gái làng và cô Năm Bưởi nữa. Cả Chanh lúng túng. Đưa con gái vào du kích chưa tiện, đi đêm về hôm sẽ bị cha mẹ tra vấn bắt khai thật, lộ hết. Các ông bà cao tuổi dù không nghi ngờ hẳn cũng ít ưa cái cảnh trai gái chung đụng, cười cợt... Rồi anh phải để tất cả cùng dự. Dân làng này, nhất là bà con xóm Mới chiếm hai phần ba lớp học, đã quen rủ nhau đi săn thú, đánh cá, đốn gỗ củi, leo núi cõng quế, nay rủ nhau đi học quân sự với Việt Minh cũng là thường tình. Anh chỉ nhắc rất nghiêm kỷ luật bí mật để cho đội du kích khỏi bị pha quá loãng.

Mới mở đầu, lớp học đã ồn lên khi Năm Chò bước ra trong bộ áo quần khố đỏ gắn lon cai chữ V, giày đinh và ca-lô chỉnh tề, nay thêm cái thắt lưng to bằng da trâu sống và dây thép mà anh mới tự làm. Anh dập gót một tiếng cốp, đưa tay chào kiểu nhà binh Pháp. Anh nói thật to bằng cái giọng Quảng pha Sài Gòn, lên xuống bổng trầm như kép hùng trên sân khấu:

- Tôi xin có mấy lời trình với đại ca, với quí đồng chí. Tôi là thằng Năm Chò lưu lạc bấy nhiêu năm, có thêm cái tên là Năm Phi Đao. Nay được về bổn quán cùng làm việc nghĩa với bà con mình, thiệt là vui hết sức, vui vô số kể. Bị cái tôi dốt chánh trị lắm, ăn một cục nói một hòn, một chữ bẻ đôi chẳng hiểu, đại ca đây dạy dỗ nhiều mà chưa khá. Thôi thì tôi biết gì bày nấy, anh em cứ ngó theo đó mà làm... Trước hết, xin mời bà con coi trò ném phi đao!

Cả Chanh suýt cười to. Chỉ thiếu “tả lớ” và một hồi chiêng trống tùng phèng nữa là thành gánh xiếc rong.

Năm Chò đến lật một tấm ván dựng sấp mặt vào gốc cây. Mặt sau vẽ một hình người bằng than, giữa ngực có vòng tròn và điểm đen. Anh đã luyện tay dao cho dẻo lại, lần này diễn vẫn có bái tổ nhưng bỏ bớt mấy câu thần chú mà chính anh cũng chẳng tin, chỉ quen đọc cho đủ lệ.
Lớp học reo ầm ầm khi năm lưỡi phi đao từ xa hai chục thước bay vút đến, cắm phập vào đúng chỗ đã được hét báo trước, Cả Chanh sửng sốt, anh chỉ nghe đồn mà chưa biết rõ cái tài ấy của Năm Chò. Ba Mít đang hậm hực vì không chen vào được một lời hiệu triệu nào, cũng vỗ tay thật to và phục thật tình. Huống chi Năm Chò nhổ xong năm lưỡi dao lại chập chúng lại, cắn vào miệng, chổng chân lên trời, đi bằng hai tay trở về chỗ cũ!

Tuổi trẻ Linh Lâm bị chinh phục hoàn toàn. Quả anh Năm Phi Đao là tay giang hồ nghĩa hiệp, đáng mặt ông thầy võ ở xứ núi quanh năm cầm giáo mác này.

Tới phần tiếp theo thì Năm Chò lúng túng. Anh chỉ quen hô khẩu lệnh bằng tiếng Tây. Ta là du kích Việt Minh, ai lại hô “gác-đa-vu... phích” hay “rờ-pô!”, nghe nó chướng quá đi. Cả lớp bàn góp xôn xao, sau chọn khẩu lệnh như Thanh niên Phan Anh: “Nghiêm... phắt!” và “nghỉ!”. Thỉnh thoảng đồng chí huấn luyện có hét lầm tiếng Tây vào cũng chẳng sao, thời buổi Tây Nhật lẫn lộn này phải quen nghe đủ thứ tiếng lạ.

Mỗi người tự đẽo một súng gỗ theo mẫu của Năm Chò để tập. Chưa biết Giải phóng quân Việt Minh ngoài Bắc kỳ chào súng kiểu nào họ tạm tập chào như lính Pháp với tay phải bồug súng đứng và bắp tay trái khuỳnh ngang trước ngực, trông cũng được mắt. Cả lớp đều ước ao có một cây súng thật để tập, dù là súng hư, ít nhất cũng phải biết đóng mỏ quy-lát ngắm qua đầu ruồi thế nào chứ. Vài cậu trai làng đã từng theo cha con La-phạt đi săn thú lớn bằng cây súng Đức Mô-de chế theo kiểu súng trận, tả nó cho các bạn nghe, chỉ gợi thèm khát tăng thêm. Nếu có nguồn mua súng, đắt mấy cũng được, mọi người sẵn sàng bán lắm thứ trong nhà góp tiền mua ngay một cây. Học đứng bắn, quỳ bắn, nằm bắn, lấy đường ngắm, đâm lê, lại càng sốt ruột.

Cả Chanh và Năm Chò đều thấy bí. Học như nhà binh Pháp khi trong tay anh em chỉ có giáo mác, coi bộ không thiết thực mấy. Rất may, cuối ngày học thứ hai ông cụ lắm lời đều xem tập, mách cho Chanh con trai ông biết đánh đại đao, mã tấu, đưa bè xuống phố Hội vừa trở về Linh Lâm. Mỗi người trong lớp đem đến một cây mác, không tin mượn thứ gươm người Thượng vùng này có hình dạng như cây mã tấu cán dài đốc nhọn cũng được, con ông sẽ đến bày cho.

Anh con trai tên là Tám Doãn, hai mươi hai tuổi, đã theo một ông thầy võ học suốt một năm quyền, côn, kiếm, đại đao. Chuyên nghề chống bè chống đò trên sông dữ, người anh sắt lại và dẻo như một bó gân, tay chân nhanh nhẹn hơn người cày ruộng rất nhiều. Anh nhờ cha đến xin cho học quân sự, được phong ngay làm thầy.

Chiều thứ ba, đội đu kích được tổ chức lại thành ba tiểu đội. Cả Chanh đã được mấy lời thề tóm tắt để làm lễ tuyên thệ trước cờ: Trung thành với Tổ quốc, phục tùng mệnh lệnh của Việt Minh, chiến đấu dũng cảm kiên cường, không bao giờ đầu hàng khai báo, tuyệt đối giữ bí mật. Năm Bưởi được giao may lá cờ Việt Minh, nhớ lầm sao đó đã cắt một ngôi sao vàng sáu cánh nhỏ tí gắn giữa nền đỏ, Cả Chanh không sửa kịp.

Cờ được treo đứng trên thân cây. Đội du kích hai mươi tám người, với Năm Chò làm đội trưởng và Tám Doãn làm đội phó, đã xếp ba hàng ngang ngay ngắn, súng gỗ chống xuống đất. Ông Tư Chua nghỉ rèn đến dự lễ, đã mang theo cái lư đồng và đốt cả nắm trầm thơm nức.
Sắp bước ra làm lễ tuyên thệ, Cả Chanh chợt thấy tim mình đập quá mạnh. Anh đứng im, khép mắt nín thở một chút cho đỡ hồi hộp. Lứa quả đầu tiên. Vụ gặt đầu tiên. Lớp người võ trang đầu tiên ở làng anh. Sẽ có cuộc chạm trán đầu tiên...

Anh quen lắm rồi với những lời thì thào nơi vắng, những thư mật viết bằng hóa chất, những tờ báo in đá và truyền đơn in mực tím trên thạch trắng, những lớp học Mác-Lê ngồi bó gối tay ba tay tư trong nhà giam, những ước mơ cháy ruột gan của người con trai xả thân vì nước nhưng chỉ có thể thi gan chịu đòn tra tấn trước khi ngất lịm... Nay là lúc ta quật lại nó. Nay nó bắn ta, ta lao vào đâm lại. Nay không chỉ cố giữ khí tiết cộng sản nữa, mà ta xông lên giết giặc cứu nước, nó đánh ta thì ta bắt nó xối máu đền tội. Với nhúm người vụng về lóng ngóng này, Đảng Cộng sản từ bóng tối quẫy mình vươn lên như chàng trai Phù Đổng, quật đòn gậy sắt giữa trán quân thù. Một đòn chưa gục thì đánh nữa, đánh nữa, đánh mãi…

Cả Chanh lắc đầu, đặng hắng trong mũi, ngửng mặt, bước tới đứng cạnh lư hương trầm đang bốc khói ngào ngạt, xòe tờ giấy trên tay, bắt đầu đọc. Sau mấy tiếng đầu hơi run, tiếng anh cứng lại và vang to:

- Trước lá cờ đỏ sao vàng thấm máu các liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc, chúng tôi là đội du kích Linh Lâm xin trịnh trọng tuyên thệ...

Chiều ấy không mưa giông. Mặt trời trước khi khuất núi tỏa lên một vầng đỏ rực khắp nửa bầu trời, phía núi ông Tượng cũng vắng hẳn tiếng voi rừng thi rống trước khi ngủ. Rừng núi Linh Lâm như ngừng thở, nhận vào lòng lời thề trang nghiêm nhất của những người khởi nghĩa.

Dù lời thề thứ năm là giữ bí mật, tin đồn về đội du kích vẫn chạy khắp Linh Lâm. Không ai nghĩ mình đang vi phạm lời thề nếu kể lại với cha mẹ hoặc vợ rằng mình đã vô du kích Việt Minh, ít nhất cũng đỡ bị cằn nhằn vì bảo đi rừng kiếm ăn mà hôm nào cũng về tay không.

Cả Chanh cùng với Năm Chò và Tám Doãn sục sạo vùng rừng rậm mé trên Linh Lâm, tìm chỗ lập trại bí mật cho đội du kích. Họ chọn được hai chỗ tốt. Nơi gọi là căn cứ A nằm trên bờ phía đông sông Linh, cách chòi rẫy ông Tư Chua chừng một cây số xuyên rừng, sẽ là chỗ họp đội, luyện tập. Còn căn cứ B sẽ đặt bên kia sông, tít trên sườn núi ông Tượng dọc đường lên làng Blam của người Thượng cách căn cứ A đến gần ba cây số, là nơi cất dấu võ khí, lương thực, săn sóc người ốm hay bị thương. Chòi rẫy ông Tư Chua chỉ còn là trạm liên lạc.

Đội du kích chia nhau đi dựng trại ở hai căn cứ chỉ một ngày rưỡi là xong cả. Hàng ngày có ba bốn người đến phụ rèn với ông Tư.

Khắp Linh Lâm chẳng ai còn tin ông Tư đang làm hàng đổi cho lái buôn. Ông rèn hàng loạt những con dao theo kiểu lạ, hơi giống thanh gươm ngắn có mũi nhọn, sống dày, lưỡi bén. Cắm cán ngắn và thêm miếng che tay thì nó là gươm hay dao. Lắp vào cán dài, nó là cây giáo có thể đâm và chém chặt được. Ông có sẵn một cây giáo như thế từ trước, đi rừng cầm theo giữ thân và có thể phát chỗ đường rậm rạp, anh em du kích rất thích mẫu vũ khí này. Còn được mớ thép tốt dự trữ, ông đem rèn hết, được lưỡi nào ông cho đem ra rừng mà mài, đóng cán, đừng để dồn trong lò rèn cho người lạ trông thấy. Ai thích dùng mã tấu thì ông sẽ rèn sau, nhưng khuyên họ nên dùng thứ gươm Thượng của người Cà-dong lợi hại hơn nhiều.

Đội du kích mở một đợt tập bắn ná Thượng. Phần lớn các nhà ở Linh Lâm đều có ná, người hay đi săn thường tự làm hoặc mua sắm tới hai ba cái, to nhỏ khác nhau, có thể bắn từ cu đất tới heo nai. Tên độc thì phải mua của người Thượng, họ biết các thứ mủ cây và giấu rất kỹ, chỉ bán tên độc làm sẵn cho những người Kinh mà họ biết là tốt bụng.

Ông Tư Chua tài hoa luôn luôn nghĩ ra cái mới. Kiểu ná ở đây không làm ông thỏa mãn. Mé sau cái lẫy ná chỉ có một khúc chuôi đẽo hình đuôi cá dài chừng một gang. Lẫy lại chế theo hình chữ công, hai nét ngang, một nét đứng. Người bắn giơ ná lên trước mắt, hai bàn tay nắm đối xứng nhau, kéo lẫy bằng hai ngón trỏ cùng lôi nét dưới của chữ công. Ông khuyên anh em nên làm lại thân ná có báng tì vào vai như cây súng, làm lẫy chữ đinh - nét ngang ở trên, nét dọc chạy xuống dưới thành cái cò súng - dễ bắn trúng vì ná khó rung. Lần lượt từng người tự đẽo gọt lại thân ná và khen kiểu ná mới bắn ngon hơn nhiều. Có người mới tập vài buổi đã găm vào ngực cái bia hình người đặt cách ba chục thước tây luôn ba mũi tên.

Cao hứng, ông Tư còn tính chuyện tự rèn súng. Ông đã từng nghe nói cách rèn súng của người Thổ hay Mèo của vùng núi Bắc kỳ, nghe đâu họ có quyền mang theo súng hỏa mai hay súng kíp trong khi người dân Trung Kỳ bị cấm ngặt không được để trong nhà bất kể thứ súng gì. Cân nhắc tới lui rồi ông chưa làm vội:

- Khó nhứt là cái nòng. Đứa nào đi Phố đi Hàn đặt xưởng người ta khoan được cái nòng tốt, về đây tao làm súng cho mà bắn thả cửa!

Đội du kích thèm súng đành tạm bằng lòng với cây giáo cầm tay và ná tên đeo sau lưng, với cơm nhà áo vợ và nỗi háo hức được nổi dậy làm chủ đất Linh Lâm.

Tình hình mới tới đấy, bỗng một cậu tá điền trẻ tuổi từ xóm Ấp - xóm nhỏ vài chục nóc nhà cạnh dinh cơ phủ Đỉnh - tất tưởi chạy đến lò rèn báo tin dữ: “Lão Phủ đưa một xe lính về làng”. Ông Tư cùng nhóm thợ phụ hối hả mang những thứ đang rèn đi giấu. Cậu ta chạy tiếp ra chòi rẫy gặp Cả Chanh, lần này nói cả một xe đầy nghẹt lính có súng. “Chao ôi, dữ dằn lắm, tôi không về ấp được đâu!”.

Năm Chò đang nấu cơm chiều, định bỏ đấy đi báo động cho du kích rút cả vào căn cứ. Cả Chanh ngăn lại, căn vặn người đưa tin một lúc. Cậu ta càng bị hỏi càng bớt vẻ quan trọng. Rốt lại, đó là chiếc xe du lịch sơn đen chở được nhiều nhất năm người, lần này về có phủ Đỉnh, cô vợ ba lâu nay chỉ nghe thấy tiếng mà không thấy mặt, với hai người lính lệ mang theo một súng trường. Bấy nhiêu thôi!


Con đường mòn của người hái củi cắt lá ngoằn ngoèo rướn lên đỉnh dương Nai, nằm sau lưng vườn chè của ấp. Ấp là vùng “đất mơ hồ”, ông phủ không trưng khẩn nhưng cứ nhập nhèm ghép vào ấp của mình, cũng như các vùng đất mơ hồ khác mà thằng La-phạt quen vơ vào đồn điền của hắn, không phải nộp thuế.

Hai Khánh giật cương thúc gót mãi, con Hường cứ bước chậm dần, thở hồng hộc. Anh đành xuống ngựa, dắt nó đi mấy chục thước cuối cùng lên đỉnh.

Khánh chẳng có việc gì phải leo dốc cả. Anh đi chỉ để khỏi ở nhà, khỏi nghe giọng rít răng của bà Cả nói với đầy tớ và những tiếng thở dài của chị Huyền Tâm ế chồng. Qua bấy nhiêu đảo lộn trên thế giới, hai con người ấy hầu như không thay đổi, kiểu làm chủ ấp của họ cũng y nguyên như cũ. Họ bám cứng lấy dòng dõi tôn thất, vai vế nhà quan, sửng cồ khi thiếu một tiếng thưa bẩm. Họ bỏ ba mươi mẫu chè mọc cao thành rừng với tay không đến lá, để mục từng lẫm thóc tốt, lại lo đi giành giật từng bó lúa chia tô rẽ đôi, đặt làm hai cái ang ¹ hơn kém tí chút để thu tô và bán thóc, mắng chị bếp khi sắn ghế trong cơm người làm có vẻ hơi ít hơn mọi bữa.

Đối với Khánh, họ gờm nhưng không dám chống. Đọc thư ông phủ gửi về dặn hai mẹ con phải làm những việc cậu cử sẽ đưa ra, họ thất sắc, riêng chị Huyền Tâm tí nữa ngất. Dần dà họ bớt lo vì chẳng thấy cậu cử làm gì cả, dong ngựa đi chơi chán lại về lôi sách ra đọc. Trong ngôi nhà tối được gọi tôn lên là chính đường họ là hai ngọn đèn hiu hắt vẫn cháy, người đàn ông cao lớn và đẹp trai chẳng làm gì cả để gây gió mạnh, chỉ bỏ đi tìm không khí trong lành ở bên ngoài.

Cơm của Khánh được dọn riêng mâm, vì gần đây hai mẹ con đều ăn chay trường. Khánh nghĩ: tu cái khẩu cho cái tâm được nhàn, nhưng xem ra tâm chẳng yên mà khẩu vẫn cay nghiệt như thường.

Từ trên đỉnh dương Nai nhìn xuống, sông Linh như người đứng dạng hai chân, đầu hướng về Bắc, và con đường 56 chạy về Tây in hình hai cánh tay giơ ngang. Bên kia sông, khu nhà bỏ hoang của đồn điền La-phạt đã ngả màu sẫm đen, mặt sân đất đỏ đã phủ cỏ xanh gần kín. Phủ Đỉnh giao cho anh sửa soạn lấn sang đấy. Cứ tưởng bỏ!

Dân Linh Lâm chưa ào tới chiếm đồn điền vì còn bỡ ngỡ, nhưng không ít người đã dạo qua nhắm chỗ đất tốt và gần nguồn nước. Nhà gạch trong đồn điền thì họ ít cần, xứ này chẳng thiếu gỗ tranh làm nhà. Khánh đã thử thăm dò thầy Huần, tay quản lý cáo già đang vét nốt những gì vét được để cuốn gói về quê: Huần giục  anh làm nhanh lên và chớ quên công lão. Đến Cửu Áng thì dè dặt hơn, gãi đầu hồi lâu mới nói mình không dám dính vào, dân ở đây hung dữ, quan phủ làm sao được êm thấm thì làm. Gặp lão Xâm Tô bên khay đèn thuốc phiện, lão khoe mới lấy được lá tử vi tốt lắm, thời thế này sẽ phát tài phát lộc. Trong khi ấy những tin đồn về du kích Việt Minh cứ ồn ồn lên mãi...

-----------------------------------------------------------
1. Đơn vị đo lường địa ph ương bằng 24 hoặc 30 lon ống sữa bò

Anh Phan Chanh đang ở đâu? Tại sao không chịu chắp mối? Đợi vài hôm nữa nếu cứ vắng tin thì Khánh sẽ về Đà Nẵng hỏi lại người giới thiệu, ghé thăm Mỹ Duyên luôn.

Khánh lên ngựa, giật cương cho xuống núi bằng đường khác, đến bến đò của ấp. Từ vạn Linh Lâm xuôi dòng, thuyền đi qua bến đồn điền có xây nhiều bậc đá khối và xi-măng, xuống một quãng nữa đến bến kiểm lâm, có đồn kiểm lâm trên bờ cao nhìn được cả vùng rộng. Bến đò ấp đối diện với bến kiểm lâm, nằm ngay trên khe cửa Sặt chảy sát sau lưng khu dinh cơ phủ Đỉnh. Khánh thường đến đấy bơi buổi chiều, ngược khúc sông khá sâu và chảy chậm lên đến tận vạn Linh Lâm, bơi trở về mỏi tay thì đã có dòng nước xuôi đưa trôi thong thả, nằm ngửa làm tấm ván cũng về đến bến ấp.

Vừa đến bến, Khánh gặp luôn một con đò từ bến kiểm lâm chống sang. Bảy Huần mặc sơ-mi bỏ ngoài quần bà ba đen, rướn cái cổ ngẳng hú một tiếng ngắn, chống sào mạnh hơn. Mũi thuyền trượt lên lưỡi cát bên cửa khe Sặt.

- Cứ sợ cậu Hai phóng ngựa đi thẳng, biết đâu mà tìm. Có chút việc muốn hỏi cậu gấp..

Khánh lặng lẽ xuống ngựa, đợi lão cắm sào và lên bờ. Anh không ưa lối suồng sã của Huần. Lão bợ đít Tây mãi, tự coi như một thứ quan không đeo bài ngà, trong khi nói tiếng Pháp chẳng hơn bồi bếp là bao và chỉ thạo nghề bớt xén.

- Chuyện bí mật đây nghen, cậu giữ kín tôi mới nói.

Khánh buông sõng:

- Ông chưa tin, tìm tôi làm gì?

- Ơ hơ, thì cũng dặn cho chắc... cậu có muốn mua súng không?

- Súng gì?

- Hai cây súng của đồn điền chứ súng nào!

Khánh ngạc nhiên quá, không chú ý giữ khoảng cách với lão nữa, hỏi vội:

- Thằng La-phác-sơ mang đi hết rồi mà... ông nói cả làng đều nghe....

- Ơ hơ, thì cũng phải nói vậy, lỡ tụi Nhựt lên soát xét phiền lắm. Một cây ca-líp du hai nòng đúng mác Xanh-tê-chiên, cậu mượn bắn mấy lần rồi đó. Một cây Mô-de bắn voi xuya số một.

- Còn cây súng lục ru-lô?

- Nó ném xuống Tu-ran, chắc tụi Nhựt lấy rồi, cũng tiếc. Mà thứ đó đeo chơi chớ săn bắn gì... Cậu lấy tôi để rẻ cho cả hai.

- Đạn khá không?

- Ơ hơ, chỗ đó thằng Tây khôn. Mới rục rịch chiến tranh mà nó mua đạn để dành thiệt nhiều, bắn hà tiện, bắn đâu giữ vỏ lại đó, tính chuyện nhồi lại mà xài. Không kể vỏ, cây ca-líp còn bảy chục đạn, cây Mô-de năm chục hơn, đựng trong hộp sắt tây hàn kín. Cận cứ thử mặc sức, viên nào nổ thì lấy, ơ hơ hơ!

Kiểu cười cầu tài của lão vô duyên thật, nhưng hai cây súng lão giấu được quả đáng thèm. Hồi ở Hà Nội, dù đã trả bằng vàng diệp, mang được súng ra khỏi trại Nhật còn phải dùng bao nhiêu mưu mẹo che mắt. Hai cây súng ở đây chỉ có việc xách về nhà mình!

- Ông cứ nói giá, liệu đủ tiền thì tôi mua. Không đủ để ông đem về quê.

Hai người nhìn nhau một cái nhìn dài, và hiểu rằng chẳng ai đần hơn ai. Khánh biết Bảy Huần không thể đem súng theo, nhưng trả giá quá rẻ thì lão sẽ trét đầy đầu mỡ đem chôn, được giá mới bán. Huần biết Khánh không muốn mua đắt nhưng ham súng và có thể xoay được giấy phép dùng súng.

Bảy Huần đắn đo, lại bật tiếng cười quen miệng:

- Ơ hơ, cậu liệu mà trả... Để rẻ cậu hai ngàn đó.

Khánh đưa tay ngoặc dây cương lêu cổ ngựa, vịn yên như sắp leo lên:

- Tiền bạc mà ông nói như lá rụng!

- Cậu cứ trả sao cho phải giá...

- Bán cả cái thân tôi cũng chưa được hai ngàn, lấy gì mà trả! Ông vô xóm Chợ bán cho lão Xâm Tô đi!

Khánh đạp chân nâng, vọt lên yên luôn. Bảy Huần không cười nữa, túm giây cương nói hối hả:

- Thôi thì một ngàn, rẻ như cho rồi cậu à. Không mua tôi chở đi thiệt đó.

- Về quê ông bắn chim sẻ bằng Mô-de à?

- Ồi chào, xuống mấy làng dọc nguồn Thu Bồn đây thiếu gì người rước!

- Họ bắn súng không ai nghe tiếng à? Giấy tờ đâu?

- Cùng lắm, tôi bán cho Việt Minh! Họ đang mua súng ào ào. Tiền trao cháo múc, một phút là xong hết.

- Phải, họ trả ông một cái giấy nợ, đợi khi đánh Tây đuổi Nhật xong hết họ sẽ trả tiền.

Mồ hôi đổ lấm tấm trên trán Bảy Huần. Té ra cậu cử non choẹt nói giọng Hà Nội này cũng trí trá chẳng vừa. Lão phác qua mấy cách xử sự, đều thấy không ổn cả. Bọn Liên đoàn ¹ hay khám ghe thuyền tịch thu ngũ cốc, có thể tìm ra súng. Chôn giấu lại nơi xứ núi này, biết bao giờ mới quay trở lên, và đào lên thì bán cho ai ngoài cha con quan phủ? Bán cho Việt Minh thì biết họ ở đâu, đưa tiền không hay lấy luôn?

Thấy lão vẫn nắm cương nhưng thần mặt ra, Khánh chơi luôn lá bài quyết định:

- Nói vậy chớ tôi mua súng cũng phải giấu kỹ như ông, đố dám hở cho ai thấy...

- Sao vậy?

- Ông không nghe Việt Minh đem quân về xung quanh núi Linh Lâm à. Giữ súng của Tây, họ tịch thu còn đỡ, sợ họ ghép cho cái tội tay sai thực dân thì mất cái chỗ đội mũ!

Bảy Huần lắp bắp:

- Thôi cậu đưa năm trăm, lấy đi!

- Hai trăm.

- Công tôi cất giấu bao nhiêu lâu... Bốn trăm là cho không rồi...

- Tôi còn lưng vốn hai trăm rưởi, đưa hết cho ông. Coi như đánh bạc với trời!

Khánh kéo cương cho ngựa quay đầu, thúc hai gót, vừa nghe gọi với sau lưng:

- Lát nữa cậu qua lấy hay tôi đưa tới ấp?

Khánh ngoái cổ lại:

- Ông tới ấp lấy tiền luôn chứ!

Tám giờ tối, Bảy Huần khệ nệ vác sang ấp quan phủ một bó nặng, trên lưng thêm một cái gùi nhỏ. Khánh đóng cửa buồng xem súng thật kỹ, đếm đạn, trao tiền, mời lão về ngay để khỏi nghe lão kể ơn nghĩa. Không lau bớt dầu mỡ, anh đưa súng đạn ra sau dương, thả xuống một hố đất nẻ, gạt lá khô lên phủ dày, cười một mình khi nhớ lại cuộc đấu trí ban chiều.

Trưa hôm sau, khi chiếc đò dọc có mui nhổ sào rời bến đồn điền xuôi sông Linh, chở theo thầy quản lý Huần với những hòm xiểng cuối cùng, chiếc xe hơi hòm kín sơn đen của phủ Đỉnh rời đường 56 rải đá rẽ sang quãng đường vào ấp. Bà Ba Mỹ Duyên đang ngủ gật dựa vai chống bị xe xóc mạnh giật mình mở mắt nhìn quanh ngáp rút ngay cái gương con trong ví đầm ra soi cười khẽ:

- Để đó mình coi, em làm dâu bà Cả cứ là ngọt hơn đường cát mát hơn đường phèn!

----------------------------------------------------------
1. Tổ chức độc quyền thu mua lương thực của Nhật

Đợi nhắc đến lần thứ ba, Mỹ Duyên mới khép nép ngồi ghé xuống chiếc ghế dựa đặt trước cái đi-văng kiểu Tây, trên đó bà cả ngồi chễm chệ. Cô Huyền Tâm đặt ghế ngồi phía chân đi-văng, ở vị trí con ngồi hầu mẹ. Cả hai mẹ con đều diện như bà hoàng với áo dài gấm Thượng Hải, quần cẩm châu trắng, hài cườm, vòng xuyến đầy tay và nhiều lớp kiềng vàng trên cổ. Ai tinh mũi có thể đánh hơi thấy mùi hạt tiêu từ áo quần họ bốc ra: băng phiến dạo này khó mua, chống gián nhậy bằng hạt tiêu kiếm ngay tại chỗ rẻ hơn. Trời nóng, cả hai bắt đầu đổ mổ hôi.

Trước mặt họ, Mỹ Duyên giống hệt một cô gái thất nghiệp đến xin làm người ở.

Bước xuống xe hơi, Mỹ Duyên đợi mãi mới được bà Cả buông một tiếng lạnh lùng: “Chào cô Ba!”. Bà ngoảnh đi ngay, rít răng quát người nhà dọn chỗ cho quan ngơi. Tuyên chiến rồi đây. Xin nghênh chiến - Mỹ Duyên cười thầm khi theo chị ở sau nhà rửa mặt, tẩy sạch các thứ phấn son. Nàng vào buồng lột hết hoa tai kim cương, dây chuyền mặt ngọc, đồng hồ vàng, thay mặc bộ áo trắng quần đen đã dùng ở Hà Nội khi đóng vai chị Nết vợ anh Khánh. Trong khi ông phủ nóng nẩy vẫy Hai Khánh ra buồng khách để hỏi chuyện làm ăn nàng nhờ chị ở vào thưa bà lớn cô Ba xin vô hầu chuyện, và nghe rõ giọng Huế trong buồng bà lớn nói to: “Biểu cô Ba vô!”.

Bà lớn nổ súng phủ đầu:

- Cô Ba quen ở nhà lầu, đi xe hơi, nằm quạt máy về chỗ quê mùa chắc là chịu không nổi mô hè?

- Dạ bẩm bà lớn, em không dám...

- Nói chi mà khiêm cung quá rứa, cô kêu tôi bằng chị là quá rồi. Biết có được làm chị hay không...

Mỹ Duyên cúi mặt, chửi thầm con mẹ không biết liệu hồn cứ cố gây sự.

- Dạ bẩm bà lớn, em hiểu phận em lắm chớ. Em con nhà mồ côi cha, bơ vơ đất khách quê người, mong được chỗ gửi thân là may. Quan lớn trị nhậm xa nhà thiếu người hầu hạ, cho em vô chỗ phú quý, thiệt là em có phước...

- Cô nói rứa là quá. Vợ cả với vợ ba, cho dù gốc tích sang hèn khác nhau, cũng là chị em hết thảy chớ.

- Dạ bẩm, bà lớn thương em bà lớn dạy vậy, thiệt tình em đâu dám. Quan lớn với bà lớn kết duyên với nhau là nhờ cụ lớn Thượng rủ lòng thương, đủ thứ lễ nghi cưới hỏi. Còn cái thân em... xin bà lớn tha lỗi... mang tiếng lấy chồng mà chẳng có giá thú, coi như má em bán con làm nàng hầu...

Mỹ Duyên úp mặt vào cái khăn tay vừa rút vội, bắt đầu sụt sịt:

- Quan lớn với bà lớn thương ngày nào... em ở được ngày đó... hết thương... thì em lại tứ cố vô thân...

Duyên cảm thấy rõ nước mắt mình trào ra thật. Quái lạ, mình chỉ giả bộ thôi mà, mình nhập vai quá sâu làm gì... Một nỗi căm giận dữ dội từ từ bốc lên chặn ngang cổ khiến nàng nghẹn ngào thật. Con đĩ già chửa hoang kia, tại sao tao phải đóng kịch trước mặt mày? Ban đầu tao tính trổ tài cho mày vào bẫy, giờ mới thấy mày chưa đáng coi tao diễn trò đâu. Hai vợ chồng nhà mày chỉ đáng mỗi đứa một cái tát đổ máu mũi, tao với Khánh sẽ khoác tay nhau ra khỏi nhà này, đi tìm hạnh phúc với nhau...

Thấy người vợ lẽ bưng mặt ngồi im lâu, bà Cả đặng hắng, nói nhẹ giọng hơn:

- Dì đi đường mệt, thôi để dì nghỉ cho khỏe rồi chị em đàm đạo sau. Bày ra quà bánh chi cho tốn rứa!

Cô Huyền Tâm dìu Mỹ Duyên về buồng quan phủ. Bà Cả soạn mâm quà ra xem, gật gù: không phải những thứ đắt tiền nhất nhưng rõ ra người biếu đã cố đón ý chiều lòng. Cô Tâm bước nhanh vào thì thào trong khi cởi áo gấm cho đỡ nóng:

- Cô ta khóc dữ lắm, mạ ơi. Hỏi chi cũng lắc đầu nức nở không nói được.

Cô thở dài. Bà Cả hỏi rất khẽ:

- Coi bộ thiệt hay giả?

- Thiệt chớ mạ (thở dài). Con gái mười chín tuổi lấy lẽ ông chồng bốn mươi sáu, chắc là bị gả ép (thở dài).

- Ép tiền chớ ép chi! Thôi được, hắn chịu phận nàng hầu thì mạ con mình rộng lượng che chở hắn làm phước... Hắn sắm đồ lễ ra mắt cũng khéo đây. Biết mạ con mình thờ Phật, hắn lựa được thứ dễ dùng.

Cô Huyền Tâm trải nhiều năm không về thành phố mua sắm, nay được mẹ giảng cho các mặt hàng vải trên mâm: lụa Bom-bay màu mỡ gà, the La Cải nâu, cẩm tự đen may quần, nửa cân len Pháp thứ thiệt màu boóc-đô, một sợi dây chuyền vàng tây có mặt đúc hình Phật ngồi tòa sen đựng trong hộp nhung, hai hộp trà Long tỉnh. Toàn là những thứ nay rất khan hiếm, giỏi lùng và chịu trả đắt mới mua được. Cô Tâm đeo dây chuyền vào cổ, cầm gương to lên soi, rất bằng lòng với cô nàng hầu biết điều, về sau có xuất gia tu chùa, chắc cô vẫn đeo sợi này được.

Ông phủ mới về đã cho hai người đi mời ông Cửu Áng và thầy Huần. Hỏi sơ qua việc ấp, ông hậm hực. Bọn đàn em dưới trướng ở Linh Lâm quá nhát gan, làm lỡ cơ mưu mà ông dày công sắp đặt. Người nhà về báo thầy Huần xuôi thẳng, ông Cửu xin đến tối sang hầu quan, ông càng cáu tiết.

Bữa cơm chiều ở ấp được dọn sớm hơn ở phủ. Dì Ba lặng lẽ xuống bếp giúp xào nấu, bưng dọn, mẹ con bà Cả đã cởi bỏ hết các thứ giàn cảnh trên người khi đón cô gái nhảy được phong làm dì. Bà Cả không chừa được thói riết róng, chỉ cho thắp một ngọn tọa đăng dầu lửa - thứ đó ở Linh Lâm chỉ bán để rót vào bật lửa từ đầu chiến tranh - gặp cái lừ mắt của chồng, phải gọi thắp thêm cây đèn thứ hai. Trên cái bàn dài, hai mâm cơm được dọn rời nhau. Mâm ông phủ với cậu cử là cơm mặn, có lính lệ quạt và một người ở xới cơm. Mâm chay của mẹ con bà Cả có dì Ba trông nom. Bà vừa thời hết chén cơm to bằng vỏ liến của nhà quan xứ Huế, đã thấy dì Ba giơ hai tay kính cẩn đón xới. Dì đã xin được thụ trai với bà Lớn và cô, ăn ít mà lo hầu nhiều.

Ông phủ lì lì đăm chiêu, tự rót uống liền ba li rượu sâm, ăn lặng lẽ. Cậu cử chỉ uống một li cho phải phép, và cơm với điệu bộ con nhà lành, nhưng thỉnh thoảng vẫn liếc xéo sang mâm đàn bà.

Mỹ Duyên đã trở lại bình tĩnh sau cơn tủi thân và căm tức ngầm, nhìn quanh bàn với cặp mắt chăm nom của nàng hầu. Ở đây là năm con người đồng sàng dị mộng. Ngồi đối mặt với ông cha hờ, Hai Khánh vẫn cao hơn đến nửa cái đầu, đứng lên thì cha đến cằm con. Ông phủ đặt bên Khánh là bức biếm họa dán cạnh tấm bìa lịch in hình pho tượng lực sĩ Hi-lạp. Cô Huyền Tâm là gì nhỉ… một tờ tranh vẽ vụng từ dưới nước vớt lên, vất bên mảnh chân dung vò nhầu của bà mẹ. Thói nghịch quấy của Duyên cứ chực trỗi dậy. Có lúc nàng muốn cười phá lên, cười rũ rượi như vãi sạn vào hai mâm cơm, cuốn người yêu cười theo mình, mặc cho ba kẻ không biết cười còn lại ngồi ngây mặt há mồm. Những người lố bịch chẳng bao giờ biết mình lố bịch. Nếu biết, họ đã chừa được lố bịch!

Cửu Áng đến ấp khi tiếng mõ gỗ trầm trầm của bà Cả đã dội nhanh và đều trong buồng. Sau khi khuyên Mỹ Duyên ăn chay niệm Phật cho mát mẻ con người, bà cả bảo dì Ba đi ngủ với giọng ngọt ngào hơn ban chiều. Duyên bước ra phòng khách, lo trà nước cho ba người đàn ông ngồi họp, cũng để nghe lỏm luôn.

Ông phủ trừng mắt nhìn tay lý trưởng:

- Anh nói lạ vậy? Tụi nó muốn làm loạn cũng phải sợ lính huyện lính tỉnh kéo về chớ. Chưa gì đã rút gân!

- Dạ bẩm quan, con xuống trình huyện xin lính về, quan dạy... dạ bẩm... lính không đủ giữ huyện, lấy đâu đưa lên xứ mọi. Quan dạy bắt tuần đinh đi canh gác, đứa nào bướng cứ gông cổ nó lại. Dạ bẩm, con kêu gác tụi nó tránh trở hết, làm sao bảo đứa này gông cổ đứa kia. Quan ở cao xa soi đèn trời không thấu, chớ con ăn chung ở lộn với dân con biết.

- Anh lắm triện mà cả ngày la lết đám giỗ đám nhậu, nói chuyện ba lơn cười giỡn miết, tụi nó lờn mặt. Bỏ bớt cái điệu lý trưởng bình dân đi, đánh trống họp làng lại, dọa gắt đứa nào theo Việt Minh cộng sản thì cho đi tù rục xương như thằng Chanh đó, tịch biên gia sản...

- Dạ bẩm, con nghe mật báo thằng Chanh về ở đâu gần làng rồi, nó kéo bọn trai trẻ đi làm giặc. Con dò miết mà chẳng biết nó chốn ở núi nào dương nào.

- Họp hết dân làng lại mang theo giáo mác, trống mõ, chia nhiều cánh lùng rừng. Bắt các phường săn đem chó bày theo. Cánh nào gặp giặc thì nổi hiệu báo động cho cả làng xúm vây.

- Bẩm quan, dân làng không phải như hồi xưa nữa...

- Nếu cần tôi xin quân Nhật về đánh giặc. Tôi đang cân nhắc, bởi họ đi tới đâu là làm tam quang tới đó. Giết sạch, đốt sạch, phá sạch, có khi dân bị vạ lây. Anh đi dẹp được lũ thằng Chanh thì tôi khỏi nhờ tới Nhật. Sao?

Khuôn mặt lão lý trưởng vui tính lúc này là sự kinh hãi hiện hình. Đôi má sề sệ thường rung lên trong cơn cười - thật cũng như gượng - đang rung giật vì sợ. Mồ hôi trên thái dương chảy xuống dọc xương hàm. Lão há mồm vài lần như cá lên cạn, không nói thành tiếng.

Cặp mắt ông phủ cứ xoáy vào mắt lão như cặp đinh vít:

- Hồi anh tính đưa bọn Tư Chua, Ba Mít vô hàng hương chức, tôi bằng lòng, nhưng dặn anh muốn dùng ngựa chứng phải vững tay cương. Ai dè anh để cho ngựa nó lôi! Hay là anh muốn trả triện làm dân đen?

- Lạy trời, tôi trả được triện thì xẻ con heo ăn mừng liền ngay! Trên đe dưới búa, hết chịu nổi!

- Tôi chỉ cần ghé qua huyện, nói một câu là anh mất chức. Mà tôi chưa nói. Anh thạo việc, anh cứ phải làm, chưa chạy làng được đâu!
Cửu Áng đã nổi xung. Mắt lão lóe lửa dưới ánh tọa đăng, hai tay chống xuống bàn, thân chồm và cổ rướn như sắp nhào tới cắn lại kẻ đang rứt thịt lão từng miếng.

- Các người coi tôi như chó. Tôi làm chó giữ nhà cho ông lâu rồi. Bắt đi săn tôi cũng đi. Xuỵt đâu tôi chạy đó. Bây giờ cọp vô xóm, ông cũng bắt chó ra cản nữa à? Bắt tôi nạp thịt nữa à? Lính tráng đâu, súng ống đâu hết, lại bắt thằng lý trưởng hai tay trắng đi chọi với cộng sản?

- La hét chán chưa?

- Sợ gì tôi không hét? Việt Minh nổi dậy, tôi chẳng mất đồng xu teng nào. Ai nhiều của mới sợ. Ai chống cộng sản cả đời mới bị họ trị tội. Tôi chẳng dại đưa đầu chịu báng...

- Gầm gừ chán thì im lặng mà nghe đây. Của cải anh ít hơn tôi, nhưng Việt Minh nó truy  anh trước, hiểu chưa? Mỗi năm anh kiếm chác được bao nhiêu khoản phù thu lạm bổ? Anh cấp giấy nhập lâm, giấy buôn chuyến, thẻ tùy thân giả, biên lai thuế thân giả, mỗi lần ăn bao nhiêu? Tiền bán rừng, bán từng khúc sông đánh cá, bao nhiêu? Năm kia đề lại về lập biên bản anh hà lạm công quỹ, sau ém nhẹm đi là do đâu? Một đống bản mật báo của anh gửi lên tổng lên huyện, xin trị thằng này, bắt đứa kia, cất trong tủ hồ sơ nào? Tất cả, tôi năm được hết, dân chúng ở đây nắm được hết. Bán sạch nhà cửa ruộng vườn nhà anh mà đền chưa xiết đâu, chưa nói tới cái thân anh có được đầu dính cổ hay không!

Thả phịch cặp mông xuống ghế, Cửu Áng bắt đầu run. Lão thò tay rút một điếu thuốc trong gói MIC trên bàn, đánh diêm châm, nhưng cả que diêm lẫn điếu thuốc đều rung mãi không chạm vào nhau. Ông phủ phải xòe diêm châm cho lão.

Mỹ Duyên ghé xuống bếp trông chừng chị nấu ăn đang hầm nồi cháo với lồng bồ câu ra ràng mới mua dọc đường về ấp, lên đứng chỗ cửa ngang, kín đáo vẫy Khánh ra mé sau. Suốt chiều nay nàng đóng vai bà dì đứng đắn bị xúc phạm vì Khánh đã khuyên ông phủ đừng để dì Ba ở Đà Nẵng nữa, đúng như giao hẹn. Nàng kéo Khánh ra chỗ hiên tối, thơm vội một cái vào má, hỏi khẽ:

- Lão Cửu cuống quýt vậy, có Việt Minh về thiệt không anh?

- Thiệt chớ. Họ mạnh lắm. Để anh nghe tiếp đã...

- Hay anh về Đà Nẵng luôn đi? Anh ở đây em lo quá.

- Chẳng sao hết. Anh không phải là quan, là chủ ấp. Anh là trí thức mà. Để mai ta bàn...

- Hễ thấy Việt Minh chắc thắng,  anh theo họ quách!

- Rất có thể!

Khánh lặng lẽ ngồi vào chỗ mình. Cửu Áng đã dịu bớt, tự rót nước uống ừng ực, hút từng hơi thuốc dài. Lão không đủ bản lĩnh để chọi lý tay đôi với ông phủ. Ngay trong quan trường, phủ Đỉnh cũng khá nổi tiếng sừng sỏ chai đá, lắm kẻ tưởng mình túc trí đa mưu đã bị xơi đòn âm của phủ Đỉnh đến liểng xiểng. Tay lý trưởng quèn này sức vóc được bao nả!

- Chẳng phải tôi hữu dũng vô mưu đâu, anh Cửu à. Có uy cũng phải có ân chớ. Nhu thắng cương, nhược thắng cường, rốt cuộc răng cứng rụng mà lưỡi mềm còn mãi, làm quan cai trị hễ quên điều đó thì gãy cổ sớm... Anh nói thằng Ba Mít hay gặp anh hả? Nó trình báo chuyện gì không?

- Dạ, nó cứ nói lơ lửng là gặp thằng cả Chanh ngoài rừng, tuyên truyền phải khởi nghĩa giành độc lập. Nó còn hỏi vay tiền tôi nữa, kêu túng. Tôi... con sợ nó vay cho Việt Minh, không đưa.

- Anh non quá. Cứ đưa, mỗi lần một ít đủ cho nó tiêu năm bảy ngày thôi, mời nó nhậu nhẹt thiệt nhiều. Ăn quen, nhịn không quen, nó mới bu theo anh chớ. Đổ nhiều rượu vô cho nó phun bí mật ra.

- Dạ bẩm, không dám dấu quan, nhà con dạo này chẳng có bổng lộc gì...

- Để tôi giúp. Hễ tôi vắng, anh cứ hỏi cậu cử đây. Cậu lần này về ở lâu hơn, trông coi việc ấp cho tôi, tiền nong thóc lúa được quyền tùy nghi sử dụng, cần trị ai thì cứ tiền trảm hậu tấu, hì hì... mình ơi!

- Dạ.

- Có gì mời thầy Cửu không, khuya rồi.

- Dạ, em đang đợi quan cho phép...

Mỹ Duyên bưng lên mâm cháo bồ câu kèm rượu sâm và mấy thứ bánh làm tại Huế. Ông phủ vui vẻ xoa tay:

- Mời anh, mời cả nhà. Tôi là dân Quảng Nam, dòng dõi nhà bình dân, lấy vợ cả con quan ở Huế mà rất ghét thói lễ nghi kiểu cách của triều đình. Giới thiệu luôn với anh Cửu, cô Ba nhà tôi đây nhũ danh là Mỹ Duyên, gốc Sài Gòn về làm dâu xứ Quảng, học trường đầm, nói tiếng Tây như gió. Tôi từ Hán học chuyển qua Tây học khi đã lớn, theo không nổi nhà tôi đâu...

- Chết, quan cứ giỡn vậy thầy Cửu tưởng thiệt, thầy lại nhờ em làm thông ngôn thì nguy em!

- Hì, hì, muốn thông ngôn phải đợi Tây Đờ Gôn đổ bộ chiếm lại Đông Dương kia... Anh Cửu nè, đức Bảo Đại bây giờ tự nắm quyền bính, nhứt định chèo chống qua được thời buổi thác ghềnh này, tôi tin vậy đó. Tây rất trọng nể ngài. Nhật ít ưa mà không dám động tới ngài, hễ ngài còn thì tôi với  anh còn. Uống thiệt tình chớ, đừng đợi mời. Hai, ăn đi con, ăn thiệt tình cho dì mày hết hờn lẫy... Anh Cửu đừng ngại. Hễ Việt Minh làm dữ, anh cứ nộp triện cho nó, khom lưng vái các quan đồng chí mặc khố rận đó, chẳng sao đâu. Diện phục tâm bất phục. Về sau gặp vận hội mới, anh gông cổ các đồng chí giải huyện, thu về mọi thứ, có tôi làm chứng cho. Cậu Cử ở đây, Việt Minh vô nhà cũng phải tiếp rước tử tế, đợi lính về cứu viện...

- Ba ạ, con chỉ sợ họ quyên lúa, lấy ngựa, bắt đi phu thôi!

- Chậc, ngộ biến phải tòng quyền! Con dằng co, cù cưa riết, nó đòi mười mình đưa hai ba, sau này ta lấy lại gấp trăm. Hồi cộng sản dậy ở Nghệ Tĩnh, thiếu gì quan ra cổng nộp ấn tín, rồi đâu lại hoàn đó!

Mỹ Duyên xé thịt bồ câu tiếp vào chén ông phủ, rót đều rượu vào ly cho hai người, chỉ một mình Hai Khánh bị phớt lờ không ngó đến.
Đến nửa đêm thì Cửu Áng đã say mèm và bị quan chinh phục hoàn toàn. Đợi lão lau tay uống trà xong, ông phủ mới như giật mình chợt nhớ, vỗ cái cặp, rút ra mấy tờ giấy đánh máy chữ quốc ngữ và viết tay chữ Hán.

- Chút xíu quên. Anh Cửu bọc triện theo đó chớ?

- Ề, triện, có triện... bốn sào nhứt đẳng điền mới giựt được nó, ai dám bỏ bậy... quan hỏi đố chi vậy...

- Có mấy cái giấy tờ lăng nhăng thôi. Anh coi, làm quan tri phủ hàm Hường lô tự khanh mà phải đi xin lý trưởng áp triện, lạ không. Anh quen ký bút máy hay bút lông?

- Hê hê hê... Lông lu bù mà không viết ra chữ. Viết máy chẳng có, thấy họ cầm mà thèm...

- Tại anh kín tiếng quá chớ. Đây, tôi tặng anh cây bút mạ vàng đây, đồ Nhựt, Pi-lốt hạng nhứt đây. Bình mực bút máy đây nữa. Đừng nói ơn nghĩa, chỗ tôi với anh mà, đường quan với hương quan ở cùng làng với nhau...

Trong khi Cửu Áng ngật ngưỡng ký tên bằng chữ quốc ngữ và phủ Đỉnh tự tay đóng triện, Hai Khánh cầm một bản đánh máy lên xem.
Ấy là đơn thỉnh nguyện của hương chức và toàn thể dân chúng làng Linh Lâm xin quan trên chuyển tất cả diện tích trưng khẩu của tên thực dân La-phác-sơ sang cho quan tri phủ Ưng Viết Đỉnh, nhằm đảm bảo cho dân chúng có kế sinh nhai, thuế Nhà nước khỏi bị thất thu, nền kinh tế quốc gia thêm phần hưng vượng.

Hai Khánh rùng mình. Quả thật phủ Đỉnh là kẻ cao tay ấn, họa chăng chỉ có Việt Minh mới đủ sức đương đầu!

Hôm sau, phủ Đỉnh cưỡi con ngựa Hường cùng với hai lính lệ, một đeo súng, một bưng tráp, đi thăm khắp làng. Nếu có đủ hai ngựa ở ấp, chắc Khánh đã phải cùng đi với lão, nhung cậu cử không thể chạy loa xoa theo ngựa được, cậu ở nhà.

Dì Ba nảy ra ý muốn lên dương Nai xem cảnh Linh Lâm. Cậu cử lấy cây súng hơi ông phủ mới đem về ấp, cầm đi theo dì. Mẹ con bà cả nhìn theo bĩu môi: thân đàn ông mà qụy lụy quá vậy, thật khó coi.

Lên đến chỗ vắng, cặp trai gái sà vào tay nhau.

- Gớm, Duyên lườm nguýt anh trông như con khỉ ở Bách thú! - Còn anh cứ hầm hầm như con gấu ngựa! Mà sao lão phủ hôm kia không nói gì chuyện Việt Minh ở quanh đây,  anh hè?

- Chắc lão tưởng Cửu Áng viết thư nói quá lên để vòi tiền...

- Anh biết không, đêm qua em thức đến gần sáng. Chút xíu nữa em lén qua buồng anh, hồi lão phủ ngáy thiệt đều. Mà em sọ  anh đóng cửa kỹ, gõ kêu không được. Tối nay  anh đừng gài chốt trong nghen.

- Chịu khó đi Duyên. Cố giữ vài ngày nữa, em về Đà Nẵng, anh về sau, tha hồ chúng mình làm loạn!

- Thì... loạn luôn bây giờ đã chết ai!

Hơn một giờ sau họ mới đi tiếp.

Lâu nay chim chóc trong vùng không bị bắn, rất dạn người. Khánh lên hơi và nạp những viên đạn di-a-bô-lô, bắn liên tiếp được hai con cu đất béo nung núc. Lò xo cây súng hơi loại tám cân còn rất mạnh. Mỹ Duyên kêu mệt, Khánh đưa nàng về. Đang nổi máu săn bắn, anh lại đi tiếp men các sườn đồi bao quanh khu ruộng ấp. Chim ăn dưới ruộng hay bay lên đậu ở những nơi ấy. Không có túi đựng chim để đeo cạnh sườn, Khánh xách theo cái làn bằng mây, chỉ nửa tiếng sau đã được thêm một gà rừng, hai cu ngói, một cu đất nữa.

Đang rình bắn một con gầm ghì, to bằng con gà choai phủ lông xanh biếc. Khánh chợt thấy ba người từ phía truông Dơi đi về phía mình theo con đường mòn lùa trâu ven đồi. Con gầm ghì giật mình vụt bay. Khánh rướn nhìn theo đường bay của nó, định bám theo. Thằng nhỏ đi trước lên tiếng:

- Chào cậu Hai!

Khánh bật kêu:

- Kìa Cam! Đúng thằng Cam rồi! Em về bao giờ thế?

- Dạ mới đây.

- Hồi ở Qui Nhơn anh thấy đứa nào đang coi ném dao tự nhiên bỏ chạy, phải em không? Anh về hỏi kỹ sạc cho ông cậu một trận ra trò. Lúc ấy đúng em chứ?

Cam chỉ cười cười. Nó không có vẻ gì sợ sệt nữa. Nó quay lại hai người đàn ông lạ mặt, nói chững chạc:

- Đây là anh ruột em,  anh Cả Chanh đó, còn đây là anh nuôi em, anh Năm Chò. Người ném dao ở Quỉ Nhơn là ảnh đó.

- Ôi chao, anh Phan Chanh phải không?

- Dạ phải.

Khánh dựng cây súng vào gốc cây, đưa hai tay chụp lấy tay Chanh lắc rất mạnh:

- Nghe tin anh về vùng này, tôi sang hỏi bác gái, bác không nói. Có cái này gửi anh, tôi giữ mãi trong người...

Khánh đưa ra ve dầu Nhị thiên có nhãn bọc ngoài. Chanh bỏ ngay vào túi, nháy mắt:

- Ta vô chỗ vắng nói chuyện. Tôi cũng đem thơ cho anh.

Họ vào một lùm cây xa đường có bóng mát. Khánh bóp cò tống viên đạn lên trời, đưa súng hơi cho Cam xem, đọc lá thư của anh cán bộ Việt Minh Đà Nẵng gửi đồng chí Hai Nết - anh đã lấy cái tên bịa của Mỹ Duyên khi ra Hà Nội ở với anh làm bí danh. “Đồng chí Phan Chanh sẽ trực tiếp giao công tác và kiểm soát mọi hoạt động của đồng chí Nết...”. Khánh chợt cảm thấy chút khó chịu chen vào niềm vui hồ hởi được móc nối. Cùng làm cách mạng vởi nhau, việc gì phải quá phân biệt thượng hạ như thế!

Chanh đi riêng ra một góc hơi lâu. Anh quay lại với tờ giấy ướt có chữ viết hiện trên các góc, cười xòa:

- Đồng chí Khánh được giới thiệu là người kiếm súng rất giỏi. Kiếm giùm ít cây cho đội du kích Linh Lâm nghen. À, nãy giờ quên nói, đồng chí Năm Chò đây là đội trưởng du kích quân ở Linh Lâm. Cai khố đỏ hồi Tây, theo cách mạng khi ở tù, biệt hiệu Năm Phi Đao đó. Ném phi đao rất tài, mà vẫn cứ cần súng...

- Có ngay, anh Chanh! Lát nữa xin giao liền hai súng!

- Giỡn hả?

- Thật chứ anh! Một súng trận Đức, một súng săn hai nòng. Còn cây súng hơi đây nữa, ưng thì đem cho anh em tập bắn!

- Úi mẹ, ông mới về mà sao chở được cả lô súng theo?

- Đi luôn với tôi, anh Chanh!

Khánh đi rất nhanh, cả ba người vất vả mới theo kịp. Đấy, anh em Việt Minh rất cần mình, mới gặp nhau họ đã sửng sốt về mình. Phải cho họ thấy thằng sinh viên này chẳng phải đụt, chẳng phải theo cách mạng trong thế bí! Món quà ra mắt thật là đế vương nhé!

Đến chỗ hố đất nẻ đằng sau vườn chè, moi súng lên. Khánh mát lòng mát dạ khi nghe họ trầm trồ không ngớt. Anh thoáng nghĩ đến cây súng ngắn 7 ly 65 của Ta-kê-đa tặng, tự ghìm được. Cây đó để dành phần mình. Súng ngắn là của người chỉ huy. Mình lại không đáng mặt chỉ huy hơn  anh chàng cai khố đỏ này hay sao? Thứ lính chiều chiều lên lô-cốt thổi bài kèn “con bò kéo xe, con bò xe kéo”, cần lắm ta mới dùng chứ mù tịt chính trị... Khuôn mặt đen trũi và lầm lì của Năm Phi Đao cũng chẳng gây được cảm tình gì với anh. Anh Cả Chanh khác nhiều, lăn lộn tù đày khắp nơi, xem ra hiểu đời biết việc hơn gấp bội.

Trong gốc rừng vắng chỗ truông Dơi, có thằng nhỏ Cam gác bên ngoài, ba người đi đến thỏa thuận: nếu thượng cấp cho phép sau khi phủ Đỉnh ra đi đội du kích sẽ đến viết giấy trưng dụng một trăm ang thóc của ấp, ra lệnh cho  anh em tá điền trong ấp gánh ra bến, chở đi bằng đò để giữ kín chỗ cất giấu. Hai Khánh sẽ đóng tiếp vai người tin cậy của quan phủ, theo dõi tin tức phía “địch thủ của cách mạng”.

Khánh xách cái giỏ mây đựng chim thong thả quay về ấp, rất bằng lòng với buổi sáng đi chơi. Cây súng hơi cứ để ở ấp, ngựa cũng thế, chưa cần trưng dụng làm gì.

Mỹ Duyên đang hầu cơm chay bà lớn với cô Tâm, Khánh đưa hai ngón tay lên môi, ném một cái hôn thật tình tứ khi Duyên ngửng lên, lại nghiêm mặt xách giỏ chim đến trình bà cả và nghe đủ một bài khuyên cậu cử chớ nên sát sanh quá như rứa.

Ông phủ về nhà ăn cơm muộn. Sau khi đi thăm mấy nhà vai vế nhất ở xóm Chợ, ông cho ngựa lội qua thác Bà-lam tháng này đang cạn, dạo xem khu đồn điền La-phạt chỉ còn một gia đình tá điền trông chừng nhà cửa. Ông tươi tỉnh ra mặt, trong khi dì Ba ngúng nguẩy sai chị ở vào buồng đánh thức cậu Hai Khánh: “Cứ nói chờ cơm quan, rồi lăn đùng ra ngủ khì. Hạng đó là trí ngủ chớ trí thức gì mà khoe hoài!”.

Nhai rau ráu những con chim rừng quay lạ miệng, ông phủ khen Khánh bắn giỏi khiến dì Ba sầm mặt, bĩu môi.

- Cây này của thằng cha sửa đồng hồ ở Hà Lam đó. Nghe nói súng tốt mà ba không mua, chẳng có ai biết xài. Con về ấp, ba mới hỏi mua cho con giải trí. Nó biết luật lệ gì đâu, cho thằng lại nhì ra hỏi giấy phép là nó hoảng kinh, xin bán cho quan liền.

- Ba mua thêm súng bắn thú nữa ba. Nghe nói Nhật bán các thứ súng thu của Tây rẻ lắm. Con dạo quanh rừng thấy dấu hươu nai chi chít, chiều nào voi cũng rống bên kia sông.

- Để súng ở đây ba hơi ngại, đang lúc chộn rộn. Con tính thử...

Dì Ba đang tiếp thịt gà rừng quay cho ông, chêm vào:

- Con cái trong nhà mà quan làm như cụ Thượng về!

Khánh lừ mắt. Duyên nín ngay, đoán mình đóng kịch hơi quá đà. Nàng đưa mắt xin lỗi, nói vội:

- Em chẳng biết đâu việc đàn ông với nhau... Quan đừng dùng nước nghen, em còn đồ tráng miệng nữa.

Đợi dì Ba xuống bếp, ông phủ thấp giọng:

- Ba cũng vô ý, nói thẳng với dì lời con khuyên, dì để bụng giận. Tánh khí đàn bà vậy, con cứ lo đi ít lâu là xong... Súng thì ba mua được. Nhựt không xài súng Pháp, giao hết cho Bảo an binh, mấy cha cầm đầu bán tiêu lần hồi. Có điều, lỡ tụi du kích Việt Minh tới hỏi con đối đáp ra sao?

Mỹ Duyên bưng bánh kem sữa lêa. Ông phủ khen lấy lòng:

- Hồi này mà kiếm ra sữa hộp phải là bực kỳ tài... Con tính kỹ coi nên mua không?

- Nên ba ạ. Voi về phá rẫy dân làng, mình bắn ngã là uy tín lên như cồn, bọn kia không ưa cũng phải kiềng mặt. Súng săn đạn ria thì chẳng dùng vào chiến trận được, lọt vào tay chúng nó cũng chỉ bắn chơi bời. Ba cứ mua nhiều đạn, con giấu kín, lỡ Việt Minh đến thì con chìa súng với vài ba viên đạn ra. Ôi dào, chúng nó lại nổ cướp cò vào nhau thôi, hết đạn là vất súng!

Ông phủ cười to, chòm ria mép nháy lia lịa. Nuốt vội miếng bánh kem, ông vỗ vào cổ tay Khánh:

- Được, ba sẽ gửi súng về. Sáng nay ba đi coi tình hình, thấy chưa gay go như Cửu Áng nó dọa mình đâu. Dân đây sắp gặt lúa tháng năm, chưa nghe chúng nó đòi miễn tô hay giảm tô gì hết. Du kích trốn núp đâu chẳng biết, chớ lão Tư Chua đang đập búa lò rèn lù lù ra đó, hễ thằng Chanh phá quấy thì mình hốt gọn cha mẹ nó làm con tin. Thiệt tình ba không tin bọn cộng sản dám làm loạn năm nay. Hồi Nghệ Tĩnh, hồi Nam Kỳ năm bốn mươi, mình giết như chà kiến, tụi nó khiếp hồn tới bây giờ chưa chắc đã tỉnh. Cho dù đôi ba đứa nóng máu làm liều, mình cũng đè bẹp được. Đang còn Nhựt thì Nhựt trị thẳng tay. Nhựt thua, Đồng minh đổ bộ vô Đông Dương thì Pháp cũng đàn áp lập tức. Hột lúa nằm giữa hai thớt cối xay mà đòi mọc mầm sao cho nổi! Con tạm theo cung cách cây lau, chịu uốn mình mà đừng để trốc gốc, qua cơn gió lại đứng thẳng y nguyên, Rồi ông vẫn cứ là ông; còn thằng rút cục vẫn không ra thằng? Mai ba phải về phủ rồi. Cứ vậy mà tùy cơ ứng biến nghe! Mất gì còn gỡ được, để mất ruộng đất là nhà minh trụi trơn đó!

Khánh lơ đãng cầm cái bánh, nghĩ dài dài, không nghe rõ phần sau. Hột lúa nằm giữa hai thớt cối, hừ... Nhật không trị, Pháp cũng tấn công... Bảo Đại lèo lái, luồn lách, chân nào đạp tới thì ôm chân nấy... Phủ Đỉnh sẽ ghé lấy giấy tri huyện Tây Quảng, về tỉnh đút lót để khoanh hết đồn điền La-phát-sơ... Cửu Áng cứ giao triện cho các quan đồng chí khi gay go, về sau sẽ gông cổ các đồng chí...

Một dòng nước lạnh chảy loang chầm chậm trên lưng Khánh. Ta đã lường hết bấy nhiêu mưu ma chước quỷ chưa?

Đối với những đứa trẻ nghèo lớn lên ở vùng ven núi như Cam, mùa hè là mùa vui và no nhất.

Người lớn có thể nhăn nhó khi gặt lúa tháng năm xơ xác hay khi trời làm hạn hán thiếu nước cấy cho vụ tháng mười, lũ trẻ không để ý mấy. Được mùa hay mất, bữa ăn của chúng vẫn cứ ít cơm mà nhiều khoai, sắn, chuối già, hột mít chẻ đôi. Chúng vẫn ngày ngày thả trâu bò trên các sườn đồi còn cỏ, giao cho vài đứa trông, còn bao nhiêu đi sục kiếm mồi đem về chia nhau. Thằng Cam cũng vậy. Nó giữ ngựa, không được cho đến gần bầy trâu vì hai giống ít ưa nhau, nhưng vẫn thu xếp để được nhập bọn.

Mùa hè, trái cây chín khắp nơi. Dạo quanh một lúc đã được một nón ngửa đầy sim, chà là, ổi rừng, tất cả đều chín mọng sắp rụng. Nắng hè hút khô các khe suối, để lại từng vụng đứt quãng, chỉ cần vài tấm mo cau đủ tát cạn bắt cá. Sau đó, với cái nồi đất mẻ và nhúm muối giấu sẵn trong hốc cây, cả bọn đã có một nồi canh cá nấu với lá lốt, rau ranh, ăn cùng mấy bắp ngô nướng bẻ trộm tận trong ruột một nà bắp nào đó cho vắng dấu. Chim rừng xuống rỉa lá ruộng và bắp rẫy đến nặng diều bay không nổi, ỳ ạch sa vào cả những cái bẫy gài vụng về nhất, nhổ lông xát muối nướng trên lửa than ăn ngon tuyệt vời. Đập được những con dơi ngủ ngày lủng lẳng trên chỗ tối, chúng đem vùi tro nóng một lát, phủi sơ sơ, cắn nhai rau ráu như ổi chua. Chán hết các thứ thì rủ nhau đổi món. Chịu khó bó vài cây đuốc sật, ban đêm kéo xuống bãi dâu ven sông, rung cây cho những con rầy dâu rơi xuống như mưa rào, chụp nhanh, cho vào cái tĩn sành bụng to miệng nhỏ, lát về rưới nước muối rang chín, ăn đến no. Nhận ra khu rừng nào lắm ve ve kêu đến ù tai, chúng rủ nhau tối đi ăn ve...

Từ thành phố trở về, Cam vẫn thuộc nguyên bài ca gọi ve truyền mãi đến nó. Đợi tối hẳn, lũ trẻ nhóm một đông lá khô, thổi bùi nhùi châm vào, xúm ngồi xổm một bầy hình vòng tròn, vỗ tay vào miệng thành tiếng oa oa òa òa, rồi hát rời từng tiếng bài vè ve:

Hu hu ve ve
Xuống đây mà nghe
Ăn xôi ăn chè
Ăn mít ăn me
Không xuống không nghe
Tau đánh mi què
Tau ví chạy re...

Ve sà xuống, ban đầu lác đác, về sau thành bầy rung cánh đảo trên lửa, đáp xuống chung quanh lửa. Mạnh ai nấy chụp cho vào tĩn, cũng rang ăn như rầy.

Riêng Cam một dạo đã chơi trội cho các bạn tròn mắt: nhân dịp ấp ông phủ xẻ thịt con trâu cái rất mập bị cọp bấu đến què, nồi mười luộc lòng đầy những mỡ sáp mà ai cũng gạt ra khi múc nước chan cơm nó đợi sáng sớm mới lén vớt tất cả lớp mỡ đã đông cứng lại được gọi là dầu trâu, gói vào lá chuối, đem ra lập kho chất béo trong rừng dễ có đến một cân. Mỗi lần sắp rang cào cào, châu chấu, rầy dâu, ve ve, nó lại đi mở kho lấy một miếng dầu trâu đem đến, phi cho thơm xong mới rang, ăn ngon như cỗ làng. Các bạn phục sát đất.

Thế nhưng bây giờ Cam không dám chơi như trước. Nó là “dét-tê” của Việt Minh, chuyên chạy giấy theo những con đường núi vắng người nhất từ làng này qua làng khác. Rừng núi chung quanh Linh Lâm có vô số đường: người bứt mây đốt than, trâu kéo gỗ củi, thú rừng kiếm ăn, dấu mòn trong mùa khô này hiện lên nhanh và không biến đi, sau những tháng mưa mới trở lại rậm cỏ.

Ở tất cả các nơi Cam đến, mặt người lớn thường nặng nề, đăm chiêu. Dường như ai cũng thấy mùa hè này nóng bức hơn năm ngoái rất nhiều. Trời nóng, đầu nóng, ruột gan cũng nóng theo.

Vùng này vắng bom đạn nhờ xa bờ biển, nhưng tin khắp nơi đưa về theo đường sông đều đẫm mùi khét lẹt của khói lửa và mùi tanh của máu người. Cam dỏng tai nghe những chuyện dễ sợ hay khó hiểu của các bác và các anh chị bàn với nhau. Từ lâu nó đã chừa nói leo. Nó chỉ nghe, nghĩ, cố nhớ phần nào các chuyện hay mà cũng cố quên bớt những hình ảnh kinh khủng cho đêm ngủ đỡ giật mình.

Chiến tranh Thái Bình Dương đang lên tới điểm đỉnh. Bọn Nhật đổ ra từng tấn giấy bạc năm trăm hình rồng xanh mới in sau đảo chính, vét hết tất cả những thứ ăn được. Bọn Liên đoàn chặn đường soát chợ cướp từng cân gạo, ống đậu. Các đảng phái thân Nhật đi hò hét khắp các bên xe bãi ga, vừa chửi nhau vừa gọi trai tráng đi lính. Mấy lão chức sắc đạo Cao Đài mỗi lần cúng lại kêu gọi tín đồ phò đức Cường Để sắp từ nước Đại Nhựt Bổn về cầm quyền, số đảng viên Đại Việt và Quốc dân đảng được Nhật thả về đang hối hả tìm nhau và giành ghế. Rối tinh rối mù. Trên cái sân khấu mới dựng vội sau đảo chính, liên tiếp hiện và biến những con rối lao nhanh vào nhau ẩu đả giành ăn. Đã là rối thì chỉ giả chết khi làm trò.

Bên dưới sân khấu, những người chết thật đã nằm la liệt, ngày càng chồng chất thêm. Bãi xác trải rộng ra mãi trong nạn đói. Xe lửa Nam Kỳ đốt thóc lúa thay củi chạy máy, còn ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ đang rải đầy những bộ xương phủ da đen đã co quắp hay còn thoi thóp. Mỗi người dân từ ngoài Bắc chạy vào đến phía Nam đèo Hải Vân lại kể thêm hàng loạt tin mới rùng rợn hơn tháng trước, tuần trước, hôm trước. Nghe một lát, người cam phận nhất cũng muốn hét lên một tiếng xé ruột:

- Chẳng lẽ gục đầu chịu chết hết hay sao!

Cả Chanh đã thấy và nghe những điều ấy khi xuống Hội An báo cáo với Ủy ban khởi nghĩa của tỉnh. Anh mang theo rất nhiều ý kiến của đội du kích Linh Lâm cần “thỉnh thị thượng cấp”, nhưng tất cả đều trở nên nhạt thếch nhạt phèo trước cái cảnh hàng triệu con người chết gục ở đầu bờ ruộng đang trỗ hay lên đòng. Chỉ đọng lại một thôi thúc dữ dội: cần đánh chiếm ngay huyện Tây Quảng.

Chanh cùng anh em du kích tin rằng cấp lãnh đạo huyện và tỉnh sẽ ưng ý ngay. Ta đang kêu gọi nổi dậy. Cơn dông nghẹn ứ đang đòi một tiếng sấm mở màn. Tiếng sấm Tây Quảng sẽ nổ dây chuyền trên đất Quảng Nam. Mưa dông đổ xuống, khí trời dễ thở hẳn đi, người với cảnh sẽ ồ ạt vươn lên trời xanh...

Cuộc họp diễn ra trong nhà một chị cơ sở mé trên thị trấn Vĩnh Điện. Không có trăng sáng trên sông và nồi cháo cá thơm ngon trên đò, nhưng anh Xáng dân chài và anh Quý - Xứ ủy viên đều dự, thêm vài đồng chí nữa Chanh chưa biết mặt.

Anh Bảy Quý vẫn quen nghe nhiều nói ít. Anh Tô Xáng cứ vặn vẹo tới tới:

- Lấy thành dễ, giữ thành khó. Đánh xong các đồng chí liệu giữ được không?

- Chúng tôi đánh để gây tiếng vang, lấy súng đạn. Đốt huyện đường rồi rút!

- Quân Nhật hay lính tỉnh kéo lên, đuổi theo, các đồng chí chống cách sao?

- Chúng tôi rút vô căn cứ trong rừng đánh tiếp.

- Dự trữ lúa gạo được bao nhiêu mà vô rừng?

Chanh nín lặng. Chưa có hột lúa nào trong cả hai căn cứ. Anh vớt vội:

- Cần thì lên núi cao, lên tới vùng Ngọc Linh...

- Đồng bào trên núi đã sẵn sàng đón du kích chưa?

Càng bị bắt bẻ Chanh càng đuối lý. Anh nói liều:

- Anh em ta ở Ba Tơ cứ đánh nhào, đâu có tính tới tính lui!

- Chính các đồng chí Ba Tơ dặn tụi mình phải tính toán kỹ lưỡng hơn. Anh Quý đây đã đi với du kích Ba Tơ nửa tháng.

Chanh đã nóng mũi thật sự, nổi gắt:

- Ít nhứt chúng tôi cũng dám hành động, còn hơn các nơi khác im xo không rục rịch. Ngồi nói lý thuyết suông hoài.

Anh Quý nãy giờ chỉ nghe, bỗng chen vào một câu rất nghiêm:

- Đồng chí Chanh thấy tất cả các việc ta làm trước khi nổ súng đều là lý thuyết suông, phải không?

Chanh tắc họng. Nếu ai khác quất ngọn roi ấy, có thể anh còn cãi chày, cãi cối, nhưng trước mặt anh Quý bậc thầy mà tên tuổi đã vang dội khắp các nhà lao... Chanh cúi mặt lặng cá hồi lâu trước khi nói:

- Xin lỗi các anh, tôi sốt ruột không chịu nổi...

Các anh kia đưa mắt nhìn nhau. Anh Xáng buông rầu rầu:

- Tụi mình còn sốt ruột gấp mấy. Có điều Đảng mình trải qua mấy cuộc khởi nghĩa non ở các nơi rồi, có kinh nghiệm rồi, lần này quyết làm chắc ăn trăm phần trăm chớ không để cù cưa bạc nhạc đâu.

Chị chủ nhà bưng lên một mâm chè, thứ chè nếp nấu với đường đen rất đặc gọi là cháo đường, bỏ thêm nhiều gừng và một chút muối cho đậm vị. Câu chuyện xoay sang nạn đói. Mấy năm nay ghe bầu chở gạo Nam Kỳ ra ít, Quảng Nam thiếu gạo nhưng có khoai sắn bù vào, không đến nỗi đói. Vụ gặt tháng năm vào cỡ trung bình, các huyện phía Bắc được khá hơn, huyện Tây Quảng sẽ dư thóc vì thuyền bè xe cộ khó khăn không chỏ xuống bán mé Tam Kỳ được.

Đợi mọi người ăn xong, chị cơ sở mới dọn mâm, pha nước, bày ra giữa chiếu một bộ bài tứ sắc còn mới và chia luôn cho mỗi người một tay bài, ném thêm vài cụm bài rác như đang dở ván, cười cười:

- Có hai người lạ mặt vô làng hỏi thăm nhà ông Sam. Dạo này mật thám của thằng Ký Xuân bắt đầu đi rình rồi, các  anh cầm bài lên đi.

Chó sủa dồn ngoài ngõ. Chị ra sân mắng chó, hỏi khách mấy câu, dẫn vào: anh bí thư huyện ủy Tây Quảng mặc như thầy lý lên quan, cùng một đồng chí bảo vệ mặc sơ-mi soóc như là thủ lãnh thanh niên. Anh Quý vỗ đùi khoái trí:

- Tưởng cậu mắc kẹt đâu rồi! Hay lắm, đang bàn đại sự ở Tây Quảng đây. Cởi áo, quạt cho mát, uống nước, rồi ta tính kế đánh lấy huyện!

Anh bí thư huyện ủy đang chào hỏi, bỗng nhìn Chanh chăm chú:

- Ủa, bác Tư xuống hồi nào? Anh em nói bác đang rèn gươm giáo trên Linh Lâm mà!

Cả Chanh nóng bừng mặt, chỉ lắc đầu. Chung quanh cười ồ. Không phải lần đầu anh bị lầm với cha. Hai cha con cách nhau chẵn hai mươi tuổi, mặt và vóc người rất giống nhau, sau năm năm tù và những tháng vất vả gần đây anh già sọm đi và trông lại càng giống. Ngay ở Linh Lâm, đôi cậu du kích trẻ gặp lúc đèn lửa chập choạng đã lẫn lộn giữa hai cha con.

Anh bí thư biết mình hớ, chữa vội:

- Mới ngoài nắng vô, mắt thấy toàn đom đóm bay. Cũng tại cậu giống ông bác quá thể!

Nghe nói đội du kích đề nghị đánh chiếm huyện lỵ Tây Quảng, anh cười:

- Muốn lấy thì mình lấy cho, khỏi cần du kích Linh Lâm. Tri huyện đang nhấp nhổm chạy trốn. Ta nắm được tay đề lại với đội lệ. Lính huyện đập bệnh nằm nhà một số, nay còn mười một, có một cơ sở, ba cảm tình. Thằng cai Dương hay cướp giựt đàn bà đi chợ thôi, không dám chống ta. Tức cười, tri huyện bảo nó đem súng ra bắn thử, viên đạn thứ ba mới nổ bị toác vỏ mắc trong nòng. Thử cây khác bị văng ốc vít trầy mặt. Vợ nó tối về làm gà tạ ơn cô bác phù hộ cho chồng thoát nạn bắn súng! Còn ở huyện chín súng mút với anh-dô, hai mươi hai đạn, nhưng chỉ dám vác chớ không ai dám bắn!

Đến lúc này Cả Chanh mới thấy mình quả là ếch ngồi đáy giếng. Còn may hai anh Quý và Xáng không nhắc lại các lý lẽ rất hùng hồn của anh ban nãy, mà chăm chú nghe báo cáo về tên quản Hưng đang cố ngoi lên. Tên này trước ở mật thám, chuyên tra tấn tù chính trị, nay được Nhật giao chỉ huy đội Bảo an binh của tỉnh, hơn một trăm đứa có sáu cây ép-en ¹  và hai moóc-chê 60², súng đạn đều tốt.

Quản Hưng biết mình nặng tội, lại muốn nhân dịp chộn rộn này để vọt lên tới lãnh binh, án sát, chửi và chống Việt Minh rất hăng. Hắn tát lính đổ máu mũi như sĩ quan Nhật, nhưng cũng thưởng nhiều, cho lính tự do kiếm ăn nhiều, các quan phủ huyện đều gờm lính quản Hưng. Mới cách đây vài hôm, tỉnh cấp gạo chậm sao đó, hắn cho quân chặn cướp luôn hai chiếc ghe chở gạo của bọn Liên đoàn chỉ đưa cho mấy đứa áp tải một giấy biên nhận ký tên: “Huỳnh Hưng, hung thần xứ Quảng”. Hắn được tên chỉ huy Nhật kiêm chức “cố vấn” của quan Tổng đốc rất tin cậy. Áng chừng có một phần ba số Bảo an binh trung thành với quản Hưng, dám đánh nhau với Việt Minh.

- Coi đó Chanh, đội du kích của cậu có thể đụng đầu thằng việt gian thú dữ. Chơi nổi không?

Chanh bẽn lẽn nhận rằng du kích Linh Lâm còn quá ít và quá yếu.

Hội nghị bàn tiếp hàng chục việc phải làm tại khu vực Linh Lâm, Chanh không được phép ghi chép, chỉ bấm ngón tay nhẩm đếm đến thuộc lòng, mồ hôi vã trên trán mỗi lúc một nhiều. Đến cuối, anh lại thêm một lần sửng sốt khi anh Xáng trịnh trọng báo tin Thường vụ Tỉnh ủy đã chỉ định đồng chí Phan Chanh làm phó bí thư huyện ủy Tây Quảng.

Vốn quen khép mình vào kỷ luật, Chanh không cãi, chỉ nghĩ: “Các ảnh lầm rồi. Mình gay go hung rồi...”.

Tờ biên lai thuế thân của  anh từ Qui Nhơn mang về được thay bằng giấy chứng nhận là nhân viên kiểm lâm đang thừa hành công vụ tại huyện Tây Quảng cùng với thẻ tùy thân ghi tên là Phan Thanh Trà. Anh thay mặc một bộ áo quần vải xanh biển như kiểm lâm được phát, trên vai có mấy vết nhựa cây đen. Người lái xe khách lên xuống Linh Lâm mỗi tuần hai chuyến sẽ dành chỗ và chuyển hàng cho anh khi thấy những vết ấy.

Cả Chanh tính trước sẽ đi vắng ba ngày, xuống Hội An họp và về ngay, nhưng anh mất thêm hai ngày nữa để cùng anh bí thư huyện ủy đi gặp một số cơ sở Việt Minh. Đã có giấy tờ đàng hoàng, anh không phải cuốc bộ và vòng trong xóm tránh các trạm gác nữa, đôi lúc còn lên giọng nạt nộ vài nhóm tuần đinh mù chữ bị buộc phải cầm gậy ra canh ở điếm đầu làng, hễ thấy tờ giấy đánh máy đóng dấu son đỏ choét là cho đi ngay.

Anh bí thư đưa Chanh đi thăm bốn chính trị phạm từ Đắc Tô, Kon Tum, Ban Mê Thuột về huyện Tây Quảng sau đảo chính. Hai anh vừa về đã họp ngay thanh niên trong bà con họ hàng, tuyên truyền Việt Minh rầm rộ, bọn tổng lý hoảng hồn lên báo quan nhưng chưa dám động tới họ. Một ông nhà giàu bị đưa đi an trí Đắc Tô vì cho con đi học lớp thông ngôn của Nhật, nay đang vênh váo trừng trị đứa này che chở thằng kia.

Người thứ tư là  anh Ba Mậu. Chanh quen anh trong nhà tù Kon Tum, được anh dạy văn và toán trong gần một năm. Đã trọng đạo phải tôn sư, Chanh lễ phép ngồi nghe anh lên lớp như đang dạy học trò ở Đà Nẵng.

- Tình hình này phải tránh manh động đồng chí Chanh ạ. Trình độ dân chúng còn thấp kém quá, chưa hiểu nổi cách mạng đâu, nói cộng sản họ còn tưởng cộng cả vợ chồng, nói cộng hoà họ hiểu là dồn của lại đem chia đều ra. Trước hết phải nâng cao trình độ dân chúng...

Đến lúc này, ngồi trước ông thầy dạy chữ đầu hai thứ tóc, Chanh mới hiểu mình vì sao mình phải làm phó bí thư huyện ủy. Bởi vì  anh dám khởi nghĩa.


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: F.M, tức Fusil-mitralleur: Trung liên.
2. Tiếng Pháp: Moriler: súng cối.

Trong khi Cả Chanh đi vắng, anh chàng Năm Phi đao đã bốc máu làm tào lao.

Năm Phi đao gọi đội du kích vào họp ở căn cứ A nói:

- Anh Cả đi vắng rồi.  Ảnh là đại ca của tao, gì gì cũng gương mẫu hạng nhứt. Kẹt cái là ảnh làm gì to lắm trong Đảng Cộng sản Đông Dương. Chưa biết hả? Cộng sản là làm cách mạng cả thế giới, đưa nước mình lên hùng cường cỡ như Anh, Mỹ, Nga vậy đó. Ảnh lo công chuyện cả năm xứ Đông Dương. Anh thấy tụi mình ở đây dốt quá ư dốt, về dạy dỗ cho khôn ra. Bây giờ khôn rồi, mình tự nghĩ mà làm cách mạng chớ. Cũng như tao bày cho bay tập bắn vậy, tao có bắn giùm bay được đâu!

Lý lẽ của Năm Phi Đao rất dễ hiểu và đầy sức thuyết phục,  anh em gật đầu cả.

Việc làm cũng đơn giản thôi. Kéo du kích tới ấp phủ Đỉnh tịch thu hết số lúa tô vụ tháng năm vừa gặt xong chở về căn cứ B để anh em mình ăn tập thả sức, khỏi bị người nhà cằn nhằn mỗi khi xách gạo hay khoai khô bọc theo.

Anh em khoái hết mức nhưng chưa quen vỗ tay. Anh đội trưởng tập vỗ tay cho đội, dặn rõ đó là kiểu quốc tế chứ chẳng phải lề thói thực dân đâu.

Trong đội chỉ có Tám Doãn hơi ngờ ngợ. Cậu trai chống bè này còn nhớ lời  anh Cả Chanh dặn khi ra đi: việc lấy thóc của phủ Đỉnh phải được thượng cấp cho phép, đợi anh về sẽ hay. Năm Chò cười xòa, nheo mắt và thấp giọng:

- Ảnh là ông chánh trị, phải nói vậy mới đúng chánh trị, hiểu chưa? Tụi mình là quân sự, cứ làm tới theo kiểu quân sự, cái gì lợi cho đánh tây đuổi Nhựt coi như xuya!

Chừng ba giờ chiều, đội du kích kéo sang ấp phủ Đỉnh. Cách cổng ấp vài trăm thước, Năm Chò cho dừng lại, xếp hàng đôi và hô đi đều tuy đường lắm ổ gà, anh em cứ phải nhìn cắm xuống chân. Ba tiểu đội đều mang tất cả vũ khí: cây ná với ống tên đeo trên lưng, giáo hoặc mác vác vai, một số có thêm dao găm gài bên lưng. Tiểu đội Một gác cổng và đi kêu dân xóm ấp gánh thóc. Tiểu đội Hai dàn hàng ngang trước sân chính đường, gươm giáo sẵn sàng chiến đấu. Tiểu đội Ba rẽ vào xúc thóc khi có lệnh. Mỗi tiểu đội thiếu vài người đã lủi trốn dọc đường vì thấy làm găng quá, sợ về sau phủ Đỉnh sẽ đưa lính về gông cổ cả nhà. Không sao, đội du kích vẫn còn đông và hăng lắm.

Bầy chó bảy tám con xổ ra cổng sủa vang trời. Cô Huyền Tâm đang thu áo quần phơi ngoài sân, thấy một người mặc quần áo lính đeo súng đi vào, theo sau có một tốp tuần đinh. Cô hỏi:

- Anh ở chỗ quan phủ về à? Có thơ quan không?

Chó sủa quá ồn, lấp mất giọng Huế kẻ cả. Anh lính nói gì chẳng nghe được. Bà Cả bước ra thềm gọi:

- Đứa mô ra đánh chó, lính quan về tê tề...

Năm Chò vừa muốn thị oai, vừa cáu lũ chó nhà giàu cứ chồm tới, đưa tay giật cây súng săn hai nòng trên tay Tám Doãn, lùi mấy bước, bẻ mấu cò một bên nòng, nổ luôn một phát đạn ghém giữa bầy. Con chó lài đầu đàn lăn gô ra, hai con nữa vừa lê vừa gào. Mẹ con bà cả đâm đầu chạy vào buồng, người ở cũng chạy táo tác. Hai Khánh mặc py-gia-ma bước vội ra, trong khi Năm Chò nói dõng dạc:

- Chúng tôi là bộ đội Việt Minh đến trưng dụng lương thực nhà này...

Khánh đã sẵn sàng đón anh em tới, nhưng rất bực khi thấy Năm Chò bắn chó. Anh cố làm ra vẻ sợ sệt, vào trình bà Cả. Bà đang xoa nắn cô con gái lên cơn đau tim, miệng niệm Phật liên hồi: “Nam mô cứu khổ cứu nạn Quan Thế Âm Bồ tát... Thôi thôi cậu cử làm răng đó mược cậu... Nam mô bồ đề bồ tát ma ha tát...”.

Khánh dẫn  anh em vào lẫm lúa. Trong có bốn cây thóc cao, mỗi cây độ trăm rưởi ang. Anh hỏi khẽ Tám Doãn:

- Anh Chanh về chưa?

- Chưa. Anh biểu đợi cấp huyện cho phép, mà anh Năm cứ kêu đi...

- Kiếm đủ ghe chở chưa?

Tám Doãn ngẩn ra. Chưa hề nghe anh Năm tính chuyện thuyền đò gì cả. Lại chạy tìm nhau, hối hả cho người lên bến vạn. Năm Chò dẫn tốp này đi, lát sau lại nghe nổ đoàng một tiếng súng trường Đức chỗ xóm Vạn. Khánh bật chửi thề. Giao súng cho tay khố đỏ này, nó xài đạn như đốt pháo Tết!

Rốt cuộc rồi cũng chở được chừng trăm rưởi ang thóc. Khi bốn con đò chống ngược sông Linh qua bến Vạn, Năm Chò lại thị oai bằng ba phát súng trường nữa bắn lên trời, trong khi đồng bào đổ ra xem Bộ đội Việt Minh đứng chen đầy bờ sông. Mấy cậu du kích trước đó vài tiếng còn băn khoăn chưa biết nên lộ mặt hay chưa, lúc này cầm cây mác đứng hiên ngang trên đò, không nghe rõ nhưng biết dân làng đang trầm trồ nhắc tên mình.

Căn cứ B mới làm nhà kho, chưa có tấm cót nào. Lần này Tám Doãn không để Năm Chò đi nổ súng trưng dụng cót nữa, bấm mấy anh em chạy về vác đến. Các bác chống đò được tự do vào chỗ doanh trại của bộ đội trong khi gánh giúp.

Đến sẩm tối thì tam xong mọi việc, và đêm ấy dân làng biết hết tên tuổi và chỗ ở của đội du kích Linh lâm. Họ kéo đến nhà các đội viên du kích - vẫn phải về nhà kiếm cơm tối như thường - tán chuyện râm ran đến khuya. Ông Xâm Tô rời bàn đèn thuốc phiện, cho con thắp đuốc đi mời “Tư lệnh bộ đội Việt Minh” đến nhà đãi một tiệc túy lúy với món ăn Tàu và rượu chai Quân thắng trận. Ông Cửu Áng chạy một vòng qua các nhà khá giả trong xóm, quyên góp được một bò ba heo để khao Việt Minh, muốn ăn lúc nào thì cứ đến chuồng mà bắt. Sau đó ông chong đèn viết tờ mật báo, cho con luồn đường tắt đem xuống huyện lúc gà gáy đầu.

Chỉ trong một ngày tin đã loan đi dọc đường 56, thấm nhanh vào các làng xóm hai bên đường: Việt Minh khởi nghĩa chiếm Linh Lâm rồi! Vài ngày sau tin mới xuôi dọc sông Thu Bồn, bởi các chủ đò dọc nấn ná ở lại Linh Lâm coi thử Việt Minh ra sao, sông nước có bị ngăn cấm không.

Từ nhà anh Ba Mậu đi ra đường 56 đợi đón xe ngồi nghỉ trong quán nước, Cả Chanh và anh bí thư huyện ủy được ông già bán quán báo ngay tin sốt dẻo:

- Chưa chắc xe lên đâu mấy  anh, họ sợ tên rơi đạn lạc. Việt Minh nổi dậy chiếm hết tổng An Sơn, không biết à?

- Ôi, thiệt sao bác?

- Sáng giờ cả chục người trên đó xuống nói. Quân lính đâu trên núi kéo về bắn súng kêu loa rầm rầm, thu lúa nhà giàu chia cho dân nghèo. Chỗ ấp ông quan gì đó dám chống, họ bắn nhào luôn ba mạng. Bây giờ họ lập tân tỉnh từ Huề Bình trở lên, trí súng, đắp đồn, Nhựt lên là oánh !

Vài người trong quán cũng góp thêm những chuyện được cam đoan là do bà con xuống kể lại: “Việt Minh tế cờ, khao quân, rước thuyền bắn súng trên sông Linh có rất nhiều phu theo gánh gạo, xếp hàng duyệt binh đi đều rắp rắp như lính oong đơ hồi Tây”.

Cả Chanh sốt ruột không chịu nổi, kéo anh bí thư ra đường. Họ đi bộ gấp lên Linh Lâm. Anh bí thư huyện cởi áo dài vắt vai, tụt guốc ra xỏ vào cán dù cùng với khăn xếp, từng lúc chạy lúp xúp mới theo kịp anh kiểm lâm mặc đồ xanh. Cậu bảo vệ đi trước họ chừng năm chục thước, xách cái giỏ đựng nải chuối và bó hương.

Cách bến phà Huề Bình vài cây số, họ ghé vào quán tránh cơn mưa rào và thăm dò tình hình. Mấy người đi chợ Huề Bình vừa về đến đấy, nói ở chợ chẳng có gì hết, chỉ nghe đồn trên Linh Lâm có Việt Minh thổi kèn bắn súng.

Anh huyện ủy viên trong xóm lẻ mé dưới Huề Bình cũng chẳng nghe và thấy gì cả. Năm Chò không đến trong ngày hẹn liên lạc hôm qua, chắc trên Linh Lâm có động.

Sau nhiều năm đi xa, Cả Chanh không nhớ đường mấy nữa, chỉ một lần được Sáu Cam dẫn đi tắt núi xuống Huề Bình. Lần này tuy đủ giấy tờ nhưng anh vẫn nhắm hướng vượt năm cây số núi về làng, tránh bất trắc. Lính địch có thể ngược sông Linh đánh úp đội du kích của  anh, dân các xóm dọc đường 56 không thấy là phải.

Họ lạc quanh quẩn khá lâu trên dương Cốt, nơi có hai bộ xương voi bên nhau và cái miếu thờ “nghĩa tượng” lút trong rừng rậm. Đến khi đã mỏi rụng đầu gối, Chanh chợt thấy lấp lánh dưới dốc dòng nước rộng và cạn của khe Cốt. Khe này chảy vào sông Linh ngay chỗ bến Vạn.
Trên bãi cát hẹp, bên khe có những dấu chân cọp to bằng bàn tay xòe, tiếp đó là những dấu ướt in trên đá chưa khô hẳn. Cậu bảo vệ chưa từng ở núi, xanh mặt tìm vội một cây gì làm gậy giữ thân. Chanh lắc đầu:

- Nó xuống uống nước, đi cách mười phút rồi. Kệ cha nó.

Mặt trời sắp lặn họ mới về đến lò rèn ông Tư lúc này vắng tiếng búa. Chanh rón rén lách qua vườn, suỵt vỗ con chó Dồ cho nó im, đến dòm vào lò rèn dựng tách ra khỏi nhà chừng mươi thước.

Gần như cả đội du kích đều có mặt ở đấy, đang ăn cơm. Trên sân, trong nhà, cả ngoài bãi cỏ phẳng gần lò, bày ra sáu cái nong với rất nhiều chén đĩa tô chậu, cả những tấm lá chuối đầy tú hụ thịt luộc và ra chuối rừng. Năm Bưởi cùng mấy cô nữa, mồ hôi ướt sũng lưng áo, đang tiếp thêm cơm, rau, những chậu thức ăn từ ba cái bếp đun nồi to gần chỗ khe Hội.

Quái lạ, những gì đã xảy ra trong năm ngày anh đi vắng?

Một người đang ăn chợt ngửng khuôn mặt đỏ ửng lên trông thấy Chanh đứng sau bụi cây thấp, reo to:

- Bác Tư kiếm thêm nước trắng về rồi. Gớm, đợi miết!

Cửu Áng! Cửu Áng ngồi ăn nhậu với đội du kích! Hay mình trông gà hóa quốc?

Cả Chanh không kịp lùi, phải vẫy anh bí thư và cậu bảo vệ bước lại. Năm Chò ngồi bên Cửu Áng bật cười hô hô:

- Ông Cửu say rồi! Đại ca tôi mà lầm với Bác Tư!

Một nét kinh hoàng hiện loáng trong đôi mắt không có vẻ gì say của Cửu Áng, biến rất nhanh. Đôi má sệ lại rung lên trong tiếng cười của ông lý trưởng rất bình dân và vui tính:

- Hê hê hê! Hèn gì mấy cô em út cứ chê mình già! Anh cả về làng bấy lâu mà kín đáo quá, chẳng cho tụi này được gặp. Bảy tám năm rồi chớ ít đâu... Anh ghé mâm này luôn di. Bưởi, Bưởi, để phần thứ gì bày ra đây con! A, còn hai vị khách nữa nghen!

Ông bí thư đóng kỹ vai thầy cúng trong giấy tờ, tuy không mang theo bộ đồ nghề thày cúng, ông chắp tay vái liền ba vái về phía các mâm, nói ê a:

- Dạ, thưa mấy quý ông bà, thiệt tình tôi bị nghi oan. Cha con tôi đang hỏi đường vô nhà ông lý trưởng thì bị... bị ông này dẫn đi theo. Dạ, chuyện dương gian tôi chẳng biết, chứ trừ tà ma bắt quỷ thì chẳng dám nói khoe, đã từng trải mấy chục năm...

Anh em cười rần rần. Năm Chò phơi bộ ngực đầy bùa chàm đứng lên ấn mạnh vào vai ông thầy cúng:

- Tới đây gặp bữa, cứ cúng ông thần khẩu trước đi cái đã! Chú em kia nữa, ăn no rồi tôi chỉ ma cho mà bắt. Ma quỷ là thằng này, thằng Năm đây... Dạ thưa đại ca, bữa tiệc này là của chung thiên hạ. Gạo của nhà phủ Đỉnh, heo của lão Xâm Tô bợm ghiền, rượu của thầy Cửu mang tới, công nấu nướng là của nhà bác Tư, còn miệng với bụng là của anh em du kích Việt Minh do đại ca làm lãnh tụ!

Chanh tức run lên, muốn tát cho anh chàng say rượu vài cái. Để nén tức, anh nói sang các mâm:

- Tối rồi mấy cha, ăn mau còn thấy đường dọn dẹp...

Cửu Áng nhìn kỹ bộ mặt ông thầy cúng, can mày phân vân, rồi quay đi nói oang oang:

- Các chú hậu sanh không biết, hồi bằng tuổi các chú, mấy ông nhà nho chơi hoang lắm, tối mấy cũng bỉnh chúc dạ du, tức là thắp đuốc đi chơi đêm đó. Tới lứa tôi thì nghèo rồi, hoang mấy cũng thành hiền khô!

Đang lúc đói, Chanh ăn thật lực trong khi dỏng tai nghe anh em nói tầm phào. Thật ra chỉ mâm của Cửu Áng và Năm Chò là sẵn rượu,  anh em khác chỉ uống mỗi người một ly không đủ say. Ông Tư Chua bỏ cuộc nửa chừng, bảo đi mua thêm rượu nhưng biến luôn. Tư Quýt cũng vắng. Ba Mít say nhanh, đã ngáy trên chõng của của bà Tư. Tám Doãn bối rối ra mặt không thốt câu nào, thỉnh thoảng liếc trộm Chanh.

Tan cuộc, mươi người có nhà ở xóm Chợ và bến Vạn rủ nhau về chung đuốc. Khi Cửu Áng định dẫn cha con ông thầy cúng đi về nhà mình, Cả Chanh nói xẵng:

- Để lại đây, chúng tôi còn lấy cung. Biết đâu là mật thám của tỉnh, huyện phái đi dò Việt Minh!

Khi lò rèn gần vắng hẳn, Chanh mới gọi số tiểu đội trưởng cùng Năm Chò, Tám Doãn, Sáu Cam lại:

- Chú ý nghe rnệnh lệnh đây. Trong vài ngày sắp tới, bọn Bảo an binh có thể đánh lên đây. Ngay trong đêm nay các đồng chí phải báo cho từng đội viên mang theo các thứ để rút vô rừng, ở lại năm ngày đêm. Sáng mai, khi tỏ mặt người, toàn đội phải có mặt trong căn cứ A. Nhắc lại coi nhớ chưa?

Năm Chò lè nhè:

- Nó lên thì uýnh cho nó té cứt ra chớ, đại ca!

- Im lặng. Đồng chí Tám Doãn chịu trách nhiệm củ soát các tiểu đội coi mệnh lệnh của tôi có được thi hành thiệt đầy đủ hay không! Giải tán!
Chanh đưa hai khách cùng Doãn và Cam ra chòi rẫy, vẫn còn giận sôi lên.

Khêu to ngọn đèn đĩa thắp dầu lai, anh lạnh lùng bảo Doãn báo cáo cho thật tỉ mỷ những việc đã làm. Nửa chừng ông Tư cũng ra chòi, ông đợi tiệc tan mới quay về lò rèn tìm Chanh. Sáu Cam ngồi chụm lửa đun nước cũng góp thêm vào. Ba người nhìn vào cuộc “khởi nghĩa” bằng ba cặp mắt khác lứa tuổi, khác góc độ, khác nếp nghĩ.

Khi ông Tư với Doãn đã ra đi, Cam đã ngáy trên sập, cậu bảo vệ đã nói mê sau chuyến đi ly kỳ, anh bí thư cùng với Chanh đánh giá lại tình hình. Bên ngoài, con chim ó ma ăn đêm cứ réo từng hồi “ó ó ó...à”. Chim dủ dỉ sống bằng phân trâu, phân nai trầm giọng thả vào gió tiếng than thở “thủ thỉ thù thì”. Đôi lúc vẳng xa tiếng con “có bóp thì bóp” và xa hơn nữa là tiếng trả lời “có chết thì chết”.

Hai đồng chí bí thư và phó bí thư huyện Tây Quảng quyết định: Linh Lâm sẽ thành làng Việt Minh luôn.

Đội du kích đã lộ mặt hoàn toàn, sẽ là quân chủ lực “lai vô ảnh, khứ vô hình”, tất nhiên phải loại bớt những người còn do dự, chọn thêm người hăng hái. Căn cứ B bị lộ, sẽ dời đi xa hơn, đưa cối xay, cối giã vào làm gạo tại chỗ. Cả Chanh thay mặt Việt Minh huyện sẽ gọi tất cả lý trưởng hương chức lại, giảng mười chính sách Việt Minh, nghiêm cấm việc mật báo lên tổng lên huyện. Đặc biệt, phải tổ chức ngay lực lượng dân quân đông đảo ở Linh Lâm và các làng chung quanh, đặt trinh sát và giao thông ở các trạm mật dọc sông Thu Bồn và đường 56. Chưa giảm tô được vì phải đợi chủ trương chung, nhưng mở ngay cuộc quyên góp trong các nhà giàu ở Linh Lâm, lấy thóc là chính, đừng ham trâu bò, heo gà. Chuẩn bị ngay các điểm tác chiến để chặn quân Bảo an ninh hay quân Nhật đánh lên. Tập cho du kích biết đánh du kích...

Trước khi ngả lưng, anh bí thư huyện ủy còn bật cười, lèo thêm một câu:

- Gì thì gì, cậu cũng đừng làm anh em cụt hứng. Đang bốc mà. Làm cách mạng, nghe dọa sai lầm khuyết điểm liên miên, anh em sợ rút gân sởn tóc, chẳng dám cựa quậy nữa đâu!

Cả Chanh ngủ lịm đi với câu nói ấy trong đầu.

- Alô, alô, đồng bào chú ý...

- Nghe đây, nghe đây...

- Thưa toàn thể đồng bào...

Anh em gọi loa thích kiểu nào gào kiểu ấy, nhưng nghe vẫn vui tai hơn tiếng mõ làng đi rao thúc thuế, thúc xâu. Trong những câu dài nhằng lủng củng, người dân Linh Lâm chỉ cần nhặt ra vài ba tiếng đủ biết phần mình: họp xóm, họp làng, họp thanh niên, họp phụ nữ, họp thiếu niên, họp dân quân, họp bàn việc bọc truyền bá quốc ngữ, họp ủng hộ du kích... Vô vàn cuộc họp, tất cả đều quan trọng, khẩn cấp, cần thiết, gấp rút, số một, hàng đầu!

Người dân Linh Lâm bước hẳn sang lối sống Việt Minh là ngày làm đêm họp. Họp mãi thành quen, đêm nào vắng tiếng loa tự dưng họ thấy ngứa ngáy thế nào, phải chạy sang hàng xóm hỏi xem có phải mình đi rừng, đi ruộng hụt nghe loa gọi không. Vả lại họ chẳng bị ép uổng gì, cơm tối xong đi họp một lát, các chủ nhà đun nồi nước to mời chung, buồn ngủ hay con khóc thì cứ ra về trước, quên lời dặn thì cán bộ Việt Minh kêu nhắc qua hàng rào.

Đội du kích Linh Lâm bị ngập đầu trong công tác. Ngập mà vui, cứ như tắm trong thác sông Linh. Ban ngày học chính trị hay quân sự, đêm đi loa gọi họp và canh gác cho đồng bào họp. Thỉnh thoảng cao hứng lại xếp hàng đôi hàng ba, cờ và súng dẫn đầu hô đi đều trên đường đá xóm chợ bến sông cho đồng bào đổ ra ngắm nghía, xuýt xoa. Một số rụt rè được cho ra làm dân quân, đã có ngay mấy chục thanh niêu khác xin vào thay. Lập thêm một tiểu đội nữ du kích do cô Năm Bưởi chỉ huy, đang mê tập mã tấu và các môn quyền cước. Liên tiếp phải đón các đại biển thanh niên trong tổng An Sơn kéo tới xin rước “quí vị du kích làng Linh Lâm đến giúp chúng tôi tập quân sự xây dựng chánh quyền Việt Minh”.

Cả Chanh bắt đầu bị sốt rét rừng, ở đây rất ít người tránh được cái bệnh tai ác ấy, được gọi là rét. Anh cứ gượng, gượng mãi. Những gói Phát lãnh tán và những thang thuốc nam của ông Tư Chua chỉ làm giảm chứ không cắt được cơn. Lạnh run một lát, nóng điên một hồi, nhức đầu như búa bổ vã mồ hôi đầm đìa, thế là xong khoản nợ núi rừng vài ngày trả một lần.

- Anh Cả rét hả?

- Đợi chút, qua cơn mình đi...

Về vụ Năm Phi đao tự ý làm tào lao, Cả Chanh chỉ cho tự chỉ trích nửa giờ trong đội du kích, vì thật ra anh em chẳng có lỗi gì. Anh dành hẳn một tối để sạc Năm Chò thẳng thừng, bắt thề chừa rượu và bỏ thói ngông nghênh càn dỡ, bỏ luôn lối xưng hô phường tuồng. Năm Chò nhận lỗi, hứa sẽ tự chỉ trích công khai.

Bàn chung chung thế thôi nhưng Năm Chò làm ngay.

Vào buổi học chính trị tiếp đó, sau khi anh em đã ngồi lên sạp, Năm Chò bước ra giữa lớp, đưa tay chào Cả Chanh theo kiểu mới học: nắm tay phải co lên ngang vai. Rồi anh hét một tiếng: “Kính thưa!” làm mọi người giật mình.

- Trước có đồng chí lãnh đạo, sau có anh em, tôi là Năm Phi đao xin nhận tội!

Anh tự kể tội một tràng, thành thật mà rất lộn xộn.

- Tóm lại, tôi thấy mình không xứng đáng làm đội trưởng. Nhờ anh em bầu cho người khác. Xin chào bằng một nắm tay thân ái!

Cả đội du kích nhốn nháo:

- Cứ làm chớ, anh Năm!

- Biết lỗi phải vậy, được rồi đó Năm!

- Trâu bốn chân còn đôi khi trượt...

- Đừng cho thằng Năm trở chúng, anh cả!

Cả Chanh giành nửa tiếng để giảng về chế độ dân chủ tập trung sau đó tuyên bố Năm Chò vẫn là đội trưởng. Anh em vỗ tay rầm rầm đúng lối quốc tế.

Sau mấy ngày thăm dò, Cả Chanh quyết định đưa ra danh sách Ủy ban Việt Minh làng để dân bầu. Ông Tư Chua làm chủ tịch, Tám Doãn chỉ huy dân quân, Ba Mít ủy viên tuyên truyền. Nhiều người bàn nên gài Cửu Áng vào ủy ban, bắt lão nhúng tay thùng chàm cho hết đường lui. Chanh cân nhắc kỹ và từ chối.

Ủy ban ra mắt trong cuộc họp mít-tinh lớn nhất, đông hơn cả đám tế Xuân. Cờ may đúng kiểu được kéo lên trong khi pháo nổ một tràng dài thay tiếng súng lệnh. Tất cả dân làng đưa nắm tay lên vai chào cuộc đổi đời, tuy còn rắc rối khó hiểu nhưng chắc chắn là đỡ cực nhục hơn xưa.

Bà Tư quấy nồi cháo cá đang sôi, bóp thử vài hạt gạo thấy đã nhừ, quay lại gọi Cả Chanh:

- Rán chút nữa con. Ngoáy đũa trong nồi cho nó thêm hơi.

Cả Chanh san cơn sốt rét được mẹ ra chòi rẫy nấu cho nồi lá xông. Anh trùm tấm chăn Nam Định vá nhiều chỗ khác màu, thở phì phò sụt sịt.

- Mồ hôi nhiều không con?

- Như tắm mẹ ơi.

- Áp mặt xuống chỗ miệng nồi, hít vô, đỡ nhức đầu lắm...

Chanh cúi đầu xuống, cảm thấy rất rõ mẹ đứng ngoài đang nhìn và vui lòng vì mình vâng lời. Nhưng anh không ngờ mẹ đưa tay ấn nhẹ vào gáy anh, nói khẽ một lời dỗ dành của hơn chục năm trước:

- Con với cái, mỗi lần vô xông là y như cá lọt vô nơm...

Nước mắt nước mũi đang chảy vì hơi nóng từ nồi lá xông bốc giữa mặt, Chanh nhận ra vài giọt nào đó trào thêm khi nghe tiếng mẹ.

Từ ngày về Linh Lâm, Chanh chưa một lần ngồi chuyện trò hơi lâu với mẹ. Ở lò rèn, chòi rẫy, ở bất cứ nơi nào anh dừng lại, chỉ lát sau mẹ lò dò đến, mang theo một thứ gì đó  anh thích hay cần: nải chuối, gói thịt nai khô, cái khăn quấn cổ, nắm rau má nấu canh giải nhiệt. Nhưng chung quanh anh luôn có những người đàn ông đang nói chuyện đàn ông và mẹ không bao giờ ngắt lời đàn ông bàn việc. Mẹ lảng vảng một lúc, nấu canh đun nước, gọi Sáu Cam vào dặn dò mấy câu, lẳng lặng bỏ đi. Xưa nay mẹ sống như bóng của chồng, nay mẹ tự ghép làm cái bóng của con trai đầu lòng. Cái bóng theo người không rời nhưng để mặc người sống ra sao kệ xác, còn mẹ lại từng khi biến thành bóng cây lớn che mưa nắng cho con.

Hôm đầu tiên Chanh lảo đảo trở về chòi rẫy, kéo tất cả chăn chiếu trùm lên người, run đến rung cả sạp nằm và các tấm liếp ép vào sạp, mẹ chỉ huy ngay Tư Quýt đi hái các vị thuốc nam, Năm Bưởi đi báo cho cha đừng đưa khách đến nữa, và mẹ đun nồi lá xông kèm nồi cháo cảm đầy hành và tía tô. Đợi Chanh xông và ăn xong, lau ráo mồ hôi, thay áo quần khô và nằm nghỉ cho đỡ mệt, mẹ mới nói rầu rầu:

- Có thằng con đi tứ xứ, tới hồi đau ốm mới được coi ngó chút đỉnh cho sướng con mắt...

Hôm sau cũng thế, Chanh được dành hẳn cho mẹ coi ngó chỉ vì sốt rét quật. Tỉnh ra một giờ là đã có bao nhiên người đổ xô tới, chỉ chào mẹ một tiếng cho phải phép, cuốn ngay Chanh vào cái thác công việc hàng ngày. Mẹ không biết thằng con làm ông gì mà túi bụi tới vậy, chỉ hiểu phận của mẹ là chăm sóc con và né sang bên cạnh để con khỏi vướng.

Cả Chanh tung chăn sang bên, thở hồng hộc. Anh chỉ mặc quần đùi, khắp người ướt sũng mồ hôi, tóc bết vào trán, dọc hai cánh tay nước chảy nhỏ giọt. Mẹ đưa bộ áo quần bẩn mới thay ra:

- Lau cho thiệt ráo, lau tiếp khăn sạch đây, rồi mặc đồ khô. Con có mồ hôi muối, dễ giặt hơn thứ mồ hôi dầu cha mày. Làm sao bớt bớt đi ngày đi đêm cho nó mập mạnh lên con, mày mặc quần áo thằng Tư thấy rộng xùng xình. Tù đày miết cũng phải được nghỉ chớ. Bộ mày vắng một ngày là bên mình thua liền à?

- Không thua liền, mà sút đi chừng tuột cái lông chân mẹ đi! Chớ sao mẹ biểu hễ nổi rét thì đừng nằm, cứ xay lúa, cuốc đất, chặt củi cho nó lướt đi?

- Là tao nói đứa đang khỏe, đâu có biểu đứa mới ở tù năm năm!

Mẹ quay đi xỉ mũi, trút cái bát đầy hành tươi và tía tô xắt đổ vào nồi cháo. Ống tay áo mẹ chật, càng nổi rõ hai cánh tay mẹ gầy guộc khi giơ lên.

Hồi nhỏ Chanh về quê ngoại một chuyến, thấy đầy nhà những dì là dì. Ông bà ngoại sinh thẳng một hơi chín con gái, không có con trai. Mẹ vào hàng thứ bảy, lấy chồng trong khi có hai bà chị chưa ai đi hỏi. Mẹ hơi cao hơn cha một chút tuy bằng tuổi nhau.

Về sau Chanh mới lần hồi biết thêm rằng tính cha hồi mới lớn hết sức ngỗ ngược, ông bà nội bắt cạo đầu lên ở chùa Non Nước làm chú tiểu cho thuần nết đi, chỉ hơn tháng là cha mang đầu trọc, áo nâu bỏ trốn biệt. Cha vào phố Hội ở mướn cho một ông thầy thuốc bắc, nhà cũng hiền lành, dạy cho học được chữ quốc ngữ cùng những câu đạo lý thánh hiền quen miệng nhất. Ông nội đến thăm vài lần, để cho ở tiếp. Sau vài năm cha lại chán dao cầu với thuyền tán, theo bạn vào làm phụ rèn tại Qui Nhơn. Ông nội cũng sẵn lò rèn, nhưng cha thích lang bạt kỳ hồ vậy thôi. Trong một chuyến về thăm nhà khi mười tám tuổi, cha phải chịu lấy vợ với lời giao hẹn là không ở nhà với vợ. Đi ăn hỏi mới thấy mặt vợ, cưới xong cha lại vào Qui Nhơn tập ngồi lò với chủ khác. Ai cũng nói cha kỳ cục khùng khùng.

Thật ra cha không kỳ, không khùng, chỉ ham bay nhảy, dần dà ham thêm nghề rèn. Học trò mà lại rất kén thầy, đổi lò luôn. Nơi rèn đồ xoàng thì chỉ ở vài tháng, gặp thầy giỏi thì lăn vào xin phụ, chịu sai vặt và quỵt lương. Sau nhiều năm ăn cơm góp kiểu ấy cha giỏi nghề hơn ông nội rõ ràng, mỗi khi về nhà ngồi chơi cha cũng rèn trổ tài cho ông nội phục.

Chanh mười ba tuổi ta, được cha dẫn theo vào Qui Nhơn nuôi cho ăn học. Học chữ, cũng học rèn luôn. Chanh ham học và tò mò táy máy như cha, được cha thương nhất nhà.

Sau khi mẹ sinh Bảy Bòng, nhà quá đông miệng ăn, cha phải về quê nuôi con. Cha đi một vòng những nơi có thể phát đạt, chọn đất Linh Lâm. Ông nội rất già không rèn nữa, cha giao hết số ruộng bãi phần mình lại cho ông, nhận bộ đồ rèn của ông, bốc vợ con lên quê mới. Mẹ chỉ lẳng lặng vâng lời, không được bàn góp câu nào. Hồi ấy Chanh đã đậu bằng sơ học yếu lược, cha để lại ở Qui Nhơn, vừa làm thợ phụ trong đề-pô xe lửa vừa tự học thêm, cố sao cho thằng trưởng nam có chữ nghĩa giắt lưng, lại học lỏm được nghề sắt thép của Tây đem về cho nhà mình. Nhất cử lưỡng tiện là vậy. Cha không ngò nơi Chanh được học nhiều nhất, cả chính trị lẫn văn hóa, lại là nhà tù của Tây.

Biết tính cha mẹ mình như thế, đôi lúc Chanh nhìn mẹ vỗ về con bé Thanh Yên mới chẵn hai năm, nghĩ làm sao mẹ tạo được một đứa con thật giống tính nết mẹ, chắc mẹ vui và yêu nó lắm. Rời một nhà đầy con gái hiền ngọt như hoài sơn cam thảo, mẹ rơi vào một gia đình đốp chát đe búa, với ông chồng khéo tay đạp sắt mà chẳng nương tay khi đánh vợ, với một lũ con ngang tàng nghịch quấy, trông mẹ cứ như lạc vào chỗ lạ, con đầu đã hai mươi sáu tuổi mà mẹ chưa hết bỡ ngỡ.

Dù miệng rất đắng và hơi buồn nôn, Chanh vẫn cố húp từng thìa cháo cho mẹ vui bụng. Mùi hành và tía tô rất nồng đánh thức cơn đói, từ nửa bát cháo trở đi, Chanh bắt đầu thấy ngon. Trong khi mẹ múc bát nữa, Chanh hỏi:

- Sao thằng Bòng ít khi ở nhà vậy mẹ?

- Ối, hơi đâu hỏi nó. Sớm tửng mưng nó làm vài chén cơm nguội, người lớn chưa dậy nó đã lùa trâu đi biến. Nửa buổi nó về kiếm bữa nhì, xế chiều nó lục khoai sắn. Phe chăn trâu của nó tới chục đứa, dựng chung cái chòi chỗ cửa khe Hội, cả ngày tụi nó gài bẫy, tát cá, leo cây. Cha tính bắt nó phụ lò thổi bễ, mà không biết để trâu ai coi. Đợi thử anh Ba Mít có mở lớp dạy chữ ban đêm thì cho nó đi học, cả một nhà dốt đui, dốt đen thiệt tới cực. Bắt được lá thơ cũng đợi cha về coi, mấy mẹ con có mắt như mù...

- Hình như thằng Quýt ưng cô nào trong xóm Chợ hả mẹ? Nghe anh em giỡn giỡn vậy.

- Ăn đi chớ nguội. Ưng con Ba Song chỗ bến Vạn, nó giấu kỹ, hỏi đâu gật đó. Cha mẹ con Song là chủ ghe dọc, có một mẫu đất nà ở bên kia sông, chưa chi đã đánh tiếng chê nhà mình nghèo không gả con.

Có một điều mẹ còn ngờ ngợ nhưng Năm Bưởi bạo mồm nói huỵch toẹt ra với anh cả: Tư Quýt ghen với  anh. Ngày xưa, ghen  anh được đi học ở thành phố. Bây giờ, sau những ngày mừng rỡ chung với cả nhà, lại ghen cha mẹ cùng làng xóm coi anh Cả như thánh sống, cái đứa còng lưng ngồi lò giúp cha mẹ nuôi bầy em thì chẳng ai nói tới. Tư Quýt vốn đã chậm chạp, lầm lì, bây giờ càng ít nói và già nết đi.

Ông Tư nhận chức chủ tịch đã một tuần, gần như suốt ngày đêm chạy tất bật, việc gì cũng phải chân đến tay sờ mới dám định đoạt. Tám Doãn đi các xóm đánh trống họp tổ chức dân quân, sắp xếp việc tuần tra canh gác. Chỉ còn anh Ba Mít sẵn chữ và thích ngồi bàn giấy, luôn thường trực giữa đình làng để cấp giấy tờ và nói những lời hiệu triệu.

- Yếu còn hơn thiếu, có còn hơn không, cứ làm tới tới đi!

Anh Xáng trưởng ban khởi nghĩa dặn vậy, Cả Chanh thấy phải. Ủy ban Linh Lâm còn xộc xệch, nhưng nó vẫn ngàn lần tốt hơn đám hương chức vừa gạt bỏ.

Năm Bưởi mê mẩn với tiểu đội nữ du kích của mình, quyết đẩy nó lên hàng “chủ lực” như đội nam, bắt chị em tập bò, tập bắn đến rách quần áo, toạc da đầu gối, cùi tay. Cô ta còn chơi trội: bí mật qua thương lượng với cậu Hai Khánh bên ấp, mượn cây súng hơi và xin đạn để chị em tập bắn bia, chỉ nhờ cậu bày cho một lát và đừng nói lộ cho ai biết. Hai Khánh thích mấy cô gái táo bạo này, vui vẻ ra bãi ngắm tập cho các cô ngắm bắn suốt hai buổi, sau đó mỗi cô được bắn ba phát. Kết quả cũng khá. Năm Bưởi năn nỉ ỉ ôi một chầu nữa, chị em được thêm mỗi người ba phát, đợt sau này bắn tốt không ngờ!

Ban chỉ huy không nói ra, nhưng dần dà đội du kích đoán biết hai cây súng của đội là do Hai Khánh tặng, từ đó bớt gờm cậu cử bên ấp. Cả Chanh chỉ báo vắn tắt là theo chính sách Việt Minh, ta không động đến ngựa và súng hơi của cậu vì ta chưa cần dùng.

Như thế, trong gia đình Cả Chanh chỉ còn ba người làm ăn. Bà Tư nấu nướng xong lại đem cơm ra rẫy lúi húi cuốc cỏ lúa, vun gốc sắn, Bảy Bòng giữ trâu, Tư Quýt thay hẳn cha ngồi lò, sau đợt rèn dáo mác, đã chuyển sang làm dao cuốc và hàng đổi rìu rựa, kiếm gạo cho bảy miệng ăn. Còn may là dân làng sau vụ gặt tháng năm có thóc để trả công và cũng biết nhà ông Tư túng thiếu nên không hẹn lần lữa như mọi năm.

... Bài thuốc nam của ông Tư phải uống bụng no, có gừng, trầu và lắm vị cay. Chanh nằm xuống sạp hỏi mẹ đang thu dọn nồi bát và áo quần thay ra để xuống suối giặt rửa.

- Nhà mình đã phải vay ăn chưa mẹ?

- Trời sanh voi trời sanh cỏ...

- Cỏ trồng hay cỏ vay?

- Nhiều no, ít đủ, đắp đổi cho qua ngày đoạn tháng thôi con ơi!

Rõ ràng mẹ không muốn nói chuyện cơm gạo. Mẹ vẫn thường vay và trả giấu lén, cha hỏi thì nói, nhưng cha chẳng bao giờ hỏi thiếu hay đủ, chỉ nói sơ sơ cho biết nhà nào thiếu bao nhiêu tiền hay thóc công rèn, mẹ nhớ và nhắc người ta trả. So với những ông chồng tệ hại mà mẹ đã biết, quanh năm cạy rương vợ lấy tiền đi rượu chè, hút xách, bài bạc, ve gái lén bán cả ruộng vườn nhà trâu đi, cha vẫn là người chồng đáng quý.

Mặt trời đã lên cao trên rẫy. Sương đêm ngấm vào đất và đọng trên lá thành hơi nước, tỏa mùi nóng ẩm của tro than, lá mục. Con “bắt cô trói cột” kêu lảnh lót khi xa khi gần, từng lúc bị con tu hú chen ngang một tràng với thói quen dành tiếng cũng như giành tổ. Chanh thiếp dần, bù cho đêm qua đi Linh Hạ dự mít tinh ra mắt ủy ban Việt Minh. Đó là làng thứ tư trong vùng lập chính quyền cách mạng. Khoảng hai giờ sáng anh mới về đến chòi và lên cơn lúc gà gáy nhì. Đã trùm chăn kín mít và bắt đầu gõ răng, anh còn lập cập gọi Cam, bảo nó thay Năm Chò đi giao thông ở Huề Bình cho đúng ngày hẹn, nhân tiện ghé qua Linh Trung bảo  anh tổ trưởng du kích ở đấy đến gặp  anh gấp.

Tiếng ngựa hí xa. Lại tiếng ngựa hí gần và dài hơn. Anh em nhà pha liếc nhau, hất hàm, nâng lên thả xuống những cái đầm nện làm đường bằng súc gỗ to, với hai cây càng đóng đinh hai bên. Nâng, thả, nâng, thả. Thằng quan hai Pháp dong ngựa đến, gườm gườm cặp mắt xanh, tìm con mồi hôm nay. Mỗi lần cưỡi ngựa xem lũ tù đắp đường mười bốn từ Kon Tum về Tu-ran, hắn phải đánh tóe máu vài ba người. Không làm thế cả lính lẫn tù tưởng hắn dễ dãi, sẽ đòi hỏi xin xỏ lắm thứ...

Ngựa hí nữa. Tên quan rút chiếc roi da dài đóng sẵn vài chục đinh sắt, loại tán vào đế giày đinh lê-dương, cài vào yên cái roi hiền lành dùng để quất ngựa. Hắn rất cưng con ngựa nòi A-rập cao lớn, rất ít quất roi, cần lắm mới phẩy con roi nhỏ bên mắt ngựa vừa đủ dọa dẫm cho nó cất vó phi nhanh. Còn lũ tù chính trị kia được hưởng thứ roi xé thịt dành riêng cho người. Ngựa phải béo khỏe lành lặn, còn bọn người kia phải biến thành những bộ xương biết đi, biết đắp đường. Hai con roi dùng vào hai việc.

Mười lăm năm gác tù giúp hắn hiểu rằng một tờ giấy báo tử chỉ gây xúc động vài ngày, một xác chết chỉ khiến người ta sợ vài tuần, nhưng một bộ xương bò lê và thoi thóp kéo dài sẽ để lại một cơn khiếp hãi đến mãn đời. Hắn tự hào là chưa bao giờ một tên tù chết ngay dưới tay hắn, dù đánh trong lúc say. Hắn luôn luôn để dành năm bảy ngày sống hấp hối cho các đồng chí của tên tù được thấy và nghe đến cái độ phải bít tai nhắm mắt. A ha ha, khối đứa đã bí mật xin được làm chỉ điểm sau những trận đòn tâm lý ấy. Trò đời, biết bao kẻ đã dám tự tử bằng treo cổ, nhảy sông, bắn súng vào đầu, uống thuốc ngủ, nhưng chưa hề có một ai tự tra tấn mình hàng tháng và chỉ tắt thở sau cả chục ngày quằn quại!

Sợi cương bên trái nảy nhẹ. Con ngựa quay đầu về phía Chanh. Anh liếc thấy, cúi nhìn xuống mặt đường, nhấc và thả cái đầm đều tay, y hệt như mọi người.

- Xê luy, lơ mơ-nơ?

- Uẩy xừ. ¹

Sợi roi tán đinh rít mạnh trên không. Chanh định lăn ra tránh, không kịp. Cảm giác roi quất vào thân đã thành quen; Bịch một cái như ma-trắc nhồi cát đánh vào người, sau đó mới đau xói vào thịt xương, trên da còn lại một vệt dài rát như gí lửa. Chanh ngã ngồi xuống, đưa hai tay che mắt. và thái dương. Víu... bịch!

- Chanh! Dậy Chanh! Mơ gì vậy con?

Vẫn nhắm mắt, Chanh vùng lật sấp người lại. Cho nó đánh trên lưng. Tránh đòn âm. Bịch!

- Chanh! Lạ, nó mát rồi sao còn mê dữ quá.

Chanh lật nghiêng người, mở mắt, thấy một mảng tre đan. Ai đó mặc bà ba đen đứng sát vào ạp. Thằng quan hai với con ngựa biến mất. Ngọn roi rạch người biến mất. Anh nặng nề chống tay nhỏm dậy. Ông Tư vỗ thêm lần nữa vào vai con:

- Tỉnh chưa nè... Chiêm bao thấy thứ gì mà hét dữ vậy? Khỏe thì tiếp khách, mệt cứ xin kiếu.

- Ai đó cha?

- Hai Khánh bên ấp. Mới đi xa về, nói con hẹn gặp gấp ở đây, cha dẫn ra.

Chanh vơ mảnh vải cũ dùng làm khăn, lau mặt và cổ. Tỉnh rồi. Mé sau chòi rẫy, Khánh đang nối sợi dây dài vào cương, buộc vào gốc cây, kiểu dòng dây cho ngựa ăn mà không phải tháo cương. Con ngựa bực dọc hí lên mấy hồi nữa, rồi đành chịu theo cương mà gặm cỏ, nhai trệu trạo.

Vóc người cao và dẻo của Khánh trông càng oai trong bộ quần áo dài bằng ka-ki màu cứt ngựa và đôi dày da có cổ.  Anh phải cúi khi bước vào chòi rẫy. Anh lật cái mũ cối có vành dày bằng li-e đánh phấn trắng, nhìn quanh một vòng, cười:

- Chỉ huy sở hay là trạm dét-tê đây?

- Cả hai. Tạm thời đang dùng làm nhà thương sốt rét!

- Tôi mang cho anh một trăm viên ki-na-crin với ít thuốc bổ, một số tài liệu... Trước tiên xin báo ngay: Tụi Bảo an binh sắp đánh lên đây!

Khánh cố ý nói độp cái tin giật gân ấy, xem anh thượng cấp Việt Minh có luống cuống sợ hãi không. Cả Chanh chỉ hơi cau mày chờ nghe tiếp, khuôn mặt xanh nhợt vì sốt rét nhưng không một nét xúc động. “Anh chàng cứng đấy”. Khánh nghĩ.

- Thằng quản Hưng cử thằng phó nó là quản Lược đem một xéc-xi-ông lên Linh Lâm, thử sức với du kích Việt Minh. Thằng Lược đang đóng ở Hà Lam, chạy vô hỏi ông phủ Đỉnh xem có biết Linh Lâm bây giờ ra sao không, tình cờ gặp tôi ở đó. Tất nhiên ông phủ khuyến khích nó đánh mạnh. Tôi kéo nó đi nhậu, vẽ rắn thêm chân một hồi, cu cậu sơ mất máu. Nó than thở là giữa quản nhất và quản nhì mà thằng quản Hưng cố dìm nó, hại nó. Lên rừng núi chọi nhau, thua thì bỏ xác, thắng cũng chẳng ai biết tới, có khi thằng Hưng tráo qua tráo lại giành hết công trạng. Tôi mách nước cho nó cứ lên thập thò đâu đó, giả bộ đánh chác một hồi, về làm tờ trình thật ngon. Nó nhờ tôi về Linh Lâm tìm cách gặp quí vị trong ủy ban thương lượng giùm thế này: Ủy ban và du kích tạm lánh mặt một ngày, nó đem quân đến xóm Chợ, bến vạn gọi là có mặt rồi rút. Có thể bắn một hồi qua chỗ không người như núi Ông Tượng chẳng hạn, lấy cớ để trình lên quan trên...


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: Thằng cầm đầu đấy à ? Thưa vâng.

Ngồi trên xe khách lên Linh Lâm, Khánh nghĩ đến nụ cười khoan khoái và khen ngợi của Cả Chanh, khi nghe mưu kế  anh bày cho quản Lược. Cứ để cho địch cầm dao chém, ta mất gì đâu!

Cả Chanh vẫn cau mày nghĩ. Rồi  anh hỏi:

- Bao giờ nó lên?

- Sáng mai lên huyện Tây Quảng. Lấy cớ chưa rõ tình hình và chưa kịp sửa soạn sẽ cho quân sửa soạn ở lại đó thêm ngày mốt nữa. Nếu không có tin tôi báo lại thì coi như bên ta bằng lòng, ngày kia nó đưa quân lên.

- Súng ống xe cộ ra sao?

- Nó tính đi hai xe cam-nhông. Đem theo ruột moóc-chê cỡ nhỏ, hình như 60 ly.

- Tinh thần quân lính?

Khánh cười xòa:

- Tôi có gặp lính đâu! Chỉ huy mà thế chắc lính càng tồi hơn. Nhưng tôi vẫn bóp được cò súng  anh ơi!

Ông Tư nãy giờ chỉ ngồi nghe, bỗng chen vào một câu gay gắt:

- Thả nó ruồng lên tới đây, cán bộ với du kích trốn sạch, về sau dân chứng coi mình như rơm rác!

- Bác ạ, súng ống mình chưa có, anh em chưa quen trận mạc, tránh voi chẳng xấu mặt nào...

- Dân đây quen tìm voi mà bắn, không tránh đâu anh! Không bắn được cũng đào hầm cho sụp, nổi trống mõ đồng la cho sợ. Tránh voi thì tới nay chẳng còn cày ruộng rẫy làng xóm gì hết!

Khánh lúng túng cãi gượng:

- Ấy là cháu ví von thế. Thằng địch sẵn súng ống, lắm mưu mẹo, khó hơn voi nhiều chứ!

- Biết người khôn hơn voi rồi. Khôn thì càng không muốn chết. Anh nói một... một gì đó kéo lên, ước sức bao lăm đứa?

- Dạ, chừng bốn chục.

- Cứ cho là mình đánh dở. Bắn trúng một hai thằng, mắc chân vô bẫy kẹp một thằng, đạp trúng chông nai, chông heo một thằng nữa. Cả bọn có dám xông liều lên không?

- Nó đốt nhà, giết dân làm sao bác?

- Muốn rảnh tay thì cho dân lánh vô rừng, lùa trâu bò gánh thóc lúa theo. Bộ không đánh thì nó để dân được yên à? Nó lại bắt cả xâu ra đình cùm chân, tra khảo như hồi tàn quân ông Hường Hiệu, hồi mấy lần cộng sản dậy...

Khánh không muốn cãi với ông thợ rèn hăng máu mà đơn giản này, quay nhìn cả Chanh. Chanh chỉ dặn ông Tư:

- Cha biểu thằng Cam đi báo dùm trưa đứng bóng sẽ họp ủy ban và ban chỉ huy du kích ở căn cứ A.

- Công việc để anh em lo, mày đứng không vững..

- Con chia việc cho  anh em lo, rồi mặc sức con ngủ!

Ông Tư lầu bầu trong miệng, tất tưởi bỏ đi. Cả Chanh nhìn theo cha, khẽ cười:

- Ông già tôi bốc hơn cả thanh niên... Có lẽ chúng tôi phải đánh, đồng chí Khánh à.

- Anh cũng nghĩ như bác?

- Lý lẽ ông già có phần đúng. Dân ta đang chờ coi thử Việt Minh kêu gọi đánh Tây đuổi Nhựt là nói khoác loác hay dám làm thiệt sự. Đánh dở còn hơn chạy trốn... Mặt khác, nếu chặt cụt một cánh tay của Bảo an binh Quảng Nam, đội quân quản Hưng sẽ tan rã nhanh, các nơi khác trong tỉnh khởi nghĩa dễ hơn. Đánh dưới đồng bằng rất khó, nó chịu dẫn xác lên chỗ hiểm hóc này, hay lắm. Mại vô mại vô, bỏ qua rất uổng!
Khánh cười to tiếng. Quả anh chính trị phạm này có bản lĩnh cao cường!

- Anh tính dàn trận ra mà đánh à?

- Dân ở đây sẵn kinh nghiệm đánh voi cọp, mỗi lần học quân sự anh em đưa ra nhiều kiểu đánh lạ hết sức anh à. Để bàn chung coi đánh quản Lược cách sao cho bảnh. Ba anh thợ giày thành Gia Cát Lượng mà!

Ngập ngừng vài phút rồi Khánh mới hỏi:

- Như thế, tôi cứ lặng im để cho quản Lược dẫn quân lên anh nhé?

Cả Chanh chợt nhớ, rút hai cánh quạt mo dắt ở phên, đưa cho Khánh một. Khánh quạt phành phạch. Đến lúc này  anh mới nhận ra mình đang vã mồ hôi.

- Xin lỗi nghen, đây không có nước chè, mẹ tôi bắt uống toàn thuốc nam... Anh nên gặp lại thằng Lược, nói hễ nó lên thì Việt Minh gặp đâu đánh đó, về sau sẽ đánh thấu đồng bằng thành phố nữa. Tốt nhứt là nó theo Việt Minh luôn đi!

- Theo được à?

- Sao không được? Thì Năm Chò nhà mình đây, cai khố đỏ thuộc loại lính dữ mà bây giờ chỉ huy du kích ngon lành! Anh đừng lộ tông tích của anh, cứ nói Việt Minh nhắn quản Lược nên rán lập công chuộc tội. Tốt nhứt là kéo cả đội lính mang súng theo cách mạng, sẽ được khen thưởng trọng hậu lắm.

- Nếu nó nói muốn gặp ông chỉ huy Việt Minh cho chắc...

- Sẵn sàng. Hẹn đâu cho tiện hè... Hay là tạm dùng chỗ anh làm đất Thụy Sĩ vậy. Nó cải trang đi với anh lên ấp, chúng tôi đến gặp. Sau này nó có phản thì anh chẳng bị rắc rối gì, tại nó nhờ anh giúp thôi. Anh đóng kỹ cái vai quản lý của ông phủ Đỉnh, ở lại vùng Việt Minh để giữ ấp, phải miễn cưỡng theo lệnh ủy ban, họ còn cho phép lên xuống vì chưa thấy gì đáng ngờ. Chịu khó chút nghen!

- Vâng.

Khánh biết Cả Chanh vừa qua cơn sốt rét, lại sắp đi họp ở nơi căn cứ A nào đó mà anh chưa hề tới. Nhưng anh không muốn rời khỏi chòi rẫy. Con ngựa Hường càng già càng khôn, đã hí he lên nhiều lần giục chủ. Anh khát và đoán con ngựa cũng khát. Anh vẫn chịu sức thu hút lạ lùng của người thợ sửa xe lửa biến ra cán bộ Việt Minh này. Anh muốn hỏi rất nhiều và muốn kể chuyện mình rất nhiều, để anh ấy biết mình đang muốn trở thành một người như anh ấy, dù cách nhau nhiều năm mà đũng quần trên ghế nhà trường và học nhồi sọ các thứ luật pháp mà thời buổi này chẳng ai cần đếm xỉa. Anh đứng dậy, đội mũ, thoáng buồn vì Cả Chanh không cố giữ lại.

- À, phủ Đỉnh không chịu thêm súng đâu anh. San đợt tịch thu thóc của Năm Chò, ông ta ngại tiếp tế súng cho Việt Minh. Tôi nói mãi ông ta mới hứa kiếm một cây ca-lip-đu bắn thú rừng thôi, không chắc có. Cửu Áng dạo này kín tiếng lắm, nói nhỏ với tôi gục đầu chịu trận cái đã.
 
Lão báo mật xuống huyện, mà coi bộ quan huyện cũng chực cuốn gói...

Khánh rút trong hai túi quần sấp báo và gói truyền đơn mới đem về, dặn thêm cách uống ki-na-crin chữa sốt rét, vẫn thấy mình đang chở củi về rừng, dường như Cả Chanh đã biết và đã có sẵn tất cả những gì mà anh báo tin hay mang đến. Bỗng anh nhớ ra việc mới:

- Tiểu đội cô Năm Bưởi mượn súng hơi của tôi tập bắn. Anh coi thử, nếu đội du kích cần tập thì lấy về mà dùng.

- Nhiều đạn không  anh?

- Vô số! Tôi có bàn dập đạn, cả đi-a-lô-lô và cô-ních, anh em kiếm chì tự làm đạn mà bắn cho quen, sau khỏi bỡ ngỡ.

- Ôi chao, dễ vậy á? Tôi cứ tưởng khó kiếm đạn, không dám mượn súng  anh! Chì thiếu gì, vạn chài nhà nào chẳng có. Anh cho mượn vài bữa nghen?

- Mượn đến ngày cách mạng thành công cũng được!

Khánh cưỡi ngựa ra về với niềm vui cuối cùng ấy.

Con Hường ở núi lâu năm, khi ghé mõm uống nước khe Hội từng hơi dài, vẫn nhớ thổi hơi rùng rùng qua mũi và hất mõm xua những con đỉa mà nó liếc thấy bơi đến ngùng ngoằng. Khánh tì tay trên mũi yên ngựa, nghĩ: “Đáng lẽ mình tặng luôn anh Chanh khẩu 7 ly 65 của Ta-kê-đa.  Ảnh nằm một mình trong chòi rẫy, chỉ có cây rựa cán dài đặt cạnh gối..”.

Sau chuyến thu thóc của Năm Phi đao, Khánh gặp Chanh nói cho bõ tức. Kiếm súng đạn cho Việt Minh một tay khố đỏ xăm đầy chàm lại cầm đi bắn chó, bắn lấy oai với lũ con gái bến Vạn! Chở thóc về, chắc lại đem nấu rượu hết thôi! Thế nhưng Cả Chanh kiên nhẫn nghe anh trút hết cơn bực dọc, nghiêm chỉnh nhận khuyết điểm, hứa sẽ chấm dứt sai lầm. Khánh nguôi giận, nhận thấy mình quá lời, ấp úng chữa:

- Tôi không định nói anh đâu...

- Sự thật là tôi có thiếu sót. Anh chỉ trích rất phải.

Từ nhỏ, Khánh chưa hề gặp ai nhận lỗi một cách rành mạch như thế. Cha mẹ,  anh chị em, thày học, bạn bè, ai nghe một tiếng chê trách là giãy lên như đỉa phải vôi, không chửi bới lại cũng phân trần đến đứt hơi. Cả Chanh khác hẳn, anh nghiêm khắc với mình đến dễ sợ, dường như  anh đứng hẳn ra ngoài để nhìn lại mình bằng cặp mắt quan tòa. Một mẫu người rất lạ!

Cả Chanh không bênh vực cho mình, chỉ nhắc Khánh chớ nên giận dai đối với Năm Chò, đừng đay nghiến cái quá khứ khố đỏ của  anh ta, bởi vì “mỗi chúng ta đều có vết mực trong quá khứ, khó tránh khỏi”. Lát sau Khánh nghĩ lại và xấu hổ ghê gớm vì con quan phủ với lính khố đỏ thì hơn gì nhau!

Ủy ban và ban chỉ huy du kích quyết đánh mạnh. Tiếp đó bộ đội du kích họp, sôi máu bừng bừng, đưa ra những sáng kiến long trời lở đất. Tám Doãn muốn dùng hàng trăm cây ná bắn tên như mưa, cả tên độc lẫn tên thường, hễ không trúng mươi thằng thì cậu ta nhỏ bằng con kiến. Năm Bưởi thề rằng chị em sẽ xông vào đánh bằng gươm, giáo, mã tấu, một đổi một chứ không đòi nhiều. Ông Tư Chua họp với du kích, cam đoan các loại bẫy kẹp và chông heo chông nai của ông sẽ làm què chân ít nhất một nửa số lính địch.

Với nếp nghĩ mạch lạc lớp lang của người thợ vi-dít-tơ xe lửa, Cả Chanh cố góp nhặt tất cả những mới lạ và gạt bỏ cái phần cao hứng bốc đồng trong lời lẽ của anh em, cũng xóa bớt đi những lo ngại bàn lùi của vài người do dự. Anh quen làm như thế từ bao giờ không rõ. Các đồng chí ở nhà tù bảo  anh có trình độ tổ chức khá, các đồng chí gặp anh sau khi vượt ngục thấy  anh lãnh đạo đúng đường lối quần chúng, Chanh nghe lời khen mà cứ ngỡ ngàng, bởi anh khó hình dung một cách làm việc nào khác.

Bởi vậy, sau khi nghe ghi nhận rất nhiều ý trái ngược nhau, bản kế hoạch chiến đấu của Chanh được hầu hết anh chị em du kích ưng bụng, chỉ lèo thêm vào đôi ba điểm nhỏ.

Một tổ bốn người sẽ phục kích ở bến Huề Bình. Anh em phu bến đánh chìm phà sẽ buộc địch qua sông bằng đò, ấy là lúc bắn nhào một số bằng hai cây súng đang có. Khi địch đổ bộ, tổ này rút về Linh Lâm theo đường núi. Cần bốn người để giữ súng và cõng nhau khi bị thương, Năm Chò nắm tổ này.

Phần lớn đội du kích sẽ phục kích trên quãng độc đạo qua truông vắng, núi kẹp hai bên. Chặt nhiều cây to đổ xuống đường 56 cho thân và cành bịt hết lối đi, buộc địch dừng lại mở đường. Du kích đào hố núp trên sườn núi bắn tên xuống, hễ địch vỡ chạy thì a-lát-xô¹ bằng giáo mác cướp súng, địch mạnh quá thì rút. Tám Doãn chỉ huy trận này.

Chỗ đánh thứ ba giao cho ông Tư Chua và dân quân, với tổ Năm Chò lui về phối hợp. Dân quân sẽ đi mượn tất cả các bàn chông sắt có ngạnh mà dân làng hay đặt ở các cửa rẫy chống heo nai, đem xếp kín trong cỏ cao hai bên đường, ngang truông Dơi. Bị súng từ phía trước bắn xâu táo, địch sẽ nhào xuống lề đường tránh đạn, ngã sấp trên chông.

Cả Chanh chỉ huy chung, có Sáu Cam và hai em chăn trâu theo làm liên lạc. Bản doanh đặt ở miếu thờ Nghĩa tượng nằm lút trong rừng rậm không có đường qua lại, nhưng gần cả ba chỗ đánh.

Nơi rút về sau khi đánh là căn cứ B mới. Kho thóc gạo đã chuyển tới đấy vì kho cũ lộ.

Vận động dân làng tạm lánh vào rừng do Ba Mít lo. Nhà nào không muốn đi cũng ra lệnh phải giấu lương thực.

Dấu hiệu nhận nhau: khăn trắng buộc trên bắp tay trái. Hỏi và đáp để tìm nhau ban đêm hoặc trong rừng rậm: hỏi chiến, trả lời đấu.

Hầu hết ý kiến của anh chị em đưa ra, nhưng đến khi Cả Chanh sắp xếp lại và trình bày từ đầu đến cuối, họ lại tấm tắc khen anh cả học quân sự hồi nào mà tài quá, lo liệu đủ mọi bề. Chỉ còn thêm vài lời bàn góp: sắm sẵn đồ băng bó và thuốc men, cử người nấu và đem cơm, cho mấy chị xuống chợ Huề Bình dò xét và báo tin về trước. Còn gì chưa nghĩ ra thì về sau “anh cả ảnh bày cho”.

Trong đội, chỉ một mình Năm Chò đã trải qua súng đạn ở mặt trận. Anh gãi tai:

- Đi Lính cho Tây, chỉ có kinh ughiệm đánh thua thôi chưa thắng lần nào. Hồi tôi bị đưa qua xứ Mên chọi với lính Xiêm, Tây cho dàn trận dưới hầm hào, bắn cù cưa miết. Lính Xiêm được tụi Nhựt bày mưu nhiều lắm, chơi cho Tây hết đòn này tới đòn khác liểng xiểng...

- Thì anh nói thử, đánh sao cho Tây thua?

- À, để nhớ coi...

Cứ thế lần hồi Năm Chò nghĩ dần ra các mưu mẹo rất ly kỳ. Khi họp xong, anh còn nhớ thêm rằng trong đêm đảo chánh quân Nhựt vừa bắn súng vừa đốt pháo cho Tây loạn ù, theo lời kể của cô nhân tình bán rượu lậu ở Qui Nhơn. Toàn đội trầm trồ và tính chuyện mua rất nhiều pháo, thứ càng to càng hay.

Anh em ra về hết, Năm Chò vẫn đứng tần ngần đợi Cả Chanh.

- Đại... anh cả nè, thằng Hai Khánh lùng anh có việc gì vậy?

- Kìa Năm, cậu biết Hai Khánh là cơ sở Việt Minh rồi chớ. Hôm nhận hai cây súng cậu đi với mình mà!

- Việt Minh gì mà cưỡi ngựa đi thu lúa tô, bắn chim, thì thụt với Cửu Áng hoài! Bữa vô lấy lúa nhà nó, tôi thấy sang quá anh ơi. Họp làng ta để nó ngồi ghế nhơn sĩ thì được, tôi chẳng nói sao, có điều anh đừng tin tụi con quan lớn mà khốn đó, anh cả!

- Đồng ý, mình giao từng việc thôi. Việc của Hai Khánh là nắm tình hình địch, kiếm súng, nay mai còn nộp thêm lúa nữa. Được chưa?

Năm Chò lại gãi tai. Được vẫn được, nhưng cứ ngờ ngợ cách sao, khó nói quá!


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: À l'assaul: xung phong

Pình, pình... pình, pình... pình, pình...

Từ phía Huề Bình vẳng đến đủ mười tiếng nổ của đạn moóc-chê theo nhịp bắn thong thả từng cặp rời nhau. Bước đầu như thế là đúng giao ước.

Đứng trong hố bắn sâu ngang ngực, Chanh nhìn quanh một vòng đội quân “cung thủ” của mình đang nhấp nhổm rướn nhìn xuống đường ô-tô, bẻ thêm vài cành lá mé sau cắm lên miệng hố trước mặt cho thật kín màu đất đỏ, săm soi những ống tên đeo trên lưng. Anh đã buộc anh em để hết tên độc tại căn cứ, dành cho những trận ác liệt hơn về sau. Mỗi người mang theo bốn năm chục mũi tên thường, trong đó một số lắp mũi nhọn bằng sắt có ngạnh, người bị thương giật tên ra thì ngạch xé toạc thịt hoặc mắc lại trong thân.

Năm Chò đi lom khom men sườn núi rậm xem xét thật kỹ, quay lại chỗ Cả Chanh, nhảy xuống cái hố đào dài cho bốn năm người đứng được. Anh lại mặc áo quần khố đỏ và đi giày săng-đá, những thứ ấy hằng ngày gây phiền phức và nóng ngốt người, vào trận lại rất tiện, tha hồ bò lết và lao qua gai góc. Anh phủi vệt đất dính trên báng cây trường Đức, gật gù:

- Coi bộ chơi được, anh em bình tĩnh lắm. Tôi cấm không được giương ná lắp tên trước. Súng nổ mới được làm.

- Tại sao?

- Một là lên dây để lâu, cánh ná yếu đi, cha nào cũng muốn bắn phứt. Hai nữa, thấy thằng địch diễu qua rển rển trước mắt, dễ ngứa ngón tay lảy cò lắm.

Chanh khen phải. Năm Chò quả đáng mặt chỉ huy. Những kinh nghiệm cũ của Năm đang lần lượt trở lại. Hễ hỏi dồn thì cậu ta bí, nhưng cứ để “rài rài rồi tính” thì lại moi ra được lắm ý hay trong cái khó hiểu biết chất ngổn ngang của  anh chàng. Hơn nữa, sau lần “nhận tội” trước đội, Năm Chò bớt nói ẩu làm liều đi rất nhiều, và họa hoằn Chanh mới ngửi thấy mùi rượu phảng phất khi đứng ngồi bên cạnh Năm. Thôi được, giữ lời thề chừa rượu ang áng bấy nhiêu cũng là khá.

Một tiếng rơi nhẹ. Một tiếng nữa. Cậu du kích ngồi chìm trong tán cây rậm trên đầu thả xuống ba quả mua báo địch đến. Năm phút sau, Sáu Cam từ chỗ rình ven đường lom khom leo tới hố chỉ huy.

- Họ tới... đúng ba người...

- Có súng không?

- Mỗi người một súng, đeo sau lưng, cổ choàng khăn trắng.

- Đằng sau xa có lính theo không?

- Em chưa thấy gì. Để coi tiếp.

Qua cành lá, Chanh đã thấy ba người thong thả leo dốc, dừng đợi nhau rồi đi tiếp. Anh nhảy lên miệng hố, nhón chân san bụi mua to, xem kỹ khúc đường thẳng và trông chừng nửa cây số sau lưng họ.

Trên đường và các sườn đồi trọc hai bên không có bóng người. Ổn rồi.

- Ta xuống đi, Năm.

Đội cung thủ nằm im tại chỗ, đợi súng nổ mới bắn. Bốn người bước xuống đường đều cầm súng, bởi Sáu Cam vác theo cây súng hơi mượn về cho đội tập bắn hôm qua, và Cả Chanh đeo cây súng lục ru-lô bằng gỗ sơn đen trong bao da cạnh sườn, tay đặt hờ lên chuôi.

Ba người lính dừng phắt lại, giơ hai tay không chờ ra lệnh, tay hơi run và mặt tái, nhưng miệng lại toét ra cười.

- Dạ bẩm quan... quý quan... tụi con xin về...

- Đặt súng xuống đất, tháo nịt đạn.

Họ làm theo hối hả, miệng vẫn nói:

- Dạ, tụi con cứ sợ... quý quan bắn lầm tội nghiệp lắm...

- Doãn! Đưa một tổ xuống đây!

Cả Chanh chỉ gọi một tổ, nhưng anh em từ trên sườn dốc leo ùa xuống cả, vì nghe lầm hay tò mò chẳng biết. Ba người lính trố mắt nhìn mấy chục “quan” mặc bà ba, tay ná tay mác, vẻ mặt chỉ háo hức chứ không đằng đằng sát khí. Một cậu reo to:

- Thằng Mão ở Linh Trung đây mà!

- Ủa, mày hả Nhơn? Hai đứa nữa ở Linh Hạ đây nè!

Ồn ào, lộn xộn. Đã có mấy cậu cầm súng lên xem một cậu kéo quy-lát róc róc. Năm Chò quát:

- Coi chừng nổ cướp!

- Dạ thưa... thưa ông, súng không lắp đạn.

- Tất cả trở về lăng-sê, sẵn sàng chiến đấu! Tám Doãn nhận súng đạn, tạm giao cho tiểu đội Một trí quân trí súng như cũ đợi mệnh lệnh tôi!

Anh chị em cụt hứng, chậm chạp leo trở về các hố núp. Chỉ có Năm Bưởi cứ túm cánh tay Tám Doãn lay lay và nói thì thào, Cả Chanh chỉ nghe vài tiếng “nghen anh, nhớ chưa”. Các cô lại giành súng rồi!

Chanh đưa nhóm hàng binh lên chỗ bãi phẳng mé sau hố chỉ huy. Họ mừng quá, nói luôn miệng không đợi hỏi. Chỉ cần một lần chặn, họ chuyển ngay sang anh với em, uống nước chè đậm từ bi-đông của Năm Chò rót ra cái ca nhôm chuyền tay. Tám Doãn đeo cây mút-cơ-tông và nịt đạn mới thu, đến báo cáo đã giao súng xong, nhận ra thêm một người lính quê ở Linh Hạ là bạn chân sào chở bè dọc sông Linh. Chanh cứ để anh em hỏi nhau xoắn xuýt một lát cho tan hết lo lắng.

Hôm kia, sau khi bàn kế hoạch với Chanh, Hai Khánh cưỡi ngựa xuống huyện Tây Quảng cách hai chục cây số, vừa gặp hai xe lính của quản Lược chạy lên, đang đậu bên cạnh chiếc xe khách tự dưng hỏng máy phải tháo ra sửa, tài xế sửa ít mà tán gẫu với hút thuốc uống trà nhiều. Khánh cùng viên quản vào huyện đường. Quan huyện thấy lính về lại sợ hơn là mừng. Học chọc tổ ong rồi lủi biến, để cho ong xúm vào đốt quan. Quan chỉ nói qua loa rằng cộng sản đang làm loạn khắp nơi, nhiều nhất ở tổng An Sơn. Quản Lược trợn mắt vung quả đấm.

- Để đó quan coi, lính tôi rượt cộng sản chạy re tới núi mọi có đuôi!

- Họ chạy rồi họ lại về y như cũ, ăn thua chi... Hay là thầy đóng lại đồn binh ở Linh Lâm? Ai chớ nhà quan phủ Đỉnh chắc là trút lúa gạo heo bò ra nuôi quân mình trấn giữ...

Quản Lược xin kiếu trước để lo cho quân lính ra trận. Còn lại hai người, quan huyện đổi giọng ngay:

- Răng đó Khánh? Toa ở Linh Lâm kham nổi không?

- Thì cũng phải giả dại qua ải...

- Bữa hôm pa-pa đem tờ thỉnh nguyện của hương chức với dân chúng Linh Lâm xuống đây, moa làm liền giấy tờ cho ông cụ lấy đồn điền La-phác-sơ. Toa lấn qua sông được chưa?

- Thong thả đã, dục tốc bất đạt.

- Ồ, moa cũng khuyên ông cụ rứa. Cụ nói cứ lấy đủ giấy tờ để nắm đằng cán, về sau đưa ra cựu khế cựu bổn mới cứng lý. Việt Minh trên nớ đem toa ra tra khảo chi chưa?

- Chưa. Moa nộp trăm ang lúa, được xếp vào danh sách nhân sĩ ủng hộ cách mạng, ngồi ghế đầu trong mít-tinh lập tức!

- Chịu toa rồi đó. Ở đây moa chẳng có chi mà nộp...

Quan huyện còn rất trẻ, mới hăm sáu tuổi và chưa vợ. Năm ngoái quan lên thăm ấp phủ Đỉnh, làm quen với Khánh về nghỉ hè và cũng có buông đôi lời xa gần khiến cho cô Tôn Nữ Huyền Tâm thẹn thò quay mặt. Trong khi chưa chắc chắn về sau sẽ là gì gì của chàng sinh viên Hai Khánh, quan cứ toa, moa cho thân tình và dễ thay đổi cách xưng hô về sau. Thế nhưng bây giờ quan không nhắc tiếng nào tới nàng tôn nữ xấu xí quặt quẹo ở lọt trong vùng Việt Minh cả. Quan chỉ chăm chăm giữ thân để trở về Quảng Trị quê gốc.

- Toa bỏ nhỏ thẳng Quản Lược giùm moa ri nghe: liệu không làm ăn chi được thì cút về tỉnh đi. Gây thù kết oán rồi hai đứa mình bị Việt Minh treo cổ chặt đầu, oan hơn Thị Kính.

- Hễ nó giả đánh rầm rầm rồi lủi êm, toa chịu khó ký giấy chứng nhận cho nó chứ?

- Dĩ nhiên, dĩ nhiên. Nhắc nó viết lập-bô ¹ lên quan tỉnh là moa giúp đỡ tận lực. Tụi đó võ biền ngu hơn heo, toa nhắc vài ba lần cho nhớ nghe chưa.

Khánh ra ngoài, gặp riêng quản Lược trong quán nhậu. Hắn thần mặt ra khi nghe lời nhắn của ông lớn nào đó phía Việt Minh. Thấy viên đội lệ huyện Tây Quảng đi qua, hắn gọi vào cùng bàn. Hai người chơi thân đã lâu, và Lược mang máng cảm thấy bạn mình có dính chút ít gì đó với bên kia.

Giằng co lui tới hồi lâu, quản Lược giao hẹn sẽ đưa quân tới mé dưới bến phà Huề Bình không vượt sông được vì phà hỏng, chỉ lùng sục ngoài vùng Việt Minh. Trong số quân của hắn có ba người quê ở làng Việt Minh đã nói thật với hắn xin trả súng về nhà, lấy cớ rằng sợ vợ con bị “các ổng” trị tội. Hắn định cho họ trốn trong dịp này. Nghe Khánh bàn góp một hồi, hắn bằng lòng để cho họ mang theo súng đạn khi trốn: hắn cử họ đi thám sát coi thử Việt Minh trên Linh Lâm ra sao, và họ sẽ bị quân Việt Minh bắt sống. Ám hiệu báo cho Việt Minh đón bắt sẽ là mười phát đạn moóc-chê bắn rời vào núi hoang, có thể kèm theo nhiều loạt súng trường, tỏ ra có đụng đầu với du kích thật.

Hai Khánh cưỡi ngựa phóng gấp về Linh Lâm. Khi báo cáo,  anh cho biết thêm về quản Lược. Hắn sợ bên ta lật lọng, lấy hết lính và súng xong sẽ đem tên chỉ huy ra chém đầu làm lễ tế cờ. Hắn nói xa xôi tới một viên đội nào đó ở Quảng Ngãi, gặp ông Việt Minh này nói toàn những sự hay ho xong rồi biến mất, tới ông sau lại hò hét diệt sạch Việt gian và giết luôn kẻ đầu hàng. Hắn đợi xem ba người lính về ở với Việt Minh có yên thân hay không.

Bị Năm Chò và Tám Doãn thúc giục, Cả Chanh đồng ý nhận ba hàng binh, thu ba súng. Đêm đến, anh nghĩ kỹ và thấy tiếc. Đáng lẽ ém họ trở lại để lôi kéo thật nhiều bạn bè cùng nhau quay súng mới phải, đây mình lại ăn non, ham xu lẻ!

... Đợi cho ba người lính chuyện trò xả hơi với anh em du kích xong, Chanh mới hỏi:

- Mấy anh hết sợ chưa đó?

- Dạ, hết trơn rồi. Tưởng ai chớ toàn anh em mình nổi dậy!

- Hỏi thiệt nghen, mấy  anh muốn làm như họ không?

- Dạ muốn. Về thăm nhà sơ sơ rồi tụi em xin theo...

- Tốt nhứt là các anh quay trở lại rủ thêm nhiều người nữa, rủ được anh quản Lược về với chúng tôi càng tốt. Công trạng to lắm đó nghen!

Họ ngẩn ra nhìn Chanh, nhìn nhau. Người lớn tuổi hơn cả hỏi với giọng rụt rè ban đầu:

- Dạ, hay là quý anh còn nghi tụi em... ăn ở hai lòng...

- Hễ nghi, làm sao tôi dám giao nhiệm vụ cho các anh!

Chanh nói thật cặn kẽ. Họ hiểu ra nhưng cứ nằng nặc xin về nhà. Chỉ một mình cậu trẻ nhất chịu quay lại, coi như chạy thoát sau khi bị bắt. Du kích sẽ nổ một mớ pháo và rượt theo cho đồng bào thấy để làm chứng.

Anh. em ăn cơm trưa ngay tại chỗ phục kích. Ba giờ chiều, khi nước trong các ống tre cạn ráo và nhiều người ngủ ngồi trong hố, chị dân quân gánh đôi bầu từ chợ Huề Bình chạy lên báo tin thằng tù sẩy đã qua sông, quân thằng Lược nghe nổ nhiều đã rút lui về huyện.

Toàn đội du kích tập hợp trên đường đá, xếp hàng đôi đi xuống Huề Bình. Phần thứ hai trong kế hoạch bắt đầu: gọi hết đồng bào khu chợ Huề Bình đến dự mít-tinh đêm nay, bắt chánh phó tổng và lý trưởng ra nộp hết giấy tờ triện dấu, xin hàng phục Việt Minh.


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: Rapport, báo cáo.

Du kích tràn khắp tổng An Sơn. Du kích về họp dân, lập chánh quyền mới ở nhiều làng tổng Cát Lộc. Du kích tập đi đều một hai một ở tổng Đông Phù, người đi đêm trên đường 56 nghe hô rất rõ. Du kích thọc xuống chặn xe đưa truyền đơn trên đường cái đen số Một. Du kích úp vào chợ huyện bắt bốn lính lệ, thu một súng và cho về cả bốn. Bảy người trong đội quân quản Hưng vác súng theo du kích. Một nhóm nhân viên của cái “Liên đoàn cướp giựt” bị du kích trói vào gốc cây dán tờ giấy chữ to “Cấm mở dây”, chúng chịu phơi nắng mưa đến khuya mới thoát.

Một tên quan Nhật đưa chừng, chục lính lên Tây Quảng.

Quan huyện phải chứng minh vì sao mình không đàn áp nổi lũ nhà quê nổi loạn. Quan nắm rất đích xác rằng Việt Minh lấy được một kho súng đạn lớn lắm của Pháp giấu trên núi để chống quân đội Thiên Hoàng, sau cuộc đảo chính chúng nó mộ quân cướp thóc và lập nên một đạo binh có tới năm sáu trăm. Phần chưa đích xác là có sĩ quan Pháp huấn luyện và chỉ huy đạo quân ấy, khi biết chắc chắn quan sẽ trình sau... Tên quan Nhật cho lính diễu qua phố huyện vài vòng. Trụ cờ vốn có hai dây ròng rọc từ hồi thuộc Pháp, hắn cho kéo thêm lá cờ Nhật bên cạnh cờ quẻ ly trên sân huyện đường, gọi thợ chụp ảnh ở phố vào bấm mấy kiểu trong khi lính Nhật xếp hàng bắn lên trời ba loạt. Hắn ghi địa chỉ gửi ảnh, khuyên quan huyện yên bụng chờ Hoàng quân lên dẹp giặc, lên xe vù luôn. Từ đó, các thầy đề, thông, ký, lại, cùng với quan huyện và đội lính lệ, đều biết rằng ngày giao nộp ấn tín súng đạn đã tới gần.

Giữa những ngày hừng hực của tháng Tám năm 1945 ấy, Cả Chanh đột ngột nhận lệnh điều về tỉnh.

Anh ngớ ra hàng giờ. Ở vùng núi Tây Quảng này anh thấy rõ mình đang làm được việc. Dù chẳng cái dại nào giống cái dại nào, nhưng ít nhất anh cũng có ích. Về tỉnh mà làm gì? Khắp cái tỉnh Quảng Nam to tướng này thiếu gì đồng chí tài giỏi hơn? Từ năm 1930 tới nay, qua thăng trầm chìm nổi. Đảng bộ Quảng Nam vẫn cứ lớn lên mãi!

Anh soạn giấy tờ và bộ áo quần kiểm lâm đánh dấu bằng vết đen trên vai, vọt xe, xuống tìm  anh Tô Xáng, định xin ở lại Tây Quảng. Cũng có thể rước hết cả tỉnh ủy lên vùng căn cứ đã loang rộng nhiều tổng, chẳng có thằng địch nào phá quấy nổi.

Do đường dây trục trặc, mất hai ngày Cả Chanh mới gặp anh “Bát Đập”.

Chanh chờ đợi được giải thích hay bị một chầu sạc mạnh. Nhưng anh Xáng chụp lấy anh, reo ồn:

- Hú hồn hú vía, chút xíu nữa tao lên tìm mày lần thứ hai!

- Ủa, anh lên hồi nào...

- Cách đây năm hôm. Tao tới chợ Huề Bình tính vô Linh Lâm, bị tổ du kích gác chặn lại, nói là cấm địa. Xin gặp anh Cả Chanh, nói chẳng biết là ai. Túng quá tao đề nghị bắt giải vô anh cả xét, nói mắc gác không giải được. Bí rị chưa? Tao phải vô gặp tay huyện ủy gần bến phà, viết thư nhờ đưa hỏa tốc cho mày.

- Việc gì gấp quá vậy anh?

- Việc gì nữa! Việc sửa soạn tổng khởi nghĩa, việc giành chính quyền cả nước, việc Đảng mình đứng ra lãnh đạo nước Việt Nam độc lập!

Tim Chanh bóp mạnh một cái, lại đập thình thịch. Anh níu tay vào cạnh bàn để trấn tĩnh. Anh há miệng, định hỏi, nhưng tiếng cứ mắc trong họng. Có thể chẳng.... lẽ nào... sao mau quá vậy...

Anh Xáng lặng thinh, tựa hồ cũng choáng váng vì cái tin chính mình thốt ra. Anh run run nói tiếp, khẽ hơn:

- Sắp rồi Chanh à. Tao cũng bị bất ngờ. Nước Nhật sắp đầu hàng không điều kiện, đại khái xin dâng tánh mạng cho Đồng minh, thương nhờ ghét chịu. Trung ương ra lệnh làm tới tới đi, áp nạp đi, đừng sợ đổ bể gì nữa hết, ngon chưa? Nghe sướng cái màng nhĩ chưa?

- Đánh vô huyện vô tỉnh luôn à anh? Đánh lớn hả?

- Sao cứ phải đánh? Tay không lấy được thành cứ lấy. Đời xưa thổi sáo mà địch lui quân, bây giờ ta nổi chiêng trống khắp nơi, kéo biểu tình cả chục ngàn, trăn ngàn tới vây. Địch chống cự thì đánh, hàng thì tha, vậy thôi.

- Ngày nào ta làm,  anh? Nổi dậy cả nước một lần, hay mạnh ai nấy khởi?

- Mày ở lại đây vài ngày, đợi lệnh giờ chót.

Cái xóm nhỏ và khuất cách thị trấn Vĩnh Điện bốn năm cây số đã biến thành bản doanh của Ủy ban khởi nghĩa. Cán bộ và dét-tê băng gò băng ruộng, theo đường ô-tô đường sắt, đến nhận chỉ thị, tài liệu không ngớt. Cả Chanh nhớ lại cuộc thuyết trình trong nhà tù về khoảng giữa cách mạng tháng Hai và cách mạng tháng Mười, khi hai chính quyền của nước Nga tồn tại song song trên khắp nước và ngay tại thủ đô. Nhỏ yếu như nước mình mà vẫn được ? Quân Nhật đóng tràn lan, súng ống như rừng. Chính quyền Nam Triều vẫn còn đến tổng đến làng, chỉ sứt mẻ đôi phần ở vùng núi.

Dân mình, Đảng mình có đủ sức quật nhào một lần tất cả tòa thành đồ sộ của chúng nó không? Một tòa thành mối mọt đục ruỗng nhưng chưa mất bộ mặt đầy hăm dọa!

Cả Chanh viết một thư dài gửi về anh bí thư huyện ủy Tây Quảng, báo tin sửa soạn tổng khởi nghĩa, yêu cầu anh chỉ thị cho các tổng và làng sẵn sàng kéo biểu tình lấy huyện. Chanh viết thêm một thư cho du kích Linh Lâm và các làng chung quanh mang tất cả võ khí với thật nhiều gạo đến tập trung ở Huề Bình, đợi lệnh tấn công.

Anh Xáng xem cả hai lá thư, gật gù vừa ý, cho dét-tê mang đi, chợt gọi lại dể điền thêm vào dưới chữ ký của Chanh: “Thực hiện ngay các ý kiến của đ/c Thanh Trà phó chủ tịch Ủy ban giải phóng Quảng Nam. Tô Xáng”. Anh ký bên dưới.

Cả Chanh hoảng hồn thật sự. Anh giật hai lá thư, hỏi:

- Khoan đã, đợi chút... Anh Xáng giỡn gì lạ vậy?

- Ai giỡn với mày? Thơ anh Quý mới tới đây nè. Coi mau để anh em chạy giấy cho kịp.

Chanh rất quen nét chữ nhỏ hơn kiến của anh Bảy Quý xứ ủy. Anh Quý ưa viết bằng cây bút máy tự chế tạo trong tù: lượm cái ống tiêm vất đi, đốt trên đèn dầu lửa cho chảy và rút dài ra, bẻ ở chỗ thật nhỏ, đầu kia cưa cụt, nhồi bông vào lòng ống tiêm, rót mực vào cho thấm bông, làm thêm quản bút bằng giấy cuốn hay ống sậy. Thế là đủ để viết trên xấp giấy quấn thuốc lá hay bất cứ mảnh giấy nào nhặt được khi làm coóc-vê, chuyền qua các lao cho các chi bộ thảo luận. Lá thư này của anh viết bằng cây bút nhà tù, không lẫn được, cũng không dùng bí danh.

Đồng ý đ/c Thanh Trà TUV chính thức và phó CT. Đổi ra UBDTGP cho thống nhất với TƯ. Khi lập chính quyền sẽ là lâm thời Ủy ban Nhâu dân Cách mạng. Tạm để ngoài tất cả các đồng chí chưa đủ quyết tâm tấn công, ngại khởi nghĩa. Nắm thật chắc mọi lực lượng đang có, đợi lệnh cuối cùng. Quyết thắng và quyết thắng!!!

07 Quý.

Chanh bần thần trao lại hai lá thư anh viết cho hai dét-tê, một trai một gái. Cậu trai tủm tỉm vặn tháo đế giày da, lót thư vào trong, xoáy lại bốn chiếc đinh vít. Cô gái lủi vào trong buồng chủ nhà một lát, quay ra, chào gọn một tiếng và đi ngay, mặt hơi đo đỏ.

- Anh Xáng nè.... tôi ở luôn đây à?

- Ở luôn làm gì? Đợi lệnh về tới, mày phải chạy vù lên xốc ngược mấy huyện miền núi, cho tràn xuống dưới này. Việc của mày bây giờ là uống ki-na-crin, học thuộc lòng mấy nghị quyết mới, chờ lệnh tổng khởi nghĩa!

Các đội du kích trong tổng An Sơn dẫn quân về chợ Huề Bình đợi lệnh.

Tháng Tám sùi sụt nắng sớm mưa chiều đã dành hẳn một ngày tuyệt đẹp để đón du kích quân. Làng nhỏ như Linh Trung gửi đến mười một người. Linh Hạ to hơn, lại sẵn gạo, cho đi hai mươi sáu. Rầm rộ nhất và hưởng nhiều vinh quang nhất là đội đàn anh Linh Lâm.

Năm Chò đã dày công sắp đặt cuộc “đại tấn công” của du kích Linh Lâm. Ai rách rưới quá phải mượn gấp một bộ lành trong làng mặc vào mới được đi theo đội. Giáo mác mài và cọ cát cho sáng choang, cấm những cái nón lá lột của bù nhìn giữ dưa, không có mũ thì quấn khăn tay đi đầu trần. Riêng phần dưới chân thì anh nhân nhượng: dân nghèo Linh Lâm chuyên đi chân đất, đường xa thì đi dép mo cau, họp làng đi guốc mộc, chỉ các nhà giàu mới có giày vải, giày da, dép da. Đành để ai mang gì dưới chân tùy ý.

Cái khoản gạo mang theo cũng gây lắm bối rối. Đội du kích phình lên gấp đôi số ban đầu, gần sáu chục. Thóc thu của ấp phủ Đỉnh đã cạn. Ông Tư Chua cùng ủy ban hứa sẽ lạc quyên và gửi gạo theo đội. Mỗi du kích ra đi vét theo hết số gạo trong nhà, có người chỉ bọc một nắm khoai khô. Hũ gạo của bà Tư lò rèn không còn một hột dính đáy vì ông Tư và Sáu Cam trút sạch, cô Năm Bưởi về sau chỉ còn sắn khô.
Tập hợp ở đình làng, đếm lại được bảy mươi hai. Chưa bao giờ ban chỉ huy biết đích xác mình nắm bao nhiêu quân cả. Bận ruộng rẫy hay sốt rét nhiều, còn ba bốn chục. Bây giờ nhào vô lấy huyện, ai cũng muốn đi, biết làm sao!

Xuống đến truông Dơi, khi tất cả cái đuôi của lũ trẻ em tò mò, các bà vợ cả lo, mấy bà mẹ sợ con gái nằm ngồi vô ý đã tụt lại đằng sau, Năm Chò mới đĩnh đạc tuyên bố “kỷ luật sắt”, sau đó cho xếp hàng đôi, trương cờ Việt Minh, tập hô khẩu hiệu theo kiểu thanh niên Đuy-cô-roa thời Pháp: hàng bên trái hô “Việt Minh”, hàng bên phải đáp “muôn năm”. Đi đều và hô thử độ chục lần cho quen chân quen miệng, đội mới tiến xuống chợ Huề Bình.

Ủy ban làng Huề Bình đã cho thiếu niên nhi đồng xếp hàng đón quá sớm. Khi một số trẻ em mỏi chân đói bụng bắt đầu đòi về, chợt nổi lên tiếng rúc của hàng chục tù và sừng trâu mé cuối truông, thứ tiếng hết sức thôi thúc của các phường săn vùng núi xưa nay vẫn kéo mọi người chạy tới kiếm phần hờ và tất cả chó săn trong vùng nổi lên rít nhảy chồm chồm. Người trong xóm chợ đổ ra ào ào.

- Việt Minh... muôn năm!

- Vạn tuế! Vạn tuế!

- Việt Minh.... muôn năm!

- Hoan hôôô! Hoan hôôôôô...

Tiếng hoan hô mới được tập hôm qua, các em lỡ hô vạn tuế một lần đã sửa ngay, hoan hô thật dài để bù chỗ sai.

Cụ lang chủ tịch Huề Bình nói mấy câu chúc mừng, giọng già lập cập nghe không rõ. Năm Chò lên đáp lời. Hôm nay anh lẫm liệt oai phong. Ngoài bộ áo quần giày mũ khố đỏ, còn thêm túi dết chéo bên phải và bi-đông chéo bên trái, súng trường khoác vai, cái thắt lưng to sệ xuống với hai bao đạn đầy và hai quả lựu đạn màu vàng cái thây lẩy bên ngoài. Mỗi câu nói là một câu hét, hình như các tủ kính bày hàng quanh chợ đều rung.

- Thưa toàn thể đồng bào! Chúng tôi là đội du kích quân Linh Lâm hùng cường! Được lệnh hành binh đi chiến thắng thực dân, phát xít tham tàn! Xin thề: thà chết không lùi, hi sanh vì Tổ quốc! Anh em du kích hô theo tôi: xin thề!

- Xin thề! Xin thềềề!

Đêm mít-tinh cả tổng An Sơn, Năm Chò chỉ giữ trật tự cho Cả Chanh diễn thuyết. Nay đồng bào chợ Huề Bình say sưa ngắm anh chỉ huy rất là quân sự, đen trũi và vuông vức như cái tủ gỗ mìn. Anh lại nói ngắn càng hay nữa. Hàng chục cánh tay túm lấy Năm Chò mời anh về nhà hay ra quán, nhưng ông chủ tịch giành được  anh về dự bữa cơm mời chung toàn đội Linh Lâm ở đình làng. Các đội du kích khác đến sau, chỉ còn một nhúm người tiếp đón gọi là, anh thư ký ủy ban khoát tay chỉ vào một xóm nào đấy, tự lo mượn nồi xin củi nấu cơm.

Gặp buổi chiều tạnh ráo, mát trời, đội Linh Lâm biểu diễn quân sự cho bà con coi. Người ở chợ và đi chợ, người các xóm kéo đến như hội, nhờ mấy cậu nhanh trí đã vào đình thúc trống liên hồi, các tiểu đội trưởng đều rúc tù và sừng trâu đến đứt hơi, anh em trong đội xếp hàng hô khẩu hiệu ầm ầm. Nếu có một bài nào hát đồng thanh cả đội thì còn hấp dẫn gấp mười!

- Tập hợp! Nghiêm... phắt! Nghỉ! Bồng súng... chào! Đi đều... đi! Mốt hầy mốt, mốt hầy mốt..

Đồng bào say sưa chạy tới lui coi du kích tập quân sự. Hồi lính Tây lên đóng đồn đồn binh ở Linh Lâm cũng chưa được như quân ta bây giờ đâu. Tụi nó chỉ hơn cái súng ống áo quần chớ tài giỏi gì! Đến lúc Năm Chò hô quân dàn trận, khi nằm khi chạy, a-lát-xô vào đâm chém một hàng rào xương rồng trên đỉnh gò, bà con nổi lên hoan hô vang dội trời đất. Chiều ấy ủy ban không mời cơm, nhưng mỗi nhà cố kéo được vài ba anh về “rau mắm với đồng bào”, là tiếng vậy nhưng gà vịt nổi kêu ồn xóm và trẻ em xách chai đi mua rượu khá nhiều.

Các đội khác vẫn cơm ghế khoai khô và rau mắm đúng nghĩa đen. Họ thèm thuồng ngắm đội Linh Lâm, giục chỉ huy của mình mau mau rước thầy về dạy quân sự. Đôi cậu quá hăng đã bí mật tìm tới du kích Linh Lâm xin được thu nhận vào đội, ngồi ngẩn ra nghe họ nói rong róc các chánh sách của Việt Minh y như đọc nhựt trình, thầm ghen với cái làng Linh Lâm tốt phước vớ được hai vị đàn anh về dạy cả văn lẫn võ.

Thấy đồng bào đang háo hức. Năm Chò chơi luôn một trò rất trội. Anh cho diễn lại cuộc tập trận giả đã từng làm ở Linh Lâm. Suốt buổi tối các tiểu đội chia nhau sắm các đồ dùng quân sự giả: gói tro trong lá chuối thay lựu đạn, dây tre căng trên cọc làm thép gai, trống và mõ để gây tiếng ồn của súng lớn súng nhỏ, cờ giấy đánh dấu các ổ moóc-chê và min-tay-ơ ¹, pháo rời và hương châm pháo. Lại cho anh em rao loa xa gần mời bà con xem tập trận.

Người đến xem sáng hôm sau có dễ đến hai ngàn. Năm Bưởi chỉ huy tiểu đội nữ làm địch giữ đồn, đánh trống mõ đến rã tay, châm pháo tung ra và tiếp liền gói tro lựu đạn. Ba tiểu đội kia chạy, nằm, bò, gỡ mìn bằng tay và chém đứt thép gai bằng rựa, nhào lên ôm vật địch, bắt trói. Chị em không lường trước phần cuối này của trận đánh, thét lên ý ới và dằng ra chạy, càng giống địch trăm phần phần trăm. Đồng bào hoan hô đã rát cổ họng đến đấy nổi lên cười lăn lộn, một trận cười vang động chưa từng có từ ngày qui dân lập ấp tới nay!

Ngay chiều ấy, thanh niên Huề Bình họp đầy một đình, ghi tên vào du kích tới tấp. Lâu nay họ ngại vào du kích vì chỉ thấy chui rừng rúc núi, học chính trị nhức đầu, chẳng ngờ làm Việt Minh theo kiểu Linh Lâm lại vui quá thể! Họ thắp đuốc làm lễ ra mắt của trung đội du kích Huề Bình, có đội Linh Lâm đến dự chia vui, mời đồng chí Năm Chò lên “hiểu thị”. Năm Chò chỉ nhớ nhập tâm được mấy câu như búa tạ, không dám nói cặn kẽ rành rọt như Cả Chanh, nhưng lại chinh phục mấy trăm trai gái trẻ tuổi bằng ngón nghề thạo thất: năm lưỡi phi đao vèo vèo bay cắm trúng đích, kèm một vòng đi bằng hai tay. Anh chỉ huy Việt Minh này quả là lắm tài và bình dân hết cỡ!

Trời đổ mưa dầm vào hôm sau. Hửng một lát lại xối nước nhiều hơn. Chương trình duyệt binh toàn tổng An Sơn phải bỏ.

Anh huyện ủy viên ở gần bến phà Huề Bình đã ra công khai, làm chủ tịch Việt Minh tổng, Tỉnh và huyện đều gửi thư báo cho anh “nắm quân đợi lệnh”. Đợi mãi chẳng thấy lệnh đâu, chỉ nghe vô số tin đồn trái ngược nhau.

Người lên theo đường bộ đường sông khá nhiều. Nghe đâu quân ta với Nhật đánh nhau một trận to lắm trên quốc lộ Một, gần Quảng Ngãi. Xì, nó rượt đánh quân mình thì có. Chủ lực Việt Minh chiếm hết mấy huyện gần núi rồi, các anh còn ở chi đây? Họ chiêm bao cách sao chớ trên đó êm re chẳng nghe động cựa gì... Mỗi người nói một phách, nhưng cái tin được lặp nhiều nhất là “Cao Đài sắp nổi dậy làm đảo chánh, cướp chính quyền”.

- Cao Đài phò ông Cường Để, nghe nói là rể ông vua Nhựt, việc gì phải đảo chánh? Nhựt đưa về làm vua khi nào chẳng được?

- Bí mật nghen... Phe ông Bảo Đại chống, phe Việt Minh bên ta đây chống, phe Anh Mỹ Nga cũng chống hết. Họ tính làm ào cho xong chuyện. Vua mới lập, chẳng lẽ phế ngay liền tay...

Du kích các thôn báo tin hết gạo. Lệ thường là vậy, còn vài ngày ăn cứ kêu anh em nhịn đói.  Anh chủ tịch tổng cuống quýt chạy lạc quyên khắp nơi. Gạo gánh tới đình, các đội nhận phần đều khai tăng số quân lên ít nhất là gấp rưỡi. Anh chủ tịch tin răm rắp, từ gà gáy đến khuya lo chạy ăn cho con số hơn hai trăm quân.

Mưa. Lại mưa nữa. Lệnh vẫn chưa về...


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: Mitraillense: đại liên, thượng liên.

Một người nữa đang nóng lòng đợi lệnh, ấy là Hai Khánh.

Cả Chanh dứt khoát giao cho anh nhiệm vụ nằm trong lòng phe đối địch. Nhưng chẳng còn gì để nắm nữa cả. Phủ Đỉnh không dám gửi súng lên thêm. Cửu Áng thất sắc thì thào: “Chịu khó hàng phục nghen cậu cử, tụi nó hung hăng quá chừng...”. Lão Xâm Tô sau năm bảy chục điếu mới nhỏm dậy nói chuyện tử vi và sấm truyền.

Tin đồn đến với Khánh méo mó xộc xệch như tranh hí họa, vẫn đủ cho anh hiểu rằng hoàn cầu đang trải qua một cơn động đất ngàn năm chưa từng có. Đây là những ngày vương miện lăn rổn rảng trên hè phố, ngai vàng được thợ cắt tóc mua về làm ghế, những đạo quân rung chuyển thế giới rã rời buông súng, các thống chế xin được sống sót làm bồi bàn. Đây cũng là dịp cho những người táo bạo vọt từ cai đội lên tướng soái, từ anh cạo giấy lên cầm đầu một nước, từ cậu sinh viên thất nghiệp đang coi ấp cho quan phủ biến thành chính khách lẫy lừng với một đảng lớn sau lưng và một đoàn hùng binh trước mặt!

Giấc mộng thầm kín làm một Na-pô-lê-ông trong cách mạng vẫn chập chờn không rời Khánh. Bốn cuốn sách về con người hùng ấy thỉnh thoảng được giở ra đọc lại từng đoạn. Chàng trai thấp nhỏ sinh nơi hòn đảo heo hút kia, học hành chả bao nhiêu, nói tiếng Pháp còn pha giọng Ý buồn cười, hăm bốn tuổi là đại úy, hăm lăm tuổi lên cấp tướng, băm ba tuổi lãnh chức cầm đầu vĩnh viễn nước cộng hòa Pháp, băm lăm tuổi đã chễm chện hoàng đế! Ngay trong những lúc nghiêm khắc với mình nhất, Khánh không thấy mình sút kém điểm nào so với kẻ đã từng làm chủ phần lớn châu Âu. Tự đặt mình vào chỗ của hoàng đế Pháp, anh sẽ khôn ngoan hơn rất nhiều. Anh sẽ không vất bừa cả mớ vương trượng cho họ hàng, không liều lĩnh đánh vào nước Nga mênh mông băng giá, mà sẽ tung các đoàn ngoại giao đi khắp trái đất, bắt tay thân thiện với nước Anh, tập hợp quanh mình những tài năng lỗi lạc nhất giúp cho dân giàu nước mạnh. Hít-le và Hi-rô-ki-tô theo đuổi cuồng vọng quá lớn đều nếm mùi trèo cao ngã đau. Mút-xô-li-ni ngốc nghếch theo đuôi nước Đức quốc xã, nếu không thì sau hai mươi mốt năm cầm quyền chưa chắc đã sụp đổ...

Sau những giờ chìm đắm trong mơ ước khổng lồ, Khánh lại bừng mở mắt và giễu mình mắc bệnh vĩ cuồng, mới hai mươi hai tuổi đã bắt đầu lẩm cẩm. Anh cáu kỉnh vất sách vào xó, bỏ ra khỏi nhà để khỏi nghe tiếng gõ mõ tụng kinh của bà cả, những luồng thở dài của nàng tôn nữ ế ẩm, hai bóng ma hoàng tộc núp bóng ông vua nhà thổ đã thành thằng hề từ lâu.

Hành động. Phải hành động. Phải rẽ đám đông rối loạn mà vươn tới đích, bước lên bục cao, vung mạnh một lá cờ nào đó.

Nhưng... hành động thế nào đây?

Khánh buộc phải thú nhận với mình: không dám làm như cả Chanh. Có cái gì đáng sợ ở anh thợ xe lửa này. Tự tìm đến cách mạng trong đêm tối, chịu đòn tra tấn, chịu án tù, vượt tù về lại chui vào rừng xây dựng du kích, chẳng kể gì súng đạn hay bệnh tật.  anh làm như chúa Giê-su mà không hề nghĩ mình là Giê-su. Cũng hoàn toàn khác những thánh tử vì đạo, xác còn đó mà hồn đã lên mê lịm trong chúa: Cả Chanh thuộc hạng người năm phút trước khi lên máy chém còn kể chuyện tiếu lâm và cười rung mái nhà. Nhìn bước đường đời của anh thợ hăm lăm tuổi, thường nói theo tuổi ta là hăm sáu, Khánh thấy anh ấy y hệt chiếc xe tăng cỡ bự trong phim cứ hùng hục lắc lư đi tới không gì cản nổi... Đấy, mới so với mẫu người trước mắt, chỉ đứng hàng dưới trong đội ngũ cộng sản, hình ảnh Na-pô-lê-ông đã rụng mất nhiều chùm hào quang!

Cũng có thể cuộc nổi dậy ở cái làng nhỏ ven núi này đẻ ra hai vĩ nhân lắm chứ, tại sao không?

Trong lần gặp để thanh thỏa vụ Năm Chò thu lúa, hai người đi bên nhau một quãng trên sườn dương Hội, từ đó nhìn xuống có thể thấy toàn cảnh thung lũng sông Linh. Hai Khánh nói nửa đùa nửa thật:

- Lão Cửu Áng bảo thế đất Linh Lâm hình chữ đại đó anh. Chắc đẻ ra nhiều người làm lớn.

Cả Chanh nhìn quanh một lát, lắc đầu:

- Chưa phải thầy địa chánh hiệu con nai vàng. Coi riêng sông núi thì hình chữ nhân, mời người đến ở. Con người mở đường 56, cũng lập nên bến vạn xóm chợ, thành chữ thái. Thêm ấp ông phủ với khu đồn điền La-phác-sơ, thêm hai khúc đường mòn phía bắc nữa, nó thành chữ quân. Cứ vậy mà tán láo thêm, mặc sức kiếm xôi gà!

Họ cùng cười.

Lầu sau nữa. Khánh đưa cho Chanh một xấp tài liệu mới mang về. Chanh đọc lướt qua, buột miệng kêu:

- Chà, in với ấn!

- Sao anh?

- Cách mạng 1789 in ra 1879, là sau Ba-lê công xã! Vua Lu-y bị xử tử năm 1893, lại là vua Lu-y 14. Anh còn bản nào thì sửa giùm nghen, không người ta lại cười mình đã dốt mà hay nói sử sách.

Khánh không hỏi vua nào bị cách mạng Pháp xử tử năm nào để tránh lộ ra mình dốt sử. Về nhà tra cứu thêm được rồi. Phần sau của cuốn từ điển la-nít sẽ giúp anh sửa lại tên vua và niên đại. Anh hỏi chuyện khác:

- Học hồi nào mà nhớ ghê thế anh Chanh?

Chanh cười xí xóa:

- Ối, học mót mỗi nơi một chút, ăn thua gì. Tình cờ tôi sực nhớ vậy thôi, anh coi lại thử đúng không.

Khánh về xem lại; vua Lu-y 16 bị xử tử năm 1793. Anh thợ cùi đày kia sao lại hiểu sâu cách mạng Pháp đến thế?

Khánh chưa bao giờ ngỏ ý muốn vào đội du kích Linh Lâm, và Chanh cũng chưa hề gợi ý như thế. Khẩu súng ngắn 7 ly 65 của Ta-kê-đa dành cho người chỉ huy chưa được đem dùng. Khánh không đến nỗi sợ chết quá quắt đâu, bởi Na-pô-lê-ông dám phanh áo đi tới trước làn đạn cho lính theo kia mà. Nhưng nếu chết thì cũng phải ngã trong trận đánh lớn cho ngàn vạn đôi mắt trông vào! Du kích quanh năm chui rúc trong rừng núi, ăn đói mặc rách, sốt rét ghẻ lở, lại do một tay cai khố đỏ võ biền dốt nát chỉ huy... xin chịu thôi!

Qua những cuộc thương lượng mua súng ở Hà Nội, những mưu mẹo của mình ở Quảng Nam để kiếm vũ khí và nắm tình hình cho Việt Minh, Khánh biết mình có công với cách mạng, và các đồng chí cũng nói thế. Từng lúc, Khánh thấy mình là điệp viên quốc tế, là nhà ngoại giao, là vị nhân sĩ trí thức, và như thế mới xứng với mười mấy năm đèn sách chứ. Lớp người lam lũ từ bùn đen ngoi lên theo đường rễ cây, lên thân cành lá, cũng có thể trổ thành hoa trái. Số người hiếm quý như Khánh sẽ từ ngọn cao này chuyền sang ngọn cao bên kia của cách mạng, đâu nhất thiết phải tụt xuống gốc để ỳ ạch leo trở lên cây khác!

Điểm lại tất cả các việc có thể làm để lập công trạng đáng ghi, Khánh quyết định: tặng thêm lúa cho du kích, khuyên quan huyện Tây Quảng đầu hàng Việt Minh, dọa cho phủ Đỉnh bỏ trốn càng biệt tăm càng tốt (tất nhiên là xa hẳn Mỹ Duyên) nắm cho được quản Lược và đội Bảo an binh. Việc thứ tư này quan trọng hết sức. Khánh sẽ nổi bật lên nếu kéo được hàng trăm tay súng theo cách mạng, đó sẽ là thanh gươm ném lên đĩa cân giữa lúc chông chênh, khiến cán cân nghiêng hẳn về phía ta. Đó sẽ là công đầu!

Phải hành động ngay mới kịp!

Ông Tư Chua rất mừng khi Khánh đến xin hiến hai trăm ang lúa nữa. Cấp trên chưa cho phép tịch thu bất cứ thứ gì, trừ súng đạn. Nếu sau này phủ Đỉnh đúng là Việt gian thì sẽ lấy hết sạch cả ruộng đất nhà cửa, trâu bò chứ chẳng riêng gì thóc gạo. Nay chỉ được quyên hoặc vay thôi. Khánh bàn như thế với ông Tư, về nhà lại bảo mẹ con bà Cả:

- Việt Minh nói vận động hiến lúa cho dễ nghe vậy thôi, mình không hiến họ cũng trói nghiến mà xúc. Ta đưa trước còn được cái tiếng...

- Cậu cử mần răng đó mần, còn mẹ còn con là được. Thân phận như cá nằm trốc thớt, tu tại gia không yên thì mẹ con tui xin giao hết cơ nghiệp cho cậu coi ngó, cạo đầu lên chùa làm vãi, chắc họ cũng thôi bắt tội bắt vạ...

Tuy bà Cả cố giữ, Khánh vẫn thắng ngựa đi xuống chỗ phủ Đỉnh.

Ngần ngừ một lát,  anh bọc theo cây súng ngắn và gói đạn. Hôm trước  anh phá cái cặp da đắt tiền để tự may một bao súng khá đẹp, một túi đựng băng dự trữ một túi chứa đạn rời, tất cả xỏ vào cái thắt lưng rộng bản nhất mà  anh có. Anh tự làm sẵn một băng đeo cánh tay có nền đỏ sao vàng khi nghe tin sắp tổng khởi nghĩa. Kể cũng tiêng tiếc. Giá có thể cưỡi ngựa đeo súng dẫn đầu đoàn quân tiến vào Hội An, Đà Nẵng thì tuyệt. Anh đủ tỉnh táo để hiểu rằng vinh dự ấy không dành cho mình. Giấu các thứ ở nhà vô ích, đem cho Cả Chanh mượn để chỉ huy còn được ơn nghĩa về sau.

Trời vẫn mưa, khi rả rích khi dồn dập. Khánh nhồi mọi thứ mang theo vào cái túi dết to đeo chéo bên hông - mấy năm gần đây mọi người dùng ngày càng nhiều túi dết, ba-lô, nhất là dân thành phố di tản tránh bom - choàng cái áo mưa vải phủ cao-su ra ngoài, Khánh giật cương ra đi với một xúc động mơ hồ pha lẫn hãnh diện và lo lắng như Kinh Kha vào đất Tần. Có tiếng voi rống văng vẳng bên kia sông Linh trên núi ông Tượng. Một bầy khỉ mon men xuống phá rẫy ở đầu truông Dơi vọt lên cây ào ào, dừng ngay khi thấy  anh đi một mình, còn rung cành kêu khẹc khẹc dọa lại. Chà, nếu trời nắng ráo và có thêm vài cô sơn nữ đeo gùi đi hái mơ rừng thì quả là một cảnh xuất quân trên biên thùy đầy thơ mộng!

Khánh gặp may. Vừa đến đầu chợ Huề Bình, anh nghe Sáu Cam gọi bên đường, Cam đẩy vội cái bi-đông cho khuất sau lưng, từ trong quán bước ra, nói hối hả:

- Anh Cả mới về đó  anh. Các đội đang nấu cơm ăn cơm gói, sửa soạn đánh lấy huyện. Gấp lắm!

Bộ mặt gầy mới trổ lang ben của Cam muốn đứt đôi trong cái cười rộng hết cỡ.

- Dẫn anh vô gặp anh cả đi, anh cũng gấp.

- Ảnh dặn mỗi lần gặp anh phải bí mật mà?

- Tổng khởi nghĩa rồi mà bí với mật! Leo lên đây!

Ngày xưa ở ấp phủ Đỉnh, Hai Khánh chưa lần nào để Cam phải “chạy ngựa”. Là đứa con khác cha khác mẹ của bà Cả, anh phải ngậm miệng, nhưng hễ ra chỗ khuất là anh đèo luôn đứa bé giữ ngựa ngồi lên trước yên, về gần ấp mới chia ngôi chủ tớ, Cam tụt xuống chạy lon xon sau đuôi ngựa.

- Thôi anh, gần đây mà.

Khánh và Cam đều quên nghĩ rằng đội du kích Linh Lâm đang sửa soạn “đánh đổ thực dân phong kiến”, từ trong các nhà xóm chợ Huề Bình nhìn ra đều rất cáu kỉnh khi thấy thằng con trai của phủ Đỉnh nghễu nghện trên lưng ngựa, trong khi chú nhỏ liên lạc của đội lúp xúp chạy trong bùn dẫn đường.

Cam dẫn Khánh vào một nhà gần đình, bảo đợi. Tuy Khánh chẳng cần bí với mật, nhưng anh Cả tính sao chưa biết. Chừng mười lăm phút sau, khi Khánh đã sốt ruột, Cả Chanh lách hàng rào sau đình đi sấn vào nhà.

- Hay quá, tôi đang mong gặp anh Khánh!

Khánh trố mắt nhìn con người vừa bắt tay mình.

Chanh chỉ còn là cái xác biết đi. Đôi lông mày nét mác sụp xuống theo những nét nhăn mới nổi trên mặt. Vết nẻ dọc ở cằm lõm xuống sâu hoắm. Râu đâm ra quanh mồm hiện thành hình tròn lởm chởm. Mắt và má hõm xuống thành hố. Trông Chanh già như anh ruột của ông Tư Chua. Sốt rét và những đêm trắng đã tàn phá anh đến thế ư?

- Anh Khánh đi gặp quản Lược ngay bây giờ được không? Được hả? Hoan hô, chúng tôi đang kiếm người quen cha đó... Lực lượng quân sự các phủ huyện bây giờ rất tồi, du kích tự vệ trị được hết. Chỉ còn quân thằng quản Hưng là đáng kể. Vậy đánh riết cũng xong, mà để tụi nó ra hàng hay hơn. Anh sẵn sàng đi chưa? Dùng quản Lược trói ké thằng Hưng là gọn nhứt!

Khánh vui rạo rực một loáng vì mình nghĩ đúng hướng và đến đúng lúc, lại tiếc cho sáng kiến của mình chỉ còn là việc được giao.

Cả Chanh rút cây bút máy rẻ tiền ra, định viết vội lá thư gửi quản Lược trên tờ giấy đã đóng sẵn con dấu đỏ chót. Bút hết mực, rảy mấy cũng không ra nét. Khánh đưa ngay cây Pi-lốt ngòi vàng của mình. Chanh mới viết vài dòng, bỗng đưa tay lên miệng, quay mặt sang bên, núm cổ nhảy lên cằm thành tiếng ùng ục trong cổ. Anh nôn ra một búng nước. Kéo tuột vạt áo kiểm lâm ra khỏi thắt lưng, lau mép xong. Chanh lại quay người vào bàn viết tiếp.

- Anh Chanh kiệt sức quá rồi đó!

- Hả? Ờ, ờ, đợi chút xíu, xong liền đây...

Chanh vẫn cắm cúi viết. Khánh nhìn kỹ hơn. Tim anh siết lại rất mạnh khi thấy Chanh đi chân trần và bết bùn lên túi áo ngực. Một làn chớp trắng lóa vừa bật lên trong Khánh. Tất cả những suy tính của anh lâu nay chợt hiện ra hết dưới ánh sáng tàn nhẫn của điện trời. Sao mình có thể ích kỷ, nhỏ nhen, hèn hạ đến thế nhỉ... Trong khi Chanh viết, Khánh moi trong túi dết ra cái thắt lưng súng đạn đặt trên bàn, tháo luôn cái đồng hồ đeo tay, móc thêm gói sâm củ mà anh mang theo phòng khi yếu mệt.

- Đây, anh coi trước rồi đưa cho thằng Lược. Bữa nay tôi xuống luôn huyện, nếu chưa lấy được thì tụi tôi đặt trạm gác trên đường 56, mé trên huyện một chút. Xin lỗi anh nghen, tôi đi gấp với du kích...

Chanh xoay người bỏ đi, bị Khánh túm cánh tay kéo lại.

- Khoan đã anh. Đem mấy thứ này theo, cần lắm.

- Gì đó?

Khánh đẩy từng vật trên bàn về phía Chanh:

- Anh ra trận mà chưa chuẩn bị kỹ. Súng đạn đây, chắc anh biết bắn loại ô-tô-ma-tíc này rồi. Cái đồng hồ để coi giờ mà chỉ huy, chạy đúng đó. Cầm luôn cây bút máy theo, anh phải viết rất nhiều. Gói này là củ nhân sâm trợ lực. Con ngựa để anh cưỡi.

Chanh đứng lặng như đang lựa lời từ chối. Khánh nói rất nghiêm:

- Tôi chỉ tặng anh những thứ cần nhất trong chiến đấu, không phải để diện đâu. Tôi kiếm đồ khác rất dễ, đừng lo.

- Thôi được, tôi mượn của anh, dùng xong sẽ trả đủ. Cảm ơn  anh hết sức. Thứ nhân sâm này tôi nghe nói quý lắm, đắt tiền lắm, chưa biết uống.

- Đây có hai củ. Một củ nguyên, một củ xắt lát sẵn. Bỏ gạo rang vào để chống ẩm. Khi mệt, anh cứ ngậm một lát dưới lưỡi, đừng nhai, nó rã hết mới nuốt.

- Riêng con ngựa thì  anh giữ mà đi xuống chỗ quản Lược. Xe khách ngừng chạy rồi, cái xe đạp tôi mượn cưỡi lên đây tồi lắm, tới đoạn cuối tôi phải dắt xe chạy bộ hơn chục cây, lấm như trâu đầm vũng.

Khánh bắt tay Chanh thật mạnh, bước gấp ra sân để Chanh không kịp đổi ý. Ngồi trên yên ngựa, thúc gót cho nó chạy ra đường ô-tô Khánh thấy người nhẹ lâng lâng. Sau lưng  anh, tiếng trống, mõ, tù và bắt đầu dậy lên, lan rộng các xóm như gà đua gáy lúc mò sáng. Một đội du kích lạ mặt đang gọi nhau tập hợp trên sân nhà cạnh đường, dưới mưa lâm râm. Hơn chục thanh niên đang dựng một cổng chào chỗ đầu dốc xuống bến phà, ném vào lưng Khánh mấy câu chế giễu rất độc.

Anh chợt nhớ ra cái băng may theo cờ Việt Minh trong túi dết, vội rút ra đeo vào cánh tay trái, gài kim băng. Phà cập bờ. Một anh phu phà vuốt nước mưa trên mặt, đưa nắm tay chào kiểu Việt Minh:

- Mời đồng chí chỉ huy xuống trước.

Mưa trên bùn dưới, người giữa, cánh quân từ tổng An Sơn cứ thế kéo đi giành chính quyền. Phần lớn anh em xin được tơi lá và nón trong các xóm. Người ít lo xa nhất cũng ghé vào nhà ven đường xén hai tàu lá chuối tươi, rạch một đường giữa bụng mỗi tàu, xỏ đầu qua đường xẻ, đi dưới cái áo khoác bập bềnh xanh mướt hình chữ nhật ấy cho đỡ ướt.

Chỉ riêng tiểu đội nữ của Năm Bưởi bị ngấm đẫm nước mưa. Các cô tuyên bố rất đanh: ra trận mà tơi nón tùm hụp như người giữ vịt là quá ư khó coi, phải anh dũng xông pha mưa nắng. Đến khi trời xối nước túi bụi giữa đồng trống, các cô bắt đầu đánh đàn mồm vài cô mặc áo mỏng phải nhờ bạn cầm hộ cây mác để dành hai tay úp lên ngực.

Được hơn chục cây số thì trời tạnh. Đường dưới chân dần dần nhạt màu, thêm một quãng ngắn nữa thì chẳng còn dấu vết nào đã từng mưa. Dân vùng ven núi đã quen như vậy, xóm này mưa xóm kia vẫn nắng.

Từng tốp đồng bào lẻ tẻ đi ngược chiều trên đường đá, mỗi lúc một đông. Cả Chanh chặn một nhóm có vác theo cây cờ đỏ cuộn tròn:

- Mít-tinh đâu có bà con?

- Ở huyện chớ đâu!

- Ủa, ta lấy huyện rồi à?

- Hơ hơ hơ, mấy anh trên trời rớt xuống hay sao chớ! Kéo biểu tình cướp huyện hồi xế trưa, làm các mách-tin đông nghẹt hết chỗ chen...

Du kích trên An Sơn xuống hả? Đồng bào tay không đi trước, du kích vác súng theo sau hả? Hớ hớ hớ...

Chanh ngây mặt ra, bàng hoàng. Mình nhớ kỹ lắm mà. Chiều nay hội quân dưới chợ Đông Phù, sắp xếp đội ngũ, phóng người đi báo động khắp các tổng. Sáng mai mít-tinh khổng lồ ngay bãi chợ, đọc lời kêu gọi tổng khởi nghĩa, sau đó cho lực lượng võ trang đi trước, đồng bào trương băng cờ theo sau kéo lên chiếm huyện. Sao lại sớm một ngày?

Chanh quay lại Năm Chò:

- Anh em làm trước ngày hẹn rồi. Ta chạy mau xuống coi thử.

Năm Chò hét như sấm:

- Tất cả bắt đầu chạy!

Lích kích. Bịch bịch. Rổn rảng. Hàng dọc tuôn về phía trước, chỗ thưa chỗ dày. Mới chạy vài cây số cánh quân đã đứt thành nhiều khúc cách quãng. Dân cày và dân rừng quen gánh nặng, leo dốc cao, khiêng cây lớn, không quen chạy đường trường.

Cách huyện chừng một cây số, Chanh hổn hển gọi Năm Chò:

- Anh em rớt xa rồi. Cho dừng lại, xếp hàng chỉnh tề đi vô huyện..

Mấy nhóm đồng bào gặp cuối cùng đều nói Việt Minh đã treo cờ và đặt lính gác trước cổng huyện. Ai đến muộn đều kéo vào sân huyện đường, xếp hàng, có một ông ra tung hô cho bà con chào cờ, lại tung hô khẩu hiệu cho bà con hô theo, rất là vui.

Du kích ngồi bệt xuống thở, tản ra đi đái, sửa sang các thứ trên người. Những cụm năm ba người rớt sau đến lần lượt.

Năm Chò kín đáo khều tay Sáu Cam, đi thẳng vào các bụi mua và ngũ sắc bên đường. Cam ríu ríu di theo. Đến chỗ khuất, Năm ngồi thụp xuống búng ngón tay đánh tách. Cam với cái bi-đông rượu bên hông, cởi luôn cái nải đeo sau lưng. Năm tu một hơi rượu chép chép miệng, tu nữa. Cam mở tấm mo cau, gói thịt nai khô đã nướng và đập mềm. Năm xé miếng thịt nai nhai ngấu nghiến.

- Ăn đi Cam... Thứ thịt nai tẩm mật ong nước mắm của bà Tư, ăn vô bảy ngày còn thơm trong miệng. Lát nữa nhớ đưa anh cả ăn với, mà đừng để ảnh thấy cái hồ lô của anh. Lỡ thề chừa món nước thánh rồi, mà Trời Phật chẳng chịu phò hộ, biết làm sao!

Trong khi ấy, Cả Chanh lảo đảo bước tới một thân cây ven đường. Dạ dày anh cuộn xoắn lại, thốc lên cổ. Anh vịn tay, cúi đầu, cố mãi chỉ nôn ra được một ít nước chua loét. Anh vuốt ngực một lúc mới đỡ đau tức. Chợt nhớ ra, anh mở gói sâm của Khánh, ném vào miệng luôn ba lát, ngồi dựa gốc cây, thấy mình tỉnh dần lại.

Tiểu đội nữ chạy đến kịp, không ngồi thở mà thì thào gì đấy rất vội, kéo thẳng vào một cụm cây vắng khá xa. Chanh mỉm cười mệt nhọc. Làm tàng hoài, bây giờ lo cởi áo quần ra vắt giữ cho ráo để vào nơi ngàn mắt cùng nhìn!

Mấy cậu bụng báng sốt rét chạy cuối cùng đã đến nơi. Năm Chò cho xếp hàng thật chỉnh tề. Tám Doãn vác cây cờ lớn đi giữa lòng đường, mỗi bên có ba tay súng yểm hộ, tính cả súng săn hai nòng và súng hơi. Các đội chia hai hàng dọc đi tiếp. Ba tấm băng vải mang theo bị ướt nặng, chữ dán bằng giấy rụng rách nhiều, đành cuộn lại vác suông.

- Tất cả đi đều theo tiếng còi của tôi. Nhắc lại nè: tích là chân trái, phía tay cầm chén. Te chân mặt, phía cầm đũa. Bắt đần nghen... tích te tích, tích te tích...

Năm Chò biết anh em không quen đi sải chân bước dài, thổi còi nhịp gấp cho dễ đi. Cánh quân tiến vào phố huyện, trẻ em người lớn túa ra xem, trầm trồ khen đoàn này rất là nhà binh và mang súng thứ thiệt.

Hai cậu gác trước cổng huyện rập chân đứng nghiêm, súng cắm lê dựng đứng, nghĩ sao lại lần lượt chuyển súng qua tay trái, đưa nắm tay phải lên chào kiểu Việt Minh.

Trong khi Năm Chò dàn quân trước trụ cờ, đi ngắm từng hàng cho ngay ngắn, Cả Chanh chạy lên thềm. Anh bí thư huyện ủy bước vội ra, ngửa tay phân trần phủ đầu:

- Sai hẹn, đồng ý, mình nhận... Có điều tụi trong huyện rập rình chạy trốn, phải nổ sớm một buổi. Huy động hai tổng Cát Lộc với Đông Phù thôi, cũng được hơn chục ngàn...

- Trôi chảy không?

- Gọn trơn. Tri huyện ra cổng vái như tế đình, lính lệ xếp hàng giao súng. Các khoản khác tạm gác tới mai để lo đón đồng bào kéo tới nườm nượp... Anh em xong rồi kìa!

Anh kéo Cả Chanh bước tới trước thềm, chỗ quan huyện thường đứng hiểu dụ, cất lên giọng khản đặc nhưng còn nghe được:

- Ủy ban nhân dân cách mạng huyện Tây Quảng nhiệt liệt chào mừng các đồng chí du kích tổng An Sơn.

Trong khi anh chị em vỗ tay và hoan hô lộn xộn, anh bí thư nói khẽ:

- Nói giùm tao đi Chanh, tức ngực quá... Đồng chí Phan Chanh người lãnh đạo trực tiếp của các đồng chí, nay là phó chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Quảng Nam, sẽ phát biểu với các đồng chí!

Trong hàng có rất nhiều tiếng “ồ” ngạc nhiên. Thanh niên làng Linh Lâm và chung quanh tìm đến theo anh Cả Chanh chánh trị phạm vượt ngục, con ông Tư Chua lò rèn, đâu có biết ảnh là ông gì! Ngay những người gần gũi nhất như Năm Chò, Tám Doãn, Năm Bưởi, Sáu Cam cũng sửng sốt không kém bởi anh chưa hề nói thứ bậc bao giờ, chỉ từng lúc bảo đi họp xa, vậy thôi.

Mấy lát sâm giúp Chanh khỏe lại. Anh cố nói thật to, dằn từng tiếng:

- Chúng ta đã thu thắng lợi bước đầu, làm chủ huyện Tây Quảng giàu đẹp!

- Nhưng nhiệm vụ chúng ta còn nặng, rất nặng: góp sức chiến đấu để giải phóng các phủ huyện khác, làm chủ tất cả tỉnh Quảng Nam. Các đồng chí có sẵn sàng chiến đấu không?

- Sẵn sàng!

- Có sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc không?

- Sẵn sàaàng!

- Việt Minh muôn năm!

- Muôn năăăm!

- Việt Nam độc lập muôn năm
!
- Muôn năăăm!

Anh chị em ở đây đã nghe Cả Chanh nói rất nhiều lần trong chòi rẫy, trong các buổi học chính trị, trong những cuộc mít-tinh ngày càng lớn của tổng An-Sơn. Anh chấm dứt bằng một lệnh ngắn:

- Đồng chí Năm Chò chỉ huy chào cờ!

Đáng lẽ chào lá cờ đang bay cũng được, nhưng ban nãy Năm Chò cho kéo xuống để làm lễ riêng cho du kích tổng An Sơn đỡ thiệt thòi vì đến muộn.

- Nghiêêêm.. phắt! Chào cờ......chào!

Năm Bưởi từ từ kéo dây bằng đôi tay quen kéo bễ thật êm, không giật khớp, nhưng sao cô run quá. Những nắm tay đưa ngang vai trong hàng cũng run. Và Cả Chanh tưởng mình đã chai lì với những nghi thức của cách mạng, bỗng ứa nước mắt khi ngước nhìn theo lá cờ đỏ thong thả nhích lên, càng vươn cao càng xoè rộng, quẫy mạnh, khi tới đỉnh thì đập cánh thành tiếng phần phật nghe rất rõ.

Hai Khánh cưỡi ngựa qua chợ Đông Phù giữa lúc hàng cây số đồng bào với băng cờ rừng rực sắp tiến vào huyện. Liên tiếp nhiều người chặn hỏi anh: quân ta định nổ súng hay không, chỗ nấu nước uống nên đặt ở đâu, lính huyện chống cự thì tiến hay lùi. Anh đáp chung chung, giục ngựa đi gấp cho kịp.

Trong túi áo anh có hai tờ giấy của Cả Chanh. Một tờ giới thiệu  anh là phái viên của Việt Minh làm nhiệm vụ đặc biệt, một lá thư gửi quản Lược. Cả hai đều đóng con dấu đỏ: “Ủy ban Việt Minh tỉnh Trần Cao Vân”. Dọc đường mở ra xem kỹ lại, Khánh trố mắt khi đọc dòng tên ghi bên dưới chữ ký của Chanh: “Phan Thanh Trà, phó chủ tịch lâm thời Ủy ban Nhân dân cách mạng tỉnh Quảng Nam”. Rõ ràng là Cả Chanh chỉ ghi chức của mình để tránh hiểu lầm, thêm sức nặng. Té ra Khánh gắn bó với ông khá to của Việt Minh mà không biết. Tất cả những thứ trao cho Chanh sáng nay quả là gieo cầu đang nới!

Đến cạnh cổng phủ Thăng Bình nửa cây số, Khánh lột cái băng nền đỏ sao vàng cất vào túi. Vùng dưới này nổi dậy chậm hơn Tây Quảng đôi chút.

Đám nha lại và lính lệ trong phủ rất quen với vóc người cao lớn và bộ mặt trắng trẻo đẹp trai của cậu cử Khánh. Cậu ra vào thường cưỡi con ngựa Tía đi thẳng qua chỗ gác, chỉ gật đầu chào người lính ưỡn ngực đứng nghiêm.

Lần này Hai Khánh cẩn thận xuống ngựa dắt tới cổng, vẫn bị một tiếng quát chặn lại:

- Đi đâu?

- Tôi vào gặp quan phủ Đỉnh, ba tôi...

- Không vô được!

Khánh nhận ra người gác là tay lính lệ chuyên hầu quan, thường đón ngựa và vác va-li cho anh, thưa bẩm thật dẻo.

- Anh Hợi này, tôi...

- Xê ra!

Khánh đứng sững, không đoán được những gì đã xảy ra ở đây. Nếu Việt Minh đã làm chủ thì sao trụ cờ bỏ trống? Hay là số thuộc hạ đã bắt giam phủ Đỉnh, như thế họ dại gì không tóm luôn mình?

Viên đề lại già nghiện đến choắt người trông thấy Khánh, bước vội ra cổng, kéo anh lùi xa chỗ gác, thì thào:

- Quan trốn rồi. Không về trên nhà à? Cũng không báo tin cho cậu?

- Dê-rô!

- Ổng đi chiều hôm qua. Chất hết đồ đạc lên chiếc xe của phủ, nói là chuyển bớt về tỉnh cho gọn. Con ngựa ổng đem đi giấu trước rồi. Ác cái còn bao nhiêu công quĩ ổng hốt đi sạch, lương chưa phát xu nào. Sáng nay anh em họ biết, tức điên, dọa xách súng đi lùng bắt ổng. Đồng tiền liền khúc ruột mà... Rồi chẳng ai dám đi. Việt Minh gởi thư ra lệnh nghiêm lắm: tri phủ với nhơn viên binh lính phải túc trực tại lỵ sở, cấm bỏ trốn hay đi xa, cấm ăn cắp công tài công sản, cấm phá hoại khí giới vật dụng. Vậy mà ổng lủi một mình. Đây rồi mấy ông Việt Minh lại nhè bọn này mà khảo: xe đâu, tiền quĩ đâu...

Lão cười gằn, mặt đanh hẳn lại:

- Trứng gà nở cả lứa ấp, Việt Minh nổi dậy khắp cả nước, để coi ổng chạy trời có khỏi nắng không! Cậu đi đi. May là thằng Hợi nó còn nể, người khác đang bận các tư kỳ sự ¹ không họ ùa ra bắt cậu làm con tin, cực lây!

Khánh nhảy ngay lên ngựa, cho quay đầu gấp, thoáng thấy hai người từ góc sân xách súng chạy ra cổng, kêu gì không rõ. Anh giật cương thúc gót cho phi nhanh. Đám lính không dám bắn súng hay đuổi theo bên ngoài phủ, hú vía!

Đến quãng vắng, Khánh buông lỏng tay cương, phân vân. Anh đoán phủ Đỉnh trốn ra Đà Nẵng nhưng chắc không dám ở trong nhà Mỹ Duyên, nơi quá nhiều người biết. Làm sao hù dọa thêm cho lão biến đi càng lâu càng tốt? Còn làm theo lời khuyên dễ sợ của Duyên, tạo ra một “tại nạn nơi rừng núi”, thì dứt khoát không là không. Thế là lão bị cách mạng xử sét chứ Khánh chẳng có thù riêng gì với lão. Không thể giết một mạng để giành người đàn bà, nhất là giết kẻ làm chồng của mẹ mình.

Nghe tiếng trống đại nổi ẩm ầm đâu đó gần đường. Khánh chợt nhớ, lại rút cái băng Việt Minh cài vào tay áo. Tức cười thật, mình cứ phải đổi vai trung nịnh đến bao giờ mới yên một bề?

Khi Khánh bước vào quán cơm, hàng chục cặp mắt chằm chằm nhìn anh, đầy kính nể. Khánh mặc ka-ki và đi giày da trông rất “có thớ”. Ông Việt Minh này chỉ đeo túi dết, không phô súng lục ra ngoài, nhưng chắc cỡ bự mới được đi ngựa... Anh hỏi mua thóc cho ngựa ăn. Bà chủ quán xúc nửa ang lúa trút vào chậu, tưới nước trộn kỹ, bưng đến tận miệng con Hường. Phần anh không dám ăn no sợ ngựa xóc bụng, chỉ lùa vội hai tô mỳ Quảng, thỉnh thoảng lơ đãng đáp một câu chào hỏi nào đó. Chung quanh càng tin anh là ông to Việt Minh, họ sống đạm bạc mà kín tiếng lắm. Ông bà chủ quán không nhận tiền, nói dõng dạc rằng ủng hộ quý ông Việt Minh gấp mười bấy nhiêu cũng chưa xứng.

Đã lên ngựa, Khánh còn vẫy chủ quán ra ngoài, hỏi nhỏ xem có biết quản Lược nay ở đâu không. Quân hắn hay đóng trong trường sơ học gần quán này. Ông chủ thì thào nói cái điều bí mật mà khắp vùng đều biết: quản Lược kéo quân về trại Bảo an binh của tỉnh. Khánh vừa đi khỏi, ông chủ bước vào, ngửng cao đầu, trả lời chung mọi người:
- Sắp đánh vô tỉnh rồi nghen!

Tất cả các hàng quán và nhà ở sát đường đều đông người. Đồng bào vừa biểu tình về, hay sắp dự mít-tinh, hay từ các xóm khuất đổ ra đường ô tô đón nghe tin mới nhất, hay chỉ rộn rực bồn chồn vì tiếng trống mõ cuộn xoáy đầy trời đến nỗi không làm ăn gì được nữa? Khánh cho ngựa chạy nước kiệu để đỡ bị chặn hỏi những câu không trả lời được.

Tiếng máy bay ù ù đến từ phía Nam. Anh dạt vào dưới một bụi tre rậm, chờ. Một chiếc máy bay hai động cơ, bụng chửa to phềnh, bay thấp và rất chậm dọc quốc lộ Một. Một tốp dân quân cầm gậy tầm vông có cuộn dây buộc trên đầu cũng nép bên anh, gọi nhau:

- Nó đeo bom dưới bụng! Coi thử có hầm không?

Khánh nhận ra loại thủy phi cơ Ca-ta-li-na đã xem trong ảnh tạp chí, với cánh và động cơ lắp trên cao không dính thân, trên đuôi đứng in hình sao trắng. Anh nói to:

- Nó đeo phao đỡ đầu cánh đó không phải bom!

- Thiệt à  anh? Mời anh vô nhà uống nước, nói tình hình...

- Xin lỗi, tôi bận việc gấp, để khi khác.

Định đi luôn, nhưng Khánh nghe tiếng ù của động cơ lại nổi to hơn. Máy bay nữa chăng? Anh xuống ngựa phòng xa. Nổi rõ dần tiếng ô tô. Một đoàn xe nhiều chiếc từ phía nam chạy ra trên đường nhựa số Một, cách chỗ anh chừng năm chục mét. Anh dắt ngựa vào buộc mé trong cổng, chọn chỗ khuất sau hàng rào tre đứng nhìn. Anh em dân quân, dàn ra, quỳ một gối, đơm gậy về phía trước thay súng, nghiêm như tập trận.

Dẫn đầu là một xe bọc thép bánh cao-su sơn vằn vện, cắm cờ Nhật trước mũi, chĩa hai họng súng máy khá to. Nó chạy chậm qua cầu, lại rồ máy vọt nhanh. Tiếp đó là xe tải, tất cả đều chất đầy đồ đạc lỉnh kỉnh hoặc bao gạo, mỗi xe có chừng năm bảy lính ngồi lộn xộn, súng chĩa sang hai bên. Bêu dưới những mũ vải lưỡi trai chỏm tròn có ba mảnh rèm bay lất phất là những bộ mặt lầm lì, sa sầm, râu phủ rậm đen. Áo quần và xe đều cùng màu vàng sẫm của đất xét như vừa dưới ruộng lội lên.

Từng quãng chen những xe kéo đại bác phủ bạt kín, ba bốn khẩu liền nhau. Lại thêm những xe khách chạy than, đeo bình ga-dô-gien hình trụ to tướng, lính Nhật ngồi cả trên nóc. Chỗ đầu cầu có một cổng chào bằng tre dựng khá cao, căng tấm băng đỏ chữ vàng “Việt Nam độc lập muôn năm”, cắm ba lá cờ đỏ sao vàng, quân Nhật không động đến, chỉ nhìn thờ ơ. Chắc hẳn chúng đã chui dưới hàng trăm cái cổng chào như thế dọc đường từ Quảng Ngãi hay Qui Nhơn ra, cũng hết sợ hãi và tò mò.

Hàng triệu quân Nhật rải khắp từ vùng băng giá miền bắc xuống quá đường xích đạo phía nam, xây đắp thành nổi hầm ngầm trên các đảo lớn nhỏ của Thái Bình Dương, súng đạn xe pháo còn từng núi, đã quỳ gối đầu hàng. Chúng ta đang nổi dậy. Những triệu người đói ngắc ngoải ở Bắc Kỳ nổi dậy. Những người bên Khánh đây cầm gậy và sợi dây dừa nổi dậy. Dân tộc của Ông Gióng đang đẻ ra vô vàn Ông Gióng mới...

Tiếc quá, mình không biết làm thơ. Mình chỉ nhắc lại những ý sẵn có sẵn đọc lướt qua trong những cuốn sách tình cờ cầm lên trong buồng các bạn sinh viên Hà Nội. Mình nhớ loáng thoáng những đoạn bài hát không đầu đuôi trong giới trẻ Hà Thành, ăn chơi có, ái quốc có, đỏ lòm cộng sản có. Cách mạng đang thiếu bài hát, có thằng Chương em mình ở đây thì hay, thằng Rô-be Chương mê nhạc bỏ cơm, nó sẽ sáng làm nhạc hùng tráng cách mạng, tối soạn một bản gục đầu nhớ em...

- Chắc hết xe rồi anh. Mời anh vô uống nước, giải thích cho tụi em...

- Xin lỗi các đồng chí, tôi phải đi gấp.

Khánh nhảy lên ngựa, giật cương, anh còn nhớ quay lại, giơ nắm tay lên chào các bạn dân quân đang sịu mặt.

--------------------------------------------------------------------------
1. Ai lo việc người ấy.

Khoảng bốn giờ sáng, một chiếc mô-tô ba bánh và hai xe than chở khách chạy tới trước cổng huyện Tây Quảng. Người gác đang ngủ đứng trong cái chòi gỗ nhỏ. Chiếc xe khách đi sau cùng chẳng hiểu vì sao phóng ra một tiếng còi dài.

Đoàng!

Phát súng nổ trong chòi gác. Mấy chục du kích trải tơi lá và chiếu rách ngủ trên sân huyện đường choàng tỉnh dậy, chụp lấy võ khí bên mình. Năm Chò hét lớn:

- Đứa nào bắn? Tước súng, giam liền cho tao! Coi trúng ai không?

Chẳng ai xơi đạn cả. Người gác bị túm tay lôi đến chính là Sáu Cam, mặt tái như lang ben đã ăn kín da. Năm Chò ngớ ra một loáng lại thét:

- Thu súng lại, để nó lát tao hỏi!

Cả Chanh không để ý đến phát súng nổ bậy, nhảy vội lên thềm, vừa gặp anh bí thư huyện ủy từ trong chạy ra.

- Kiếm được hai xe rồi. Đưa hết số biết chiến đấu xuống tỉnh, đem hết súng xuống, thằng quản Hưng có thể chống cự..

- Ờ, ờ, để tao... thôi mày lấy sao cho đủ, mày lựa đi...

Trên mặt sân còn ẩm sương đêm và mới hiện mờ mờ dưới chân, anh chị em chạy tới lui làm vệ sinh bắc bếp nấu cơm. Cả Chanh họp các đội trưởng các đội du kích lại chọn người. Số súng thu của lính huyện được giao tạm cho du kích hai tổng Đông Phù và Cát Lộc, mỗi khẩu chỉ ba bốn viên đạn cả tốt lẫn lép, người vác cũng chỉ mới biết đóng mở quy lát, nhưng họ phản đối ồn ào khi có lệnh giao hết súng cho đội Linh Lâm được tập nhiều hơn. Sau một hồi dằng co, bốn chục du kích Linh Lâm với mười súng, kể cả súng săn, súng hơi, được lên chiếc xe thứ nhất. Bù lại, Năm Chò phải chia bớt số đạn lấy của hàng binh cho sáu cây mút và anh đô cùng bốn chục người thuộc hai tổng đi xe sau. Trên khắp các góc sân nổi lên những tiếng nằn nì, gắt gỏng, hờn dỗi khi từng đội chọn kẻ ở người đi. Chỉ có tiểu đội của Năm Bưởi lại chơi trội lần nữa: các cô đổ quách nồi cơm chưa kịp sôi cho heo ăn, leo lên chiếm chắc cứng chín chỗ ngồi tốt nhất trên xe đầu, để mặc Năm Bưởi đối đáp với Năm Chò. Những đôi mắt rất sắc của các cô đã nhận thấy lâu nay anh Năm chỉ lên giọng vài ba câu trước khi đầu hàng cô Năm, và chỉ lẩm bẩm khi bỏ đi: “Chào ồi, hơi sức đâu cãi với mấy bà...”.

Lần này cũng y vậy. Các đội không kịp ăn, phải nhồi cơm tàm tạm chín vào mo cau, mang theo. Mấy nụ cười, vài câu bướng và nũng của Năm Bưởi đã đủ cho Năm Chò chịu thua, quay hướng khác nói to:

- Lỡ rồi, anh em ngồi dồn lại, lên thêm trên nóc, giành với mấy bả mệt lắm...

Cả Chanh ngồi trong thùng chiếc xe ba bánh, người lái là con trai ông chủ tiệm sửa xe cuối chợ Đông Phù, đeo dao găm. Hôm qua Chanh đến mượn xe, trong khi cha nói xe hỏng thì cậu con trai lẳng lặng dắt ra đạp nổ ầm ầm, mời Chanh lên. Cậu bảo vệ của anh bí thư huyện ủy đeo cây mút-cơ-tông Nhật ngồi yên sau. Suốt đêm qua họ chạy rất nhiều nơi, lại trưng dụng được hai xe khách để chở quân. Bốn chục cây số xuống Hội An, đi bộ sao cho kịp!

Hôm nay tất cả các đường làng biến thành suối người, đường lớn thành sông người. Lớn bé già trẻ gái trai, dao phay, dao chuối rựa bờ, trống chiêng, còi mõ, băng vải rộng và biển cót hẹp, cờ vải cờ giấy chỉ giống nhau ở màu đỏ nhưng rất khác nhau ở chỗ đặt ngôi sao và số cánh sao, cứ thế cả triệu người dân Quảng Nam ào ào đi lấy tỉnh!

Đường nghẹt quá. Cậu bảo vệ nhanh trí nhảy xuống chỗ một đoàn nhi đồng, vung nắm tay chào, hô to mấy câu khẩu hiệu, nhổ luôn cây cờ vải cắm trước mặt anh chỉ huy nhi đồng, nhót luôn cái loa bằng mo cau úp bên cạnh. Khi anh kia tỉnh hồi lại thì chiếc mô-tô cắm cờ đã vù mất, thả rơi lại tiếng loa dẹp đường. Nhờ đó, hai chiếc xe khách chạy nhanh lên gần bằng xe đạp, đôi lúc còn nhanh hơn.

Càng đến gần trại Bảo an binh, những đoàn trai tráng càng dồn đông hai bên đường. Tới trước một ụ chắn đường bằng những chiếc xe bò lật úp sấp. Chanh cho quân xuống xe. Một người cưỡi ngựa lách tới, mặt đầy mồ hôi, kêu:

-  Anh Chanh! Khánh đây!

- May quá, đang tìm anh... Gặp nó không?

- Quản Lược trốn rồi, với gần ba chục lính. Thằng Hưng bắt lấy thép to cột cổng, nó ngồi sau cây Hốt-kít ¹, dọa ai mở cổng nó quét chết. Không vô được.

Chanh rút súng ngắn cầm tay, gọi quân mình đi dưới vệ đường về phía cổng trại. Anh Tô Xáng từ sau bức tường xô ra:

- Chanh, Chanh, ghé đây, cho anh em núp chỗ khuất đã!

Đang lúc căng thẳng mà Chanh suýt bật cười. Anh Xáng quen mặc bộ bà ba đen bạc màu của dân chài. Hôm nay quân sự hóa bằng sơ-mi-dét và quần soóc bằng ka-ki vàng, dép da, đội cái mũ Tây thuộc địa sâu hoắm, cây súng lục ru-lô giắt vào thắt lưng ngay chỗ rốn. Với chòm râu mép đen rậm, trông anh hệt một bác cai lục lộ hoặc xu-vây-đăng đồn điền cao su.

Một ông già ngồi xổm chỗ Chanh bước vào. Anh Xáng nói nhanh:

- Bác này là cha quản Lược. Hắn trốn ra nhà bà con cách đây vài cây số, thấy đồng bào vác dao gậy đông đen, sợ quá, không dám chạy cũng không dám hàng. Mình đang nói bác kêu hắn tới đây, gọi loa vô trại.

- Đưa xe đón hắn được không?

- Đường làng, nhiều mương xẻ, đi bộ hay đi ngựa thôi.

- Hay để Hai Khánh đi ngựa vô cho mau?

Xáng vừa ừ một tiếng, đã với ngay:

- Khoan, cậu đó đang cần việc khác. Mượn ngựa cho người khác đi.

Chanh bước sải tới chỗ du kích đang ăn cơm nắm trên bãi cỏ sau bức tường dài:

- Anh em mình ai biết đi ngựa, giơ tay coi.

Chỉ có một cánh tay chìa lên rụt rè của Sáu Cam, Chanh sực nhớ em mình đã ỏ giữ ngựa cho ấp phủ Đỉnh, Chanh vẫy nó ra:

- Em cưỡi con ngựa anh Hai Khánh được không?

Cam tươi mặt lên:

- Con nào chớ con Hường thì quá dễ. Nó thân với em.

- Bạn cũ hả? Em chạy đi tìm anh Khánh, nói ảnh cho mượn ngựa một lát. Anh đang nghỉ trong quán. Dắt về đây, anh chỉ đường.

Chanh rút một tờ khống chỉ đóng dấu đỏ viết vội thư cho quản Lược. Anh bảo ông già gửi kèm thứ gì đó hoặc ký vào giấy cho con mình tin. Ông lẳng lặng rút kính lão ra đeo, cầm bút của Chanh viết luôn: “Con cứ tin cha, mau mau tới gặp cấp chỉ huy Việt Minh!”, kèm một chữ ký khá bay bướm. Thì ra trước đây ông là thư ký hãng buôn tư.

Tìm đường và nhà không khó vì ở gần một chùa to. Khi trở về, Cam sẽ ngồi chung yên với quản Lược cho nhanh. Chanh mượn một lá cờ nhỏ đưa cho Cam:

- Tới chỗ bị chặn thì phất cờ, nói đi giao thông nghen.

Cam hết hẳn cơn sợ bị phạt vì súng nổ cướp, kiêu hãnh đạp chân nâng vọt lên yên. Sau khi trở về Linh Lâm, trong một lần anh Khánh đến lò rèn, Cam với con Hường đã nhận nhau, nối lại tình cũ nghĩa xưa. Con ngựa về già có những thói riêng mà chỉ có Cam đoán ra. Nó mến Cam hơn những người đã giữ nó trước và sau thằng bé. Nó không giở những trò thử sức người lạ, vui vẻ chạy nước kiệu theo hiệu cương của bạn mình.


----------------------------------------------------------------------
1. Đại liên Pháp kiểu cũ Hotchkiss.

Mấy chục cái loa bằng sắt tây, mo, giấy cùng chõ vào Trại bảo an binh từ nhiều phía, gọi hàng không ngớt. Các đội du kích, tự vệ kéo về mỗi lúc một đông vây vòng trong, vòng ngoài, hô đồng loạt như sấm nhưng ghìm súng chưa bắn. Xe lớn xe nhỏ nối nhau đến, trút người xong quay đầu ra về hoặc rẽ vào các ngõ xóm đợi thông đường. Rất nhiều anh đeo băng đỏ đạp xe hay cưỡi ngựa đi tìm một đồng chí nào đó dưới ánh nắng mỗi lúc một gắt.

Tiếng hoan hô chợt nổi lên rào rào ngoài xa, lan đến gần. Trên chiếc xe tải chạy chậm, một người đen và gầy bưng cái loa to tướng bằng cả hai tay, hét lớn và rời từng tiếng:

- Ta làm chủ Hội An rồi! Tổng đốc Quảng Nam hàng rồi! Hết thảy các phủ huyện về tay cách mạng rồi! Hoan hô!

- Hoan hô, hoan hôôô...

Mười phát súng nổ lốp đốp chung quanh trại Bảo an binh, bắn lên trời hay bắn dọa vào cổng vắng người. Khi phát lệnh tấn công mới được bắn vào các nhà lính và lô-cốt.

Một tiếng nổ ầm trại. Một bựng khói trắng phọt ra, loang rộng ngay trên thềm tòa nhà chính. Gì vậy? Coi chừng nó bắn súng lớn. Nó phóng tom-lông Vê Bê ¹, nằm xuống...

Mấy người lính chạy ra trước gân, phất qua lại những áo trắng buộc đầu gậy. Trên các vọng gác cũng thò vải trắng ra vẫy. Một người nữa vung khăn trắng bằng tay trái, cầm cái kìm to chạy tới cổng, cắt vội vã những sợi dây thép buộc hai cánh sắt vào nhau, xô bật cổng sang hai bên.

Cả Chanh vung súng ngắn, kêu:

- Theo tôi! Theo tôi vô đồn!

Anh Xáng chụp cái loa mo cau, chạy theo. Họ vào trước hết nên không bị chen lấn. Hàng ngàn người gậy gộc giáo mác dao rựa ùa ùa vào sau, vướng nhau tuy cổng khá rộng. Xáng gào khản cổ trong loa:

- Trật tự! Không động tới lính ra hàng! Không được tự tiện lấy súng đạn đồ đạc!

Tất cả du kích tự vệ đều thấy rõ Bảo an binh đầu hàng mở cổng nên không ai chạm đến họ. Nhưng các khoản súng đạn thì không cưỡng nổi, người thật thà nhất cũng hốt một vốc đạn hay nhét vài quả lựu đạn vào khăn gói, túi dết, lưng quần. Xáng túm Cả Chanh rồi Chanh túm Năm Chò:

- Cho đội Linh Lâm gác cổng mau. Ai ra, soát thu lại võ khí, nói để sau này chia đều. Bắn bậy rồi đó!

Các góc trại lác đác có súng nổ, mỗi lúc một tăng. Một người bắn, vài người gần nhất cũng lên đạn “thử một phát cho sướng cái tay” mọi người chung quanh chợt nghĩ rằng không bắn cũng dại, rốt cuộc tất cả những ai chụp được súng đều chĩa lên trời bóp cò. Nhật phát cho bảo an binh toàn đồ tốt, chẳng phải như thứ súng văng ốc vít và đạn vừa bắn vừa khấn cho thoát nạn ở các phủ huyện, nổ nghe khoái tỷ vô sô kể!

Mất gần nửa giờ mới chặn được nạn bắn chơi, nửa giờ nữa mới đưa hết những người tấn công ra khỏi cổng, thu lại một phần vũ khí. Một phần thôi, vì có vài đội tự vệ cắm lưỡi lê vào những cây súng vừa lấy, xếp hàng xong mới chĩa lê chạy ào qua cổng, du kích phải dạt ra trong khi họ cười hô hô. Mấy người đi lẻ không dám liều đến thế, chỉ năn nỉ ỉ ôi “cùng đi đánh giặc với nhau cả mà”, du kích mủi lòng để cho ra với tất cả súng đạn trên mình.

Xáng, Chanh cùng mấy người nữa đến xem chỗ tên quản Hưng nổ lựu đạn tự sát. Hắn văng ra sau khẩu đại liên Hốt-kít lắp ghế ngồi bắn trên chân. Hắn ngồi đấy đến vài giờ, tu cạn chai này đến chai khác, nhắm với lạp xường chất đầy một đĩa to, sẵn sàng quét đạn qua cổng. Khi rượu và hi vọng đều hết sạch hắn mới chịu chết, trong miệng vẫn còn một khúc lạp xường nhai chưa xong khi ruột đổ ra ngoài.

Con ngựa chở Cam ngồi trước và quản Lược ngồi sau chạy tới trước thềm. Lược nhảy xuống trước, mặc sơ-mi trắng quần xanh của thanh niên Phan Anh, đứng ngó quanh lúng túng. Cam xuống sau túm tay Chanh phân trần:

- Em nói miết ảnh mới chịu đi, còn phải đợi mượn đồ mặc... Vậy là hụt mất, tiếc ghê.

Lược có bộ ria xén hình dấu mũ rất lẳng, duỗi tay sát sườn, cúi đầu chào chung theo kiểu Nhật, gật nhanh và ngửng nhanh. Anh ta phân trần:

- Tại thằng Hưng dọa giết em mấy lần, thế nguy em mới trốn, cũng kéo theo được vài chục lính. Bây giờ các ông, các anh giao việc gì em cũng xin làm.

- Anh cho tất cả xếp hàng giữa sân, nắm lại còn bao nhiêu người và võ khí.

Một người nữa đứng trong góc ngắm quang cảnh chung và theo dõi nhóm của Chanh, đó là Hai Khánh. Sau khi cho mượn ngựa và lột băng tay bỏ túi, trông anh ta lại giống một cậu thủ lãnh thanh niên nơi thị trấn nào đó, vừa được cử đã sắm ngay một bộ sang để vây vo trước các cô hàng xén phố chợ.


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Tromblon VB: ống phóng lựu kiểu V.B, lắp vào đầu súng trường

Khánh tưởng các anh lãnh đạo khởi nghĩa sẽ làm lễ truy điệu quản Hưng, hay ít nhất cũng xếp hàng cúi đầu trước người dũng cảm thà chết không hàng, như trong bức tranh nổi tiếng vẽ bộ tham mưu quân Áo đứng mặc niệm trước thi hài tướng Pháp Mác-xô. Nhưng một anh nhổ nước bọt kêu hôi quá, anh khác bảo thằng Hưng tuyên bố ngày nào không thấy máu là ăn không ngon, và Cả Chanh quay hỏi đằng sau:

- Ai biết vợ con nó ở đâu, cho báo ngay để đem về chôn.

Khánh thấy mặt mình nóng rực lên. Mình nhận cách mạng là chân lý, mình theo các mạng, nhưng tại sao khi đụng vào một việc cụ thể nào đó mình cứ nghĩ khác, trượt sang bên cạnh một người? Tên “hung thần xứ Quảng” này lồng lộn đánh phá cách mạng bao nhiêu năm, đến phút cuối vẫn lồng lộn chống cự. Đời nó đã xối máu những người yêu nước đủ cho nó tắm ngập đến cổ, thế tại sao đứng trước xác nó mình lại thầm khen nó “thà chết không hàng?”

Anh chầm chậm bước xuống bậc thềm bên hông nhà, bỗng thấy ngấm mệt đến rã rời chân tay sau một ngày rưỡi đầu óc căng như dây đàn và đổi vai trò liên tiếp. Anh cần một giấc ngủ dài, cần tắm giặt, và... cần Mỹ Duyên.

Một anh bạn chụp ảnh ở Hội An hôm nay phóng mô tô đi chụp ảnh tổng khởi nghĩa hết ba cuộn phim “đáng giá ngàn vàng”, đang chạy mua xăng hay cồn lậu và rủ Khánh chở nhau ra Đà Nẵng chụp tiếp. Loại mô-tô-bê-can này Khánh lái được, anh kia cứ ngồi sau mà bấm thả cửa, vài chục cây số thôi, xả hơi đến sáng mai thôi...

Trại Bảo an binh có chuồng ngựa rộng mà chỉ còn hai con. Cam vừa tìm ra thóc, đang cho con Hường ăn và chải lông cho nó, thỉnh thoảng nắn các khuỷu chân hay đấm đấm các bắp thịt vai, bắt một con ve dưới nách. Từng lúc con Hường ngóc cái mõm dính thóc ướt lên cọ má vào chân Cam, thổi mũi phì phì. Ngựa là giống trung thành nhưng rất kiêu căng, chỉ tỏ cảm tình với người thật xứng đáng chứ không bao giờ nịnh chủ, lại luôn luôn muốn quật vào những ai đó chưa mến phục.

Khánh đi vội đến bên Cam:

- Em nói anh cả lấy ngựa mà đi. Hẹn gặp nhau ở đâu?

- Em nghe anh Xáng nói về tòa sứ Hội An. Ủy ban tỉnh đóng ở đó. Mà anh cả biểu mượn ngựa anh một lát thôi, phải trả để anh đi có việc.

- Về thành phố đi xe tiện hơn, khỏi lo cho ngựa ăn ngủ. Nói với anh cả sáng mai  anh tới tòa sứ.

- Dạ. Mai tổng biểu tình mừng thắng lợi, các ảnh nói vậy, chắc là đông gấp mười bữa nay.....

Cổng sau trại đang mở. Khánh kín đáo lách ra ngoài.

Quản Lược đã mặc tạm bộ lễ phục trắng của quản Hưng, chỉ hơi ngắn một chút. Anh ta cầm sổ tay bút chì đi qua lại giữa các hàng lính tay không, kiểm lại số quân và võ khí, cử người làm thay các viên cai đội đã trốn, ghép các tiểu đội còn lại quá ít vào nhau, rất thành thạo. Quân chỉ còn hơn bảy chục, súng đã phát cho chín cây, nhưng trong kho khóa cứng có một trăm hai chục súng trường, nhiều súng máy và moóc-chê, rất nhiều thùng đạn chưa khui. Bọn Nhật cố xây dựng đội Bảo an binh này thành một ba-tay-ông ¹ mạnh và cơ động để chiến đấu bên cạnh chúng khi Đồng minh đổ bộ, chỉ cay một nỗi là quân mộ được thì ít mà lính vác súng chạy theo Việt Minh hay trốn về nhà cứ ngày càng nhiều.

Xáng và Chanh khẽ bàn và quyết rất nhanh: giữ nguyên đội quân này, phát lại cho đủ súng nhưng chỉ mỗi súng trường chỉ ba viên đạn vừa một kẹp mút-cơ-tông - dù sao vẫn phải phòng xa sự bất trắc - giao moóc-chê và súng máy nhưng không giao đạn, quản Lược chỉ huy, đội du kích Linh Lâm phải giữ chắc kho vũ khí không rời một giây, đặt danh hiệu cho đội này là nghĩa binh cách mạng tuy họ không hề khởi nghĩa, cho đeo vải đỏ trên cầu vai để ra mắt quốc dân đồng bào, xếp cho đội du kích Linh Lâm đi sau họ với mỗi người một súng và năm chục đạn, sẵn sàng lao lên chiến đấu...

Quản Lược đã sửa hàng ngũ ngay ngắn, hô nghiêm, bước tới báo cáo. Anh Xáng ẩy Chanh tới trước. Trông Chanh oai hơn trong bộ xanh kiểm lâm và súng ngắn cạnh sườn.

- Hỡi anh em binh lính! Tôi thay mặt Ủy ban Nhân dân cách mạng tỉnh Trần Cao Vân nhiệt liệt chào mừng  anh em quay trở về với Tổ quốc, với đồng bào với Mặt trận Việt Minh!

Chanh cố nói sao xóa được những nét lo sợ còn đọng trên những bộ mặt ngước lên nhìn anh chăm chú. Tiếp lời anh là quản Lược, tay này cố gắng phân trần vì sao mình bỏ trại đi trốn. Một hàng binh đã nộp súng ở Linh Lâm, nhập vào đội du kích, kể lể khá dài rằng Việt Minh thương anh em mình, chẳng có hắt hủi trừng phạt gì hết.

Người cuối cùng lên diễn đàn là Năm Chò, với tất cả bộ dạng cai khố đỏ, lúc này có thêm cái bê-rê dẹt kéo xệch sang phải rất ngổ ngáo:

- Thưa anh em, tôi là Năm Chò tức là Năm Phi Đao đây! Tôi là cai khố đỏ, vác súng Tây đi đánh giặc khắp tứ xứ. May phước tôi gặp anh cả Chanh, ổng đây nè, ổng mở mắt cho tôi ngó thấy. Té ra mình ngu hết cỡ anh em à. Mình cầm súng cho Tây cho Nhựt, ăn ba đồng lương mới tiêu nửa tháng đã hết, mà nó xuỵt đâu mình phải chạy đó y như con chó bẹc-giê, cụt chân tay thì về ăn báo hại cha mẹ, vợ con, chết xó nào thì vùi luôn xó ấy, làng xóm còn chửi là tại mình dại... Mấy anh Việt Minh bày dạy nhiều lắm, tôi nhớ không hết, nói sơ sơ vậy thôi. Tôi theo Việt Minh lâu nay thiệt là mê, thiệt sáng cái đầu anh em à. Con người nó khỏe ra ghê gớm. Mỗi ngày tôi khôn thêm một chút. Thôi, anh em mình đừng so đo gì nữa, ta theo Việt Minh hết đi các anh biểu gì mình làm rắp rắp vậy là hay nhứt, tốt nhứt...


----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Batallon: tiểu đoàn.

Năm Chò gãi gãi tai, tìm câu kết sao cho ngon mà nghĩ không ra, nói ào:

- Lâu nay tụi mình bu theo Tây, theo Nhựt, bây giờ phải làm cách mạng giải phóng cứu nước chớ, về bu theo vợ nó khó coi lắm các cha! Hô to nghen, hô thiệt to: Việt Minh muôn năm!... Kìa, đừng hô vạn tuế, mình có chào vua đâu. Muôn năm thiệt rập nè: Việt Minh muôn năm!

- Muôn năm!

- To nữa, kéo dài ra... Việt Minh muôn muôn năm!

- Muôn muôn năăăm!

- Ờ, khá rồi đó. À quên, dặn mấy cha vầy nghen: réc-lơ-măng ¹ cứ y như cựu cái đã, thay đổi gì ta tính sau, riêng cái vụ ăn nói thì mình kêu nhau bằng anh hay là đồng chí cho nó bằng đẳng, nghe vui lỗ tai, bỏ hết những là quan với ngài đi. Chỉ huy kêu thì đừng dạ, cứ xưng “có tôi” đủ rồi. Thử coi nè: Binh lính đâu?

- Có tôôôi?

- Ngon rồi đó. Xin chào anh em bằng một nắm tay thân ái!

Năm Chò bước xuống, tin rằng mình cởi xong những cái gút giữa đội Bảo an binh và cách mạng. Nhưng Cả Chanh đã rút sổ tay ra, đọc vanh vách khoảng hai chục việc phải làm ngay từ giờ đến tối cho xong. Năm ngớ ra, nghĩ: “May mà có đại ca với quản Lược thu xếp, mình lo nắm đội Linh Lâm khỏe re”. Độp một cái, đồng chí Nguyễn Văn Chò được chỉ định làm chỉ huy trưởng đội Nghĩa binh cách mạng, ông quản Trần Đình Lược làm phó. “Tréo bản họng rồi. Chẳng tránh trớ được nữa rồi!”. Rồi anh thở phào ngay trong trại này, cùng làm việc với anh em nghĩa binh, hú hồn hú vía!

Mười phút sau, tất cả anh chị em du kích từ tiểu đội phó trở lên và nghĩa binh từ lon cai trở lên đã tề tựu trong phòng họp. Anh Xáng vội đi trước, chỉ dặn vắt tắt và ra xe, chiếc xe thể thao mui trần của Pháp tới đón anh xuống tòa sứ Hội An. Cả Chanh bắt đầu giao việc với tất cả cái tỉ mỉ khó tính của người thợ khám xe lửa, phải chịu xét xử mỗi khi xe hư xe đổ vì một chỗ hổng nào đó bị bỏ quên, suốt từ đầu máy cho đến toa con cuối cùng của xe-rơ-phanh.

Việc của đội Nghĩa binh đơn giản hơn. Phát lại đủ số súng bị tước, mỗi khẩu một kẹp đạn ba viên, kèm số súng cỡ vừa và nặng không đạn. Mỗi người sửa soạn một bộ cánh mới nhất có đeo tua đỏ trên cầu vai bên trái, dấu hiệu khởi nghĩa, để sáng mai đi biểu tình lớn. Quản Lược rất sốt sắng. Anh ta nhận thấy ông Năm Chò không biết chữ và quên đầu quên đuôi hoài. Hay lắm, Lược này bị thằng Hưng quản nhứt đè đầu, nay được dịp trổ tài. Với đồng chí Phan Chanh,  anh luôn nhắc rằng mình đang lập công chuộc tội. Với Năm Chò ngộc nghệch, anh hay kéo ra một góc để thưa rằng cần làm ngay công tác gì đó, đợi Năm Chò gật đầu xong là anh bảo lính chạy vo vo, dễ dàng hơn nhiều so với hồi quản Hưng còn sống, lỡ sai điều gì thì đã có đồng chỉ chỉ huy trưởng hứng lấy vạ. Suốt buổi chiều sắp xếp đội ngũ, Năm Chò vui lòng vì óc đỡ rối, quản Lược khoái chí vì nắm thực quyền mà tránh được trách nhiệm, binh lính vừa ý vì từ lính của phát xít sang làm lính cách mạng chẳng có gì đảo lộn quá quắt.

Đội du kích Linh Lâm gặp khó khăn nhiều gấp bội. Phải biến ngay những anh chị em dân ruộng dân rừng lâu nay vác giáo đeo ná mà thành một đơn vị Giải phóng quân chỉnh tề súng ống, chiến đấu tốt và bề ngoài đẹp, sao cho dân tin và địch sợ. Quân Nhật từ các nơi đang ùn ùn kéo về Đà Nẵng, trong khi đợi giải giáp vẫn khăng khăng đòi giữ trật tự, chưa chịu né sang bên để ta giành chính quyền. Phải có rất nhiều họng súng chĩa vào, chúng mới chịu nghe lẽ phải...

Trong buồng chỉ huy, Cả Chanh đang bơi giữa biển động, khi trồi lên đầu ngọn sóng, khi lộn tròn dưới nước ụp xuống. Cái máy điện thoại kiểu cổ với cán cân đặt trên thùng gỗ vuông réo liên hồi và bị quay liên hồi. Người ập vào lại ào ra. Cắn một miếng xôi, phải nuốt vội để trả lời ai đó. Đặt cốc nước uống dở khi sực nhớ một điều chưa dặn, xô ra cửa gọi giật người đang chạy.

- A-lô, alô... Huấn luyện viên hả... Nội vụ lệnh là cái gì anh... Hay quá, anh cho tôi liền nghen!

- Không chịu mặc đồ lính Tây là sao? Cởi trần mặc quần đùi mới đúng lập trường hả?... Thôi được nghĩa binh mặc đồ dài, anh em mình mặc sơ mi ngắn quần soóc, được chưa? Hễ đủ vải đỏ thì mỗi người một khăn quàng đỏ trên cổ, oai chán... Ham vác moóc-chê làm gì, chưa ai biết bắn, tống đạn xuống chết đồng bào hay quân mình bây giờ.

- Anh Lược soát lại xe hơi với ngựa đi. Tiểu đội nữ không mở kho xăng hả? Cam ơi, Cam, xuống kho biểu chị Năm cho  anh Lược lăn ra một thừng phuy xăng. Phuy là cái thùng tròn to nhứt chớ cái gì! Đầu xe cắm cờ Việt Minh may tam giác cho tự vệ khỏi bắn lầm, nhớ nghen.

- A-lô, Chanh đây... Đồng ý, cho đội tự vệ tôi đây nhập chung, nhớ mang vài ngày gạo... Hai mươi sáu súng! Có phải cái đội chạy nhào qua cổng trại hồi sáng, dọa đâm du kích của tôi không?... Cứ tới chẳng ai bắt vạ gì đâu, kỷ luật nghiêm là đủ.

- Vậy nữa... Các cô mặc thứ gì? Ờ, bà ba đen túm ống quần, cũng dễ coi. Trên đầu dưới chân thì sao? Tính đi guốc, trùm khăn như đàn bà đẻ à?... Giỡn thôi, chưa cần cãi lý sự. Bưởi nè, em cho cô nào biết chưng diện, cầm giấy này xuống tòa sứ, nhờ anh Xáng cử người đi mua đủ số bê-rê với dép cho tiểu đội nữ... Sợ không vừa đầu vừa chân? Chịu thua, xin đầu hàng, các cô ở nhà giữ trại là tốt nhứt!

Ném vội mấy lát sâm cuối cùng vào miệng - Chanh đã mở gói chia cho  anh Xáng và các bạn - Chanh nói lúng búng trong điện thoại vừa réo:

- Chanh đây. Anh Xáng hả... Ôi chao, anh Quý! Ghé chỗ tôi một lát đi  anh, đang búi xờm xờm... Kéo ra Đà Nẵng trước hay sau tổng biểu tình?... Quân số một trăm sáu chục. Đội Linh Lâm khá nhứt, tự vệ Hội An, còn lại là nghĩa binh... Xin sẵn sàng!

Ba giờ chiều, du kích và tự vệ xếp hàng trên sân, mặc đồng phục ngắn mùa hè, mỗi người một súng với hai bao đạn đầy và lưỡi lê đeo bên sườn trái, giày da đế cộp, bê-rê may bằng ka-ki cùng màu. Anh huấn luyện viên rất ngạc nhiên khi thấy đội du kích từ núi xuống lại thạo động tác quân sự hơn tự vệ thành phố, cho tới kiểu chào súng phức tạp của lính Pháp cũng làm khá rập ràng. Năm Chò đứng ngoài xem, nở mày nở mặt. Nửa giờ sau, đội nữ xếp hàng kéo tới cùng tập. Các cô chạy mượn đâu được bê-rê màu xanh biển của một nhóm thanh niên Phan Anh, dưới chân cũng đủ số dép cao su tráng mác Con Hổ, sau đó tuyên bố không chịu làm nội trợ, ở nhà giữ kho nấu ăn cho các ổng. Cả Chanh lại giơ tay lên trời lần nữa.

Bữa tối, quản Lược đặt một tiệc lớn ở quán bên ngoài để mời các vị chỉ huy mới của trại. Cả Chanh đến, thấy đãi sang quá phát sợ, chỉ chúc mừng mấy câu rồi xoa xoa bụng, xin kiếu vì đau dạ dày, đã nhờ Năm Bưởi nấu cho xôi nhão. Các vị còn lại nhậu tơi bời, cuối tiệc Năm Chò còn đủ tỉnh táo để bí mật nhét vào túi dết một chai đế nhứt và một mớ nem chả túm vào khăn tay.

Cả Chanh định ngủ sớm mà không tbiếp đi được. Mỗi lần đặt lưng xuống tấm ván kê bên máy điện thoại, anh lại bị người hay chuông dựng dậy. Tỉnh và xứ đưa về những chỉ thị thông báo mới nhất. Các phủ huyện gọi tới “Giải phóng quân chủ lực” để xin súng đạn, cán bộ chỉ huy, có khi báo động rất dữ dội rằng sắp bị hàng ngàn quân Nhật tấn công, trong khi cấp trên thấy rõ bọn Nhật đang co lại.

Chanh tiếp khách dồn dập. Khách tới ban đêm là số Bảo an binh vất súng về nhà nằm im, nghe tin lập đội nghĩa binh mới mò đến xem sự thể ra sao, yên ổn thì xin theo. Dù họ đến vì yêu nước, vì xấu hổ với bạn, vì tiếc số lương chưa lĩnh, Cả Chanh đều gặp và sắp xếp. Anh khoái nhất khi viên đội chỉ huy nhạc binh tới xin lập lại tiểu đội kèn trống, cho phép ngay hẹn sáng sớm mai anh em tới nhận việc lập tức.

Đồng hồ đeo tay mượn của Hai Khánh chỉ một giờ sáng. Năm Bưởi đã lầu bầu mở kho quân trang lần cuối. Chanh nằm xuống, trông thấy dưới mi mắt nhắm những trăm khuôn mặt loang loáng như bọt sủi, nghe rì rào những trăm cái tên nhắc bằng giọng khác nhau. Anh cảm thấy rõ cơn mê từ dưới chân tràn lên nhanh. Thân thể anh chìm vào giấc ngủ, chân tay tê liệt không cựa được, chỉ còn đọng trong đầu một đốm sáng nào đó như cái đèn trong để nghĩ gượng thêm chút nữa: còn bỏ sót gì không hè? Chút cố gắng ấy làm tắt phụt luôn chấm lửa lay lắt. Anh ngủ lịm đi trong khi chuông lại đổ hồi dai dẳng.


-----------------------------------------------------------------------
1. TiếngPháp Rèylement: điều lệnh, nội quy.

Con rết đang bò trên mặt Khánh. Anh quờ tay phủi nó biến mất. Nó lại bò vào tai. Anh lắc đầu, nó biến. Bây giờ nó bò luôn vào mũi, ngoáy đuôi lia lịa. Anh đưa tay đập bốp vào mặt mình. Tràng cười dội lên lanh lảnh.

Khánh mở mắt, chống tay chồm dậy ngay. Chẳng có con rết nào cả, chỉ có Mỹ Duyên ngồi ghé vào giường với mẩu lông gà nhuộm tím cầm tay, đang cười ngặt nghẽo.  anh cáu, túm cánh tay Duyên giật mạnh. Duyên kêu “úi” ngã ngửa trên ngực Khánh và nằm luôn không dậy. Cái chổi lông gà rơi xuống đất.

- Em là con yêu tinh...

- Anh là gấu ngựa, trâu điên. Phơi nắng cách sao mà đen thui như cọp mun trong sở thú. Tưởng anh về làm chủ đồn điền, đá luôn con nhỏ này rồi. Chắc là Linh Lâm chẳng có cô nào coi được.

- Mới thấy nhau đã bày trò rắn rết, em sẵn nọc độc ghê!

- Tước nọc cách sao, anh biết rồi... Em mới đi làm cách mạng về đây nghe. Coi thử đồng chí Mỹ Duyên ra sao chưa mà dám xâm phạm, hả? Báo cáo, anh này muốn đè nén phụ nữ chúng ta!

Duyên vọt dậy đứng thẳng, vớ con dao phay đặt trên bàn đầu giường, tay trái cầm dao vung cao, tay phải co lên chào kiểu Việt Minh, hai chân trần giẫm đều trên nền gác gạch hoa:

- Mốt hầy mốt... Việt Nam độc lập muôn năm!

Khánh mở to mắt nhìn Duyên. Cô mượn đâu được quần đen áo trắng trùm khăn trên đầu che tóc phi-dê không bôi son nhưng xoa một lượt kem phấn rất khó thấy để tránh nắng rám da, trông hệt một cô buôn gánh bán bưng vừa dẹp hàng chạy theo biểu tình. Sau những ngày sống với dân cày khởi nghĩa, Khánh rất thích ngắm Duyên lúc này trong bộ áo quần giản dị nhưng tô điểm kín đáo. Anh bạn nhiếp ảnh đã phóng mô-tô-bê-can đi tìm cảnh chụp, nếu không đã vớ được tấm hình cô tự vệ ngoại thành đi lấy tỉnh.

- Tụi Nhựt dồn đống bên căn cứ Sơn Trà, chưa chịu hàng Việt Minh. Em đi biểu tình với dân phố. Chị phụ nữ cứu quốc nói hay ghê gớm. Anh biết không Việt Minh cho phép một vợ một chồng thôi, cấm sự vợ lẽ nàng hầu. Em hỏi con gái 19 lấy lẽ người ta rồi bây giờ làm sao, chỉ nói ai muốn ra được ra lập tức, chẳng phải trả của cho nhà chồng, còn được chia tài sản nữa. Ngon chưa? Em làm cô giáo được quá đi chớ! À quên chưa hỏi. Việt Minh trên Linh Lâm có bắt nhốt anh không?

Khánh thò tay lên đầu giường rút cái ví trong túi quần ka-ki lấy cho Duyên xem tờ giấy của Việt Minh Trần Cao Vân giới thiệu  anh là phái viên. Duyên đọc lướt xong, há mồm:

- Số dách rồi. Anh theo từ hồi đảo chánh hả?

- Quãng ấy. Làm được việc kha khá.

- Họ trả lương anh một tháng bao nhiêu? Đủ xài không?

- Không đồng không hào không xèng. Em đi biểu tình được bao nhiêu, bằng một đêm đăng-xinh không? Đóng vai dân nghèo thành thị khởi nghĩa, mỗi ca-sê ¹ họ trả mấy tờ?

- Khiếp cái miệng thầy cãi rồi...

Duyên bịt mồm Khánh bằng cái hôn kéo dài không dứt.

Suốt buổi chiểu Duyên với con sen thu xếp cho Khánh tắm, cạo râu, xén bớt tóc, thay giặt quần áo. Nghĩ lui tới một lát rồi Duyên gọi xe kéo đến nhà lão Xương Ký người Tàu, mang theo cái đồng hồ báo thức và ,cái mũ phớt Phờ-lê-sê của phủ Đỉnh, cần có tiền gấp để tẩm bổ cho anh Khánh, trả lương nợ con sen hai tháng, trả tiền nhà. Chẳng ngờ lão Xương Ký không chịu cho cầm đồ như trước. Lão báo tin tổng đốc Quảng Nam ra hàng Việt Minh, và tiếp:

- Pây giờ Côông xản lên dồi há, pỏ cái lồng pạc của Tây, pà tả tền tôi cái gì? Pà pán tôi mua, pà cầm tôi không có tền...

Lão trả quá rẻ. Duyên đi vài tiệm quen, những nơi nàng đã chọn mua hàng không hề mặc cả, chủ tiệm khom lưng dạ khi nàng bảo mang hàng và hóa dơn đến nhà mình, nay đều lạnh lùng từ chối vì sợ về sau phải nhận thứ giấy bạc bá láp nào đó chỉ dùng cho trẻ con chơi.

Duyên nóng mặt, rút cái nhẫn vàng mặt ngọc ném ra trước mặt mụ chủ tiệm kim hoàn đã bán cho nàng cách đây một năm. Mụ xoắn xuýt vồ lấy nhưng mặc cả dai như bạc nhạc. Nàng ra về với số tiền đã trả để mua nhẫn trong khi giá cả mọi thứ đều tăng gấp bốn năm lần. Chúng nó tống bạc giấy đi nhưng vẫn kéo bè nhau bóp cổ mình, chó thật!

Điện bị cắt suốt ngày, đến tối lại bật. Khánh bắc ghế tháo hộ Duyên tất cả các chao đèn phòng thủ, phòng khách sáng hẳn lên. Nhạc máy hát tỏa dịu. Sau bữa cơm có cá chim rán và món chả mực mà Khánh rất thích. Duyên pha cà phê, tắt gần hết đèn, đặt bộ bàn ghế mây ra ban-công phía biển. Bên kia cửa sông rộng, căn cứ Sơn Trà giăng điện từ bờ biển lên sườn núi, nhưng ai quen nhìn nó có thể nhận ra bọn Nhật kéo về đồn rất đông trên bán đảo chỉ bật đèn sáng nhiều vòng bên ngoài, giữ nguyên hoặc làm thêm chao đèn phòng thủ che kín phần ruột có quân đóng. Chúng sợ Việt Minh đánh úp.

- Anh chưa đoán ra phủ Đỉnh, bây giờ trốn đâu à?

- Chắc quanh quẩn đâu đây, chưa muốn lộ mặt...

- Lầm to. Lão ngán em rồi, hơn tháng nay chỉ ghé qua một lần mà không đưa xu nào. Cam đoan với anh, lão sẵn xe của phủ dông tuốt vô ở với vợ hai, tức là má anh trong Qui Nhơn rồi!

Khánh giật mình. Có thế mà không nghĩ ra. Mẹ Khánh là người cả nể, đi bước nữa với lũ con chồng trước nên chẳng dám đòi hỏi gì ở chồng sau. Lão phủ mất chỗ dựa ở Huế là cụ Thượng bố vợ cả, hết ham cô vợ ba vung phí khó chiều, chỉ có chỗ lui cuối cùng là cửa tiệm Lợi Thịnh chứ đâu nữa. Đời nào lão ở lại tỉnh này, nơi Việt Minh có tha thì đám thuộc hạ cũ cũng lùng kiếm trả thù. Giờ đây chắc lão đã cất giấu kỹ số vàng, kim cương và đồ quý mang theo, chia tiền bán chiếc ô tô với tài xế và chia tay luôn, mặc bộ lụa mỡ gà, nằm đọc báo trên gác, trong cái buồng yên vắng nhất trước vẫn đành cho Khánh!

-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Cachet: tiền thù lao mỗi suất biểu diễn

Anh cảm thấy một sợi gân nào đó ở khoeo tay giật giật khi nghĩ tới cảnh mẹ hay em mình khệ nệ bưng lên gác từng mâm cơm rất sang cho quan xơi, kèm cái nậm sứ đựng rượu sâm quan ưa dùng. Phải thốc ngay vào Qui Nhơn, tống cổ lão đi đâu thì đi: để cho mẹ tôi yên! Khánh lại nghe ngay bên tai cái giọng Bắc pha Nam của mẹ van xin anh: mẹ lạy con, hồi nhà mình mẹ góa con côi ông ấy đã đưa tay cứu vớt, bây giờ nỡ nào... Quái quỷ thật, lão ta xoay trở thế nào tài hơn ảo thuật, lấy ấp của vợ cả, lấy tiền vợ hai, lấy sắc đẹp vợ ba, dùng luôn Khánh là người không ưa lão làm thần giữ của trong cơn đảo lộn này!

Như thế, rất có thể lão biết Khánh dan díu với Mỹ Duyên mà cứ để mặc, chẳng thèm ghen tức, bởi nhiều lần lão gài cho Mỹ Duyên bắt chim bắt chuột với bọn quan trên rồi! Cũng có thể lão biết Khánh dính dáng với Việt Minh nên mới chịu bỏ ra hai ngàn đồng để Khánh về làm quản lý ấp, với những lời ba với con ngọt lịm!

Mai sau sẽ ra sao?

Nếu Đồng minh đổ bộ gấp trong khi quần Nhật giữ nguyên bộ máy Nam triều, lão sẽ là quan tri phủ liều chết bỏ trốn chứ chưa hề đầu hàng cộng sản, lão vượt qua những án sát hay bố chánh, vọt thẳng lên tuần phủ hay tổng đốc đầu tỉnh, không chừng lãnh chức thượng thư.

Ngược lại nếu Việt Minh lên cầm quyền cả nước thay vua Bảo Đại đã đánh đĩ quá nhiều lão sẽ mang tiền quỹ và xe ra nộp, nhận công lao chống trộm cướp giữa hồi hỗn loạn, biến thành vị nhân sĩ ái quốc vuốt râu ngồi ghế trên! Chính quyền mới sẽ mời lão đứng ra kêu gọi tất cả quan lại binh lính hãy quay về với Tổ quốc đồng bào! Khánh rùng mình, ở trường Luật anh đã đọc khá nhiều cuốn sách về những vụ luồn lách qua pháp luật, nhưng chưa gặp cuốn nào viết kinh nghiệm băng qua thác ghềnh của cách mạng trên con thuyền ghép bằng những mảnh ván vỡ nhặt từ chế độ cũ!

Từ dưới đường, tiếng loa bỗng dội lên trong đêm. Người gọi loa chưa thạo mấy nên cứ xoay tròn loa qua lại, tưởng tiếng mình sẽ rải đều bốn phương:

- Chú ý chú ý... ngoan cố không chịu để cho đồng bào ta biểu tình... đình công bãi thị triệt để... võ trang tuần hành... Đả đảo phát xít Nhựt! Việt Nam... Nghe đây nghe đây...

- Anh nghĩ gì lâu dễ sợ!

Khánh nhấc trán khỏi hai bàn tay, gượng cười:

- Còn em lại sắc sảo dễ sợ. Em làm thám tử, điệp viên, chắc vượt xa Ma-ta Ha-ri hay Phương Lan Cao Trường. Hai nữ điệp viên của Nhật hạng nhất hoàn cầu đấy!

- Anh tưởng em ham mưu mẹo mánh mung lắm à? Lầm to!

Phía bán đảo Sơn Trà, bọn Nhật sợ gì không biết bỗng phóng đèn dù liên tiếp. Mỗi quả đạn moóc-chê kéo theo một chuỗi chấm lửa sau đuôi, bùng ra thành con sứa châm lửa sáng rực nổi bồng bềnh soi xuống cửa sông. Quả này từ sáng trắng ngả sang vàng ệch, quả khác rướn lên ngay. Chúng không bắn đạn nổ.

- Em nói làm cô giáo là thiệt đó anh. Hơn tháng nay em dạy Truyền bá quốc ngữ, buổi đầu còn ngại, tới giờ ham ghê gớm. Em dạy một tuần ba tối, lớp con nít nhà nghèo trong xóm, tụi nó thương cô giáo lắm. Em bớt ăn tiêu, mua giấy mực phát cho số nghèo nhứt, ép miết mới chịu nhận, một đứa nhận thì em mừng cả ngày...

- Liệu có được lâu bền không Duyên?

- Sẽ bền. Anh biết tánh nết em, ham thứ gì là nhào vô chẳng kể sống chết. Nghề cô giáo hợp với em nhứt. Nói cắn cưa đó nghen!

- Lương cô giáo bây giờ chưa có, mai sau chỉ đủ cơm rau...

Duyên nói nghiêm và hơi buồn:

- Từ ngày quen nhau tới nay, anh toàn thấy em ngạo đời, đòn phép, chọc phá lung tung, anh xếp em vô loại đồ đệ của Đát Kỷ, Bao Tự, đúng chưa? Ở hoàn cảnh như em, chắc anh còn húc trước đá sau gấp mười. Em không muốn lương thiện với bọn đểu giả, không thể thủy chung với đứa năm thê bẩy thiếp còn thêm vài tá nhân tình. Cặm cụi làm ăn như má em, đồng tiền chạy quanh một hồi lại vô túi cái lũ ném bạc ngàn mỗi đêm chơi. Anh biết không, mấy năm trước em ước ao trời cho em thật là ngu đần, chỉ biết bán thân nuôi miệng thôi, chớ càng nghĩ dài dài càng muốn lên cơn điên... Bây giờ chắc phải khác, anh hè? Cách mạng là đổi đời mà anh!

Quân Nhật phía Sơn Trà diễn trò gì khó hiểu. Ngừng bắn đèn dù xong, lại cúp điện. Tất cả dải đất bên kia sông Hàn chìm trong đêm đen như chiếc tàu ngầm chợt lặn xuống biển sâu. Hay là ta cắt điện để buộc chúng nhượng bộ?

- Trai thời loạn, gái thời bình, má em hay nói vậy. Em thèm được bình yên quá. Em thèm sống có ích thèm được yêu thương, thèm được người ta coi trọng. Chị phụ nữ cứu quốc đó cũng dậy Truyền bá quốc ngữ như em, tới cái đêm mít tinh ngoài bãi biển chị lên diễn thuyết ào ào em mới biết là cán bộ Việt Minh, em bu theo mỏi miết... em quyết một bề rồi đó. Cách mạng xong em dứt khoát với lão phủ, trả cái nhà thuê mắc tiền này, thuê căn buồng nhỏ ở phố, xin đi dậy con nít lứa mười tuổi trở xuống, em thương tụi nó quá chừng.

Thấy Khánh mỉm cười, Duyên chợt nổi khùng:

- Biết mà, anh khinh em là con dóc tướng, ba hồi nói ngon, ba hồi nói ngược!

- Không, không, anh đang mừng cho Duyên. Em đang định hướng cuộc đời...

- Mừng thiệt hay giả tùy anh, có thân em phải lo!

Điện phía Sơn Trà lại sáng như ban nãy. Khánh nhớ lại một lần Cả Chanh nói về thế bí của tụi Nhật bại trận, lâu nay đánh Việt Minh, bây giò sợ ta trả thù. Đồng minh ra lệnh giữ nguyên hiện trạng ở Đông Dương, chúng không dám để triều đình Huế bị lật đổ. Tới khi giao nộp võ khí, chúng sẽ bị trừng trị nếu súng vào tay Việt Minh. Nhưng nếu cứ ì thần xác ra, chúng có thể bị ta bao vây diệt sạch. Chúng thương lượng cù cưa, tránh già néo đứt dây. Ta phải tạo sức ép mạnh, rất mạnh, bắt chúng nộp súng được càng hay, nếu không cũng co vào bên trong hàng rào để ta lập chính quyền mới. Hễ mày phá đám thì tao bắn tỉa, giam đói, giật mìn phá xe, bắn chìm tàu thuyền, mày kiệt sức là tao nhào vô hốt ráo. Liệu hồn mà chọn lựa!

Cảnh bối rối ấy đang bày ra bên kia cửa sông Hàn với những chuỗi đêm khi sáng khi tắt, những khẩu súng to bắn đèn mà không bắn đạn trái pháo. Cảnh ngoi ngóp của một quân đội đế quốc suốt nửa thế kỷ chưa chịu nhận thua ai, nay quỳ gối xin sống sót. Trong khi ấy người đàn bà trước mặt Khánh nói về cuộc sống sắp tới bằng giọng say sưa.

- Mỗi buổi sáng, chung quanh ríu rít đi làm thì em cũng đi làm. Con nít vây quanh em, cô ơi cô hỡi, là em quên hết sự đời. Anh dọa em ăn cơm rau, nghĩa là anh không biết con gái dữ co phải kiêng cữ tới đâu. Rồi em sẽ lấy chồng. Lấy một người không đẹp trai như anh, ít tài giỏi hơn anh, nhưng mà biết quý vợ thương con là đủ. Em sẽ bỏ hết các kiểu diện sắm của cái thời đang tìm chồng hay sợ chồng bỏ, em vun đắp hết cho chồng con, cho học trò, miễn sao cuộc đời em có những người thương em thực tình trăm phần trăm. Em tin là không khó.

- Duyên không xét anh vào hạng chồng hiền lành?

Duyên ngẫm nghĩ rồi lắc đầu:

- Không. Như bây giờ thì không. Sau này sẽ hay.

- Em ngại rơi vào tay sở khanh?

- Anh không đểu tới cỡ đó. Nhưng anh coi em như nhân tình lâu quá rồi, thành tật rồi. Già nhân ngãi non vợ chồng, lấy nhau dễ rẻ rúng nhau, chẳng hay ho gì, mất công đóng kịch cả ngày với lại tính hai đứa mình dễ va chạm lắm, anh là thép, em là đá lửa, xoẹt một cái là bốc cháy liều!... Anh cười gì vậy?

Khánh bước tới xốc Duyên lên hai tay, xoay một vòng tròn. Duyên níu hai tay lên cổ anh, kêu chóng mặt.

- Ôi cô gái Sài Gòn, ngổ ngáo vừa vừa chứ!

- Quỷ sứ, yêu tinh, muốn đá phốc anh mà không đá được..., buông em ra!

- Lát nữa anh buông...

Đêm ấy có lúc Khánh chập chờn thấy ánh sáng thấm qua mí mắt nhắm, nghe thoảng tiếng sụt sịt. Anh nói lúng búng trong cơn ngái ngủ:

- Gì thế, Duyên?

- Sổ mũi thôi. Ngủ đi!

Anh bạn nhiếp ảnh đưa mô tô đến đón lúc 6 giờ sáng. Chuông điện hỏng, anh ta đập cửa như đánh trống, Khánh ra mở cửa mà rủa thầm con người chẳng biết ý tứ gì. Điều lạ là Duyên pha cà phê bằng bếp điện trên gác và bưng xuống mời cả hai rất tự nhiên. Khánh chỉ thấy mắt nàng hơi sưng. Anh kia đang làm báo tin giật gân, chào vội một tiếng và oang oang tiếp:

- Thằng Pháp được xếp vô ngũ cường là nhờ nó hứa cắt bớt thuộc địa cho Anh Mỹ. Ngồi vô bỏ phiếu, nó nhất định không để nước mình độc lập, bị ông Nga chửi cho nát mặt. Ông Tưởng Giới Thạch khôn ranh, tính hễ đẩy được thằng tây ra xa thì trở lại thiên triều với chư hầu như xưa, bỏ cho mình một phiếu. Vậy là nước mình được hai phiếu thuận của Nga Tầu, hai phiếu chống của Anh Pháp, còn Huê Kỳ đang khoanh tay nói để coi dân mình đáng độc lập chưa. Vậy mấy ông Việt Minh mới kêu hết dân mình đi biểu tình cho thê giới coi? Moa chụp hình đây cũng để quốc tế in lên báo chương chớ có phải cứt đâu! Đài Cựu Kim Sơn nó nói... mà thôi, đi cho kịp, toa lái moa chụp, bữa nay Hội An nhất định long trời lở đất. Mai kia ta trở ra Thái Phiên... ơi, chị chưa biết à, Đà Nẵng là tên hồi phong kiến, Tu-ran là tên của Tây đặt, mình mới đổi ra thành phố Thái Phiên nghe thiệt là hay... Vọt ta hè!

Chiếc mô tô bị vỡ ống xả gầm lên như súng máy, vù đi trong khi chó cả xóm sủa đứt hơi và người trên đường giạt vội sang hai bên. Khánh nghĩ đến lối tiếp khách của Duyên vừa rồi, hiểu rằng nàng chẳng cần giấu giếm nữa, phủ Đỉnh đã thuộc về quá khứ. Thế nhưng cái ồn ào của anh bạn, cả miệng lẫn xe, đã làm cho người ta ít nghi ngờ. Chẳng ai ngoại tình theo kiểu nhức tai lân bang như thế.

Càng vào gần Hội An, xe càng phải chạy chậm, có lúc họ xuống xe tắt máy khi đoàn dân quân nào đó nhất định thổi còi đi đều hàng tư, hay đồng bào một làng kéo thành khối với tất cả các băng vải căng hết chiều rộng con đường. Tay nhiếp ảnh xin đâu được một lá cờ thô sơ bằng giấy màu hoa đào dán ngôi sao nhuộm nghệ, cắm lên đầu xe mô tô, cho chạy rì rì và hét inh ỏi: “Chú ý, để xe tuyên truyền đi!''. Anh ta vẫn nhớ mình đang chụp ảnh cho quốc tế.

Thị xã Hội An rất cổ kính và đạo mạo bỗng dưng biến thành một cụ đồ nho quá chén trong dịp hội Xuân khi cơn lụt của những người say tràn vào. Tất cả cùng say thì chẳng ai thấy ai say nữa, coi như cùng tỉnh.

Thác người biểu tình tuôn ra các đường phố rất hẹp không vỉa hè, cuốn luôn theo những ai còn đứng thập thò trong cửa. Các dẫy nhà xưa lợp ngói âm dương đen xạm, thấp nhỏ, sao lúc này lại giống những cô bé quàng khăn đỏ khi ngập trong băng với cờ. Trống đại từ khắp các làng mang tới, hai người khiêng một người đánh, cùng với tiếng mõ nghe riết lại hóa ra là tiếng người: “Biểu tình, tình... gấp gấp, gấp”. Từng đoàn thanh niên vác gậy hay đeo súng gỗ đi đều, hát tất cả những bài họ thuộc, từ “Tiếng gọi thanh niên” đến “Thiếu sinh Lạc Hồng”, bài ca mới của cách mạng còn là độc quyền của đội tuyên truyền đứng trên xe tải kia, hát hết ba bài tủ lại nổ máy chạy chỗ khác. Đội kèn trống nhà binh mặc quân phục trắng, vẫn nguyên kiểu vung tay xoay kèn và các điệu thổi hồi Pháp, nhưng là có đinh vào kèn đã kịp đổi, kéo theo hàng trăm trẻ em chạy song song hai bên. Đạo quân hùng tráng của du kích, tự vệ, nghĩa binh, với Năm Chò, quản Lượng và Tám Doãn cưỡi ngựa dẫu đầu, làm bật lên những chuỗi sấm hoan hô, những rừng mũ nón đưa lên vẫy, tuy Năm Chò bị thít vai trong bộ lễ phục của quản Hưng và Tám Doãn phải níu cứng mỏm yên bằng tay trái cho khỏi ngã. Tất cả kéo vào cái sân vận động nhỏ và lắm đất bột, xốc lên làm bụi mỗi lúc một dày khiến mặt trời ngả sang đỏ và lảo đảo. Lễ ra mắt của Lâm thời Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh làm tại đó.

Lễ ngắn thôi, nhưng sau đó hội hè tự ý kéo dài trên đường phố với những đoàn đứng hát, đi hát, tự treo cờ lên mà chào, những nhóm trổ tài côn quyền đao kiếm, những đơn vị súng hỗ chọn chỗ trống biểu diễn quân sự. Chơi xả láng cho bõ cái công kéo đến thị xã, vậy thôi, nhưng người làm và người xem đều thích mê. Vừa ngồi xuống bãi cỏ bóp chân đấy, lại nhảy tưng tưng lên. Nuốt nước bọt thấy rát cổ, nhưng sau đó còn hò hét cho rát thêm. Cái bụng xẹp lép mà nắm cơm mang theo cứ nằm trong bọc. Ai cũng bỏ sót chút gì đó chưa được mắt thấy tai nghe, sẽ tiếc cả một đời. Và trong tiếng hô muôn năm vang động kia phải có tiếng của mình rót vào mới khoái chứ!

Cơn vui ngây ngất làm cho người ta bốc đồng. Một đội tự vệ bắn ba phát lên trời cho đoàn phụ nữ nào đó chào cờ, suýt gây ra nạn dịch bắn súng chơi, may mà chặn kịp, Tám Doãn trả ngựa lại cho Cam xong, đứng giữa đám đông trai trẻ tuyên bố rằng “đấu tranh này là trận cuối cùng” bởi một bài hát quốc tế nói rõ như vậy. Sáu Cam cuỡi con Hường, đeo băng đỏ chạy giao thông cho ban chỉ huy, cứ biến đâu từng lúc. Mấy ông già gật gù khen phải khi quản Lược nhắc câu sấm cụ Trạng Trình “Thân Dậu niên lai khiến thái bình” chính là ứng vào năm Ất Dậu này. Năm Chò không đi bằng tay được vì bị áo bó cứng vai và phải giữ vẻ uy nghi một chút, vẫn nể lời các cô áo dài xanh đỏ cho bay năm lưỡi phi đao trước những đôi mắt nhung mở lớn. Dễ dãi với nhau đến nỗi khi rửa tay chỗ giếng vắng, cô Năm Bưởi bị anh Năm Chò hôn đánh chụt một cái trên cổ, chỉ nguýt dài chứ không nói chính trị.

Sau buổi lễ ra mắt ở sân vận động, ủy ban tỉnh trở về tòa sứ trên ba chiếc ô tô du lịch. Chiếc xe cuối vượt qua cổng được vài chục thước chị Sáu Lễ chợt gọi anh lái dừng gấp, nói với Cả Chanh ngồi bên:

- Nè ông quân sự, xuống mà nhận lính con gái! Các cô chưng diện cách sao mà giờ mới tới!

Trên bãi cỏ rộng trước tòa nhà chính, một đội nữ tự vệ chừng bốn mươi người đang xếp bốn hàng ngang, đứng nghiêm chào các xe cắm cờ. Chanh tròn mắt ngạc nhiên: trông họ khác hẳn các đội nữ du kích và nữ tự vệ mặc bà ba đeo mã tấu kéo vào sân vận động ban nãy. Đội này mặc đồng phục sơ-mi đen ngắn tay quần soóc đen đến giữa đùi, đặc biệt cùng cắt tóc rất ngắn đến nửa vành tai như đội mũ nồi, trông thật hùng dũng mà cũng hơi buồn cười. Chừng một phần ba số đội viên cầm súng mút-cơ-tông vừa tầm cao, còn lại đều dựng bên vai một cây đại đao cắm cán dài, chắc lấy mẫu ở Thanh long đao của tượng Quan Công trong các miếu.

Chị Sáu Lễ là ủy viên Cứu tế xã hội trong ủy ban, một chức vụ nặng nề bậc nhất trong năm đói khủng khiếp này. Thế nhưng chị hiểu ngay đội nữ tự vệ này muốn gặp chị hơn các ủy viên khác là đàn ông. Chị kéo Chanh bước tới, trong khi cô đội trưởng trẻ măng co nắm tay phải lên chào kiểu Việt Minh, báo cáo bằng giọng run run:

- Dạ thưa dì... dạ thưa đồng chí lãnh đạo... tụi con được tin tới hai giờ chiều mới hành lễ, bị lỡ mất... ở tận Tam Kỳ ra đây, làm sao bây giờ...

Chanh nhìn kỹ mới thấy mắt cô nào cũng mọng đỏ, chắc vừa trải qua một cơn sụt sùi tập thể. Đau quá đi chứ. Bao nhiêu công phu kiếm súng, rèn đại đao, may đồng phục, bao nhiêu đắn đo khi mặc thử quần soóc áo ngắn phơi đùi phơi tay, bao nhiêu dằn vặt khi đưa lưỡi kéo xén ngang mái tóc óng ả, bao nhiêu vất vả trêu đường về tỉnh lỵ, tất cả nhằm tỏ bày các chí khí hy sinh giết giặc của phụ nữ chẳng chịu thua giới mày râu. Thế mà bị hẫng đúng vào dịp cùng toàn dân giơ tay thề cứu nước, giành độc lập!

Nghe kể một hồi, chị Sáu luống cuống đưa mắt cầu cứu Cả Chanh. Anh cố nín cười, nói trịnh trọng:

- Không sao, để tôi thu xếp.

- Ôi may quá... Nè mấy em, đây là anh Cả Chanh phó chủ tịch ủy ban tỉnh, lo phần quân sự đó. Thôi các em đừng buồn, nghe ảnh đây...

Lúc này Chanh mặc quân phục Bảo an ninh, đeo súng ngắn, đi giày đinh, đeo trên bắp tay trái một băng vải đỏ có ngôi sao vàng vẽ bằng sơn, trông rất có thớ chỉ huy. Anh bước tới, dập gót giày đánh cốp theo động tác của Năm Chò, nói thật dõng dạc:

- Thay mặt Lâm thời Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Trần Cao Vân, tôi trịnh trọng tuyên bố công nhận đội nữ tự vệ thị trấn Tam Ky là thành viên chính thức của Mặt trận Việt Minh! Bây giờ chúng ta sẽ cử hành lễ tuyên thệ trước lá cờ đỏ sao vàng thiêng liêng! Tất cả theo mệnh lệnh tôi... Nghiêm! Nghỉ! Nghiêm! Quay tay mặt, quay! Bước thường, bước!

Mọi việc, lại diễn ra như ở huyện đường Tây Quảng khi đội du kích Linh Lâm đến hụt buổi giành chính quyền. Chanh cố ý làm long trọng hơn. Anh rút sổ tay ra đọc năm lời thề đã soạn cho đội Linh Lâm, san mỗi đoạn các cô cùng vung tay hô rập ba lần “xin thề”.

Sau đó, các cô còn được nghe một huấn từ ngắn gọn của đồng chí Tô Xáng chủ tịch tỉnh, được đồng chí Huỳnh Thị Lễ tự tay trao tặng mỗi người một bản Chương Trình Việt Minh in máy trên giấy tốt, có đóng dấu Ủy ban Việt Minh tỉnh Trần Cao Vân đàng hoàng. Nhất rồi còn gì! Mấy chục ngàn người dự mít-tinh hôm nay đâu được thế!

Chanh tuyên bố buổi lễ chấm dứt, giao luôn nhiệm vụ cho đội: “Dọc đường hành quân trở vô Tam Kỳ, mỗi đồng chí sẽ kêu gọi đồng bào khắp mọi nơi hãy nhiệt liệt ủng hộ Việt Minh, ra sức thi thố Chương trình Việt Minh”. Mấy chục cô gái đầy khí thế hào hùng xếp hàng đi đều ra khỏi cổng, mặt tươi roi rói như hoa nở rạng đông.

Ủy ban tỉnh cười đùa một lát rồi họp vắn tắt, bàn mấy việc phải làm gấp trong ngày, hẹn nhau đến tối sẽ họp tiếp, chứ lúc này từ chủ tịch trở xuống đều háo hức ra phố. Họ chia từng nhóm nhỏ đi bộ cho kín đáo. Anh Bảy Quý không đứng tên trong Ủy ban rủ Xáng và Chanh đi chung, súng giấu dưới áo, có hai đồng chí bảo vệ đeo dao găm trong sơ-mi theo kiểu trinh thám đi trước và sau. Mỗi lần nhìn mặt anh Quý, Cả Chanh lại tức cười. Anh mới cạo râu dài và thưa của “ông già Cửa Đại” ngay đêm qua, nhưng không trẻ lại như thanh niên mà lại giống mặt bà già bởi quá nhiều nếp nhăn sâu trên da mặt. Thỉnh thoảng quen tật cũ anh lại đưa tay vuốt cằm khiến chung quanh bật cười, giễu cho một tràng.

Họ dạo qua các sân bãi, phố, chợ, chèo đò sang bên kia sông xem khí thế các làng. Cả Chanh thấm mệt, vẫn bị cuốn vào cơn say chung. Lắm lúc anh thấy mặt đường dưới chân chòng chành như sạp đò nhưng chỉ lén vào chỗ góc nôn chua có một lần. Gần trưa họ mới quay về tòa sứ.

Anh chị em võ trang, sau một giờ tản ra chào hỏi đồng bào, lúc này đang tập hát trên bãi cỏ rộng bên trong rào. Ba cậu trẻ măng, tóc chải bóng và băng đỏ trên tay, đang bày một bài mới của cách mạng. Cậu cầm đàn băng-giô chào “các chú ủy ban”, nói luôn:

- Bọn cháu là học sinh trường Viên Minh, vô đội tuyên truyền hôm qua. Các anh chị đây hát được một bài rồi.

Năm Chò ngồi xếp bằng trên cỏ, ồm ồm gọi luôn:

- Bà con mình hát thiệt ngon cho thượng cấp nghe thử!

Tiếng băng-giô và ác-mô-ni-ca đi theo đường thẳng, tiếng hát đủ các giọng kim giọng cổ bám theo khi sớm khi muộn nhưng được cái rất to:

Toàn dân nước Nam giờ đây quyết tâm
Đứng lên tranh đấu xích xiềng đập tan
... Gươm đâu, gươm đâu, thời cơ đang đến
Tiến lên, tiến lên theo cờ Việt Minh

Lại Năm Chò nhắc:

- Cũng chưa to. Nhà binh là phải hét chớ không hát như mấy cô cậu lãng mạn đâu nghen. Bây giờ ta hoan hô vỗ tay một phát rầm rộ, rồi ta lại hét! Hai, ba nè, hoan hô ô ô...

Lát sau anh Quý ngồi xuống ghế bành trong phòng khách, uống một hơi cạn ly nước chè nguội, nói trầm ngâm:

- Mừng là phải... Chiến tranh chấm dứt, máu ngừng chảy. Cùng một lần xô nhào được ba tầng thống trị của Pháp, Nhật, Nam Triều. Cùng một lần giành được độc lập và dựng lên chế độ mới, tiếc lắm...

- Kìa, sao lại tiếc hả anh?

- Ờ, quên, là tiếc cho nhiều đồng chí không được thấy ngày nay... Nè, du kích Linh Lâm của mi coi bảnh quá đó Chanh, tao ngó xa cứ tưởng quân ở mô Việt Bắc kéo vô!

Anh Quý lại giở giọng đặc sệt Quảng Nam của “ông già Cửa Đợi”, chọc cười anh em bằng bàn tay vuốt cái cằm trụi, xóa nhanh, những kỷ niệm ngậm ngùi.

Anh Xáng nghe điện thoại xong, ghé lại ngồi trên ghế bành, nhún nhún thử, kêu:

- Tới cái chỗ đặt đít mà nó cũng làm êm ru, hèn gì bụng thằng nào cũng phình to tướng... Chanh nè, cậu biết mở cái quạt máy trên đầu không? Cho nó chạy đi nực quá...

Họ giải quyết gấp một việc mới: thành Thái Phiên vừa báo tin sẽ đưa vào tám chục tự vệ tập bắn các thứ súng lớn ngay chiều nay, sáng mai chở ra cho nổ gần trại Nhật để uy hiếp. Chưa cần bắn trúng, chỉ dọa cho Nhật sợ thôi. Các đơn vị Giải Phóng quân mới lập xin điều ra sáng sớm càng hay, kho gạo ngoài ấy đang còn nhiều, chưa phải lo ăn.

Chỉ trong mười hai ngày, cả nước làm xong cuộc đổi đời.

Sáu vạn quân Nhật chịu co vòi trước những triệu người khởi nghĩa vung dao gậy. Lính nộp súng quan nộp công đường, vua Bảo Đại nộp ấn kiếm.

Cụ Hồ Chí Minh lập Chính phủ lâm thời, đọc Tuyên ngôn độc lập ở Hà Nội trước một triệu đồng bào cùng hô lời thề như sấm rền. Người Việt háo hức muốn trông thấy vị lãnh tụ mới, khắp nơi bàn xôn xao Cụ là Nguyễn Ái Quốc hay không phải.

Đồng minh sẽ vào giải giáp quân Nhật. Đà Nẵng nằm ngay trên vĩ tuyến 16, người bảo quản quân Anh - Mỹ sắp đến, kẻ khác đoán là quân Tàu.

Các tin đồn nối tiếp nhau chạy qua các đường phố và xóm làng Quảng Nam, tin nào cũng được cam đoan là từ Hà Nội truyền đi. Tim và óc của đất nước đổi chỗ đột ngột, dồn cả về thủ đô.

Sau ngày Lễ độc lập ở Đà Nẵng, Hai Khánh thu xếp trở ra Hà Nội giữa bao nhiêu thèm muốn của bạn bè. Ra thủ đô là được gặp Cụ Hồ, được đón nhận tất cả tinh hoa của cách mạng, được hiểu hết mọi sự mới lạ trên thế giới dành cho nước Việt Nam vừa phá tung ngục tù bước ra ánh sáng. Khánh sẽ học xong trường luật, góp sức làm nên các bộ luật mới của Việt Nam dân chủ cộng hòa trong khung cảnh tự do, thái bình, no ấm, hùng cường!

Khánh trở về Linh Lâm thu xếp cho chuyến đi mà ai cũng thấy là đầy mộng đẹp.

Đi trọ học xa, đầu tiên phải xoay ra tiền.

Sau hai đợt nộp thóc cùng hai chiếc vòng vàng tây giá rẻ quyên vào Tuần lễ vàng, mẹ con bà Cả xem như đã trả sạch nợ cho Việt Minh, giấu biệt mọi thứ có thể giấu, luôn mồm kêu túng, Khánh bị gạt ra rìa, chỉ còn là tay cai ấp được trả công bằng miếng chín. Tức mình,  anh chơi lại một đòn tâm lý. Suốt mấy ngày  anh kể lơ lửng những vụ quan lại tham nhũng bị chính quyền mới xử án, bị dân nổi dậy đánh chết tươi, bị thuộc hạ cũ ám sát cướp của. Bà Cả niệm Phật liên lu, chị Huyền Tâm chớm ngất. Dù ông phủ chẳng ngó ngàng tới họ, nhưng ở chốn rừng núi này mà lâm vào cảnh mẹ góa con côi trong khi dân chúng làm loạn, chao ôi... Bàn tính mãi rồi họ chịu bán bớt ba con trong bầy trâu của ấp, đưa tiền cho Khánh đi tìm ông Phủ đang biệt tăm. Về sau, nếu cần thêm tiền chuộc hay hối lộ xin tha, thì sẽ chạy tiếp. Bà Cả tự mình cò kè với lái trâu nhiều buổi, sau đó chìa cho Khánh bốn tờ giấy bạc năm trăm in hình con rồng màu xanh sẫm với nét mặt của chủ nhà nộp của cho cướp. Khánh sẽ đi tìm bố dượng ở Hà Nội, cũng được chứ sao!

Trước khi rời Linh Lâm, Khánh cưỡi con Hường và đeo súng hơi dạo một vòng khắp làng - đội du kích đã trả lại cả hai thứ mượn tạm đi giành chính quyền. Anh ghé thăm các nhà quen và từng lúc dừng ngựa, rình bắn một con cu đất mải mê gù gù gọi kết đôi.

Lão Cửu Áng vẫn tin rằng cậu cử với quan phủ là bóng với hình. Cặp má sề sệ của lão nhảy đều trong khi lão rướn cổ thì thào, mắt liếc xéo sang hai bên:

- Cậu gặp quan, thưa giùm là tôi ở với Việt Minh bây giờ phải cúi đầu chờ thời, chớ trước sau gì con vua lại làm vua thôi cậu à. Tụi nó sợ náo động. Chưa đụng tới ấp quan phủ đâu, mới kêu gọi quyên góp thôi. Cậu cứ thí bỏ chút ít cho xong, thóc lúa đi mà ruộng đất còn nguyên. Tiền giấy đi mà bạc vàng còn dưới đất, về sau ta lấy lại chẳng khó đâu, quan còn tính bắt trả gấp mười nữa chớ, hề hề hề...

Thanh niên trong làng đã đánh tiếng sắp đập phá bàn đèn chống nạn thuốc phiện. Lão Xâm Tô không dám nằm hút giữa nhà để trông coi kẻ ăn người làm nữa, rút vào buồng kín nhưng vẫn kéo vo vo mỗi ngày hai bữa thuốc, mỗi bữa không dưới năm chục điếu tiêm trôn quýt, được ghi đệm bằng cái bàn tính lắp những con gẩy nhựa xanh đỏ.

Lão đặt dọc tẩu xuống, nhấc bộ xương cách trí ngồi lên, líu lô líu lường cho Khánh biết rằng chánh phủ Việt Minh mới tuyên bố xóa bỏ quyền cai trị của Tây thôi, ắt là chịu trở lại thọ phong như hồi trào Mãn Thanh, bây giờ là trào của Tưởng thống chế, ba năm một lần cống nạp chẳng sai. Khánh nhìn lão nướng thuốc, lăn que tiêm lên tẩu, phóng điếu thuốc vào lỗ nhĩ, miết cặp môi thâm dính quện vào dọc tẩu, rít đến căng đầy buồng phổi chất khói giết người ngấm dai, nhả ra một thứ khói beo béo gây gây, thơm và hôi lẫn lộn. Anh chào vội, bỏ đi gấp. Nắm xương biết hút và nói này đã nắm hết giá cả buôn bán ở Linh Lâm mấy chục năm liền bằng cách nào? Hung hãn như La-phác-sơ, đa mưu như phủ Đỉnh, khéo luồn lọt như Cửu Áng, anh còn hiểu được. Lão Xâm Tô này chỉ mất mấy phút đủ túm cẳng vất xuống sông Linh sao ta vẫn để ườn xác ra đấy?

Khánh quay ngựa ra đình làng, chào ủy ban.

Ông Tư Châu chủ tịch đang vắng. Ông đi theo một nhóm cán bộ huyện Tây Quảng lên làm lễ mừng Độc lập trên các làng Thượng, chắc mươi ngày nữa mới về. Tám Doãn được điều xuống huyện chỉ huy phân đội cảnh vệ mới lập, chưa có ai thay. Cậu Ba Mít với bộ mặt rỗ và đầu tóc chải mỡ bóng nhẫy ngồi ghế thường trực ủy ban. Cậu đĩnh đạc giải thích cho Khánh rằng chánh sách của Việt Minh và chánh phủ Cụ Hồ không cho phép ai động tới tài sản người khác, anh Hai cứ yên bụng mà đi. Cậu dứt câu chuyện bằng lời rỉ tai hỏi mượn một trăm tiêu tạm. Khánh rút ví đưa ba chục, nói rõ là biếu luôn, bước ra với cảm giác lờm lợm như khi ngửi khói thuốc phiện của lão Xâm Tô, nhưng bốc ra từ miệng một kẻ nắm con dấu đỏ trong tay.

Sang xóm Mới, cái ổ dân ngụ cư tứ chiếng đã sinh ra một đội du kích Linh Lâm, Khánh được đón tiếp theo kiểu khác. Từ lò rèn ông Tư Chua đã kín đáo truyền đi cái tin rất bí mật rằng Hai Khánh là người của bên ta gài vô tổ Tây Nhựt quan quyền. Bà con nháy mắt ra vẻ hiểu rõ vì sao anh cứ lang thang cưỡi ngựa bắn chim hoài vậy, vài người nhờ anh nói lại Cả Chanh về lo việc làng xóm chút ít.

Tư Quýt ngồi lò, Năm Bưởi đánh búa, Bảy Bòng thổi bễ, vài ba người chầu rìa tiện tay giũa hay mài giúp những lưỡi mã tấu rèn thêm cho dân quân. Không còn những người tới thì thào, vờ đi xuống khe Hội rửa để linh ra chòi rẫy anh Cả Chanh như trước, nhưng không khí lò rèn bao giờ cũng nhộp nhịp và vui thân, Khánh kéo cái đòn gỗ ngồi xuống uống nước chè đậm, tán gẫu một lát, tả cảnh Hà Nội cho bà con nghe. Dân Linh Lâm đi Phố đi Hàn luôn, nhiều người vào Qui Nhơn, Nha Trang, Sài Gòn, nhưng chưa ai ra Hà Nội, bỗng dưng dân làng háo hức quay về hướng bắc, thèm đi tới chỗ bất cứ ai cũng có thể gặp Cụ Hồ và thưa vài câu chuyện.

Khánh nhác thấy một cây súng kỵ binh Nhật treo trên con xỏ đầu cột, kèm một thắt lưng da to của lính Pháp có bao đạn đầy và hai quả đạn móc ngoài. Nghe hỏi súng của ai, Tư Quýt cười cười hất hàm:

- Ai vô đó nữa. Chỉ có mấy bà khóc từng hũ nước mắt mới kiếm được đồ bảnh, đực rựa như tụi tôi xin mời bắn ná thôi!

Năm Bưởi đang chống búa đứng đợi, hai gò má cao và lấm tấm mụn cá chợt đỏ rựng. Khánh mượn xem cây súng khá xinh và nhẹ, cỡ nòng chỉ bằng mút đũa, viên đạn giống kiểu đạn ĐAM của Pháp nhưng thu nhỏ hẳn lại. Phụ nữ dùng thứ này thật tuyệt!

Năm Bưởi nghe anh khen súng hợp với người, lại đỏ mặt không nói. Đợi khi Khánh ra về được mươi bước, Năm mới buông búa đi vội theo, gọi giật:

- Đợi chút, em hỏi cái này.

Khánh dắt ngựa đi bên Bưởi, nghe kể nỗi bực tức ghê gớm của cô gái mười bảy tuổi có dáng vóc của người hai mươi.

- Hồi cần lấy huyện lấy tỉnh thì người ta chẳng kể lớn nhỏ gái trai. Cách mạng thắng rồi, lựa người đưa vô Giải phóng quân, các ổng đuổi hết con gái về nhà, nói là thượng cấp chưa cho lấy lính đàn bà. Có ông lại nói ra miệng là tụi em chân yếu tay mềm, ở làng làm du kích còn khả dĩ, đi lính chủ lực thêm vướng chân đàn ông. Nói vậy mà không mắc nghẹn mới thiệt lạ! Đội nữ của em lên tới hăm ba người rồi, tự xoay xỏ kiếm được mười lăm súng, còn lại thì mã tấu lựu đạn, tập bắn tập bò chẳng kể sống chết. Chị em nghe vậy nản chí hết, cãi không nổi, bỏ cơm nằm vạ không ăn thua. Số mới nhập bỏ về trước, lần hồi còn lại bốn đứa lì lợm nhứt. Mấy ổng dỗ riết, hai đứa chịu trả súng làm cấp dưỡng, em với con Thìn ở Huề Bình ỳ ra không trả, không nhận nấu cơm hầu con trai. Thét rồi mấy ổng kêu lên bàn giấy, nói tặng luôn hai cô hai cây súng đẹp nhứt để thưởng công hoạt động du kích, bây giờ hai cô cầm giấy giới thiệu đây về làng nhận công tác mới!

- Sao Bưởi không nhờ anh Chanh?

- Khốn khổ, lập chánh quyền ở Thái Phiên xong ảnh bịnh nặng lắm, mửa ra máu, phải chở gấp ra nhà thương tây ở Huế. Nghe nói rọi điện nhiều lần mà không lành, họ tính mổ xẻ sao đó, cả nhà lo cuống mà không đi thăm được.

- Xin giấy mà đi chớ!

- Giấy có no được đâu! Tiền tàu xe, tiền ăn ở, mỗi thứ mỗi tốn mà nhà em lâu nay toàn rèn giáo mác cho du kích, gạo hết tiền không...
Khánh vội rút ví ra, đưa cho Bưởi một tờ năm trăm mới nhận hôm qua. Bưởi lại đỏ mặt, nặng giọng:

- Anh Khánh tưởng em hỏi khéo để mượn tiền à?

- Không, không, bên ấp mới bán trâu...

- Em nghèo chớ không hèn đâu. Anh coi ngó ấp ông phủ thì cứ coi ngó, đợi thượng cấp xét sau, đừng đem tiền ông phủ đi làm ơn như vậy. Em thấy anh thân với anh Cả, hay đi đây đi đó em kể hết để có gặp ảnh thì nhờ anh nói lại giùm, ai dè...

Năm Bưởi vùng vằng quay vào lò rèn. Khánh bần thần đút tiền vào ví, leo lên ngựa, thả cương cho nó đi bước một. Ra thế đấy. Bà con vui vẻ coi mình như bạn, nhưng mình vẫn không phải là người của họ, không phải đồng chí với nhau. Trước mắt họ, mình tiến bộ và có ích nhưng vẫn là cậu cử quản lý ấp cho bố dượng tri phủ, mình chưa thật sự cùng hội cùng thuyền. Cô du kích nói tuột ra trong cơn giận, nhưng cô nói đúng quá còn gì...

Bốn tờ giấy in rồng xanh như biến thành những mảnh tôn rút trong lò ra, đè nặng và nóng bỏng trong túi Khánh.

Hôm sau, anh xách va-li ra bến đò ấp, mé dưới bên vạn. Chiếc thuyền xuống Đà Nẵng y hẹn ghé đón anh ở đấy, sẽ đến cửa Hàn sau một ngày đêm xuôi sông Linh và Thu Bồn.

Chuyến xe lửa ra Bắc ấy chở gạo nhiều hơn người. Toa đen đầy gạo đã đành, các toa hành khách cũng chất bao gạo ở tất cả những nơi mà chất được. Khánh kê va-li nằm trên đống bao gần cửa sổ, mỗi lần tàu đến ga lại phải kéo tấm cửa gỗ lên tránh những túi bọc ném vào toa và người leo tiếp theo, nhảy dù chẳng kể húc hay đạp trúng ai.

Ngoài Bắc đồng bào chết đói, ta đi đường người trên gạo dưới còn sang chán. Khánh thích thú với phần hi sinh nho nhỏ của mình, chỉ cố giữ chỗ nằm và cái va-li gối đầu.

Đến ga Thanh Hóa, anh xuống đi bộ bên toa một lát cho dãn gân, chợt sửng sốt khi gặp một đoàn tàu vào, trút xuống ga một lũ quân kỳ quặc chưa từng thấy. Hành khách chung quanh oang oang gọi nhau tới xem Tàu phù, Tàu vàng, Tàu Tưởng.

Áo quần chúng màu vàng nghệ, mặt mũi chúng cũng vàng khè, đứa nào không vàng thì lại bủng beo như ma chết trôi. Chúng xuống toa rất chậm vì hầu như đứa nào cũng vướng một gánh lình kỉnh những súng đạn, bao bị, nồi niêu, chăn áo. Đặt gánh xếp hàng xộc xệch trên sân ga xong, chúng phanh áo ra bắt rận gãi ghẻ sồn sột, cào cấu mớ tóc bù xù chắc là đầy chấy, quấn lại xà cạp kiểu chân voi trên bắp chân phù, vạch quần đứng đái tồ tồ trên nền xi măng, trợn mắt líu lô khi thấy người Việt chỉ chỏ và cười sằng sặc. Số đông đi chân đất đã quen, chỉ có mấy đứa rút giẻ trong bọc ra quấn bàn chân. Vài tên đi giày vải hai màu đen trắng, đeo súng ngắn, quát tháo những gì không ai hiểu, thình thoảng tát bốp vào mặt lính, trông như cảnh sát thời Tây giữ trật tự trong buổi phát chẩn cứu đói. Quả thật là chúng đói lâu năm trước khi sang đây. Nếu bỏ bớt đi những cây súng cồng kềnh và bộ mặt cố làm oai, đồng bào ta rất sẵn lòng nấu cháo khiêng ra đãi lấy phúc!

Một anh cán bộ đeo băng đỏ sao vàng cầm loa đi lui tới, thỉnh thoảng đưa lên miệng nói khàn khàn:

- Đồng bào chú ý hô theo tôi: Hoan hô quân đội Đồng minh vào Đông Dương giải giáp quân Nhật. Hoan hôôô....

Chung quanh chỉ cười hô hố. Anh cán bộ cũng cười theo, nháy nháy với những người đứng gần, nói vừa đủ nghe:

- Đứng xa tí nhá, kẻo lại lây chấy rận chúng nó. Đi với lũ nửa người, nửa ngượm nửa đười ươi, buồn nôn bỏ mẹ!

- Anh yên trí. Vui hơn xem bú dù ở vườn Bách thú!

- Nhớ đừng khiêu khích chúng nó, súng có đạn cả đấy... Xin mời đồng bào cùng tôi nhiệt liệt hoan nghênh quân đội Đồng minh vào tước vũ khí phát xít Nhật Bản!

Bên cạnh Khánh một  anh bộ đội xuýt xoa:

- Trông mà thèm rỏ dãi...

- Thèm gì?

- Súng còn mới lắm, chắc chưa bắn phát nào. Chỉ xin Cụ Hồ nhắm mắt năm phút cho con cháu xơi gọn vài trăm khẩu này thôi. Cánh ta với nhau, cậu lánh mặt đi chốc lát nhé?

Anh cán bộ đeo băng hốt hoảng chặn:

- Ấy chớ, nó nhếch nhách thế cơ mà là quân đồng minh đấy bố trẻ ạ. Đừng lao vào chỗ hàm chó vó ngựa! Tớ bảo này: đợi khi chúng nó đi lẻ, các cậu làm xôi thịt hành mỡ thật ngon vào, gọi cho nó ăn, chúng nó chén đẫy rồi trợn mắt lăn đùng ra, mất súng cũng chả bắt vạ chính phủ mình được.

- Ha ha ha... Khớ khớ khớ... Hô hô hô...

Mặc cho chung quanh cười tức bụng, anh đeo băng lại cầm loa đi phía khác kêu gọi hoan hô, như người đóng vai hề chỉ chọc người mà không hề nhếch mép.

Từ Thanh Hóa trở ta, Khánh còn thấy quân Tưởng nhiều lần nữa nhưng xe lửa không dừng lâu. Một tờ báo mua trên, sân ga cho biết lũ lính ghẻ lở phù nề ấy đông tới vài chục vạn và sẽ tràn vào đến Đà Nẵng. Trong toa xe, rất nhiều người bàn tán theo ý anh bộ đội ban nãy. Ta đang thiếu súng, mong sao Cụ Hồ cho dân mình tước vũ khí của bọn Tàu, như thế sẽ thu sạch được cả ba kho súng: của tám vạn quân Pháp bị Nhật lấy, của sáu vạn Nhật bị Tàu lấy, của Tàu, Nhật, Pháp rơi hết vào tay ta, vô cùng ngon xơi! Ra đến thủ đô là phải xin gặp cụ ngay, Cụ bận thì cũng viết thư nói thật khẩn khoản để Cụ hiểu lòng dân chúng!

Khánh xách va-li bước ra khỏi ga Hàng Cỏ, đầu còn nóng bừng bừng với những kế hoạch động trời. Chỉ qua vài ngày, mớ bọt xà phòng đầy màu sắc lung linh ấy vỡ tan không còn dấu vết.

Anh phu xe kéo đòi hai đồng để chở đến phố Cô-lông, lúc này đã đổi ra Phan Bội Châu. Cách đây nửa năm cuốc xe ngắn ấy chỉ năm hào. Cáu sườn, Khánh xách va-li kéo bộ. Anh ghé vào quán phở, cẩn thận hỏi giá trước khi gọi, giật mình khi biết hai đồng một bát. Tờ giấy bạc Đông Dương teo lại kinh khủng, ở Đà Nẵng bát phở một đồng còn đầy tú hụ, phở Hà thành nghìn năm văn vật dềnh lên những nước như vỡ đê!
Căn buồng Khánh thuê trước đây đã chuyển sang một gia đình năm người bị bom hỏng nhà, cán bộ ta đến kêu gọi không tăng giá. Bà chủ cho biết thêm ông ký giả ở tầng dưới đã thôi việc, đưa vợ con về quê, nếu cậu Khánh muốn thế phòng ấy thì bà tính rẻ mỗi tháng trăm rưỡi thôi, tất nhiên nếu thêm chị Nết ra cùng thì phải hai trăm. Chỗ thân quen nên bà chỉ lấy tiền trước ba tháng, những như người ta thì phải chồng thêm tiền vào cửa, trả trước ít nhất nửa năm mới khỏi bị tăng giá.

Điếng người Khánh chỉ vâng dạ qua loa, xách va-li tìm nhà trọ cạnh ga ngủ tạm. Một phòng nhảy đầm lớn được ngăn thành mươi buồng tí xíu, Khánh trả tám đồng để thức gần trắng một đêm vì rệp đốt nhoi nhói, mới chợp mắt lại bị một tốp khách từ Hải Phòng lên làm ăn ầm ỹ không ngủ được.

Rất may là sáng hôm sau Khánh vớ được một cậu bạn tốt bụng trước kia cùng học Luật, nay ở với nhà vợ làm nghề mạ và vẽ gương soi trên phố Hàng Lọng, từ ga Hàng Cỏ đến chợ Cửa Nam. Cậu ta cho gửi va-li và dành cho Khánh một chỗ trải chiếu trên căn gác chật, chỉ nhắc Khánh nên về nhà trước chín giờ tối vì Tàu phù hay cướp đêm. Cậu còn nhắc Khánh ra phố không nên đeo đồng hồ hay mặc sang, Tàu phù vừa gào Dật pủn chất ¹ vừa lột sạch chỉ chừa lại quần đùi.

Cậu bạn thấp lùn cởi trần ra đánh bóng những tấm kính sẽ mạ làm gương soi, ném cho Khánh từng mẩu tin mới. Chưa có tăm hơi gì trường Luật sẽ mở cửa. Ngày xưa nước ta tứ nguyệt tam vương là chuyện mèng thôi, nay lục nguyệt tam chế mới thật ly kỳ. Đấy nhé, trước đảo chính mồng chín tháng Ba là chế độ thuộc địa dưới quan Toàn quyền Pháp, tiếp tới cái chế độ đặt tên to tướng là đế quốc Việt Nam với quan Tối cao cố vấn Yô-kô-ya-ma cưỡi trên đầu vua Bảo Đại, thoắt cái bôm nay là chế độ dân chủ cộng hòa còn mới toanh, ngay hiến pháp cũng chưa có. Ai soạn cho kịp các bộ luật để dạy trong nhà trường? Liệu mà đổi trường hay kiếm nghề khác làm ăn cho được việc!

Từ đó Khánh bắt đầu lang thang trên đường phố Hà Nội.

Những ngày rầm rộ biểu tình hàng chục vạn người giành chính quyền, nỗi vui ngây ngất khi mở hội một triệu đồng bào cùng giơ tay thề với Cụ Hồ Chí Minh quyết giữ độc lập, chiếc nhẫn cưới tháo ra trao trong Tuần lễ vàng, cuộc họp đầu tiên ủy ban khu phố, đồng bạc đầu tiên góp vào Quỹ độc lập, bữa nhịn cơm trong Ngày đồng tâm đầu tiên dành gạo cứu đói, tất cả những việc làm thiêng liêng ấy in dấu không phai trong lòng người thủ đô. Cách mạng lay động mỗi tâm hồn đến tận đáy sâu, đánh thức từng chút tự hào và mơ ước còn lại ở cả những ai tuyệt vọng nhất. Mình là công dân một nước độc lập rồi, Việt Nam sánh vai với các nước văn minh rồi, phải thế nào chứ! Trộm cướp biến đi đâu hết. Cô đầu Khâm Thiên và Ngã Tư Sở thu vén để hoàn lương. Đồng bào chạy đói ra tỉnh ăn xin nay lĩnh gạo cứu tế, dắt dìu nhau về quê khi lác đác có lúa mới. Dường như trước đây Hà Nội là một thân thể ngủ mê, trong đó chỉ có những người cách mạng nhận lấy vai trò của tim đập và phổi thở. Hà Nội ngày nay là con người vừa bừng tỉnh, đang chạy nhảy hò hét cho tất cả các tế bào cùng một lần rung chuyển.

Giữa lúc ấy, nạn dịch Tàu phù đổ ụp xuống một vùng đất vừa chôn hai triệu xác chết đói. Những người còn sống bằng hi vọng nhiều hơn cơm, nhịn may áo lấy vải may cờ, nay phải cắn răng nhìn từng đám mây châu chấu từ phương bắc tràn đến. Chúng gặm nhai tất cả những gì mới nhú mầm lên, người chủ đất lại không được phép đập chết hay xua đuổi. Sao mà ngược đời thế!

Khánh cuốc bộ trên các vỉa hè quen thuộc chung quanh vùng Bờ Hồ, cảm thấy khá nhanh cái không khí dồn nén hậm hực đang làm cho Hà Nội khó thở.

Theo phố Tràng Thi,  anh đến tìm người quen ở Thư viện Trung ương. Một tiếng quát lạ tai chặn anh lại. Tên lính Tưởng nhấc cây súng cắm lê dựng đứng lên cầm ngang, nạt một tràng tiếng lạ. Anh tạt sang hè phố bên kia, nghe một cậu đeo kính trắng vừa đi tới nói hằn học:

- Ông bạn ở cung trăng rơi xuống đây à? Còn bíp ² đâu nữa mà đến làm mọt sách, chúng nó đem đun bếp cả rồi!

- Quái nhỉ họ gác đây làm gì?

- Thưa rằng họ chiếm đóng. Mời ông bạn đi xem phủ Toàn quyền, nhà Thương Đồn Thủy, các trường học, đến gần là ngửi thấy mùi cứt Tầu phù đến lộn mửa!


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Trung quốc: Tên Nhật Bản!
2. Tiếng Pháp. Bibliothèque: Thư viện.

Khánh đi thẳng đến Bờ Hồ. Ở nơi dạo mát này ít nhất cũng đỡ bị chúng nó làm ngứa mắt. Anh ghé vào một quán giải khát gọi cốc chanh quả, thấy luôn một áp-phích mấy chữ to dán trên vách gỗ: “Đả đảo Việt Minh độc tài cộng sản!”. Bên dưới thêm một áp phích nữa với tiêu đề “Tuyên bố của Việt Nam cách mệnh đồng minh hội”, và chữ dưới cùng là Nguyễn Hải Thần. Đọc lướt qua mấy dòng, Khánh cáu tiết đứng dậy định bỏ đi, vừa lúc đó cô bán quán bưng cốc đặt trước mặt:

- Ông xơi ạ. Ông xem của ấy làm gì!

- Cô dán giữa mặt khách hàng lại bảo đừng xem!

- Khối người tưởng thế, hàng em mất khách oan uổng. Người ta đến dán bộp một cái, chĩa súng cấm em không được bóc, liệu hồn mà kẻo nhà cháy người chết đừng kêu. Nào em có biết liệu ông Thần ông Quỷ nào đâu!

Vài chỗ khác, Khánh lại gặp những tuyên ngôn của Việt Nam Quốc dân đảng do Vũ Hồng Khanh ký, những tờ truyền đơn của Đại Việt quốc gia liên minh, tất cả đều dán chi chít chung quanh những bản bố cáo to tướng in chữ Hán và chữ Việt của đại tướng Lư Hán, tư lệnh Đệ nhất phương diện quân Trung Hoa dân quốc. Có lẽ những kẻ dán truyền đơn chửi Việt Minh đều hãnh diện được bám quanh tên tướng Tàu phù. Lạ thật, đảng phái ở đâu mọc ra như nấm mùa mưa thế này? Mà sao họ nhất định phải chửi rủa hằn học đến thế.

Để tránh quấy quả anh bạn sống gửi rể nhà vợ. Khánh ăn cơm hàng cháo chợ cho qua bữa. Xong bữa chiều giá sáu đồng trong cái quán lụp sụp đường Bờ Sông, hết tiền lẻ, anh rút tờ giấy năm trăm ra trả. Bà hàng hốt hoảng xua tay:

- Nhà cháu nghèo thế này làm gì có đủ mà giả lại cậu!

Khánh gửi cái mũ, chạy qua mấy hàng khác đổi tiền lẻ. Hai nhà bảo không có, chỗ thứ ba, ông Hoa kiều bụng phệ giơ tờ giấy lên soi, lại thấm nước bọt quệt tay trên mặt hình màu vài lần, gật đầu:

- Đồng pạc thật á. Giấy con dồồng xanh đổi hai trăm, con dồồng vàng đổi pa trăm, pằng lòng thì đổi.

Khánh há miệng mà tắc họng. Ở Đà Nẵng, anh đổi một tờ thế này chỉ các hai chục trong khi đang vội, lấy tám trăm cho xong. Ông này nhận là bạc thật, sao chỉ đổi hai trăm? Thấy Khánh tần ngần, ông vất trả tờ giấy bạc, làm vội những bát sủi cáo bưng cho khách, không một chút vồ vập trước món lãi đang làm Khánh kinh hoàng.

Bà hàng nhận cho gửi tạm cái mũ để mai đem tiền để chuộc, còn dặn Khánh chỉ nên về nhà theo những phố đông người sáng điện nhất, khi hô hoán lên còn có người mình xúm vào bênh nhau.

Cái xưởng làm gương soi trên căn gác Hàng Lọng vừa nghỉ, anh bạn học đang quét dọn sàn nhà. Nghe kể vụ đổi bạc, cậu ta buông chổi cười ngặt nghẹo:

- Mới tếch khỏi Hà Nội mấy tháng mà cậu đã cả quỷnh thế! Hồi đảo chính, thằng đặc sứ Nhật Txư-ka-mô-tô lên làm Toàn quyền để nguyên bọn cầm đầu Ngân hàng Đông Dương với bọn kỹ sư in giấy bạc ở nhà in I-đê-ô, chỉ lấy vét hết số bạc chưa phát hành, lại đốc thúc in thêm mấy tấn giấy năm trăm nữa, là thứ rồng xanh của cậu đấy. Chả là thiếu thứ mực Lo-ri-yo vàng óng của Tây, phải thay mực xanh vào. Bây giờ bọn nhà băng giở quẻ, bảo giấy năm trăm rồng vàng là thứ mất trộm, giấy rồng xanh là của Nhật, không chịu đổi, dân mình đang biểu tình ầm ỹ đấy.

- Thế sao lão Khách bán sủi cảo chịu hai trăm?

- Vì lão là Tầu! Lão đưa hai trăm, đem đến bọn Lý sự hội hay bang trưởng Tầu đổi lấy vài chục bạc lãi, bọn này đổi lại cho các ngài tư lệnh Truug Hoa được chừng ba trăm, các ngài sẽ mang quân đến vây Ngân hàng buộc đổi bốn trăm chẳng hạn. Đám nhà băng sẽ thanh toán với mẫu quốc gần đúng năm trăm để chấm mút vào đấy. Tây Tầu cứ thế làm giầu, dọc phố đầy khối người mình trắng tay. Muốn thoát nạn, phải đợi chính phủ Cụ Hồ in được giấy bạc kia!

- Đem quân đến gô cổ bọn Ngân hàng là gọn nhất...

Cậu kia cười to hẳn:

- Mời cậu gô luôn mấy chục vạn quân Lư Hán cho tớ nhờ mấy! Đã phải nhận đồng quan kim nào chưa? Nếu gặp của nỡm ấy, cố xua ngay như xua tà nhé. Trông tốt mã thế này mà ở Côn Minh một cân giấy quan kim chỉ mua được mươi cân gạo thôi, sang ta chúng ép phải chịu một đồng quan kim ăn đồng rưỡi Đông Dương, khủng kiếp chưa.

Khánh ngắm nghía tò bạc in trên giấy rất trắng, nét tinh vi, đặc biệt trình bày theo chiều đứng, một mặt toàn là chữ Hán với hình Tôn Trung Sơn, mặt kia toàn chữ Anh. Có dòng nhỏ xíu dưới đáy, tiếng Anh: Công ty giấy bạc Hoa Kỳ.

- Ban đầu mấy chú Khách cầm quan kim đi khoe: Quốc quân mang đô-la Tầu sang, quý lắm đây, chịu đồng rưỡi Đông Dương là thương dân ta nghèo, chứ nay mai đổi ngang đô-la Mỹ tha hồ mà mua hàng ngoại, có người tin, đến khi thấy lính Tầu phù quá đói rách mà túi đầy quan kim mới ngờ ngợ. Hàng nhà tớ lính không ham, chỉ vài đứa vợ lính ghé vào, tớ nói thách gấp năm lần chúng cũng hí hửng mua vội thì ra vẫn hớ!

Nể lời Khánh nằn nì, cậu nhờ bà mẹ vợ mang tờ rồng xanh đến lão bang trưởng ỏ phố Cửa Đông đang có mấy tướng tá quân Tưởng đóng trong nhà, nói khó đổi được hai trăm tư là may rồi. Khánh tính thoáng qua, thấy mỗi tờ năm trăm mang ra đây chỉ bằng xấp xỉ một trăm hai ở Đà nẵng, dưới một trăm ở huyện Tây Quảng. Muốn ở lại Hà Nội, dù để vào một trường nào đấy hay tự học thêm, Khánh phải kiếm nghề phụ.

Từ sáng đến tối Khánh đi gặp các bạn cũ. Trung bình phải một lần tới nhà viết giấy hẹn, lầu sau mới gặp được, đôi người ba bốn lần báo trước vẫn đi vắng. Sinh viên Luật phần đông là con quan, con nhà giàu, con công chức cấp cao, thường chơi thân với nhau từng nhóm nhỏ chứ ít giao du rộng như sinh viên các trường khác, cũng ít sống trong khu Đông Dương học xá mé Bạch Mai là nơi anh em nghèo nay chia năm xẻ bảy. Vào Vệ quốc đoàn có. Làm cán bộ các ngành trong chính quyền có. Về quê giữ của cho bố mẹ có. Đưa bằng tú tài ra xin một chân thầy giác có. Buôn lậu kiếm lãi như điên có. Tiêu tiền nhà đi lang thang chửi đổng có. Nhảy vào Việt Quốc, Việt Cách , viết báo và truyền đơn chửi Việt Minh có. Mặc áo Tàu phù đi ám sát, bắt cóc, tống tiền, nổ súng bắn lại công an có.

Quái gở, sao con người có thể biến đổi đến thế nhỉ?

Thằng Sang cùng lớp với Khánh nổi tiếng lù đù, nay lại lừng danh trong giới bờ lờ. Hắn gặp Khánh khi vừa được món bở, kéo đi chén một trận rất mẹ kiếp với hai gà bốn chim kèm một chai vang cũ Boóc-đô còn nguyên mạng nhện, tuyên bố rằng hắn chỉ tôn thờ ông thần Tài, chủ nghĩa Xìn, đạo Kim Ngân. Những đứa thích tồ nghệch quých quýnh, xin cứ việc! Nhưng dù say nghiêng ngả, hắn vẫn không cho Khánh biết địa chỉ. Ranh thế!

Thằng Tùng con quan bố chính không chịu về nhà quê làm cóc vàng. Hắn chiếm cái vi-la của ông via, đón một lũ quỉ đực quỉ cái về tha hồ quấy, đã tháo bán đến cả cửa chớp và cửa kính, đang đợi bố chết để bán luôn cả nhà đất.

Thằng Liễu ngược lại, nghiêm mặt nhìn Khánh như đang truy đứa em hư: “Mày cứ tiểu tư sản mãi đến bao giờ? Thân nam nhi là phải da ngựa bọc thây, xương phơi chiến địa, mày lại cố học thứ chữ nghĩa vô dụng làm cái cóc khô gì? Chán ốm!”. Hắn tỏ chí tang bồng hồ thỉ thế nhưng lại kèm trẻ mỗi ngày ba lớp cho nhà giàu và chỉ nói lảng khi Khánh nhờ xếp một chỗ cùng dạy tư. Sinh viên lúc này lao vào kèm trẻ nhiều. Bởi các trường trung tiểu học hầu hết đóng cửa tránh bom đạn sau đảo chính, những nhà khá giả ngại con chơi lêu lổng và quên hết bài vở.

Riêng thằng Sĩ Ca có biệt hiệu là Ca Sừng hay Si-ca-gô, Khánh gặp lại vào lúc ít ngờ nhất. Anh đang ngồi uống nước chè chén trong quán vỉa hè trên đường Quan Thánh, thấy một chiếc xe du lịch sơn đen đỗ xịch mé bên kia, phía số lẻ. Trên nóc xe có hai người nằm, kê một súng máy hai chân. Hai bên chắn bùn trước có hai lính nữa đứng níu tay vào cửa, tay kia kẹp một cây súng máy nhẹ toàn bằng sắt, có hộp đạn lắp đâm ngang. Từ trên xe bước xuống ba người, đứng đợi trong khi một lính cầm giấy đến chìa qua cái lỗ vuông nhỏ xíu trên cổng sắt đóng kín. Một ông râu ba chòm, mặc gấm lam đội khăn xếp chỉ thiếu cái bài ngà. Một người to béo đóng com-lê cà-vạt nguyên bộ tùy trời nóng. Người thứ ba đúng là Sĩ Ca, không lầm được tuy hắn chừa râu quai nón và râu mép rậm rì khiến cho bộ mặt sạm nắng trông càng dữ tướng. Là võ sĩ quyền anh khá nổi tiếng ỏ Nam Định, hắn hay khoe rằng nhiều đối thủ nhác thấy bộ mặt nát người ấy đã bủn rủn chờ hắn đấm nốc-ao. Hắn mặc áo quần ka-ki cùng mầu lam y của quân Tưởng nhưng may kiểu sĩ quan Pháp, chân đi dày da nâu có cổ và có ghệt gắn liền vào lên đến nửa bắp chân, thít bằng hai khóa mạ kền. Ngang lưng hắn đeo sề sệ một thắt lưng vải rộng bản rất nhiều lỗ của quân Mỹ, móc bao súng ngắn to kềnh vào đấy. Khi hắn quay nhìn ra phố, Khánh thấy trên mũ lưỡi trai có đính một phù hiệu tròn thêu ngôi sao trắng trên nền xanh trời, chung quanh viền đỏ. Giữa câu chuyện thì thào, hắn hay nhìn một vòng từ đầu đến cuối phố, tay mân mê bao súng.

Khánh hỏi ông cụ hàng nước:

- Bộ đội nào thế cụ, trông sang ghê.

- Suỵt, khẽ chứ. Cậu ở tỉnh xa mới đến à?... Nhà ấy là trụ sở của Việt cách, quân kia là quân Việt quốc. Họ đóng khối nơi ở Hà Nội, sao cậu không gặp?

- Cháu cứ lẫn với Tầu...

- Ra thế. Muốn nghe họ tuyên truyền thì lên quá tí nữa, ngang Hàng Bún trên. Hay là chỗ số nhà tám mươi phố này, loa điện ầm ầm suốt ngày đêm. Họ sắp ra báo đấy.

Ông cụ nói lơ lửng như kể một tin vỉa hè trong khi rót cho Khánh thêm chén nữa. Rồi bỗng đột ngột nổi khùng, cụ văng một câu chửi rất tục, tiếp luôn:

- Tôi có nhời khuyên cậu đừng dây vào lũ đầu trâu mặt ngựa ấy. Thằng Tầu đã bẩn, bám đít thằng Tầu còn bẩn đến đâu. Nơi nào chúng nó gác cổng, cậu vòng tránh xa xa tí, nhỡ sinh sự bị chúng nó lôi vào bên trong thì cứ là mất xác mất giỗ!

Cổng đã mở cho xe vào. Khánh thoáng thấy nhiều tên lam y qua lại sau những tường thấp chất bằng bao cát, trước cửa ngôi nhà chính cũng có bình phong bằng bao cát. Một chiếc xe quân sự nhỏ của Nhật sơn màu đất sét đậu giữa sân quay đầu ra ngoài, cắm cờ thanh thiên bạch nhật của Tưởng. Cổng sập lại rất nhanh. Dáng điệu của những kẻ trong ngôi nhà hai tầng lớn bên kia có gì đấy thật lạ, pha lẫn huênh hoang và lén lút, hung tợn và sợ sệt. Khánh chưa hiểu nổi vì sao.

Trèo lên ghế sau xe hơi xong, Cả Chanh ngồi nép vào góc sát cửa, rướn cổ soi mặt mình vào cái gương lắp bên phải người lái. Mặt gương in hình một người tạm gọi là coi được, với cặp mắt xếch không quá hõm sâu, vết nẻ trên cằm đã đầy lên, còn da thì... ai nằm bệnh viện ra mà chẳng xanh xao!

Anh Bảy Quý đang nói tiếp với anh Tô Xáng một câu chuyện dở dang nào đó. Chanh gật gật đầu, rất vui khi thấy bóng mình gật trả trong gương. Ra khỏi nhà thương rồi. Trở lại làm con người như tất cả mọi người rồi. Ta hay chia loài người ra nhiều giới, tầng lớp, giai cấp, dân tộc, chủng tộc, chắc hẳn nay phải thêm một cách chia mới giữa người ốm và người khỏe!

Chanh bị gục nhào ngay trong cuộc họp ở Đà Nẵng, khi xứ ủy giao hàng loạt việc mới cho tỉnh ủy Quảng Nam và thành ủy Đà Nẵng. Sau hai tiếng đau bụng vừa sức chịu, trong dạ dày anh bỗng chồm lên một con mèo điên vừa cào cấu vừa lăn lộn. Anh cố gượng đút sổ tay vào túi, gài bút máy, bước ra thật thản nhiên, thoát khỏi cửa mới vịn tay men tường đi vào một góc vắng nhất, có lẽ trước kia dành, cho anh loong-toong trong sở tây này ngồi ngủ gật đợi sai vặt. Anh nằm vật xuống tấm ván kê sẵn, ôm bụng quằn quại, nôn ra thứ nước chua quen vị giữa nền nhà gạch hoa, thoáng thấy những đốm đỏ giữa nước xanh trước khi lịm đi.

Nhiều tiếng nói đánh thức anh dậy.

Anh Quí xoa cằm như tiếc bộ râu dài mới cạo, gắt gỏng:

- Cháy nhà ra mặt chuột, nó đau dạ dày mà giấu miết... Chở vô nhà thương lập tức!

Chanh há miệng muốn cãi rằng đau bụng là sự thường, lát nữa sẽ hết. Nhưng một mũi dùi lửa từ dưới thuôn lên óc khiến anh không thốt ra tiếng, mê luôn.

Anh mở mắt hồi lâu mới nhận ra mình nằm ở nơi lạ, trên nệm trắng và gối trắng. Một ông có râu mép và một cô trẻ đều mặc áo choàng trắng đứng bên trái giường. Bên phải là mấy khuôn mặt thân quen đang nhìn anh và nhìn nhau. Những lời họ nói lọt vào tai anh khó khăn như phải khoan lỗ.

- ...Tù về, nhào vô liền...

- …Phải chi nó chịu nói để mình sắp đặt...

- ... Kiếm đâu được pê-ni-xi-lin, bác sĩ mới dám mổ...

Chanh cố nói to nhưng chỉ phều phào:

- Hơi đâu mà lo, các anh! Nghỉ ít bữa là khỏe thôi!

- Ngó coi đứa chết nó cãi thằng khiêng! Vô đây là phải theo lệnh thầy thuốc, không ý kiến ý cò lôi thôi!

Anh Xáng giống cai lục lộ với áo ka-ki ngắn tay và chòm râu mép, khi cố sừng sộ lại giống cả giọng nói.

Họ kéo nhau ra ngoài. Cô y tá tiêm liên tiếp hai phát, một vào mạch tay trái, một vào bắp đùi bên phải. Chanh quen nếp người thợ rề-pa-ra-tơ, dấu phấn gạch chéo đâu thì cứ đấy mà chữa đầu máy hay toa xe, vâng lời rất ngoan. Một chị lớn tuổi cầm cái túi nhuộm đen giơ trước mặt anh, hỏi:

- Đồ của anh đây phải không?

Chanh gật đầu. Nhưng chị này cẩn thận rút từng thứ ra, hỏi cặn kẽ hơn.

- Một bộ đồ ta đã vá nhiều. Một quần đùi. Hai cuốn sổ. Tôi ghi luôn có một đồng hồ đeo tay, một cây viết máy Pi-lốt...

- Còn súng ngắn với cái nịt...

- Các ông nhận giữ rồi. Anh sót thứ gì nữa không?

Chanh lắc đầu, thấy mình đang vào một nhà giam mới. Có gì đâu mà truy. Anh đi lấy huyện tỉnh với túi nhờ Năm Bưởi may vội bằng tấm đồ của đồng bào Thượng xé ra, cùng mấy thứ của Hai Khánh cho mượn trước khi lên đường, một ngày mưa ở chợ Huề Bình.

Anh Bảy Quí bước vào, tay vẫn sờ cằm do tật vuốt râu, nói như đang gọi loa:

- Mày ra Huế với tao. Ngoài đó sẵn thuốc hơn, mau lành.

Chanh giật mình, cãi gượng giữa cơn đau mới:

- Đây được rồi... Đang bộn bề quá anh ơi...

- Mày là dân Quảng Nam, mắc cái bệnh hay cãi. Ý thức tổ chức bỏ đâu hả? Tao nói rồi đó: các đồng chí Quảng Nam không được phép bố trí công tác cho đồng chí Phan Chanh trước khi có giấy của bác sĩ chứng nhận lành bệnh. Hễ chết thì chịu trách nhiệm trước xứ ủy. Mấy cha chịu rồi. Đây thiếu thuốc, tụi Nhựt vét hết. Ra Huế đỡ hơn Chanh à, ngoài đó vua chúa nhiều, Nhựt nó để lại thuốc men khá lắn. Cần thì tao đưa mấy ông quan ngự y tới chữa bệnh cho mày, thằng qủi sứ!

Chanh liếc thấy nét mặt hốt hoảng của hai cô y tá lớn và nhỏ đang nhìn nhau, suýt bật cười. Mới lập chính quyền vài ngày, có lẽ đây là lần đầu họ đến gần mấy ông Việt Minh đầu tỉnh, lại nghe họ nói với nhau bằng giọng nạt nộ đến khiếp, chẳng biết với dân đen họ sẽ hách đến đâu!

Chiếc xe du lịch chạy cồn không leo nổi các dốc cao của đèo Hải Vân. Anh Quí, chị y tá, cậu bảo vệ xuống xe đẩy hì hụi. Chanh nằm dài trên ghế sau, bực với mình không thể tả. Mình làm phiền nhiều người quá mất, cứ như quan huyện nằm cáng cho người ta khiêng! Qua khỏi đèo, anh Quí lại lên ngồi lên gói tài liệu kê bên đầu Chanh và chị y tá ngồi ghé vào nệm xe phía chân  anh cứ xoa mãi trên ngực và bụng Chanh, vài phút lại hỏi xem đỡ chưa. Thên một phát moc-phin nữa tiêm dưới da bụng, cơn đau đã dịu hẳn, Chanh giữ tay anh lại.

- Khỏe rồi anh ơi, anh nghỉ đi.

Anh Quý nói khẽ, giọng bùi ngùi:

- Hồi ở tù, mày thức đấm bóp cho tao đêm này qua đêm khác thì sao. Thằng Xáng nó vò đầu bứt tai hoài, ai lại mày mới vượt núi từ Kom Tum về mà quên không hỏi mày bệnh tật ra sao, đưa tuốt mày lên xứ núi Linh Lâm xây dựng du kích. Mỗi lần gặp nhau, phê bình chỉ trích một mớ, giao công tác mới một đống...

- Hồi đó làm sao chữa bệnh được anh!

- Sao không được? Kiếm đủ giấy tờ, đưa mày ra Huế gởi vô nhà mấy ông thầy thuốc bắc cảm tình Việt Minh đó, hay là ở thành phố chữa bác sĩ tư. Có điều mày sốt ruột, tụi tao cũng quá tham công tiếc việc. Thôi nghen, chịu khó chữa thiệt lành, có nhấp nhổm ra sớm cũng chẳng ai dám phân công cho mày.

- Tôi có nghề sửa xe lửa, chẳng thất nghiệp đâu...

- Ừ, mày giỏi. Tìm thằng chủ nào có đầu máy xe lửa tư nhân mà sửa, đừng vô hỏa xa của chánh phủ nghen!

Cả hai cùng cười. Chị y tá cười theo rinh rích. Mấy ông Việt Minh cỡ to này vui tính ghê đi. Đáng lẽ nhắc bệnh nhân nằm im, chị cứ để mặc họ tán với nhau cho khuây khỏa. Nhưng anh Quí lại nhớ ra trước:

- Thầy thuốc dặn mày đừng cựa quậy nói năng gì, tao lại cà rà hoài. Ông già Cửa Đợi bây giờ sinh chứng hay nói rồi, lão lại đái tật rồi. Đỡ đau thì rán ngủ đi Chanh. Anh rướn cổ xì mũi hai lần qua cửa sổ ô-tô, ngồi ngửa đầu lim dim, từng lúc đưa tay vuốt cái cằm trụi râu đến hôm nay vẫn chưa hết vẻ buồn cười. Anh có rất nhiều tên, nhưng khi mãn hạn ra tù năm 1943 thì quay trở về cùng cái tên cúng cơm là Ông Ích Quí, hình, như thuộc dòng dõi Ông Ích Khiêm sao đó. “Tụi mật thám quen mặt tao rồi, khai tên gì nó cũng nhận ra lão Quí, cộng sản râu. Tao cứ để tên cũ nó lại đỡ nghi”. Trong các thư mật anh chỉ ký bằng con số 07, vì anh thứ Bảy. Có lần Sở mật thám Pháp lấy được một thư công tác để gửi anh Quý, chúng lại không hề nghi anh tù cũ này vì cộng sản chẳng điên gì dùng tên trong hồ sơ gốc.

Cả Chanh nằm bệnh viện chẳng khác nằm trong bàn chông.

Hình như tất cả những biến động long trời lở đất cứ rủ nhau diễn ra trong khi anh nằm bẹp một chỗ cùng trêu tức cái vào ngoác miệng gào ăn trong khi anh cố nuốt vào bụng cả một cốc nước quấy bột trắng để đứng trước máy chiếu điện cho các thầy thuốc nhìn vào ruột gan. Phái bộ Ăng-lê chiếm Nam Bộ phủ, còn và cố đoán xem mỗi phút có bao nhiêu giọt tuôn vào mạch máu mình. Và anh vừa tự xoa bụng vừa đếm trong khi quân Pháp lâu nay bị cầm tù, được thả ra và trao súng, núp sau lưng Anh-Ấn-Nhật đã đánh chiếm Sài Gòn!

Còn may, các thầy thuốc chưa cần mổ bụng anh. Người khám chính thức là quan đốc Vĩnh Trượng có bằng bác sĩ chính hiệu, chủ nhà thương tư trương bảng hiệu Ancien inlerne des hôpilaux de PARIS, nay mỗi ngày đến xem bệnh vài giờ với bộ mặt khinh khỉnh trên thân thể béo phị, được các cô y tá giới thiệu thì thào là bác sĩ thân tín nhất của Nam Phương hoàng hậu. Người điều trị chính, là ông y sĩ Đông Dương gầy đét và râu quặp, luôn luôn có điệu bộ xoa tay gãi tai sợ hãi tuy còn tạm được gọi là quan đốc như xưa. Thấy cậu bệnh nhân bằng tuổi con ông là Cả Chanh thường có khách đến thăm - trong đó có ông chủ tịch Ủy ban nhân dân Cách mạng Trung Bộ, quyền ngang quan Khâm sứ Trung Kỳ trước đây - ông ta khom lưng vâng dạ trước mặt Chanh đến mức anh đâm ngượng, xếp Chanh nằm một buồng riêng rất sang và dặn dò y tá rằng đây là bệnh nhân đặc biệt, ai để ông ấy không ưng ý thì liệu hồn.

Chanh rất xấu hổ khi nằm ềnh ra cho người khác hầu hạ. Bao lần ốm đau trong nhà tù hay ở Linh Lâm, Qui Nhơn,  anh cứ tự mình lướt qua bệnh tật mà rất ít nhờ bạn giúp. Đây là lần đầu thân thể anh phản lại ý chí, lần đầu anh cảm thấy sức mạnh tinh thần có giới hạn của nó. Xác anh đang thắng.

Còn may may một chút là anh không hoàn toàn vô dụng. Các đồng chí đem vào từng đống báo chí, bản tin, còn kể thêm rất nhiều chuyện râu ria về thời cuộc. Nhờ đó trong căn buồng xếp riêng mà  anh vẫn miễn cưỡng phải nằm thường lắm bệnh nhân và thầy thuốc đến rỉ rả dài dài. Giữa cơn đại náo ngàn năm có một này, ai cũng sẵn vô vàn điều muốn hiểu thêm.

Có những sự thật rất giản dị mà Chanh tưởng ai nấy đều biết, nay vẫn nhiều người hỏi cặn kẽ. Quen sống từ lọt lòng trong dân thợ và dân cày, Chanh hình dung giới tri thức là những nhà thông thái, am tường hết trăm ban vạn sự, đối với họ chỉ có vấn đề dám hay không dám liều thân mà theo Cách mạng. Anh sửng sốt khi nghe ông cử nhân toán học dạy trường Khải Định bàn với cụ đồ nho rằng chớ nên nghe lời tuyên truyền của một đảng chính trị nào cả - chính trị là xấu, đảng phái xấu, tuyên truyền xấu - mà chỉ nên tuân theo lời giáo huấn của vị lãnh tụ tối cao là Cụ Hồ Chí Minh thôi. Bà y sĩ tóc ngả bạc lại tin rằng đã đổi đời thì mọi trật tự phải đảo ngược hết, người thấp kém nhất sẽ là người đầy quyền thế; bà tắc tị khi một cô y tá trẻ măng trêu rằng phải mời ngay những người ăn xin ở chợ Đông Ba làm bộ trưởng, và Chanh vừa cười vừa phân xử. Một ông tham tá lục lộ nằm theo dõi bệnh vài ngày giảng cho sư cụ giường bên rằng cộng hòa là góp hết của cải lại đem chia đều ra và sư cụ gật gù thấy làm thế mới đúng là thế giới đại đồng, chỉ nên ruộng nhà chùa nên để lại cho chùa.

Mất đúng một tháng rưỡi Chanh mới ra viện được.

Ông đốc tờ Trương to béo đã bớt ghét chế độ mới từ khi thấy cựu hoàng Vĩnh Thụy được mời làm tối cao cố vấn, chẳng phải như vua Lu-y thứ mười sáu hay vua Ni-cô-la đệ nhị trong cách mạng Pháp và Nga đều bị giết. Ông giữ Chanh trong phòng khám gần một giờ để thổ lộ hết nỗi niềm. Một tay ông Tôn Thất Thuyết ngày xưa đã dám phế tới ba vua, tới thằng Tây đưa luôn cả ba vua Hàm Nghi, Thành Thái với Duy Tân đi đày, bây giờ ông ta sợ Việt Minh cộng sản lên ngôi sẽ tru di tam tộc hết cả hoàng phái! Hóa ra Cụ Hồ là bậc thánh hiền, lấy đức dạy dân chứ không đa nghi đa sát, được một ngài như rứa thì Vĩnh Trượng nay xin bái phục làm tôi con cụ tới mãn kiếp! Nếu ông Phan Chanh được dịp bái yết Cụ, nhờ ông thưa giùm một câu rằng tất cả dòng dõi vua Gia Long ở xứ Huế này đều thần phục Cụ...

- Bác sĩ nói tất cả, chắc vậy không?

- Chà chà... thôi thì nhờ ông bẩm với Cụ đừng lẫn lộn kẻ xấu người tốt là đủ. Có ai bẻ thước mà đo lòng người!

Ông y sĩ râu quặp cũng chấp nhận không gọi là quan đốc nữa, mà được tôn lên là bác sĩ. Xứ Huế này nhiều quan đến nỗi ai cũng muốn được làm quan hay sao ấy! Ông cấp cho Chanh một số thuốc mang về đủ dùng cho mười người cùng bệnh, rỉ tai nhờ Chanh trình lại với quí vị trong ủy ban Trung Bộ khi nào mệt mỏi xin cứ vô đây để ông được phục dịch. Gần trọn đời hầu hạ các quan Tây quan Nam rồi, bây giờ góp sức chăm lo cho Tổ Quốc là ông thỏa dạ lắm rồi. Chanh ngồi nghe mà cứ ngớ ra: sao con người có lắm cách nghĩ khác nhau đến thế!

... Chiếc xe ngon trớn chạy vo vo trên đường Một. Từ Hương Thủy đến Phú Lộc. Chanh chỉ say sưa ngắm cảnh hai bên đường như hồi mới thoát nhà giam, không để ý mấy tới câu chuyện mà anh Quý với anh Xáng bàn thầm thì, hình như không muốn hai cậu lái xe và bảo vệ ngồi ghế trước nghe lọt tai. Chanh muốn hưởng hết cái hạnh phúc được làm người khỏe. Trên trái đất này người khỏe là người được quyền làm mọi việc ưa thích, càng làm nhiều càng được chung quanh ca ngợi, gắn cho vô vàn danh hiệu quý trọng. Còn người ốm thì, ôi thôi, luôn luôn bị chê trách là phạm quy định của bác sĩ, là phá sức, là quấy rối kế hoạch điều trị, là muốn kéo dài thời gian nằm bệnh viện để gây thêm khó khăn cho tổ chức!

Nhìn quang cảnh hai bên đường, với cặp mắt đã lùi xa phong trào khá lâu để còn tìm thấy những nét lạ đủ sức gây ngạc nhiên, Chanh lặng lẽ nghĩ và nghĩ...

Trong những ngày này người dân hô khẩu hiệu ít hơn. Mít-tinh biểu tình giảm đi để tăng giờ cuốc đất đập búa, lăn lê bò toài trên sân tập. Những cán bộ Việt Minh vác loa gọi đồng bào đi lấy huyện lấy tỉnh nay đang đổ mồ hôi hột trên giấy, học cách giữ chánh quyền và làm ra lúa khoai. Cảnh bộ đội đi đều diễu binh với kèn trống dẫn đầu nay vắng hẳn, nhường cho các đoàn tầu vang ầm tiếng hát đưa Vệ quốc quân vào Nam giết giặc, lớp này đến lớp khác. Không khí chung dương như trầm đi, lắng xuống, đọng lại, dường như cái đầu nóng rực đã nguội trong khi dạ dày đói nổi lên réo sủi sùng sục.

Nay đã đến lúc bọn chống cách mạng mừng khấp khởi: Việt Minh chỉ là lũ âm binh dậy non trong khi các đạo hùng binh chống cộng đã làm chủ phần bắc vĩ tuyến mười sáu cũng như đang tiến từ phía nam ra với những binh đoàn Anh-Ấn-Nhật-Pháp trừng trợn ghì cò xối đạn. Giờ cướp lại chính quyền đang điểm!

Quãng đồng bằng ven biển từ Hội An trở vào tạm thời đang vắng Tàu và Tây, chỉ có người Việt với nhau. Có những Ủy ban nhân dân dựng vội, những đơn vị bộ đội xộc xệch, những đoàn thể cứu quốc đánh trống ghi tên, những cán bộ chong đèn học bốn phép tính, ở đây cũng có bọn Quốc dân đảng rỉ tai tuyên truyền câu sấm Tam Long Vinh Bách Thế ¹ cùng với những tư tưởng cao siêu trong sạch của Nhất Linh và Hoàng Đạo mà người đời chưa hiểu nổi, có gián điệp Pháp đi móc nối các cố đạo và quan lại để sắp đặt cho cuộc chiếm đóng tới gần, có những kẻ được cách mạng tha tội lại tưởng rằng Việt Minh không dám động tới mình và bắt đầu hạch sách chính quyền mới, có truyền đơn bôi xấu, áp-phích đòi lật đổ, súng dao ám sát, dần dà có thêm những vụ cháy kho, chìm thuyền, đổ xe lửa chở bộ đội Nam tiến.

Anh Xáng vỗ bốp vào đùi khiến Chanh giật thót:

- Tơ tưởng con gái Huế hả? Coi chừng, mấy cô Huế dễ thương mà khó cưới lắm nghen.

- Sao vậy anh?

- Nhiều cậu Quảng Nam rụng như sung rồi đó. Nghe nàng nói tánh em thích đồ nữ trang thì tai mắt bắt đầu ù. Nghe ông mai bà mối đọc ra đủ sáu cái lễ trong cuốn thọ Mai gia lễ là bủn rủn chân tay. Tới khi nhà gái thách cưới tới mây xanh thì chú rể ngất xỉu lăn đùng, phải chở vô nhà thương cấp cứu!


------------------------------------------------------------------------
1. “Ba con rồng vinh hiển trăm đời”. Trong số anh chị em của Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) và Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo) có năm người được đặt tên gốc Hán như trên. Quốc dân đảng lợi dụng biến thành câu sấm truyền nhằm mê hoặc những người lạc hậu.

Anh Quí chen vào:

- Tụi tao giao tay “Bát Đập” cái phận sự phải cứu thế cho mày một cô được người được nết. Hắn máy móc cứ tìm quanh mấy cơ quan tỉnh, có hôm qua hỏi dò bên phụ nữ cứu quốc, các cô nổi bàn xôn xao là anh Xáng muốn bờm xờm, giàu đổi bạn sang đổi vợ...

Cả xe cùng cười ồ. Anh Quí cứ tỉnh như không:

- Tao bày cho hắn: cả nước đang Nam tiến thì cưới vợ cho thằng Chanh cũng phải hướng về phương Nam. Nên nhớ nó lớn lên ở Qui Nhơn, làm thợ và làm cách mạng ở đó, vượt ngục Kom Tum lại về móc nối ở đó, tới khi bị tụi mình kêu riết nó mới chịu về Quảng Nam. Tại sao biết không? Chanh, khai hết tao tha!

- Mô phật, tôi biết chi mô mà khai...

- Mày đóng kịch tao cho chết. Nằm trong buồng ông Hai Rề, sớm tối được cô Thùy cơm bưng nước rót, người ta đang sướng như tiên vậy mà lại bắt đi đày tới xứ núi Linh Lâm, người ta rầu quá bị nát ruột gan. Anh sầu tương tư anh hư nhan sắc, chớ bệnh, tật gì mà thuốc bắc thuốc nam...

Chanh thấy mặt mình nóng rực. Quái lạ, anh xứ ủy này là thổ thần hay ma xó mà cái gì cũng biết?

Anh Quí đắc thắng vuốt mãi cái cằm trụi râu từ khuya:

- Mày thua chưa? Cô Hai Thùy cứ xoắn tao hỏi miết tại sao Chanh trở về xứ Quảng là quên hết cơ sở trong Qui Nhơn. Tao vô cùng đốt, cứ nói toàn là lý sự của cách mạng nòi, khi thấy cô ta nổi lên thút thít sụt sịt tao mới biết dại tới chữ rồi. Cô Thùy chẳng cần anh lãnh đạo nào hết, thứ đó vơ đâu cũng đụng, cô ta đòi anh Chanh về xây dựng tổ với cô thôi. Tao ngắm thiệt kỹ, thấy ít nhứt phải bảy điểm trên mười, đó là tao già cũng hơi nghiệt ngã hơn lứa trẻ. Ông Hai được bầu làm trưởng ban lãnh đạo đề-pô xe lửa Qui Nhơn, cô Thùy vô chấp hành Phụ nữ cứu quốc thị xã. Đó, Xáng nghe chưa, tao giúp mày làm tròn trách nhiệm vụ với thằng Chanh chưa vợ. Phần thằng Chanh trả lời rành mạch đi nghe thử. Đã yêu thì nói rằng yêu, không yêu thì nói một điều cho xong. Đóng kịch với tao là sập tiệm!

Chanh úp khuôn mặt bốc lửa giữa hai bàn tay kê trên đùi. Không đùa bỡn để đánh trống lảng được nữa rồi. Mà giấu nhau làm gì nhỉ?

Từ anh Quí già đến cậu mười chín tuổi ngồi ghế trước, tất cả đều thương mình, mong cho mình với Thùy nên đôi lứa. Một quả bóng chứa đầy hơi ấm bỗng vỡ trong ngực Chanh, tỏa nóng đến mười đầu ngón tay chân. Anh muốn cười và muốn thổn thức, Muốn chối bay và muốn thú nhận, đến cuối cùng đối với Thùy.

Thùy ơi, sao chúng mình cứ hút nhau và đẩy nhau mãi thế em? Lỡ chạm tay nhau khi trao tài liệu, anh run rẩy rụt tay lại sợ em nghĩ anh thiếu đứng đắn, và em cũng co tay về bởi sợ anh coi là gái lẳng lơ. Khi chào nhau tạm biệt, em mỉm cười đi vội xuống bếp anh buồn vì em không coi anh ngang nồi cơm đang sôi, biết đâu lúc ấy em không bước vào chỗ vắng lau nước mắt một mình. Em tươi tỉnh xưng em như hồi còn nhỏ, còn anh cứ tôi với cô như người dưng nước lã dù đêm đêm anh trằn trọc vì mùi dầu chải tóc của em bốc trên gối, hương em lan khắp căn buồng nhỏ mà em nhường hẳn cho anh...

- Chanh nè, tao coi con nhỏ thương mày thiệt tình đó. Nó chẳng vừa đâu, mày làm bộ làm tịch thì nó đá bay vù về ngay Quảng Nam lập tức, con gái Bình Định múa roi đi quyền nổi danh cả nước rồi mà ông Hai Rề cũng khen mày là tuổi trẻ chí lớn, thanh niên như mày đáng là rường cột nhà. Tới khi tao nói mày là phó chủ tịch Ủy ban tỉnh Quảng Nam ổng ngửa đầu cười khà khá, rồi lại chậc lưỡi nói bây giờ muốn thăm thằng Chanh phải xin năm bảy cái giấy giới thiệu, chẳng như hồi nó nằm trong buồng con mình. Chắc có mò ra Quảng Nam thăm nó thì nó vừa tiếp vừa dòm đồng hồ!

Gắng gượng lắm Chanh mới hỏi được mấy tiếng:

- Anh gặp gia đình ông Hai hồi nào?

- Cách nửa tháng. Tao vô kiểm tra chuẩn bị chiến đấu trong Bình Định, nhờ anh em dẫn tới nhà... Nói thiệt đó Chanh, thương nhau thì cưới gấp đi, chờ tới khi thằng Tây đổ bộ Đà Nẵng Hội An thì lỡ mất thời cơ.

- Công tác bề bộn, mà Tây phá rối đang bị mình vây cứng trong Sài Gòn, chưa dám nghĩ chuyện riêng đâu anh!

Anh Quí lặng im, không cười giỡn nữa. Anh Xáng trở lên đăm chiêu, dặng hắng mấy lần rồi nói thong thả:

- Hồi nãy đón cậu ở bệnh viện, tính về họp tỉnh ủy ta bàn luôn, bây giờ báo trước sơ sơ... Quân viễn chinh lớn từ bên Pháp qua tới Sài Gòn rồi. Cách đây năm ngày ba chiến hạm trút quân lên bờ, tin báo ra có một đoàn xe thiết giáp, một đống lính nhảy dù, thủy quân lục chiến. Còn bốn tầu chiến lớn với một bầy tầu nhỏ nữa sắp tới nơi, cũng chỏ đầy lính, nghe đâu là lê dương với bộ binh thuộc địa. Tụi này mới vừa đánh nhau với Đức Ý suốt từ châu Phi đến châu Âu, đang hung hăng lắm, được Mỹ và Anh cấp cho võ khí loại bảnh...

Chanh mới nghe vài câu đầu đã cảm thấy một luồng gió lạnh lùa trên lưng. Khuôn mặt bầu bĩnh của Thùy vụt biến. Anh nín thở nghe tiếp. Hèn gì suốt tuần qua nhiều cán bộ được đón ra viện hối hả tuy chưa lành hẳn bệnh hay vết thương từ mặt trận phía nam mang về.

- ..Sáng hôm qua, tụi nó đổ bộ Nha Trang rồi.

- Úi chà!

- Ta đang vây nó trong thành phố. Nó tính khóa đằng đuôi, không cho bộ đội Nam tiến vô tiếp sức mặt trận Sài Gòn, để trong đó nó tung quân chiếm hết Nam Bộ cái đã, rồi hốt Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, cả Lào Miên nữa. Liệu bề nuốt trôi nó lại khóa ngang Qui Nhơn, Đà Nẵng, lấy sạch từ vĩ tuyến 16 trở vô.

Tim Chanh đập dồn dập, tuôn khắp người anh một thứ máu nóng bỏng và sủi bọt. Vừa lúc ấy đồng chí lái xe cho xe dạt sang bên đường, dừng lại, tủm tỉm:

- Báo cáo các anh, như cũ!

Bốn người xuống hì hụi đẩy xe chạy cồn lên dốc Sau lưng họ, cách chừng năm chục thước, một chiếc xe tải than đã dừng từ khi con đường mới chớm ngoi lên đèo Hải Vân, sáu anh bộ đội mặc quân phục vải xi-ta nhảy xuống đẩy, nặng nhọc hơn nhiều. Khoảng cách giữa hai xe tăng dần. Chanh thấy lạ, hỏi:

- Xe lửa chạy được, sao anh em chở xe hơi cho cực?

Anh Quý lắc đầu:

- Xe lửa chạy dưới chân đèo, đây anh em đưa xi măng lên xây lô-cốt trên đỉnh đèo. Tụi Tầu vàng gác trên đó ban đầu gây sự không cho xây, về sau bán được súng đạn lấy vàng, lại được anh em mình tiếp tế heo bò tới đỉnh núi cho ăn, đâm ra ngọt ngào lắm. Thằng nào hỗn quá thì mình dọa bóng gió những sự đường trơn xe nhào xuống vực, nó sợ liền.

- Anh tiếp đi. Mình đánh ở Nha Trang ra sao?

- Đang vây chắc đánh tỉa. Khó nhứt là bị thằng Ăng-lê cho quân mở đường. Mày biết đó, sau đảo chánh tụi Nhựt dồn hết Pháp kiều ở Nam Trung Bộ tại Nha Trang, khi Nhựt hàng lại bị tụi Ăng-lê ra lệnh dồn về Nha Trang nữa. Vừa rồi nó lại làm trò gần giống như Sài Gòn: Liên quân Anh-Ấn đóng vai Đồng minh kéo tới, lính Pháp theo san, quân Nhựt tỏa ra giữ trật tự, kho võ khí mở ra phát cho Pháp kiều với lính thuộc địa bị tù, vậy là rầm rầm nổ súng khắp thành phố!

- Chà mẹ cố tổ nó...

- Có điều bây giờ anh em mình khôn hơn, súng đạn nhiều hơn, cứ oánh nhào đầu cả Ăng-lê. Chà chóp , Nhựt, Tây. Quân nào lấn tới là oánh, vậy là tụi Ăng-lê bắt đầu khiếp rồi, không dám vênh cái mặt Đồng minh dẫn Pháp đi chiếm lung tung nữa, sẽ đưa súng cho Pháp tự đi đánh thôi. Nhựt cũng quá ngán, đã đầu hàng xin sống sót rồi còn bị thúc sau lưng vô chỗ chết, mà lại chết thay cho lũ da trắng mà Thiên hoàng nói hoài không đội trời chung. Đồng sàng dị mộng một bầy ngựa chứng, về lâu về dài, trong Nam này mình với Pháp đụng đầu nhau là cái chắc.

Chiếc xe du lịch đã đến quãng dốc dài trên vùng đèo khuất khúc. Cận lái thò đầu ra mời lên. Xe đang rì rì leo thong thả chợt đằng sau có hai chiếc xe nhỏ vừa ấn còi vừa chạy vượt lên trước, cắm cờ quân Tưởng. Kiểu xe kia rất kì lạ, trông như cái hộp diêm đặt lùn tè trên mặt đường, sơn màu vằn vèo, tiếng máy êm không nghe nổ mà bon rất khỏe, chỉ phát ra tiếng rè rè của bánh xe ngoạm đường nhựa ngược dốc. Bọn ngồi trên hai chiếc xe lạ không mặc kiểu Tàu vàng. Áo quần chúng tuyền màu xám tro, đầu chúng đội mũ sắt xanh sẫm rất to chụp kín nửa mặt, tay trái đeo băng trắng có chữ Hán đỏ. Anh Quí hất hàm:

- Quân đoàn 53 chủ lực mới đưa qua. Đi xe Mỹ xài toàn đồ Mỹ. Số đeo băng chữ Sát là hiến binh. Lính thứ dữ của thằng Tưởng Giới Thạch, mới làm đảo chánh lật đổ lão Long Vân lãnh chúa Vân Nam, ào luôn qua bên mình kèm cứng thằng đại tướng Lư Hán trong dinh Toàn quyền ở Hà Nội. Bên Tàu sao mà nhiều sắc lính quá hè!

- Ra họp với thường vụ Trung ương, nghe nói tình hình một lát tao loạn ù lỗ tai, chẳng biết nước mình phải chống chọi với bao nhiêu thứ quân nữa, tao thức đêm đọc một đống tài liệu mật rồi hỏi thêm các ảnh, căng óc ra mà nhớ. Đếm thử coi nè. Mới nghe Nhựt đầu hàng, sư đoàn 62 nổi tiếng thổ phỉ ở biên giới nhào vô nước mình liền. Tiếp đó thằng Tưởng đưa nhập Việt tới năm quân đoàn của Trung ương với Vân Nam, mưu tính “diệt Cộng cầm Hồ” mà chưa làm nổi. Thằng tướng Chu Phúc Thành đem quân đoàn 53 qua thêm. Quân Tàu hồi này đang có bấy nhiêu. Phải tính cả bọn tàn binh Pháp chạy qua Tàu hồi đảo chánh cũng kéo về Đông Dương. Phản động phía bắc có lính Việt quốc của Vũ Hồng Khanh chiếm dọc đường sắt từ Lào Cai xuống tới Vĩnh Yên, lính Việt cách chiếm vùng Đông Bắc dựng lên Hải Ninh chánh phủ. Tụi nó lập trụ sở công khai có lính canh giữ từ Hà Nội tới Vinh rồi, sẽ dấn vô các tỉnh trong này... Phía Nam có Pháp Anh Ấn Nhựt đánh thốc ra tới Nha Trang, đang rập rình trút quân lên Qui Nhơn, Đà Nẵng, còn lính viễn chinh qua tiếp nữa, sắp sửa từ biển thọc lên, từ Lào đổ xuống.... Sơ sơ vậy để thấy dễ hay khó. Giở bản đồ coi thử tụi chống cộng còn bỏ sót chỗ nào cho chúng ta rút vô cố thủ hay không! Xưa nay phép nhà binh phải hết sức tránh lưỡng diện thọ địch, bây giờ mình lâm vô cái thế bốn bề hùm beo nhào vô xâu xé. Hà sướng chưa?

- Chỉ còn một đường thoát: đánh thí xác!

- Sai một li đi một dặm đó Chanh. Đánh giữ mạng chứ sao lại thí xác! Đánh cho khôn khéo thông minh, đánh cù cưa lâu dài, thằng Pháp nguy hiểm hơn ta đánh trước, thằng Tàu chưa dám gây sự ta xoa dịu để sau. Vừa gấp rút xây dựng lực lượng, vừa tung quân ra cản giặc, đợi nó kiệt sức là ta quật nhào... Bởi vậy ai đi trận cứ đi, ai dưỡng bệnh cưới vợ xin cứ tự nhiên!

Chanh cười phá lên. Ông già Cửa Đợi lúc nào cũng đùa tửng tửng được. Nhưng nhìn lại anh Quý, Chanh chẳng thấy anh có vẻ gì đang đùa cợt. Bộ mặt trụi râu vẫn nguyên vẻ đăm chiêu.

Trạm gác của quân Tưởng đặt ngay đỉnh đèo. Chỉ có một chòi tranh nhỏ đặt bên cây ngáng đường, với ba bốn tên soát giấy nằm ngồi ơ hờ, mặc kiểu Tàu vàng. Cậu lái xe ấn còi, thò đầu ra vẫy vẫy. Hình như đã quen nhau, hai tên lính tay không chạy tới, toét miệng cười cầu tài. Cậu bảo vệ nhấc cái giỏ bằng cói dưới chân có hai chai thò đầu với một gói bằng quả bưởi, hé cửa xe đưa cho chúng, cười cười:

- Bố thí cho bay đó. Tọng vô từ từ cho khỏi thương thực.

Chúng cảm ơn một tràng bằng thứ tiếng gì không giống Triều Châu hay Quan hỏa mà người Việt quen nghe, chắc là giọng Vân Nam. Một tên đứng đằng kia nới dây cho cây tre ngáng ngóc lên, đưa tay lên mũ chào. Bỗng có tiếng quát bật ra từ hai chiếc xe lùn như con cóc lúc này đang đậu gần trạm gác. Hai tên lái đeo băng chữ Sát rời xe mình đi đến chặn đầu tên Tàu vàng xách giỏ, vỗ bàn tay phải vào một khẩu súng gì vỏ gỗ to gấp ba lần súng ngắn đeo ở thắt lưng, tay kia giơ cao như sắp tát nói sừng sộ. Bốn tên cãi qua lại mấy câu, đứng cản trước mũi xe du lịch nhưng không để ý đến xe và người, rồi hai tên gác càu nhàu đưa cái giỏ cho Tàu áo tro, chỉ dám quay đi khạc nhổ vài lần cho đỡ tức. Một tên chữ Sát cười hô hố trong khi vạch giỏ ra xem rượu và thịt quay bánh hỏi. Tên kia quẹt một que diêm đầu đỏ vàng vào vỏ súng gỗ cho xòe lửa, châm thuốc hút, thổi khói thơm vào mặt cặp lính mất ăn, đủng đỉnh trở về xe mình, chân đi ủng gõ gót cồm cộp như dọa đá đít.

Trong khi cậu lái xe cho xe chạy chậm qua trạm, Chanh thoáng thấy hai cái lán to dựng mé sau chòi canh chừng trăm thước, có bốn năm chục tên lính đang xếp hàng trên sân, với mấy bóng áo tro dạo qua lại, chắc đang khám người và súng của đơn vị gác đèo.

Trừ Chanh ra, trong xe không ai tỏ vẻ ngạc nhiên trước cảnh lính Tàu cướp giật lẫn nhau, hẳn vì nó diễn ra khắp nơi. Anh Quý hỏi cậu bảo vệ:

- Thằng liên trưởng ¹ Voòng bán mấy cây rồi?

- Dạ, bốn trường Nhựt, ba thất cửu. Nó hẹn sau đợt kiểm tra này bán thêm.

- Còn thằng gì dinh trưởng ² ở Đà Nẵng?

- Dạ thằng Xùi. Nó bán toàn súng Pháp, tính giá vừa phải. Anh em chở đi được hai mươi hai cây mút với anh-đô rồi, thêm năm cây lơ-ben với khai hậu là nó cho không để lấy cái tình.

- Nghe cái giọng, biết có mấy chú Chệt buôn nòi làm quân sư. Lão Phước An Đường hay ai dính vô?

- Không ạ. Phước An Đường nhận mua thuốc Mỹ thôi, lão nói không rành súng đạn. Thằng Xùi lấy hai đứa con nhà Xương Ký ở phố Cuộc-bê làm môi giới, tụi nó vô Tam Thanh Đoàn hết... À, chú biết khinh cơ quân thương là thứ gì không?

- Để coi. Cứ duy danh định nghĩa thì nó là súng máy hạng nhẹ của quân đội. Mua được chưa?

- Anh Tư Cẩn coi trong thơ nó thấy đề là súng Tư-điếm, giá gấp đôi súng thất cửu. Hay là thứ pạc-hooc như tụi lính chữ Sát đeo hồi nãy? Anh thấy mắc quá, đang thỉnh thị chớ chưa dám đặt mua.

Anh Xáng giờ nghĩ chầm ngâm, bỗng buột nói:

- Tư điếm cơ thương là súng máy Xì-ten, băng đạn lắp ngang, báng sắt, đúng không? Cỡ đạn chín ly hả? Coi mẫu chưa?

- Dạ chưa. Tụi cháu đang chờ lệnh trên...

- Các cậu máy móc bỏ bà. Biểu nó đưa một cây chào hàng, đem bắn thử, thấy tốt thì mua cả mớ, kiểu dễ làm thì ta theo mẫu tự làm mà xài chớ!

- Báo cáo anh nó đòi mua thứ này phải tổ chức một trận giả phục kích cướp súng trên đèo như lần trước, không thì thượng cấp bắt nó đi tù...

- Tầm bậy. Nó muốn nhẹ xác, rồi thằng Lư Hán được dịp kiếm chuyện đòi ăn. Một thằng lính nó qua đò rớt súng xuống nước đâu có khó. Hay là cho xảy ra một vụ cháy kho, đạn nổ tơi bời không dám vô chữa. Dễ như hút ốc!

Từ nãy đến giờ Chanh thấy mình dốt quá. Nằm viện sáu tuần thôi mà lạc hậu ghê gớm, nghe gì thấy gì cũng ngớ mặt ra. Đợi họ bàn xong việc Chanh mới hỏi:

- Thường vụ định giao công tác cho gì cho tôi, anh Xáng?

Hai anh lớn tuổi nhìn nhau. Xáng ngập ngừng:

- Thì... cậu là phó chủ tịch chớ gì nữa.

- Tôi nghĩ rồi anh à. Tôi vô ủy ban khởi nghĩa còn được, việc đơn giản thôi, chớ làm hành chánh như bây giờ không kham nổi đâu anh.

- Cậu sẵn chữ nghĩa hơn tụi mình nhiều, ai cũng nói tự học như cậu bằng người ta ngồi ghế nhà trường bảy tám năm là ít. Cậu còn nghề rèn của ông già, nghề xe lửa...

- Đang cầm búa mà đổi qua cầm bút, gay go lắm!

- Thôi để ngày mốt họp tỉnh ủy ta bàn coi, Hai tháng trước chỉ một việc là nhào tồi giành chánh quyền, bây giờ đẻ ra cả trăm ngành mới lạ. Nghề đánh cá như mình hay thợ xếp chữ như anh Quý chưa dùng được mấy, chớ đập sắt với sửa xe thì rất nhiều nơi muốn rước!

Nghe giọng lừng khừng của anh Xáng và nhác thấy anh Quý cười tủm tỉm, Chanh biết các đồng chí định sắp xếp gì đó cho anh mà chưa tiện nói trên xe. Anh Quý dặng hắng:

- Với lại bệnh viện ghi trong giấy mày phải dưỡng bệnh hai tuần, làm việc nhẹ ba tháng...

- Trời đất, theo lời thầy thuốc thì từ Cụ Hồ trở xuống ai cũng phải nằm nhà thương hết! Hồi ở chiến khu nghe nói Bác mắc bệnh gần đất xa trời, mà tới nay Bác được nghỉ ngày nào đâu. Anh em mình trong Nam bao giờ mới nghỉ. Tôi nằm một tháng rưỡi mà cuồng chân cuồng tay hết cỡ rồi, càng dưỡng càng bệnh thêm thôi!

Chanh gạt đi thật dứt khoát để các ảnh khỏi bàn lui tới.


-------------------------------------------------------------------------
1. Tương đương đại đội trưởng.
2. Tương đương tiểu đoàn trưởng.

Về đến Đà Nẵng, anh Quý ghé thành ủy và cho xe đưa Xáng với Chanh vào Hội Au luôn, ngày mốt anh sẽ dự họp với tỉnh ủy Quảng Nam, gỡ nốt những vướng mắc trong việc nhập chung thành phố nhượng địa cũ vào tỉnh gốc của nó.

Xe chạy trên quốc lộ Một vài phút, họ gặp một chuyến tầu Nam tiến đang tăng tốc độ sau khi rời ga Đà Nẵng, sắp theo đường sắt tách xa dần đường nhựa. Tất cả xe chạy ngược chiều trên quốc lộ đều dừng lại để bà con vung mũ nón lên chào bộ đội, trong khi dòng xe xuôi chiều lại cố rượt theo gọi hoan hô. Cậu lái của anh Quý cho xe vượt nhanh lên khỏi đầu máy, dừng ngay chỗ đường sắt tách về phía tây, hãm xe. Chanh bật cửa chạy nhào xuống sát hàng rào xi-măng rướn cổ ngắm không chớp mắt đơn vị Nam tiến đầu tiên mà  anh trông thấy. Các cửa sổ chi chít những khuôn mặt đã rám nắng hay còn măng tơ dưới mũ sắt, ca-lô, mũ cối vành dày. Vô số cánh tay thò ra vẫy. Bộ đội đang hát. Mỗi toa hát một bài, trút xuống người Chanh từng cơn mưa rào nhạc và lời ngắt quãng như những làn mưa trong chiều mùa hạ, giữ nhịp bằng tiếng vỗ tay, dẫm chân, bằng những hàm răng trắng cùng một lần lóe lên hay khép lại.

… Tiếng súng vang sông núi miền Nam, ầm đất nước Việt Nam. Tiếng súng vang lừng khắp non sông...
… Bầu trời Việt mênh mông, hồn người Việt anh dũng, núi dài sông ớn khí hùng thiêng...
... Đồng bào tuốt gươm vùng lên. Đã đến ngày trả mối thù chung. Diệt phát-xít...
... Thề phục quốc, tiến lên Việt Nam! Lập quyền dân, tiến lên Việt Nam. Đài hạnh phúc đắp xây…

Các toa bộ đội đã qua hết. Mặt người trên khung cửa biến đi, chỉ còn những bàn tay ló ra vẫy và tiếng hát nhồi chung lại thành một khối cuộn rền rền xa dần. Toa đen cũng đứt, người xe-rơ-phanh ngồi trên toa con cuối đoàn tàu vẫy tay chào quốc lộ Một cùng tất cả những người tiễn đưa trước khi rẽ về phía tây, vòng khá xa thị xã Hội An, nơi quân Nam tiến không hề đi qua một lần để bà con được đón.

Anh Tô Xáng đập vào vai Chanh, gọi đi tiếp. Chanh đưa tay vuốt mặt, thấy gió thổi lạnh trên má. Khỉ thật, mình chảy nước mắt hồi nào chẳng rõ, người bệnh mới lành dễ xúc động, anh em lại cười cho. Anh Xáng đứng bên Chanh bỗng xì mũi liên tiếp, thì thào:

- Mỗi lần tiễn bộ đội, mình rầu quá Chanh à. Kêu gọi anh em trẻ tuổi xả thân vì nước, còn thằng già này cứ ở lại đằng sau nói đi nói lại như cái đĩa hát cùn. Phải chi Đảng cho mình phanh ngực đi trước đám con cháu cho đúng hai chữ gương mẫu. Phải chi mình đừng bị giao làm phó bí thơ tỉnh ủy, một đống trách nhiệm đặt trên lưng, mình xin theo tụi nó... Đầu óc nhẹ biết mấy, chỉ còn lo giết giặc cứu nước. Ông Quý dứt khoát không chịu, ổng tính giao cậu chỉ huy vận chuyển đường sắt cho bộ đội vô Nam trong khu vực từ Huế tới hết Trung Bộ, khúc này cậu quen, nghề xe lửa cũng quen. Tụi mình cãi cù cưa xin cậu ở lại Quảng Nam, rốt cuộc phải để chờ cậu lành bệnh về sẽ hay... Thôi, làm sao đó làm, mặc kệ mày!

Sau câu nói xẵng đột ngột, anh Xáng trở về xe, Chanh thong thả theo sau. Mỗi tỉnh ủy viên đã nhận được một thông báo về những việc phải giải quyết trong cuộc họp sắp tới. Cả một đống câu đố hóc búa, những dấu hỏi nếu đem móc vào nhau sẽ đủ tạo nên một sợi xích kéo neo tàu thủy loại lớn, trong khi hai phần ba số đồng chí trong tỉnh ủy đã báo cáo xin vào Nam đánh giặc. Chanh góp thêm một lá thư đòi đi hay không?

Đến cây số Một mé trên Hội An, Chanh xuống xe. Anh đi bộ vào xóm nhà lá, nơi cậu bạn đánh xe ngựa của Năm Chò đã đón nhận cả ba anh em từ Qui Nhơn trở về đất Quảng sau đảo chính. Theo lời nhắn khẩn khoản của Chanh, Năm Chò đã gửi Sáu Cam ở trọ tại đấy và xếp cho học tư với một cậu học trò nghèo cùng xóm trong khi các trường chưa mở lại. Cam thề thốt với anh sẽ chăm học chăm làm, chậm nhất phải đọc thông viết thạo và làm được bốn phép tính trong vòng sáu tháng.

Chị chủ nhà vừa cho con bú vừa lạnh lùng báo cho biết thằng Cam đã đi lính cách đây năm sáu ngày gì đó, gửi lại một gói sách vở, ai lấy thì chị đưa. Chị tiếp một tràng kể lể khổ cực khi vợ đẻ, chồng ham nhậu, ngựa yếu xe hư, Năm Phi Đao chỉ đưa được chục bạc rồi biến mất, thằng Cam gánh nước thuê được mấy ngày thì trời đổ mưa dầm chẳng ai mướn nữa. Thằng nhỏ đưa thêm được ba đồng. Giữa hồi thóc cao gạo kém này, ba đồng bạc ho một tiếng là bay kết...

Chanh ngồi chống cằm nghe chị nói dây cà ra dây muống chỉ thấy buồn tê tái. Anh không ngạc nhiên chút nào khi nghe thằng em bỏ học đi bộ đội, biết chắc nó đã vật nài anh em Nam tiến cho nó bám theo, nhưng anh không chịu nổi ý nghĩa nó thất vọng chán ngán vì bị bỏ rơi. Bị túm tay lôi trở về quê, rồi một lần nữa bị bỏ rơi. Đứa bé mười ba tuổi gầy khẳng kheo, giọng chớm vỡ và mặt bắt đầu lang đã sớm lầm lì, đa nghi, hay tủi thân, mất lòng tin ở cha và  anh ruột. Sức vóc bao lăm mà nó đi gánh nước thuê kiếm tiền cơm trọ? Và nó phải chịu hao nhiêu lần rỉa róc đay nghiến?

Năm Chò được cử làm đại đội phó đại đội Nam tiến đầu tiên của tỉnh ¹, lên đường mươi hôm sau khi Pháp nổ súng ở Sài Gòn. Cậu ta nhờ người viết hộ, gửi ra Huế cho Chanh một thư khá dài, cho biết đã thu xếp cho thằng Cam rất là “ưu điểm”, khuyên “đại ca” yên bụng chữa trị, cậu bạn đánh xe ngựa là đứa trọng nghĩa khinh tài. Chanh biết Năm Chò thương Cam hết sức, nhưng có thể quá tin người chăng.

Trong túi Chanh còn nguyên ba chục đồng do tỉnh ủy cấp để bồi dưỡng sau khi ra viện. Anh cắt ngang câu chuyện quá dài của chị kia:

- Chị cho tôi nhận gói sách, còn thiếu bao nhiêu tiền cơm tháng để tôi đưa luôn.

- Tánh tui chẳng phải đứa tham lam, mà nghề đời ăn cho buôn so sao cho đằng hoàng. Như hồi cả ba anh em về đây đang còn bóng tối, tui cũng nuôi tử tế...

- Xin lỗi, Năm Chò với thằng Cam đi làm kiếm tiền, khi trả chị cũng chịu là có dư chớ không thiếu, chính chị nhận với tôi vậy đó.

- Ờ, ờ là nói sự phải quấy thôi, tui không đòi thêm...Thằng Cam ở đây một tháng sáu ngày, tui lấy tiền ăn thôi, dầu đèn hay tiền nhà tui ủng hộ, mỗi ngày trả một đồng là rẻ nhứt rồi, cả xóm đây chẳng ai như tui. Ba mươi sáu đồng, mới trả mười ba...



------------------------------------------------------------------------
1. Hồi ấy các đơn vị phân đội, trung đội, đại đội, chi đội tương đương trung đội, đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn sau này.

Tiếng vó ngựa chợt nổi lên lộc cộc, tiếp một tràng tiếng róc róc của cán roi kê vào nan hoa dùng thay chuông. Chiếc xe ngựa lách qua ngõ, dừng trước sân. Anh đánh xe nhảy xuống đất, quờ tay lên chỗ ngồi túm đuôi một con cá thu chừng năm cân, ném bịch trên thềm, cười ồn ào:

- Mụ Chín chưa sẵn tiền, trả công một con đây. Đem luộc mau cho tươi, mày! Ai như anh Cả Trà trong nhà... Ôi trời ơi, anh Cả chớ ai nữa mà lầm, tưởng anh rẻ rúng nhà em không thèm tới!

Chanh lặng lẽ bắt tay anh đánh xe. Chị vợ đặt con xuống giường, cũng lặng lẽ đi làm cá. Anh kia hối hả chúi đầu dưới gầm bàn thờ, lôi ra một chai rượu, nhấc vội khay ấm chén trên bàn thờ đặt trước mặt Chanh, cười hoang hoác:

- Thằng Cam đi đánh Tây rồi. Máu nhà cách mạng gốc cũng khác người ta, mới nhỏ xíu mà nghe Tây khởi hấn là chồm chồm như ngựa chứng. Mần trước vài ly đã anh Cả... Tội nghiệp Năm Phi Đao, bữa nó ra đi thiệt tình em cạn túi, mượn cùng xóm được một chục đưa nó. Bữa nay khá rồi, anh biết nó ở đâu gởi giùm em chút ít cho nó nhậu, nó ra đi vì nước mà em vướng vợ đẻ còn ở hậu phương, trước sau em cũng theo nó ra sa trường thôi... Được một thằng con đực rựa kia, anh thấy chưa?

Chanh gật đầu. Anh không dám tin ở lòng tốt của vợ chồng này nữa. Anh chồng rút ra một xấp giấy bạc, liếm ngón tay đếm vội, đẩy tới trước mặt Chanh một tập giấy mười đồng:

- Anh Cả đưa giùm cho Năm Phi Đao một trăm, em để dành cho nó lâu nay. Nó nhậu nhẹt đôi chút thì anh Cả tha tội nó, bụng tốt như vàng mà cái miệng ưa cay... Ủa, sao coi anh cả rầu quá vậy? Đánh Tây vài ba tháng là cùng, Tây thua rồi anh em nó về đây, ta cụng ly với nhau cho sướng…

Chanh không chịu nổi nữa, nói thẳng thừng:

- Anh gởi cho Năm Chò bao nhiêu để đó đã. Bây giờ tôi trả tiền cơm tháng thằng Cam. Chị đâu rồi?

- Anh Cả nói gì lạ quá. Cơm tháng nào?

- Hồi nãy tôi đang tính. Khi trước ba đứa chúng tôi về ở nhà này, Năm Chò đã trả đủ, chị bằng lòng rồi. Bây giờ tôi trả tiếp tiền cơm tháng của thằng Cam. Ba mươi sáu đồng, trả được mười ba, còn thiếu...

Người đánh xe ngựa chồm tới, chụp cái roi ngựa ném trên bàn, gầm lên một tiếng không nghe rõ, chạy nhào xuống bếp. Lửa đang cháy dưới nồi nhưng chị vợ biến đâu mất. Chanh đuổi theo chụp được cậu kia khi sắp vọt qua hàng rào sau nhà. Chật vật lắm Chanh mới lôi được người chồng tức điên vào gian trước. Cậu ta nằm vật xuống giường dưới chân đứa con đang ngủ, đấm đấm hai nắm tay vào trán, nói như khóc:

- Thôi em lạy anh trăm lạy, con quỷ cái nó hại em...

- Anh bình tĩnh đi, vợ chồng có gì nói với nhau trong nhà, đừng ồn ào.

- Em còn mặt mũi nào ngó thấy anh với thằng Năm nữa. Không chừng thằng Cam bỏ đi cũng tại nó mắng nhiếc. Em đánh xe cả ngày chẳng biết gì... Em đi lính đóng xa, ở nhà nó có nhơn tình, đẻ với thằng kia một đứa con riêng gửi cho mẹ nó. Thằng kia đâm người ở tù, mới được cách mạng xá tội cho về. Em đưa bao nhiêu nó cũng kêu thiếu, nó còn moi của anh với thằng Năm, là để nuôi chồng riêng con riêng. Thôi, đời thằng khố xanh khố đỏ này coi như hết, hết trụi trơn. Mỗi đứa cho một lát dao, phần em một lát nữa là xong!

Chanh hoảng hồn, trách mình đã ấn trúng một vết thương thầm kín.  Anh nhấc ghế đến ngồi bên, dỗ dành người chồng khốn khổ kia rất lâu, lại nhờ anh ta đánh xe ngựa đưa mình xuống phố và hóng mát lang thang dọc bờ sông.

- Lâu ngày gặp nhau, ta vô quán lai rai chút đỉnh chớ!

- Em xấu hổ quá, không dám mở miệng mời anh. Hễ đại ca không coi em là đứa lừa thầy phản bạn thì...

- Tào lao hoài. Cột ngựa gốc cây kia, ta vô làm ít tô cao lầu Hội An coi còn được như xưa không. Nhưng mà thứ cay mày phải để tao rót, vừa đủ đô thì tốp lại. Ừ nghen?

Anh vỗ bốp vào lưng cậu đánh xe, vui thích khi cậu này tươi mặt và dạ một tiếng giòn tan.

Quân Anh-Ấn từ Sài Gòn kéo lên phía Bắc, chiếm Thủ Dầu Một và Biên Hòa. Bộ đội ta đóng ở hai thị xã này đụng đầu quân Đồng minh, lúng túng hết sức, phải rút ra ngoại ô, tức điên lên khi thấy lính Pháp từ đằng sau nhào tới trước, hối hả lập đồn lũy và kéo cờ tam tài lên. Máy bay Anh rải truyền đơn ký tên “Quan Tổng tư lịnh đạo quân Đồng minh Anh-cát-lợi”, ra lệnh giới nghiêm khắp nơi và kêu gọi “dân chúng Nam Kỳ hãy giúp cho quân đội của ta làm tròn phận sự tước khí giới quân đội Nhựt Bổn một cách dễ dàng và mau lẹ”. Quân Nhật không bị tước bớt một viên đạn nào cả, cứ bị đẩy đi “giữ trật tự” ở các thành thị treo cờ Pháp. Một số tướng tá Nhật lừng khừng nhưng không muốn làm bia thịt cho Pháp đã bị quân Anh bắt nhốt xà-lim, hình như cả tên thống chế Nhật Tê-ra-u-chi tư lệnh Đông Nam Á cũng vào tù.

Đại đội của Năm Chò cầm cự thêm một trận nữa ở mạn bắc thị xã Biên Hòa thì hết sạch đạn và gạo, còn phải khiêng theo bốn chục thương binh cả cũ lẫn mới. Con đường mạch máu mé sau lưng bị chặn ngang Nha Trang, mọi thứ tiếp tế tắc cứng ngoài kia. Lại thêm một mớ lính quái quỷ nào chạy dạt vào hàng ngũ, tự xưng là quân Đệ tứ sư đoàn của ngài tư lịnh Lý Huê Vinh, hầu hết chỉ cầm mã tấu và giáo gậy, nghe súng nổ là chạy nhưng xông vào các làng tản cư để cướp trâu bò heo gà thì nhanh như chớp. Những viên đạn cuối cùng của đại đội phải dùng để bắn dọa xua bọn thổ phỉ mới.

Khốn đốn nhất là không sao kiếm được một viên đạn ĐAM lắp cho vừa súng mút và anh-đô của đại đội, quân địch dùng toàn súng Anh, Nhật, súng trường Mát của Pháp mới chế sau này, hoàn toàn khác kiểu và khác cỡ đạn. Lựu đạn phóng trom-lông V.B không còn quả nào, các ống phóng lắp đầu súng trường đều tháo cất. Lựu đạn ném còn mỗi tiểu đội vài quả, bị thối chừng một nửa, còn may là anh em diệt một xe tải của Nhật lấy được mấy thùng lựu đạn đập hình lọ mực còn tốt, chưa đến nỗi đánh bằng báng súng và đá cục.

Nguồn gạo từ đồng bằng sông Cửu Long bị tắc hẳn. Tin dội ra Biên Hòa ngày càng dữ: quân viễn chinh Pháp dùng tàu đổ bộ và máy bay của Anh đánh thông thốc các hướng, chiếm liên tiếp các thành phố lớn nhỏ khắp Nam Bộ. Một đoàn xe thiết giáp chọc lên Tây Ninh, quân Cao Đài ở đấy đầu hàng. Anh-Ấn-Nhật đã chiếm Ô cấp (Vũng Tàu), giữ chắc vùng Sài Gòn - Thủ Dầu Một - Biên Hòa - Ô Cấp làm hậu cứ và lá chắn ở cửa ngõ vào Nam Bộ, để cho Pháp tha hồ bắn giết đốt phá vùng đất giàu có tuyệt vời trong kia. Địch đang rập rình chực đổ bộ vào Phan Thiết, Phan Rang, gài thêm một loạt chốt chắc cứng sau lưng các chi đội và đại đội Nam tiến đã kiệt sức nhưng vẫn cố chặn bước chúng ở Đông Nam Bộ. Mé trên núi, chúng sẽ khóa đường lui sau khi làm chủ đường 14 đến Ban Mê Thuột, đường 20 đến Đà Lạt. Lọt vào hai gọng kìm khổng lồ kẹp siết cả khu vực Nam Trung Bộ và Nam Tây Nguyên, các đơn vị mạnh nhất của nước cộng hòa mới hơn hai tháng tuổi sẽ ngừng tồn tại.


Một nhóm bốn người cưỡi ngựa cho chạy nước kiệu trên đường Một từ phía Phan Thiết đến thị trấn Xuân Lộc. Càng gần đến Xuân Lộc, những hố sâu cắt ngang đường với rất nhiều cọc gỗ và chông tre cắm dưới đáy càng dày và rộng hơn, họ phải rẽ sang các vườn cao-su trồng ngay hàng thẳng lôi hai bên, cho ngựa đi thong thả trước khi quay trỏ ra đường nhựa.

Một người gác chợt nhô ra san bụi rậm ở mé rừng cao-su:

- Ai? Đứng lại!

- Tham mưu Mặt trận. Ban chỉ huy chi đội ở đâu?

Người gác lúng túng đưa tay trái lên gãi mang tai:

- Báo cáo các anh, tui không biết...Chẳng nghe chi đội mô hết, nghe kêu đại đội thôi. Mấy anh lại chỗ gò kia hỏi anh Năm thử coi...

- Anh Năm nào hở? Đồng chí không biết tên chỉ huy à?

- Dạ, là anh Năm Phi Đao đó mà, ảnh chỉ huy tụi tui...

Người đi đầu gò cương, quay lại hỏi người sát bên mình:

- Hay là gặp bọn Đệ nhị sư đoàn của Đại Việt?

- Anh để em xem. Bọn Đệ tứ sư đoàn chạy về đây cũng nhiều, rối mù. Coi chừng chúng nó phản.

Người đốc gác chạy đến vừa kịp nghe loáng thoáng những lời bàn vội. Anh ta rập chân quát to, đưa tay chào kiểu chính quy:

- Báo cáo, chúng tôi là đại đội Nam tiến của tỉnh Quảng Nam, thuộc về Quân đội quốc gia Việt Nam!

- Ai chỉ huy?

- Báo cáo, đồng chí Nguyễn Văn Chò, thay thế đại đội trưởng mới chết bom. Đồng chí đóng chỗ gò gần đường, dưới gốc cây to kia.

Nhóm người ngựa vừa đi khỏi, người gác bỗng giật mình hỏi đốc gác:

- Nè, nói ào vậy, có chắc là bộ đội mình không?

Người đốc gác ngẩn ra, bây giờ đến lượt anh gãi tai lóng ngóng vì quên hỏi giấy tờ. Có chìa giấy ra thì cả hai đều không đọc được, và cấp trên luôn luôn nhắc phải đề phòng giấy tờ giả với những con dấu khắc bằng củ khoai. Anh xốc cây súng mút chỉ còn ba viên đạn bên trong, định chạy theo tới chỗ anh Năm xem thật giả ra sao, lại dừng khi thấy  anh Năm lồm ngồm nhỏm dậy chỗ gốc cây. Chắc mấy ông chỉ huy biết mặt nhau, khỏi lo. Anh đứng trông chừng từ xa, bàn tay như cái máy moi từng nhúm bắp rang trong túi quần ra vỗ vào miệng, nhai thong thả, đánh lừa cơn đói bụng cồn cào. Cậu gác nuốt nước bọt, năn nỉ:

- Cho tau một nắm, túi tau lủng, rớt mất nửa lon hồi đêm, gần tới đây mới biết.

- Đưa đây vài viên đạn, tau biết mi còn giấu cả mớ.

Người gác nói lúng búng trong miệng, rồi cúi xuống móc trong cái tay nải bên chân mình, rút từ trong ruột ra hai viên đạn đồng được lau chùi sáng bóng. Cậu đốc gác cười xòa, móc trong bao đạn ra hai hai nắm bắp rang đưa cho bạn:

- Tau biết mi xấu chứng đói, thử chơi chớ ai thèm đạn của mi. Ngốn rài rài cho đủ chịu tới mai nghe!

Nhóm cưỡi ngựa đến chỗ gốc cây to gần đường theo lời chỉ, thấy một cái lều làm bằng tấm vải cao-su chiến lợi phẩm, bên dưới có một người đang ngủ li bì, nằm ngay trên mặt cỏ. Người ấy mặc một quần dài đã dứt ngang hai gối và xé làm quần soóc, cởi trần, phơi bộ ngực xăm chàm chằng chịt, thêm hai bắp tay cũng trổ đầy những hình quái gở gì bằng chàm cứ thỉnh thoảng co giật trên bụng và ngực. Nhìn lên bộ mặt thấy lùi xùi đến chối mắt: tóc xõa rậm rì xuống trán và phủ hai tai, râu lởm chởm chẳng ra kiểu gì hết cứ đâm tua tủa như một vạt tranh vừa cháy vừa bị cắt trên đồi hoang. Thân thể rất khó gọi là vạm vỡ hay suy nhược, bởi các bắp thịt nổi vồng lên trong khi lớp da đen trũi nhăn nheo lại hiện rõ từng nét trong buổi sáng tạnh mưa. Bên cạnh người ngủ say có một chú nhỏ ngồi quạt thong thả bằng tàu lá cọ đã rứt bớt những sợi đuôi cho đỡ quệt mặt.

Thấy những người cưỡi ngựa dừng bên lều, chú nhỏ lay gọi người ngủ:

- Dậy đi anh Năm, có khách!

- Hử? ừ hừ...

- Chắc thượng cấp tới đó, dậy đi anh.

- Anh Nông về rồi hả... mẹ cha, thiệt anh Nông chớ?

Năm Chò chồm dậy, dụi mắt nhìn quanh ngơ ngác. Chẳng thấy anh Nông nào cả, chỉ có một cậu con trai mặt bấm ra sữa từ lưng ngựa bước xuống, đứng chống nạnh hai tay, gọi rất xẵng:

- Đồng chí Nguyễn Văn Chò đâu, chuẩn bị báo cáo!

Năm Chò chưa tỉnh hẳn sau giấc ngủ hai tiếng. Suốt đêm qua anh dẫn một tiểu đội bơi lặn tìm xác đồng chí Nông Quyết Thắng.

Một đồng chí trong Quân giải phóng từ chiến khu Việt Bắc cử về Quảng Nam chỉ huy đại đội, nói tiếng Kinh đang ngọng nhưng rất giỏi đánh du kích, rất dũng cảm, rất thương lính và được lính thương ngay từ buổi đầu gặp mặt. Trung ương cử về một đồng chí vậy đó, dẫn đầu  anh em Quảng Nam đi giết giặc cứu nước, khi qua Xuân Lộc lại để anh ấy trúng bom rớt xuống sông, mãi tới bây giờ cũng chưa tìm được xác để chôn cất đàng hoàng, báo tin về cho vợ con... Cả đại đội Quảng Nam quên rằng mình đã chôn tám mươi đồng đội dọc đường từ Sài Gòn lui về khỏi Xuân Lộc, chỉ còn nhớ nỗi đau xé lòng chiều qua khi mất  anh chỉ huy người Thổ Cao Bằng. Anh em mình cùng quê hương, về gặp gia đình an ủi dễ thôi. Anh Nông ở tận giáp giới bên Tàu, là người dân tộc khác, qua nhiều năm đánh giặc trước mình, lại xung phong vô tận đây để bày dạy cho lớp lính trẻ, vậy mà cả ba trăm bộ đội Quảng Nam không giữ nổi người chỉ huy của mình, nhục chao ôi là nhục...

Trước mặt Năm Chò là một gã nào đó đứng nghênh ngang, mặc ka-ki chưa phai màu, đội mũ nhựa Mỹ, đi ủng da ngắn mới, đang hoạnh họe cái gì chưa nghe rõ. Năm quay lại hỏi Sáu Cam:

- Anh em kiếm gạo về chưa?

- Không thấy.

- Còn số tìm xác?

- Cũng chưa về.

- Lôi thôi đây. Hôm qua mưa to còn đỡ, bữa nay nắng ráo, địch dám nhào tới lắm...Áo tao đâu?

- Chưa khô đâu anh.

Năm Chò mặc cái áo lính Bảo an rách hai cùi tay, thắt nịt súng ngắn, xỏ chân vào đôi giày da bắt đầu há miệng, chụp lên cái đầu mũ sắt Pháp kiểu cổ có mào trên đỉnh.  anh nhìn lướt qua bốn người đi ngựa, thấy một người chừa râu mép lớn tuổi hơn cả đang xoay ống dòm nhìn quanh, đeo súng ngắn và xắc-cốt da, đoán là ông thượng cấp trong nhóm. Anh bước tới, rập gót đưa tay lên mũ chào:

- Báo cáo, tôi là Nguyễn Văn Chò, đại đội phó có mặt.

Người râu mép buông ống dòm treo trên ngực, từ trên lưng ngựa nhìn xuống bằng cặp mắt nheo khinh khỉnh:

- Sai động tác. Chào lại.

Năm Chò thả tay xuống, chào lần nữa, vẫn theo kiểu vênh ngửa bàn tay của lính Tây ngày xưa. Anh không để ý xem đồng chí Nông Quyết Thắng chào ra sao, từ ngày gặp nhau chỉ có hành quân và đánh giặc liên miên.

- Vẫn sai. Đại đội phó gì xoàng thế! Về học chào đi!

Một luồng máu chạy thốc lên mặt Năm, nén xuống không nổi. Anh nhìn con người khá to béo và sang trọng trước mặt, nghĩ đến những thằng ca-pi-ten ngồi trên ngựa quất roi vào mặt lính ngày xưa. Anh đã đi tù vì tát tai một thằng như thế. Từ đó anh khôn ra, tập đối phó với bọn sĩ quan bằng lý sự, nét mặt, giọng nói, không chèn vào một cử chỉ hay câu chữ nào có thể bị bắt vạ khi ghi vào biên bản.

- Đứng ngây ra thế à? Báo cáo tình hình đơn vị đi!

Năm Chò nhận ra giọng nói người kia lơ lớ rất lạ tai, tuy đã quen vừa nghe vừa đoán khi sống với anh Nông. Kiểu lơ lớ này giống như người Tàu nói tiếng Việt chưa sõi. Càng nghi con người ấy, anh càng thấy khác xa tất cả những cán bộ quân sự lâu nay thường gặp. Từ bực tức chuyển sang nghi ngờ, Năm Chò nói to cho mấy anh em trong đại đội bộ cùng nghe rõ:

- Đề nghị đồng chí cho biết họ tên, chức vụ.

- Lát nữa đã. Chấp hành lệnh tôi ngay!

- Lệnh của Bộ chỉ huy Mặt trận: cấm những người lạ mặt đi vô khu vực tác chiến, dòm ngó bộ đội hỏi dò bí mật quân sự. Ai trái lệnh cấm, chỉ huy đơn vị có quyền bắt giữ.

- Ái chà, dám dọa bắt cả tham mưu phó Mặt trận kia đấy! Bộ đội gì mà như một lũ cướp, chỉ huy chẳng khác tướng cướp...

Người trẻ nhất có khuôn mặt học trò, lúc này đã lên ngựa, vừa bật cười bỗng nín ngay, tái mặt. Người râu mép chụp tay lên bao súng ngắn, kêu hổn hển:

- Chúng mày... làm loạn hở? Vệ binh đâu, bắt ngay thằng đầu sỏ! Tất cả hạ súng xuống lập tức! Kìa, vệ binh đâu?

Tiểu đội trinh sát đã chồm tới, đạn rong róc nhảy vào nòng, có người hết sạch đạn cũng rút lưỡi lê cắm lên đầu súng. Hai người cưỡi ngựa đứng sau mặc quân phục vá nhiều miếng ở đầu gối và vai, vẫn để súng sau lưng không động đậy, chỉ nhìn nhau lắc đầu. Đột ngột, người râu mép giật cương ngựa rẽ sang phải, thúc gót ủng da vào hông cho ngựa vọt đi. Người trẻ hơn bị con ngựa chồm đứng lên suýt lộn cổ, rồi cũng đuổi theo được. Hai cậu vệ binh lặng lẽ bước xuống đất. Một người nói lớn để lộ hai hàm răng đen:

- Thôi để họ cút, anh em đừng bắn. Chúng tớ cũng thoát lạn. Anh Năm không nhận ra chúng em à? Vệ binh của anh Hồng Nong đây mà!

Năm Chò cũng vừa nhớ ra hai khuôn mặt quen đã gặp ở Mặt trận bộ. Anh tươi mặt, bắt tay hai anh “bộ đội thuốc lào”, nhắc tiểu đội trinh sát tháo đạn ra.

Thì ra người râu mép kia đúng là tham mưu phó Mặt trận thật, tên là Lý Đằng, từ Hà Nội mới vào. Anh em vệ binh nghe lỏm được câu chuyện giữa anh Hồng Long, chỉ huy trưởng Mặt trận, với người mới đến có nhiều nét kỳ quặc này. Anh ta là con một nhà buôn người Việt ở thành phố Côn Minh, học trường Tàu từ nhỏ đến lớn, học tiếp trường võ bị Hoàng Phố, làm đến lục quân thiếu hiệu ¹  trong quân đội Tưởng, chỉ huy một đoàn ² thuộc quân đoàn 60 tỉnh Vân Nam sang miền Bắc nước ta. Nghe lời cha mẹ thúc giục và bạn bè khuyên, anh xin giải ngũ và chuyển sang quân đội ta, được đưa gấp vào Nam, đến Mặt trận bộ mới mươi ngày mà đã đánh lính hai lượt, đòi cách chức năm cán bộ phân đội và trung đội, mức ăn gấp ba bốn lần chỉ huy trưởng mà vẫn kêu không đủ chất bổ. Mặt khác, cán bộ nói với nhau  anh này khá thạo công tác tham mưu, nên cố giữ mà dùng rồi sẽ uốn nắn sau. Người trẻ tuổi cùng đi là một học sinh người Hoa ở Hà Nội, bà con phía vợ  anh, làm nhiệm vụ thông ngôn vì anh quên tiếng Việt quá nhiều. Lắm lúc anh ấp úng nói tiếng Việt chợt xổ luôn một tràng tiếng Tàu, chỉ một mình anh Hồng Long hoạt động ở bên ấy nhiều năm hiểu nổi, còn tất cả lại che miệng cười đợi dịch.

Năm Chò chép miệng trách tiểu đội trinh sát:

- Làm kiểu tụi bay, cầm chắc tao ra tòa án binh quá!

- Lão ta chửi xa xả cả chỉ huy, cả đơn vị, tụi em đổ điên...

- Tao cũng máu Trương Phi lắm chớ, có điều để cho lão trái lý trước tao mới trị cho chừa...

Từ xa vẳng đến tiếng nổ trầm sâu của một quả đại bác rời nòng. Tiếng hú vừa kéo ra hơi dài, mọi người đã không để ý đến nó nữa, biết đạn không rơi gần. Anh em tản đi chia nhau mấy chục cân gạo mới lùng mua được trong các làng xa đường, túm vào trong mấy cái quần chưa rách vác về. Lại kiếm được đến sáu con chó trói cứng khiêng theo. Đồng bào được lệnh giết hết chó cho du kích đánh đêm khỏi lộ, phần lớn không nỡ tự tay giết, chỉ gọi bộ đội đến biếu mang đi. Các đơn vị “răng đen, thuốc lào” chén đẫy thịt chó, trong khi anh em từ Huế trở vào mới dần dà tập ăn, còn dân làng thì chưa dám nếm món “cờ tây”.

Bốn khẩu 105 bắn vào mé tây đường nhựa chừng năm chục quả thì im, Năm Chò cho nổi hiệu còi sừng trâu báo động dè chừng đại bác đổi hướng bắn.

Cái còi này của ông Tư Chua tặng anh em Linh Lâm ngày họ được chọn vào Giải phóng quân, có lá mía cắt bằng tre gắn ở hông chứ không lắp vào đầu nhọn, khi thổi ra hay hút vào đều phát ra tiếng. Sáu Cam căng hết hơi phổi, vừa thổi vừa từ từ xoay người tại chỗ cho còi vang đều bốn phía: húúút hooo, húúút hooo... Khắp vùng trung du và rừng núi của Quảng Nam, tiếng còi hai giọng ấy nổi lên bao giờ cũng giục người con trai chụp lấy một thứ giáo mác nào sẵn sàng nhất, lao tới chỗ đóng lưới lùa thú vào mà đâm chém, tất cả chó lớn nhỏ thuộc nòi săn nhảy chồm chồm lên như hóa dại, những ông già buông tay cuốc và kể lại một chuyến săn nào đó mà con cháu và hàng xóm đã thuộc lòng. Tiếng còi theo vào đây, gọi trai tráng đất Quảng nhào lên chống loài thú đã giết nhiều người nhất trên trái đất.

Thế nhưng pháo không bắn tiếp. Tiếng ù ù của máy bay dội to dầu. Bốn chiếc Xpít-phai từ phía Xuân Lộc bay đến theo đường nhựa làm cữ, xếp hình chữ nhật lệch, cánh quạt xoáy nắng thành đĩa trắng lóa, những quả bom như chúc đầu xuống tìm thịt. Chúng quần hai vòng trên khu rừng cao-su đang nín hơi. Tiếng rống đè xuống gáy người, nạo dọc xương sống như con rết to tướng ngàn chân bò tìm chỗ cắm nọc. Ba trăm con người nằm ép xuống đáy những hố đào vội, ôm cây súng đói đạn, ôm cả cài bụng réo sủi đòi cơm, chờ bom rơi. Đến vòng thứ ba chúng rướn lên cao, chuyển sang hàng dọc.

Năm Chò với Sáu Cam núp chung hố. Thấy thằng em run giật từng hồi, Năm phát mạnh vào mông nó, nó nẩy bật lên và dứt run. Anh khẽ cười, ngoái tay sang kéo tấm chăn cho phủ thật kín cây súng máy Bơ-ren-Chút hỏa lực cuối cùng của đại đội chỉ còn dựa vào nó với hơn chục cây súng trường Anh lấy được của Chà chóp ở ngoại ô Sài Gòn, chia nhau ba trăm viên đạn Anh, còn ăn hết nhịn.

Chiếc máy bay dẫn đầu chúi xuống. Hai quả bom rời cánh, từ hình trái chuối đổi sang hình tròn, phình nhanh. Năm Chò trống tay ép người xuống đáy hố, hít vào một hơi dài, nín thở.

Bom nổ quá gần không còn nghe thấy tiếng. Nền đất dưới ngực Năm nẩy bật hai lần. Mắt thấy vô số đốm xòe lên dưới mí, ngực và họng tắc cứng, thân thể nhẹ bỗng như rơi mãi không tới đáy. Một thác đất sỏi trút ào ào xuống lưng. Năm ngóc nhanh lên tránh đất lấp đầu, quờ hai tay hai bên tìm Sáu Cam và súng máy, trong mươi giây cảm thấy tay mình cứ tự nó run không cưỡng được. Cam lồm ngồm nhỏm lên, thấy Năm chỉ lên trời lại nhào sấp xuống, bịt kín hai tai.

Hai quả nữa rơi xa hơn, nghe rõ tiếng nổ, chém hàng loạt cây cao-su ngã lảo đảo trong khói đen đặc phòi ra và dưới mưa đất đá tưới xuống. Chiếc thứ ba trút bom xuống con hào mới đào hiện rõ nét chữ chi đỏ loét dưới chân đồi, anh em chỉ chạy xuống đấy khi chặn địch trên đường nhựa. Chiếc cuối đánh bên kia đường. Chúng lại rướn lên cao và quần tròn xem lại các chỗ trúng bom trước khi bắn súng máy.
Năm Chò đào bới vội, lấy cây Bơ-ren lên. Nó vẫn sạch sẽ nhờ trùm chăn. Anh đứng thẳng, vành tay làm loa hét to:

- Truyền đi: các trung đội coi lại người với súng, sẵn sàng đánh quân bộ.

Máy bay lại lao xuống, phụt khói hai bên cánh. Rừng cao-su dậy lêu tiếng nổ kép của đạn 12 ly 7, một chuỗi pùng pùng trên trời, một chuỗi bốp bốp bốp dưới đất. Có chiếc xuống thấp như sắp chặt đứt ngọn cây, bóng cánh sạt qua rừng. Năm Chò ngửa mặt trông chừng, cố đoán xem trận bom này mở đường cho quân bộ đánh lên hay chỉ nhằm che chở cho một đoàn xe từ Ô Cấp chạy qua Xuân Lộc về Biên Hòa, Sài Gòn. Và tại sao những trận trước máy bay đánh xong mới đến lượt đại bác bắn qua đầu mở đường cho bộ binh tiến, hôm nay chúng đổi thứ tự? Anh mải nghĩ đến nỗi chỉ kịp thụt xuống sau khi một luồng đạn rạch dài qua sát miệng hố như một đường may máy giết người, tóe lửa và mảnh.

Máy bay đảo một vòng nữa, bỏ đi. Mặt đất vắng tanh bỗng mọc lên rất nhiều đầu và thân người, nhìn quanh gọi nhau, tìm xẻng moi các hầm xụp. Năm Chò cởi áo ra lau cây Bờ-ren thật sạch, gọi tiểu đội trinh sát:

- Mỗi đứa đi một trung, lệnh cho anh em ăn tạm gạo rang chờ đánh lính bộ. Mỗi trung một cán bộ tới báo cáo.

Cậu Huynh thấp lùn và rất khỏe cõng ba-lô đạn ngồi bên súng máy, vỗ mãi cặp tai ù. Sáu Cam đập phủi mớ đồ đạc mới moi lên, đến bấm khẽ Năm Chò một cái, lặng lẽ chìa cái bi-đông. Năm Chò làm một hớp, lắc thử, do dự, đưa lên nhấp thêm một ngụm nhỏ nữa.


------------------------------------------------------------------------
1. Tương đương thiếu tá.
2. Tương đương trung đoàn.

Cán bộ các trung lần lượt đến. Chỉ một người bị vùi ngất đang cấp cứu, ba người tức ngực, một mút-cơ-tông gãy báng. Thế là may. Nhưng mặt Năm Chò vẫn sa sầm. Anh ho liền trước khi nói nặng nề:

- Hai tay vệ binh hồi nãy mang lệnh của anh Hồng Long. Đại đội mình sẽ cầm cự tới sáu giờ tối, sau đó hành quân dọc quốc lộ... đường xa đó... bảo đảm khiêng hết thương binh...

- Đánh lấy lại Biên Hòa hả  anh?

- Rút lui.. tới Phan Thiết... tôi đang xin lệnh viết chính thức...,

Tất cả ngồi lặng cả đi mấy tích tắc. Trung đội phó Sanh đầu quấn băng trắng trừng mắt quát:

- Lui! Lui nữa! Lui tới đâu dân réo bộ đội chửi tới đó, tôi hết chỗ chịu rồi!

Bốn năm người cùng nhao nhao, không ai nghe ai:

- Mới hôm qua bà già cột con chó trước cổng, nói to cho tụi tôi nghe: tội nghiệp, mày ăn cơm nhà còn biết giữ nhà, chẳng phải như cái bọn ăn no cắp đuôi mà chạy...

- Ông già tản cư chỗ cầu gỗ hỏi: trong mười lời thề của các anh có cái lời thề bỏ dân trốn giặc không vậy?

- Mấy cô du kích gặp sáng nay nữa, xỉa xói là súng to súng nhỏ chạy ráo trọi, nhường chỗ cho gậy tầm vông!

- Ra đi không trở về! Đứa nào sợ chết cứ rút, đứa nào gan lì ở lại đánh với tao!

Câu nói cuối cùng của trung đội trưởng Lung quất vào mặt Năm Chò như một bó lạt dang. Anh chồm người tới trước, gầm lên:

- Câm họng! Lung, mày nói ai sợ, ai gan?

Lung há miệng định cãi, chỉ mấp máy miệng không ra tiếng, mặt hơi tái đi nhưng mắt gườm gườm.

- Tao dốt nát, không nói hay như mấy ông chánh trị, tao nói kiểu con nhà cầm súng thôi, nghe đây Lung! Mày muôn giơ ngực ra cản đạn thằng Tây, tao cho mày tự do, không cấm. Mà tao cấm mày không được làm mất súng của đại đội, không được kéo  anh em non trẻ chết chùm với mày. Bây giờ mày trả cây Xi-ten lại đây, cởi ngay lập tức, hai trái lựu đạn Nhựt thì tao tặng mày. Đi luôn theo du kích đi, tao không nói mày đào ngũ đâu, mày chết tao báo về vợ con làng xóm thiệt tốt cho người ta cúng lễ mày đàng hoàng. Mày cởi súng ra, đi một mình, đi đi!

Chung quanh lại lắng xuống một lát, rồi ồn ồn:

- Thôi  anh Năm, nó nói khùng nói bậy...

- Năm, mày đừng giận nó, tụi mình với nhau mà!

- Thằng Lung, nhận lỗi với đồng chí đi, bướng hoài!

- Mày uống nước không chừa cặn đó Lung!

Tiểu đội trưởng trinh sát chạy đến, hổn hển:

- Báo cáo các anh, quân bộ tới!

Năm Chò lừ lừ quay đầu lại, gằn giọng:

- Thở một chút, nói thiệt rõ nghe coi.

Trinh sát trên điểm cao mé trước trông thấy một đội quân địch chừng bảy tám chục tên đi hàng dọc hai bên lề đường nhựa, rất chậm chạp, không có xe tăng hay xe bọc thép mở đường, không có máy bay Mo-ran quần trêu đầu. Năm Chò cau mày:

- Màu áo quần ra sao?

- Màu vàng đất sét, như tụi Nhựt. Ra chỗ bìa rừng ngó thấy.

Năm kéo cả nhóm cán bộ ra mé rừng.

Những chấm lúc lắc hai bên đường nhựa còn rất xa, có ống dòm tốt mới nhận ra được quân nào. Nếu chúng cứ vừa tiến vừa dò đường thế này, ít nhất phải nửa giờ chúng mới đến châu đồi. Tim Năm đập nhanh dần. Anh không dám nói ngay, sợ mừng hụt, chỉ nhắc anh em nhìn thật kỹ trong khi anh cố nghĩ một cách đánh nào lợi nhất, ăn chắc nhất.

Tháng trước chi đội Ba Tơ của Quảng Ngãi đã gặp dịp may lạ lùng: một đơn vị quân Nhật bị tụi Anh ném đi dò đường mà không cho xe tăng hay máy bay theo giúp. Tiếc rằng lần ấy ta chỉ có một phân đội tại chỗ, giết hơn chục tên mà không lấy được súng. Dường như dịp may ấy đang diễn lại trước mắt Năm.

Cầu Xuân Lộc bị phá, thuyền bè không có, tụi Pháp nhờ bọn chỉ huy Anh cho sục sạo quãng quốc lộ ra Phan Thiết. Ba thứ quân ráp lại lụp chụp, ắt đánh lộn xộn. Máy bay Anh chưa sẵn sàng thì đại bác Pháp cứ bắn trước, đủ số đạn là ngừng. Quân Nhật thù ghét Anh và khinh Pháp ra mặt, chán cầm súng mà cứ phải đánh thay cho lũ quỷ trắng, ra trận với điệu bộ muốn nôn mửa. Tụi Anh không dám cho máy bay và thiết giáp đi chung với Nhật, bởi đã lắm phen ăn những viên đạn trường Nhật cỡ nhỏ xíu mà không truy ra ai bắn. Anh Hồng Long nhiều lần giảng về các mâu thuẫn trong hàng ngũ địch. Lúc này Năm Chò sẵn sàng quỳ gối xuống lạy tất cả các thứ thần phật ma quỷ sao cho mâu thuẫn ấy hiện hình trong chốc lát để đại đội anh kiếm được mấy chục cây súng có đạn mà đánh tiếp ít lâu nữa.

Sáu Cam kên the thé trên lưng chừng cây:

- Tụi nó cắm lá trên mình,  anh Năm!

- Coi kỹ màu áo...

- Đúng tụi Nhựt rồi. Trên mũ sắt cũng gài lá.

Năm Chò quay lại nhìn nhóm cán bộ trung đội:

- Hỏi thiệt nghen, tụi bay có nhứt trí tao chỉ huy thay anh Nông chưa? Ai không đồng ý nói phứt đi.

Trung đội trưởng Ba Dĩnh ngoài bốn mươi tuổi, phu khuân vác ở cảng Đà Nẵng, vẫn được coi như ông lão làng trong đại đội. Anh nói thật dõng dạc:

- Hỏi gì lạ vậy Năm? Họp từ tiểu đội trưởng trở lên, tao chủ tọa, bầu mày không thiếu một phiếu nào. Thằng nào trái lệnh, mày cứ... cứ trói ké lại cho anh em xử. Thằng Lung chịu lỗi rồi đó, mày đừng để bụng.

- Ờ, vậy tao kế hoạch đây. Tao bắn cây Bơ-ren chặn đầu với tiểu đội trinh sát. Thằng Sanh cho tiểu đội trường Anh cúp đằng đuôi. Khúc giữa xung phong đâm lê cướp súng, cho phép mỗi đứa bắn một phát thôi, nói rõ là cấm bắn hai viên...

Nhìn những cặp mắt năn nỉ được đánh, Năm Chò đắn đo một phút, rồi xiêu lòng trước vẻ đau khổ của Lung:

- Trung đội thằng Huỳnh dự bị...

- Ồ...

- Không ồ à gì hết. Lính thằng Lung rải đằng đầu, cho thằng Sanh khúc cuối. Bố trí cách đường nhựa chừng vài chục thước, nghi trang thiệt kỹ. Cấm lên đạn trước khi tao nổ súng máy, hễ cướp cò lộ chỗ phục kích là bị đuổi về hậu phương, dặn rõ rồi nghen. Ai ý kiến gì nói mau.

Nhóm cán bộ nhìn nhau rồi nhìn Năm. Vẫn ông lão làng nói dõng dạc:

- Đề nghị đại đội trưởng cho trung đội tôi chỗ bố trí.

- Chút nữa quên. Cụ cho một phân đội tới chỗ gò của trinh sát, nằm im đó cho địch qua, nổ súng rồi sẽ nhào ra hốt sạch bọn lính sẩy cho tôi, đừng để sót thằng nào. Còn hai phân đội, cụ lắp nối vô quân thằng Sanh.

- Tuân lệnh!

Năm Chò buột miệng: “Không dám”, ông Ba Dĩnh là đảng viên có khác, ổng nguyên tắc ghê ghớm mà không ai trách gì được.

Cán bộ các trung hộc tốc chạy về đơn vị mình, chỉ còn Lung đứng tần ngần trước mặt Năm. Năm bật cười, đấm nhẹ vào vai bạn:

- Thôi, xi xái bồ lái bồ khự ¹. Xung phong thiệt bảnh, tao cho mày một đều. Chạy mau đi!

Năm gọi tiểu đội trinh sát theo mình, chỉ để lại hai người ở vọng gác. Anh nắm quai xách cây bờ-ren nhấc nó lên, đi vội xuống bìa rừng cao-su. Huynh và Cam chạy theo. Họ vơ vội lá khô cành gẫy thành đống to bên đường, vùi mình vào đấy, vạch một chỗ hở vừa đủ nhìn phía trước. Hai trung đội của Lung và Sanh cũng hối hả xếp chỗ núp sau các gốc cao-su. Năm Chò chạy lom khom qua các bụi rậm bên kia đường, xem kỹ trận, địa phục kích, gật gù ưng ý. Anh bò thấp qua mặt đường, chui vào chỗ mình trong ổ lá vun trên đầu dốc, trong khi cán bộ trung đội và phân đội lần lượt biến khỏi mặt đất. Quân cụ Dĩnh lót chặn đuôi dưới xa kia thì khỏi lo, cụ còn kỹ tính hơn cả anh Nông Quyết Thắng.

Năm Chò và Huynh nằm vã mồ hôi khá lâu dưới tấm chăn phủ chung hai người và cây Bờ-ren, bọn Nhật mới chịu dẫn xác đến.

Lính Thiên hoàng đã đầu hàng mà còn bị ép ra trận có dáng đi thật lạ mắt, vừa lê chân thiển não vừa pha những nét ngông nghênh sót lại.
Dưới những mũ vải ba rèm là những cặp mắt lấc láo và gườm gườm, sẵn sàng giết người cho mình sống sót, đầy hăm dọa và tuyệt vọng. Đi chính giữa đường nhựa là ba tên cầm súng máy nhẹ, rỉa từng loạt ngắn vào hai bên đường, xới thử những chỗ có vết đất mới đào đỏ tươi.

- Huynh, lật chăn!

Tấm chăn tung lên. Lá khô rơi lả tả. Cây Bờ-ren nòng trắng gầm nhức óc, nẩy bần bật trên hai chân, giật rung nửa thân người bắn. Luồng đạn của Năm Chò quật nhào ngay tổ dẫn đầu, quét xâu táo hàng quân đi bên trái. Khoảng chục tên đổ gục trước khi địch biết bị đánh. Huynh đâm băng mới. Đạn địch bắt đầu nổ lốp đốp, chiu chiu trên đầu. Nửa băng thứ hai quét vào hàng quân bên phải đã nhào sấp đang loay hoay ngắm bắn. Chúng nằm hàng dọc, vướng nhau, vướng xác đồng đội, khó bắn trả vào họng súng máy xổ đạn thẳng trục đường.


------------------------------------------------------------------------
1. Xí xóa, không nói đi nói lại!

Thằng chỉ huy đeo kính trắng tuốt nhanh cây gươm dài thượt, cúi lom khom, gào rất to: “Riu-đan! Su-riu-đan” ¹. Nhiều tên nằm gần hắn nghiêng người, quài tay sau lưng rút đạn. Năm Chò lấy lại đường ngắm, trút nửa băng còn lại vào thằng sĩ quan và cụm lính dồn cục.  Anh ôm ghì cây Bờ-ren nóng rực vào lòng, kéo gập chân súng nghiến răng lăn mạnh mấy vòng trên mặt nhựa, rơi bịch xuống chỗ trũng bên đường. Huynh chạy ào theo. Ba bốn quả lựu đạn nổ liên tiếp quanh chỗ họ vừa nằm, tung mảnh veo véo.

Trên sườn dốc, các gốc cây phụt khói gần như cùng loạt, đạn bắn cách vài chục thước xóc túi bụi vào hông bọn Nhật đang cố diệt ổ súng máy chặn đầu. Chúng gào rú lạc giọng, xoay trở không kịp.

- Xung phooong!

Hai trăm con người từ lòng đất vọt ra, hét như sấm, xốc súng lao xuống. Hai trăm cái bóng rách rưới nhào theo mũi lê hình cạnh khế sáng lóe. Hai trăm thân hình gầy rộc đói khát ném hết sức nặng còn lại vào phát đâm đổi mạng dữ dội. Lưỡi lê lúc này nóng hơn đạn lửa, nóng như đầu người.

Quân Nhật vỡ tan, rã chạy. Những thằng cố bắn trả đã lăn lộn ôm vết đâm trên ngực hay lưng. Nhiều lưỡi lê xóc quá mạnh, xuyên qua thịt trúng mặt đường gãy rắc. Loáng thoáng những bóng lính vất súng quỳ gối giơ tay lẩy bẩy. Mươi đứa đằng đuôi túm dây súng kéo lê chạy thục mạng, húc vào phân đội của Dĩnh tràn ra chặn, lăn gô giãy giụa dưới trận mưa súng bắn, lê đâm, báng súng nện xuống gáy. Cụ Dĩnh đuổi theo hai tên cuối cùng dọc đường về Xuân Lộc, vẩy hết sáu viên đạn súng ngắn ru-lô. Chúng lăn quay. Người đuổi cũng ngã vật, quá đói. Anh em tới sau xốc nách dìu Dĩnh trở lại trận, địa đang tưng bừng giữa những phút tuyệt vời nhất trong đời người lính cách mạng là khi thu dọn chiến trường.

Tám mươi tên lính Nhật đã bị giết và bắt sạch trụi trong sáu phút. Trung đội phó Sanh, người duy nhất có đồng hồ đeo tay trong đại đội, mặt đỏ bừng, vừa đi vừa thét như điên: “Tất cả hết sáu phút! Sáááu phúúút!”

Bộ đội bắt đầu lượm súng, thân nịt đạn, cởi mũ sắt địch.

Năm Chò bị một hòn đá nhọn xóc vào hông đau nhoi nhói khi lăn xuông hố tránh lựu đạn. Anh nín thở chặn cơn đau, chống hai tay quỳ hai gối xuống mặt đường, ghé tai sát mặt trung Lung bị một loạt đạn xé nát bụng. Lung thều thào:

- Năm... hết giận tao chưa?

- Không, không, tao thương mày. Tao khiêng về, mày sống...

- Đừng... chôn đây... khỏi mệt  anh em... nói giùm với...

Lung bỗng quẫy mạnh. Bắp thịt trên mặt co giật dồn dập như tập diễn kịch trước gương. Thân anh vặn cong lại như vỏ đỗ, hai mắt mỏ trừng, hai bàn tay cào cấu mặt đường nhựa đổi sang run giật khi ngực anh ngừng thở.

Năm Chò hộc lên một tiếng đau xé trong họng, úp mặt trên ngực bạn. Nhiều bàn tay túm vai và tay lôi anh dậy. Anh đưa nắm tay đập vào đầu, buộc mình phải tỉnh lại, tỉnh ngay.

Sáu Cam kêu lanh lảnh sát bên tai:

- Có lệnh thượng cấp, anh Năm! Giấy tới kia!

Năm Chò lảo đảo bưóc vào chỗ đất trống bên đường, ngồi phệt xuống, tay xoa nắn chỗ đau cạnh sườn. Cái áo cuối cùng trên thân đứt sạch cúc, bộ ngực trổ đầy bùa chàm phơi trần. Cán bộ các trung đội xúm lại. Cụ Dĩnh vừa được anh em dìu đến, cầm một miếng đường đen cắn nhai hối hả cho đỡ đói. Một người nào đó từ trên ngựa bước xuống, đứng nghiêm chào. Năm Chò giật mình co tay định chào lại, sực nhớ mình đang ngồi, buông tay nói ấp úng:

- Xin khuyết điểm nghen, tôi mệt quá... anh nói đi...

- Báo cáo đồng chí, tôi chuyển mệnh lệnh viết của Bộ chỉ huy Mặt trận.

- Tôi không biết chữ,  anh đọc giùm.

Anh phái viên tham mưu trịnh trọng xé phong bì giơ trước mắt mọi người một tờ giấy đánh máy đóng dấu đỏ, sau đó mới rập gót giày và đọc to. Lệnh viết rằng đại đội Quảng Nam thuộc lực lượng Nam tiến sẽ rút về trấn giữ ngã ba từ quốc lộ số Một xuống thị xã Phan Thiết ngay đêm nay. Đại đội phó Nguyễn Văn Chò phải bàn giao đơn vị cho trung đội trưởng Lê Dĩnh về Mặt trận bộ lập tức sau khi nhận lệnh. Người ký là La Giang, chỉ huy phó Mặt trận. Anh phái viên trao tờ lệnh cho Năm, chào rất đúng động tác trước khi vọt lên ngựa, phóng đi.

Năm Chò vuốt tay lên mặt, thong thả nhỏm dậy, cười gượng:

- Nghe rõ hết rồi nghen. Cụ Dĩnh lo giùm đại đội, tôi đi liền bây giờ.

- Tầm bậy, mày ở đây, tội vạ chịu chung...

- Đừng, cứ y lệnh mà làm, không các ổng lại ghép thêm cho tôi là phản động, phá hoại... Nè mấy cha, rán khiêng hết anh em bị thương theo, cùng quê hương bổn quán đi đánh giặc với nhau. Nhắc bộ đội lượm vỏ đạn đem về, quân giới nhận vỏ mới chịu cấp đạn. Mọi thứ chuyện trong đại đội thì các cha biết hết rồi, chẳng có gì phải bàn giao.

- Thì mày cũng phải chào anh em...

- Anh em đang mừng thắng trận, để họ vui xả láng một lát, cụ Dĩnh cho biết sau cũng được. Ô-voa hết bà con nghen!

Năm Chò đứng ngẩn ra mươi giây nữa, tay đưa lên ngực tìm cúc cáo đã bay sạch. Rồi anh lẳng lặng bỏ đi theo đường nhựa, hai vai gò xuống như cõng nặng, kéo lê đôi giày lính đã há miệng. Sáu Cam xốc vội cái bao rách lên lưng, cung cúc chạy theo con người thương nó và được nó thương nhất trên đời.


-----------------------------------------------------------------------
1. Lựu đạn! Lựu đạn tay!

Bốn tháng đầy biến động trôi qua sau tổng khởi nghĩa.

Một chàng trai cao lớn, mặc sơ-mi ngắn tay tuy trời se se lạnh, quần dài tím than ống rộng theo kiểu đương thời, đi giày vải bát-két, tóc cắt cao cũng theo kiểu thể thao đang thịnh hành, đến bấm chuông và gõ cửa nhà bà Mỹ Duyên.

Đến mươi phút mới có một ông cụ ra mở cửa. Cụ nặng tai và hơi lẫn. Hỏi mãi tên và nghề của khách xong, cụ mới kéo Hai Khánh vào nhà, bỏ đấy đi lập cập pha nước. Cụ nói rất dài rằng con cháu cụ mới quyên tiền nuôi tự vệ dạo trước, hũ gạo “đồng tâm” giúp đồng bào Bắc Bộ đã có giới phụ nữ đến trút mang đi, ai chứ cụ thì hết mình yểm hộ chánh phủ Cụ Hồ. Mất đúng nửa giờ Khánh mới rứt ra được, chỉ biết thêm rằng ba gia đình đã thuê chung ngôi nhà này sau khi Mỹ Duyên bỏ đi. Ông cụ nghe không nói gì về người thuê trước.

Khánh xem lại lá thư đã mòn các cạnh xếp, nhẩm thuộc địa chỉ cô người ở cũ của Mỹ Duyên mãi trên làng Thanh Khê. Duyên hẹn sẽ viết thư về đấy để chuyển lại cho kín đáo. Dắt xe đạp hỏi đường khá lâu qua các xóm. Khánh mới lội cát đến xóm Biển, vào nhà cô Tư Thóa tức cô Sen.

Ban đầu Mỹ Duyên đổi tên Thóa ra Sen để kêu cho ra nhà sang. Nhưng cô Sen lại rất thích cái tên mới nghe thơm tho mà hiền lành, không hiểu ngoài Bắc con sen chỉ có nghĩa là con ở. Sen bỏ nhà đi vì bị gả ép chứ không quá nghèo túng, sống với nhau trong căn nhà rộng vắng, Duyên với Sen dần dà gắn bó, ăn ngủ chung như chị em, và Sen cố che đậy tất cả những vụ bê bối của cô chủ mà Sen thấy là tính nết khùng khùng nhưng rất tốt bụng. Chỉ mỗi lần phủ Đỉnh tới Sen mới “thưa bà” và rút xuống tầng dưới.

Lúc này Sen đã lớn lên thành một cô gái đẫy người, da nâu, vừa đi tập tự vệ ngoài bãi biển về, mồ hôi chưa khô hẳn trên áo bà ba màu gụ. Nhác thấy Khánh, cô đã chạy ào đến:

- Anh Hai, chị Duyên về chưa?

- Ơ, anh đến hỏi Sen có tin gì không!

Sen đứng thừ ra, bỗng sụt sịt:

- Khổ chưa, vậy là mắc kẹt trong Sè-goòng rồi! Em can chỉ đừng có đi, muốn bỏ lão chồng già thì về ở đây với em, rau cháo xong thôi. Chỉ thêu đan có hoa tay, biết nghề may máy, học chữ nhiều, ném đâu cũng sống được đàng hoàng. Vậy mà chỉ cứ kêu buồn quá, chán đời lắm, về gặp má với em ít bữa rồi trở ra liền tay hà. Chỉ đi được nửa tháng, em nghe loa kêu bọn Tây trong Sè-goòng làm hỗn, từ đó tới giờ đánh miết, em cứ xửng lửng như mất hồn...

Vẫn đứng giữa sân với cây súng gỗ khoác sau lưng, Sen khóc rấm rứt rồi bật gắt qua tiếng nấc:

- Mà sao... anh kỳ cục lắm... anh không cản... anh cản nhứt định chỉ ở lại...

- Anh ở tít Hà Nội, thư về không kịp. Sen có nhận được thư anh gửi nhờ chuyển cho chị không?

- Được hai lá, còn cất nguyên đó.

Trước khi đi Duyên bán đồ đạc, cho Sen rất nhiều thứ, riêng áo quần thì Sen không lấy vì to béo hơn cô chủ. Duyên gửi một hòm áo quần, nói nửa đùa nửa thật khiến Sen lạnh buốt xương sống:

- Cho chị gởi đúng một năm thôi. Quá hạn đó coi như chị không cần nữa, em bán hay dùng cứ tự do nghen.

Thấy Sen tái mặt vì câu nói gở, Duyên chữa vội:

- Tới đó chị mập ú như em rồi, đồ này xài sao được!

Khánh từ chối không ở lại ăn cơm cũng không ăn bánh tráng nhúng nước cuốn với cá khô mà nhà chài lưới nào cũng sẵn. Anh mở miệng nói còn khó khăn, làm sao nuốt được. Dắt xe trở ra đến con đường đá, Khánh leo lên đạp, thấy tay lái loạng choạng không ghìm nổi. Được chừng trăm thước anh phải xuống xe, ngồi dựa gốc cây phi lao bên đường, nhắm mắt cho đỡ choáng váng. Một bàn tay sắt nào đó cứ bóp mãi trên gáy và hai thái dương anh. Ước sao có thể khóc dễ dàng như cô Sen kia cho nhẹ người...

Khánh biết Duyên chưa tròn hai năm.

Sau một lần về Qui Nhơn vội vã trong dịp Tết để xin tiền mẹ, theo lời năn nỉ của mẹ, Khánh phải ghé ngang phủ Thăng Bình, chào ông bố dượng trên đường ra Hà Nội học tiếp. Anh gặp cô gái nhảy khét tiếng phá của và ngoa ngoắt này trong phủ, chỉ lạnh lùng chào dì Ba với ánh mắt khinh bỉ và giận dữ. Phủ Đỉnh không muốn rầy rà, giúi cho anh một phong bì khá dày, anh buộc mình phải nhận vì học phí trường Luật rất nặng. Tất cả bắt đầu từ mùa hè tiếp đấy, Khánh ghé qua Đà Nẵng, tò mò đến xem nhà Duyên mà anh gọi thầm là cái tổ quỷ của phủ Đỉnh. Trót nhận lời thách, Khánh phải chở dì Ba di thăm núi Non Nước và tắm biển bằng chiếc mô-tô do Duyên mượn của một tay bạn trai nào đó. “Gớm, tưởng ai cũng mết cô lắm! Đây lõi đời hơn cô chán vạn, còn khuya mới làm đỉa bám gái ca-ve!”.

Ngày ấy qua như giấc chiêm bao, đêm ấy hai người thức trắng với nhau. Ngày mê đêm tỉnh, Khánh không hiểu nổi mình nữa, và Duyên cứ rít trong tay Khánh: “Em điên quá rồi, làm sao anh, làm sao...”.

Đôi lần Khánh nhặt được trên đầu giường các bạn sinh viên những cuốn gọi là diễm tình tâm lý xã hội, trong đó các ả con gái lười chảy thây và thèm khát ăn chơi được tô vẽ thành những nàng Kiều đầy tài sắc phải bán mình chuộc cha. Anh lật nhanh mấy trang, cười khẩy:

- Chọn nghề đĩ điếm thì quyết chí theo nghề cho luôn, giả vờ rên siết não nùng làm gì! Người ta làm ăn còng lưng mửa mật, cánh mình chong đèn học đến ho lao, còn các nàng bán trôn nuôi miệng thì vào nằm chềnh ềnh trong tiểu thuyết! Bọn văn sĩ nghiện oặt xà lai này chuyên viết bên bàn đèn, có gái nhà thổ tiêm thuốc phiện tì tì, mua sách phí tiền!

Với nếp nghĩ trăm phần trăm duy lý của nhà luật sư, Khánh vẫn không thoát nổi cô gái bao quý phái mà anh phải gọi bằng dì.

Khánh trở về nhà trọ trong một hẻm đường Gam-bét-ta, vừa đổi thành Lê Lợi, nơi chủ nhà quen nhắm mắt trước mọi cuộc hò hẹn trai gái nhưng tính giá gấp đôi cho những khách có người đến ngủ chung. Anh gài chốt cửa buồng xong lăn ngay ra giường, vòng hai tay lên đè trên mắt và trán, cố ngủ nhưng không sao ngủ được. Em ơi, Duyên ơi, con quỷ và nàng tiên của  anh ơi, em có thể là bạn trăm năm hay hay chỉ là cô gái lẳng lơ tìm thêm dấm ớt, em sẽ đi luôn hay trở về, em sẽ là dì Ba hay vợ anh?

Ông Tây đen nằm trong cái bồ
Có muốn oánh thì là oánh lô tô

Tiếng hát say mèm từ buồng bên đánh thức Hai Khánh dậy. Điện đường Đà Nẵng đã tháo chao đèn phòng thủ hắt qua cửa sổ, in bóng những chấn song phình to trên tường. Một tổ phát thanh nào ngoài đầu hẻm đang đọc bản tin của Đài Tiếng nói Việt Nam chép theo lời đọc chậm. Thằng say bên kia vách ván vẫn không ngớt miệng lè nhè:

Giây phút này đắm say ái tình
Con chó xù cắn con chó vàng
Con chó vàng cắn con chó xù
A a á a a a à à...

Khánh tức điên, nhảy xuống đất, đá mạnh vào lớp ván ngăn:

- Câm đi không? Tao báo Công an tới nắm đầu bây giờ!

Bài hát ma-cà-bông dứt ngay. Mấy câu thì thào không nghe rõ. Có tiếng lạch cạch mở cửa. Câu dọa báo Công an đã đánh trúng chỗ yếu nhất của những đứa nhậu nhẹt bên kia.

Khánh quay trở về giường, nằm sấp xuống, vòng hai tay ôm gối, chợt hít phải mùi chua lòm của trăm thứ mồ hôi ngấm trong ruột bông. Anh vung tay ném cái gối văng bịch vào tường.

Anh đã bỏ cơm trưa, cơm tối, lúc này vẫn không thấy đói, chỉ thấy mình rã rời như quả bóng cao su bị chích xì hết hơi thành một dúm bèo nhèo.

Người hùng Ung Viết Khánh tức Hăng-ri Khánh, đã từng nuôi mộng làm một Na-pô-lê-ông trong cách mạng Việt Nam, muốn đạp chân trên đỉnh làn sóng khởi nghĩa để nhảy lên ngôi, lúc này chỉ còn là người định chơi nước cờ cao lại lâm thế bí, còn quân còn đường mà tắc hẳn các lối đi.

Trong mấy tháng lang thang không việc làm tại Hà Nội, nơi những luồng tư tưởng và hành động trái ngược va vào nhau sùng sục, Khánh đã nghe thấy tất cả các tiếng chuông đến từ mọi phía, càng nghe càng thấy ù tai rối óc.

Nhiều bạn cũ tin chắc rằng chàng trai con quan tri phủ, với dáng người và lối cư xử quý phái, chăm học và học giỏi, chỉ có thể ngả theo Việt quốc, Việt cách, hay đóng vai trí thức trung lập mà thôi. Họ lôi Khánh đi nghe ông Vũ Hồng Khanh cao lớn bệ vệ trong bộ âu phục loại sang, chửi cộng sản như sấm sét trong ngôi nhà 21 Hàng Bún Trên. Họ rủ anh cũng đóng vai đại biểu sinh viên đến ra mắt cụ Nguyễn Hải Thần ở nhà 23 Quan Thánh, nghe cụ nói líu lô nửa Việt nửa Tàu về quá khứ vị lai, đúng cái giọng của vị “Nam Hải chân nhân, mãi văn toán mệnh” treo biển vải ở chợ Quảng Châu. Khánh bỏ hai đêm đàm đạo với một trung ương ủy viên Quốc dân đảng tóc hoa râm trong một tiệm hút kín đáo ở ngõ Phất Lộc, mỗi lần phải tốn ba bốn chục viên bi. Bi là những viên xái tẩm nhựa thuốc phiện đen lánh, mỗi viên một đồng chỉ bằng hạt ngô, bọc trong dải giấy kính dài vặn xoắn như chuỗi hạt. Lão ta thích tán và tán rất tài những chuyện vui buồn voi chó về mười năm lưu lạc ở Côn Minh, Liễu Châu, Trùng Khánh, Quế Lâm, phải cái chỉ bốc hứng sau vài chục khói. Và tuy không hề thề thốt trước gươm súng để vào Việt quốc, anh vẫn được bí thư trưởng Nguyễn Tường Tam viết thư cộp ấn giới thiệu anh với đảng bộ Việt quốc tỉnh Quảng Nam!

Trong khi ấy, các bạn Việt Minh Hoàng Diệu vẫn nhớ anh là người cùng hoạt động bí mật với họ, dám gan góc tìm cách móc nối với sĩ quan Nhật để mua súng đạn chuyển lên chiến khu và sửa soạn khởi nghĩa. Lá thư của Việt Minh tỉnh Trần Cao Vân cũng xác nhận những công tác mà Khánh đã làm: xuất tiền nhà mua vũ khí tặng du kích, vận động hiến thóc, nắm tình hình chính quyền bù nhìn, kêu gọi binh lính địch. Bạn nào cũng muốn kéo Khánh cùng làm việc với mình, ấn vào tay anh một nhiệm vụ nào đấy, ngạc nhiên và hậm hực khi Khánh từ chối khéo, viện cơ sắp trở về miền Nam để đánh giặc giữ quê.

Người ồn ào nhất là anh bạn cùng với Khánh mua súng qua trung úy Ta-kê-đa, nay là đồng chí Thạch Sơn trong Ban chỉ huy tự vệ Hà Nội. Anh ta nhất quyết bắt Khánh giúp một tay xây dựng “đoàn quân sao vuông” của thủ đô:

- Tớ biết, cậu đang định học tiếp, trường Luật nghỉ thì sang ngành khác. Cơ mà lúc này xâm lăng nội phản rối mù, cậu phải xếp bút nghiên lên đường tránh đấu cái đã. Trước kia cậu tham gia cách mạng theo kiểu hướng đạo sinh làm việc thiện, kiểu học sinh giúp dân khi cắm trại hè. Bây giờ phải liều mình dấn thân trăm phần trăm, toàn tâm toàn ý, hiểu chưa? Đừng có lừng khừng nước đôi nữa, hiểu chưa? Mới đấy mà cậu với tớ đã thuộc lớp cựu trào rồi, anh em trẻ họ hăng mà non ghê đi!

Hà Nội lúc ấy có vô số lớp học ngắn ngày, ngành nào cũng mở, học ngày hay học đêm đều sẵn, chỉ ra một điều kiện là học viên tự lo khoản ăn ở. Cách mạng nghèo quá, lắm cán bộ làm việc ngày mười hai tiếng cũng chỉ dựa vào cơm nhà áo vợ. Nể lời Thạch Sơn, Khánh ghi tên dự một lớp đào tạo cấp tốc cán bộ thông tin tuyên truyền trong ba tuần, học thất thường mà vẫn được cấp giấy tốt nghiệp. Khi xếp công tác, anh lại lựa lời từ chối khéo. Thạch Sơn nói đúng, Khánh chỉ muốn dính vào cách mạng như trước đây đi sinh hoạt. Hướng đạo chiều chủ nhật, đi dạy Truyền bá quốc ngữ mỗi tuần vài đêm, hay như hiện nay đi nghe nói chuyện chính trị ở các câu lạc bộ. Anh chưa muốn hiến thân cho một lý tưởng nào, vì lẽ đơn giản là chưa tin ở lý tưởng nào cho thật sâu đậm.

Khánh định tìm việc làm tạm để kiếm cơm, nhưng Hà Nội quá nhiều người thất nghiệp mà anh lại chẳng thạo nghề gì. Xoay xở mai anh mới được bạn chia phần mỗi tuần hai tối dạy tiếng Anh cho mấy chục nhân viên bán hàng tư chỉ học những câu chào mời và tính tiền, mỗi tối được trả bốn đồng. Anh bạn cho ở nhờ làm gương soi được lãi kha khá nhưng trong nhà đã đầy những họ hàng chạy đói ra phụ việc lấy miếng chín, không lương.

Thư trong Nam dạo này ra nhanh và ít bị mất hơn trước. Khánh mới đến Hà Nội mươi hôm đã được thư Mỹ Duyên báo tin sẽ thu xếp vào Sài Gòn thăm mẹ và em, bây giờ ngớt bom đạn đi dễ thôi. Từ ấy trở đi vắng luôn tin Duyên. Nàng bị tắc đường ở lại trong ấy, hay đã về Đà Nẵng nhưng lên cơn hờn dỗi?

Me và thằng em Rô-be Chương gửi thư đều, nhưng không có tiền để gửi. Phủ Đỉnh, đúng như Duyên đoán, đã bán chiếc ô-tô và con ngựa Tía, vào ẩn thân trên gác cửa hiệu Lợi Thịnh, ăn mâm riêng rất sang nhưng chi tiền “rất sòng phẳng theo giá cả ba năm trước”, tiền chợ riêng lão chiếm một nửa các khoản tiêu cho cả nhà. Mỗi lần các con phàn nàn, me lại khóc, Chương lại vác đàn đi ở nhà bạn mỗi nơi vài ngày.

Khánh biết mình không thể về Qui Nhơn nhìn mặt lão bố dượng ranh ma và bà mẹ yếu đuối nữa. Anh viết thư kính cẩn báo cho mẹ con bà Cả ở Linh Lâm rằng đã tìm ra tông tích của cha, nhưng biết họ sẽ không mắc lừa và bỏ thêm xu nào. Chỉ còn Mỹ Duyên. Cô Xi-mo-nét ấy nối liền với Khánh bằng sợi cao-su khi căng khi chùng, chưa hề đứt. Nhưng thư của anh gửi cho cô Sen nhờ chuyển không hề được hồi âm...

Những người bạn tốt bụng không lôi kéo được Khánh và quá bận, vắng bóng dần. Người kiên nhẫn nhất là Thạch Sơn bỗng dưng biến mất, giữa lúc Khánh rất cần gặp. Trong một cơn buồn chán, Khánh xộc thẳng đến hỏi chỉ huy trưởng tự vệ Thành mới biết Thạch Sơn được điều đi Công an xung phong trong vùng Quốc dân đảng chiếm dọc đường sắt từ Vĩnh Yên lên Lao Cai, anh không gặp được nữa.

Một lá thư từ Quảng Nam gửi ra khiến Khánh bồi hồi xúc động. Đồng chí Phan Chanh, phó chủ tịch tỉnh rồi đấy, vẫn tưởng Khánh ra làm cách mạng ở Trung ương, nhờ Khánh tìm hộ cho một số thợ nguội giỏi nghề để lập các binh công xưởng trong tỉnh, cho vào càng sớm càng hay. Anh định gửi trả Khánh súng ngắn, đồng hồ, bút máy, nhưng sợ lạc nên đang giữ tạm. Anh thợ xe lửa ấy tốt bụng và thật thà đến nỗi Khánh không dám làm anh thất vọng, chỉ viết thư hứa chung chung sẽ cố gắng. Ôn lại những ngày sôi nổi ở Linh Lâm, tất cả những kỷ niệm của Khánh được đúc lại chung quanh con người tầm thước có đôi mày nét mác trên mắt xếch và cái cằm nẻ đôi. Chỉ học trong tù thôi mà Cả Chanh viết chữ khá đẹp, rất đúng chính tả, không lẫn lộn cả dấu hỏi ngã, n và ng, c và t ở cuối chữ, ấy là điều hiếm thấy ở người miền Nam. Khi buộc phải dùng tiếng Pháp, anh cũng viết rất đúng những từ chuyên môn. Đọc xong lá thư lần thứ hai, Khánh nghĩ rằng nếu có một ai gần gũi mà anh có thể phục cả tư cách lẫn trí thông minh, đó chỉ có thể là anh cán bộ Việt Minh đau dạ dày kinh niên kia.

Bạn bè của Khánh ở phía đối địch không chối cãi rằng Cộng sản có một đội ngũ đảng viên vững mạnh, được dân tin yêu, đáng làm gương cho các đảng phái quốc gia noi theo. Nhưng không phải vì thế mà chủ nghĩa cộng sản là chân lý!

Một hôm lang thang trên đường Cổ Ngư, Khánh gập một người béo lùn, khá to bụng, đeo kính râm và đội mũ phớt úp tận mắt, ngồi trên ghế xi-măng quay sang phía trường Bưởi và khu thủy phi cơ của Pháp trước kia trên hồ Tây. Anh ngờ ngợ một lát mới nhận ra anh Tô Trọng Huân, thư ký tòa Khâm ở Huế, đoàn trưởng đoàn Hướng đạo sinh Ngô Tòng Châu, năm 1942 bỗng dưng biến mất và sau đó bị Pháp truy nã vì tội “hội kín”. Mừng quá, Khánh đến ngồi sát bên cạnh:

- Anh Huân, quên em rồi à? Huynh trưởng nhận ra đoàn sinh Ung Viết Khánh chưa?

Người kia giật mình, thọc nhanh tay vào túi áo bờ-lu-dông, rồi khẽ bật cười rút tay ra, dựng ba ngón kín đáo chào kiểu Hướng đạo:

- Quên ai chớ không quên Khánh đâu. Học giỏi, bơi giỏi, diễn kịch giỏi, nổi tiếng Khải Định mà. Giờ em học ở đâu, làm gì?

Anh Huân hỏi rất nhiều mà chỉ nói về mình vài câu vắn tắt. Anh ngẫm nghĩ lâu trước khi dặn Khánh chiều mai đến thăm anh tại nhà một cụ Bá trong khu Ngũ Xã, phía đông hồ Trúc Bạch. Khánh trố mắt:

- Nghe nói khu ấy lập chính quyền Việt quốc, tuyên bố tự trị phải không  anh?

- Khắc đến, khắc biết. Ai hỏi, em nói là anh Trọng Béo bảo đến.

Hôm sau Khánh mượn xe đạp lên Ngũ Xã đúng hẹn. Qua khỏi cây cầu gỗ đi vào cái làng đảo lắm thợ đúc đồng này, Khánh chợt nghe tiếng lên đạn róc róc và tiếng quát hung dữ:

- Đứng lại! Giơ tay lên! Quay đằng sau!

 Anh thả xe đạp ngã vào bờ rào, làm theo lệnh. Ai đó đứng sau lưng anh vuốt nắn từ đầu đến chân tìm vũ khí. Mặc xác mày. Thế nhưng khi chiếc ví trong túi quần sau bị moi ra, Khánh bắt đầu tức:

- Trong ví có bao nhiêu tiền, tôi đếm rồi đấy.

- Câm ngay, ông cho một phát bây giờ! Quay lại! Giấy giới thiệu đâu?

- Không có. Anh Trọng béo bảo đến nhà cụ Bá.

Khánh cố ý kiểm lại ví để chọc tức hai người gác, một cầm súng thất cửu và một đeo gươm Nhật, đều mặc sơ-mi và nói giọng du côn như nhau.

Cụ Bá chỉ là mật hiệu của trụ sở Việt quốc, đặt ngay trong đình làng. Cờ sao trắng trên nền xanh treo giữa, bên dưới có ảnh ông Nguyễn Thái Học trong khung bài vị, với một súng trường và một thanh gươm dài dựng chéo như giá đỡ. Hai bên chính điện treo hai băng vải đỏ dán chữ giấy trắng: “Tự do dâu chủ, công bằng xã hội”, và “Đả đảo Việt Minh độc tài cộng sản”.

Khánh khóa xe xong, bước vào đầu nhà bái đường, đứng nhìn quanh bằng cặp mắt ngờ vực và cáu kỉnh, sẵn sàng cự bọn này một mẻ và ra về. Trong đình kê năm cái bàn nhưng chỉ hai bàn có người, một đánh máy cò mổ và một cặp đang đếm tiền, không ai ngửng lên. Một người gác nữa ngồi trên ghế bành kê ngoài hiên đang ngoẹo đầu ngủ say, cây trường Nhật cắm lưỡi lê hình gươm dựng vào khung cửa.

- Khánh đấy à? Sang bên này!

Anh Huân đứng ngoài sân sau lưng Khánh vừa gọi. Khánh ngạc nhiên thêm một lần nữa: Anh Huân mặc một bộ đồ đồng phục giống hệt thằng Sĩ Ca tức Si-ca-gô mà Khánh trông thấy hôm mới đến Hà Nội, ông cụ hàng nước gọi đấy là lính Việt Quốc. Hoàn toàn không phải như hôm qua anh đóng vai thám tử vẽ trên bìa sách.

- Chắc là đang cáu với lũ trẻ vọng gác phải không? Công an Việt Minh xộc vào bắt người nhiều lần, chúng nó khiếp, soát người đến ngấy tận cổ. Đi với mình!

Khánh theo anh Huân lách qua năm sáu lớp hàng rào vườn, đến một ngôi nhà ngói cổ. Nhà đóng kín cửa trước, họ vào đằng cửa ngang khép hờ. Mươi người ngồi chung quanh hai cái bàn kê nối nhau đang nói chuyện rì rầm, có già và trẻ, có âu phục sang và áo the khăn xếp, có hai cậu sơ-mi soóc như mấy nhóc gác ngoài kia. Cửa sổ mở rộng nhìn ra hồ Trúc Bạch nước xanh màu gỉ đồng và tanh mùi đồng.

Anh Huân kéo ghế mời Khánh ngồi, lại quay trở ra. Khánh nhìn quanh, thấy toàn những bộ mặt lạ, không muốn chào ai và cũng chẳng ai bắt chuyện với anh. Trên bàn đặt mấy chai rượu cô-nhắc Mác-ten, mới nhìn đã thấy ngay là hàng giả bởi cái nhãn bắt chước in quá vụng, mấy đĩa lạc rang húng lìu, hai bộ ấm chén. Khánh tự rót uống liền hai chén nước trong khi chờ đợi. Cái gì sẽ diễn ra trong khung cảnh chán ngấy này? Dưới nhà ngang vẳng lên những tiếng thì thào, và mũi Khánh chợt bắt mùi khói thuốc phiện hôi và beo béo.

Anh Huân đưa vào một vị khách nữa, mặc sơ-mi trắng bỏ ngoài quần, mặt đỏ bừng, nói to khi bước qua ngưỡng cửa: “Chào các đồng nghiệp yêu dấu!”. Vài người khẽ gật đầu chào lại, dáng hờ hững. Ai là đồng nghiệp của ai?

Từ nhà ngang bước lên ba người mặc âu, vừa đi vừa vuốt lại áo vet-tông hay nắn sửa ca-vat, rõ ra mới rời bàn đèn. Họ đến ngồi xuống các ghế chừa trống ở một đầu bàn, anh Huân cũng ghé đến bên người ngồi ở chỗ chủ tọa:

- Báo cáo anh, các vị mời đã đủ, xin anh khai mạc.

Anh Huân ngoảnh nhìn cử tọa, nói dõng dạc:

- Kính thưa quý vị nhân sĩ trí thức! Thành đảng bộ Hà Nội của Việt Nam Quốc dân đảng vô cùng cảm kích trước thịnh tình của quý vị đã hưởng ứng lời mời, quá bước đến cho chúng tôi được hầu tiếp vài chén rượu nhạt. Trước tiên, xin trân trọng giới thiệu văn sĩ Khái Hưng, nhà đại văn hào đã từng làm say mê hàng triệu độc giả nước ta, thay mặt tòa soạn báo Việt Nam thưa chuyện cùng quý vị.

Người ngồi đầu bàn đứng dậy, dặng hắng, bắt đầu nói khàn khàn. Khánh biết Khái Hưng chỉ qua cuốn “Hồn bướm mơ tiên” đọc vội, nhưng đã nghe nhiều bạn học trầm trồ khen văn sĩ này. Anh ta có hàm răng hơi vẩu, mái tóc chừa dài phủ nửa tai, thỉnh thoảng đưa tay lên vuốt. Khánh chú ý nhất đến cặp môi loang lổ đậm nhạt của người nghiện thuốc phiện. Cái núm cổ nhọn chạy lên xuống dọc cái cổ gầy cũng của người nghiện trong khi anh ta nói.

- ... Chúng tôi xin lỗi, không dám giới thiệu quý tính phương danh cùng trọng trách của quý vị, bởi vì chưa biết quý vị sẽ chọn bút danh nào khi cộng tác với báo chúng tôi, tờ báo duy nhất dám nói lên sự thật trần trụi dưới chế độ độc tài cộng sản. Chúng tôi cũng xin quý vị miễn chấp đã đón tiếp quý vị ở nơi thôn dã thuộc ngoại ô Hà Nội, sau khi vài vị tỏ ý dè dặt chưa muốn đến trụ sở báo Việt Nam ở số nhà 80 Quan Thánh, giáp phố Bua-ranh, nơi xưa kia các anh Nhất Linh, Hoàng Đạo đã cùng tôi hiến tất cả tinh hoa của đất nước trước khi thực dân Pháp ra tay khủng bố! Âu cũng là một dịp để quý vị chứng kiến tinh thần quật khởi của dân chúng đã biến khu Ngũ Xã này thành pháo đài bất khả xâm phạm của tự do dân chủ, bất chấp mọi sự hăm dọa phía Việt Minh cộng sản...

Thì ra đây là cuộc chiêu đãi của tòa soạn báo Việt Nam để mời cộng tác viên. Trong khi Khái Hưng đang nói, hai chú khách trú cởi trần phơi bụng phệ lễ mễ khiêng vào một cái mâm gỗ to bằng mặt bàn chữ nhật, có chân và bốn càng như băng-ca khiêng người ốm, xếp đầy những liễn, âu, đĩa, bát, chai, cốc. Một a múi mặc áo Thượng Hải không tay và xẻ dọc đùi giúp bày các món rất sang, được chở bằng thuyền từ hiệu cao lâu bên kia hồ tới đây, Khánh nhìn qua cửa sổ thấy họ cập bờ, khiêng mâm lên với vẻ rất quen thạo.

Anh chàng đến cuối cùng đã say ngất ngưởng. Anh ta đứng vọt dậy, lắc lư cái đầu đỏ tận gáy, ngắt lời diễn giả:

- Thưa hiền huynh...hiền huynh trô xong thả cửa, đàn em đây đang chịu cực hình của Tăng-ta-lơ với bàn cỗ bày dưới mũi thế này. Xin cho đệ tóm tắt: các huynh cứ ra đề, chúng đệ chấp bút, chửi ai khen ai xin chiều lòng trăm phần trăm, cúi mong các lãnh tụ chi tiền Đông Dương kha khá vào, đừng giúi cho một nắm quan kim. Ai ý kiến ý cò gì xin để chốc nữa, không cái ăn nguội cả!

Khái Hưng sầm mặt cười gượng, vẫn giơ hai tay ra hiệu mời chung trong khi mọi người che miệng cười.

Quan khách cầm đũa lúc ba giờ chiều, một thời điểm trái khoáy, cũng trái khoáy như nơi mời đến và cách đón tiếp. Thế nhưng không ai làm khách, tất cả đều chén thật lực, và Khánh cũng chả buồn giữ ý gì với mấy tay đũa hăng hái bên cạnh. Cô a múi đi vòng rót rượu Mai quế lộ qua vai khách. Hai chú khách phơi bụng và rốn bên trên cái thắt lưng da đeo ví tiền và bao kính tiếp thêm các món gà luộc, vịt khô Triều Châu, lợn quay sơn đỏ, nói bô bô rằng món cá chép chưng mộc nhĩ ăn nóng và món hải sâm chỉ có mỗi người một suất thôi.

Một giờ sau, mọi người đều say nghiêng ngửa, Khánh nhấp một hớp gọi là, lắng tai nghe khẩu khí của quý vị nhân sĩ trí thức, tinh hoa của đất nước.

- Mẹ bố nó chứ, ông viết mửa mật ra, nó ký tên đồng tác giả mà đòi chia năm mươi năm mươi, ông gí vào!

- Đểu nhất vẫn là thằng xuất bản Hiện Đại. Nó khai in năm nghìn với I.P.P. hồi Tây, nó thì cho tớ nhuận bút một nghìn, bốn nghìn bán giấy chợ đen. Tớ dọa kiện, nó chịu vất cho tớ hai trăm nữa, dè xẻn mới hút đủ một tuần lễ.

- Ăn đong, tao chủ trương ăn đong thôi. Tao sẽ ký hai bút danh, một thằng chửi một thằng bênh, tao cãi vã với tao!

- Mình dặn lũ đàn em rồi đấy: động vào ai chứ đừng chạm vào Cụ Hồ, gái hàng hoa hay trẻ đánh giầy cũng xúm vào nện cho vỡ cái chỗ đội mũ.

- Khái Hưng nó ranh tổ mẹ, sắp viết thuê cho Việt quốc, nó còn đi xin phép Việt Minh. Xem đấy, nó về Nam Định chơi thoải mái, Ty tuyên truyền đưa nó đi trô đi hốc, còn cho xe đưa về Quan Thánh.

Người ngồi bên Khánh đã lột ca-vát nhét vào túi vét-tông, lột vét-tông vắt trên lưng tràng kỷ, phà hơi thở hôi nồng vào mặt Khánh:

- Toa viết cho ai? Làm như moa đi, viết cho cả hai bên, báo Cứu Quốc có bài của moa đấy nhá. Nhưng toa nhớ đụng dính vào cái khoản bắt cóc, tống tiền, ám sát, cũng đừng viết kêu gọi đình công, bãi thị, biểu tình cướp chính quyền. Sau này Việt Minh xách cổ ra tòa còn đường mà chối!

Chắc hẳn Khánh còn đủ kiên nhẫn để nghe thêm một lát nữa nếu  anh Tô Trọng Huân không cầm cốc rượu ghé ngồi trên chiếc ghế trống bên cạnh. Khánh trông thấy anh thì thào vào tai mấy vị có vẻ tai to mặt lớn, sững sờ khi nhận ra dáng bộ xun xoe của anh thư ký tòa Khâm hiện quá rõ. Anh dấn thân đi làm hội kín là hi sinh vì nước kia mà, một người dám liều mạng sao còn giữ cái vẻ nịnh bợ kỳ quặc thế kia. Nhân lúc  anh ngà ngà, Khánh hỏi:

- Hồi năm bốn mươi hai, anh Huân đi đâu mất?

Anh cười xòa, uống một hơi cạn nửa ly, gật gà:

- Anh đi học lớp tiếng Nhật. Tây nó dọa ghê quá, anh nhảy luôn vào trại Nhật, anh Chu Bá Phượng đưa vào Đại Việt. Bây giờ Vũ Hồng Khanh đang đắc thế nhờ quân Tàu kéo vào, nhưng anh Nhất Linh đang lèo lái. Chưa biết mèo nào cắn mỉu nào em ạ. Cụ Nguyễn Hải Thần đang kéo anh, không mất lạng nào anh cũng lên tỉnh trưởng như chơi, đợi mà xem, chẳng chịu làm thằng cạo giấy như xưa đâu. Khánh chịu khó phò tá anh nhé, vài năm là lên tỉnh phó ngon ơ.

Anh túm vai Khánh, thấp giọng lè nhè:

- Tin mới toanh. Cụ Hồ phải chịu lập chính phủ liên hiệp rồi, cụ Nguyễn làm phó chủ tịch nước. Phó chủ tịch tỉnh bổ ghế tỉnh trưởng khó quái gì. Lão Đinh Bưởi bỏ ra mấy mươi lạng được cụ phong sẵn làm bộ trưởng Tài chính rồi, chắc còn phải nộp thêm. Ông Lạc Long hiến cái nhà chỗ 21 Hàng Bún Trên, cụ Nguyễn định cho cái cố vấn chính phủ, lão già rồi chả làm bộ trưởng được đâu. Hôm nào anh dẫn Khánh đến chào cụ Nguyễn ở 23 Quan Thánh, xem cụ nắm được gì thêm không...

Anh quay sang một ông lớn tuổi vừa gọi, vâng dạ hối hả, bỏ đi thu xếp bàn tĩnh và thuốc phiện chính hiệu anh điêng cho quý vị làng bẹp. Khánh kín đáo bước ra ngoài, nhìn kỹ những chỗ lách hàng rào, quay trở về đình lấy xe đạp. Trước thềm đình không còn người gác mà chỉ có một nhóm trẻ con đang rút bất ăn tiền. Gần chiếc cầu gỗ, một cặp trai gái ngồi tán gẫu trên bờ cỏ. Cái pháo đài bất khả xâm phạm của Việt quốc là thế này sao?

Từ đó Khánh, không quay trở về Ngũ Xã lần nào nữa.

Nhưng anh Huân không buông tha cậu đoàn sinh cũ. Anh ta tìm đến chỗ Khánh ngủ nhờ ở phố Hàng Lọng, kéo đi dự những buổi gặp mặt, tiếp đón, diễn giảng của phe chống đối, tuy biết Khánh đã dự lớp nửa tháng với Việt Minh Hà Nội. Hình như anh cố làm cho Khánh nhúng tay vào chàm để Việt Minh không dám tin dùng hay sao ấy.

Cậu bạn trường Luật cùng với vợ lạnh mặt hẳn đi với Khánh sau mấy lần anh Huân đi chung xe với lính chữ Sát đến đón Khánh. Rồi một tối vợ chồng đem con đi chơi, để ông bố vợ nói thẳng với Khánh là nhà ông chỉ biết làm ăn lương thiện chứ không dính dáng với Tây Tàu, xin mời Khánh nghỉ nơi khác tiện hơn.

Anh Huân đến tìm Khánh sáng hôm sau, ngạc nhiên khi Khánh xách va-li ra xe, nhờ chở luôn đến ga Hàng Cỏ để về Đà Nẵng. Anh hỏi dồn dập, Khánh chỉ nói bận việc nhà phải về gấp. Mặc kệ, xe cứ đưa Khánh về 80 Quan Thánh để các “anh trên” căn dặn thêm cái đã. Anh làm như Khánh đã cắt máu ăn thề vào Việt quốc và nhận làm đồ đệ của anh không bằng!

Ngôi nhà hai tầng mang số 80 ấy nằm ngay trên ngã tư, xây thụt vào trong, có khoảnh sân hình thước thợ bao mé ngoài. Tường hoa che phên, liếp kín mít. Chòi gác ngoài cổng xếp bao cát gần kín chung quanh, lính gác đeo súng máy Xi-ten và mặc quân phục giống như cậu Si-ca-gô dạo trước. Anh Huân rút đưa một tờ giấy to viết nửa chữ Hán nửa chữ quốc ngữ, đóng tới nắm cái ấn vuông đỏ.

Người được gọi là liên lạc chạy ra xem giấy, mở hé cổng sắt cho hai người vào trong khi xe chở ba tên lính Tàu chạy thẳng.

Bên trong tường hoa cũng chất đầy bao cát, chắn đạn cho một nhà dài cột gỗ mái tôn dựng cho đơn vị gác, chứa cả dãy mô-tô cùng hai chiếc ô-tô sơn màu đất sét. Chung quanh chân tường nhà chính xếp bao cát tới ngang đầu người, các cửa sổ và cửa ra vào đều có bình phong cát. Nhà tối om, thắp điện cả ban ngày. Tất cả những người mặc quân phục Việt quốc quân hay áo quần thường đi lại đều có vẻ mặt mệt mỏi, lo lắng, đầy nghi ngờ, không ai có nụ cười hay cử chỉ thân mật với ai.

Một người đeo kính trắng xem giấy kỹ hơn, trả lời dấm dẳng. Hỏi tên ai cũng bảo đi vắng. Muốn trình anh cả thì đợi đấy, nhưng phải tháo súng giao cho liên lạc, Khánh hỏi lại mới biết anh cả là lãnh tụ Nguyễn Tường Tam đang khai hội bên trường Đỗ Hữu Vị, lát nữa ghé qua đây.
Khánh tò mò nhìn quanh tầng dưới, thấy bày ba cái máy in, một máy xén, có bốn người thợ xếp chữ đang xếp uể oải bên các cửa sổ, hai bàn cho người chữa bản đồ nhưng bỏ vắng. Một bộ xa-lông tiếp khách đặt ở góc, có ấm trà thơm và gói thuốc lá Phi-líp Mo-rít màu tím bóc để sẵn. Ở đây không ai ăn đói mặc rách, nhà cửa xe cộ áo quần đều có thừa, chắc là tiền tiêu được trả hậu hĩ, mà ai cũng lừ đừ như lên cơn nghiện hút.

Có tiếng còi ô-tô ở cổng hậu, phía đường Bua-ranh. Giày da gõ lộp cộp trên cầu thang mé sau. Anh Huân hối hả chạy ra đấy. Chừng nửa giờ anh mới trở lại, hãnh diện đưa tờ giấy có mấy dòng viết tay nguệch ngoạc:

- Anh Cả tự tay chỉ thị cho đảng bộ Quảng Nam đây. Trong ấy anh Cả uy tín ghê ghớm. Để anh đóng ấn tín...

Nghĩa là Khánh chưa đáng gặp mặt cái ông lãnh tụ không rõ ai bầu kia, ông ta đi thẳng lên gác. Anh thư ký tòa Khâm lăng xăng gọi cậu kính trắng đang ngủ trong buồng ra cộp vào thư hai con dấu vuông đỏ khắc toàn chữ Hán, đi thu xếp một cuốc xe đưa Khánh đến ga. Khánh buồn cười: anh sẽ trở về quê với giấy giới thiệu của Việt Minh Hoàng Diệu và của bí thư trưởng Việt Quốc bỏ chung trong túi. Mặc kệ ông Trọng Béo đấy nhé. Khánh chỉ cảm thấy mỗi lúc một thêm ngạt thở trong khu nhà bịt bùng này, nó trái ngược một cách đáng tởm với cảnh sống ồn ào, hồ hởi, rối rít ở trụ sở Ban chỉ huy tự vệ thành Hà Nội, nơi người ta cười to, nói vội, đi như chạy, nhảy cầu thang ba bậc một, chia nhau những bát cơm gạo hẩm chan tiếng đùa quấy nhiều hơn canh rau muống loãng, từng giờ phút cố làm thêm một tí xíu gì đấy cho đất nước mình.

Mình là ai?

Câu hỏi ấy quá mênh mông. Hẵng tách nó ra từng vế nhỏ. Các câu trả lời tỉ mẩn ghép lại sẽ cho lời giải cuối cùng. Nào, ta bắt đầu từ chỗ bắt đầu.

Vì sao mình ra đời? Chúa tạo nên, định mệnh xui khiến, một linh hồn chưa thoát luân hồi phải đầu thai kiếp khác? Một sự chắp ghép của những nguyên tử hay tế bào mà khoa học chưa tìm ra quy luật nhưng hứa sẽ tìm ra? Buồn cười thật, mình lại rơi vào câu hỏi quả trứng có trước hay con gà có trước... Tắc tị ngay từ khởi điểm rồi, Khánh ơi!

Ngủ. Cương quyết ngủ. Một, hai, ba, bốn... không nhảy lung tung nhé... năm sáu bảy tám chín... gà đâu trong thành phố mà gáy sớm thế.. mười, mười một, mười hai... Tây chúa là kiêng con số mười ba, người mình cứ phớt bơ... mười bốn mười lăm... tao giết mày bằng được, con rệp quái quỷ, này, này...

Khánh đập bốn năm lần liền trên mặt chiếu, chỗ con rệp có thể chạy xuống sau khi đốt. Gà lại gáy, một con trống nào đó giọng chưa vỡ hẳn còn te te như còi nhựa trẻ con thổi. Khung cửa sổ chợt thong thả sáng hồng lên trong hừng đông nhất, mươi giây sau từ từ tối lại, như ông trời mở mắt ngái ngủ khi nghe gà gọi, lại nhắm mắt nằm lơ mơ thêm dăm phút nữa, khoảnh khắc thú vị nhất bởi cảm thấy chẳng ai có quyền dựng mình dậy, mình chỉ thức giấc khi muốn thức đấy thôi.

Mọi nhà trong hẻm nhỏ lần lượt bật đèn. Cái xóm buôn gánh bán bưng này bao giờ cũng sáng đèn trước hết chỗ bếp, nhen vội lên ngọn lửa than đá hoặc trấu vùi âm ỉ qua đêm, làm sôi gấp lên một nồi gì đấy mở đầu cho ngày kiếm ăn trên các hè phố, trong khi Khánh quen nằm ườn ra ngủ đến bảy tám giờ sáng, đợi Mỹ Duyên giả vờ đi chợ đến đánh thức tận buồng.

Gió bấc lùa mạnh qua cửa sổ xốc màn căng tròn như buồm. Khánh hất chăn, chỉ mặc cái áo may-ô in chữ ESEPIC trên ngực, đến ngồi bên cửa sổ mở toang cho gió lạnh châm kim vào mặt và thân, hai tay nắm hai chấn song run nhẹ từng lúc. Khánh đang thèm tự hành hạ mình, tự chà đạp chửi rủa, tự trừng phạt thật khắc nghiệt. Đã bỏ hai bữa cơm trưa và tối qua, thức trắng một đêm, bây giờ nếm mùi lạnh, chỉ tiếc cái lạnh Đà Nẵng chả thấm vào đâu... Khánh úp trán trên bắp tay, cười gằn: mình tạo ra bão táp trong một cốc nước, mình hèn nhát, mình là con sâu con sứa, mình tồi tệ nhất trong những đứa tồi tệ. Hãy dám xưng tội thử một lần xem nào...

Từ khi ra đời mình chỉ chuyên ăn bám đàn bà. Hồi nhỏ ăn bám mẹ cho tới khi ra Huế học hết trường Khải Định. Làm bộ cao thượng, người hùng ghét đàn bà, vẫn ăn bám Mỹ Duyên. Chuyến vừa rồi ra Hà Nội lại cố moi tiền của mẹ con bà cả, hai nghìn đồng mất giá nhưng vẫn là của đàn bà bố thí. Đúng, là mình chưa từng phè phỡn theo lũ con nhà quan, nhưng mình cũng chưa hề đổ mồ hôi sôi nước mắt làm ra xu nhỏ nào. Hãy xem con bé lên mười vừa ngáp vừa lê bước qua đây, mỗi nách tay nó ôm chồng ba chiếc ghế con, theo mẹ nó ra đầu hẻm bán khoai luộc với canh hến cho dân nghèo ăn sớm đi làm... Mình loay hoay với những câu hỏi triết lý từ thời Pla-tông với A-rít-xtốt, trong khi anh phu xe kéo hạ càng xe đái vào chân tường kia sắp ra ga hay bến ô-tô tìm khách, còn bác khuân vác vắt cái bao tải trên vai và bập bập điếu thuốc rê tổ bố đang tất tưởi xuống bến tàu đón những chuyến ghe bầu chở gạo từ Qui Nhơn ra. Mình vô dụng, vô dụng, vô dụng...

Cả Chanh nói theo cộng sản là theo luôn. Anh em du kích Linh Lâm gặp Việt Minh lập tức cầm giáo mác ná tên tuôn vào rừng. Cậu Thạch Sơn lao theo lý tưởng mới như phát đạn rời nòng. Cô Năm Bưởi giành cho được cây súng kỵ binh Nhật khi ấm ức trở về làng chỉ huy du kích. Và Mỹ Duyên nữa, cô gái nhảy mà Khánh đã nâng niu như một thức đồ chơi đắt tiền được pha tẩm thêm chất men say của trả thù và vụng trộm đối với lão bố dượng, Duyên yêu điên cuồng mà cũng dám cắt ngang quyết liệt khi trở về Sài Gòn và biến mất tăm luôn trong khói lửa...Chỉ còn trơ lại cái thằng Hai Khánh lừng khừng lơ láo này thôi, đóng vai trí giả chưa vội dấn thân, chỉ muốn đứng trên cuộc đời thấp kém, nay một mình trơ ra như người khách chậm chân khi chuyến phà rời bờ và không thèm quay lại. Đón chi một kẻ ăn xin ở bến đò!
Khi khóa cửa buồng ra đi, Khánh ngạc nhiên thấy mình lảo đảo, hai chân bước, khó nhọc. Vì đói, rét, mất ngủ? Vì một phần nghìn phần vạn trong những khổ cực của bộ đội Nam tiến? Hay vì chưa tìm được chỗ đứng trong xã hội ngày nay cho nên chỉ muốn ngồi và nằm, hỡi cái thằng tồi tệ kia?

Khánh đi thẳng xuống con đường ven sông Hàn trước dựng biển là đường A-mi-ran Cuốc-bê, nay đổi thành đường Bạch Đằng. Càng đến gần sông gió càng quất mạnh như búng vô vàn gai xương rồng vào da. Càng hay, khỏi phải quất roi trên thân như kẻ tu kín sám hối... Rồi Khánh bỗng giật mình, bước chậm, dừng lại: Lỡ mình ốm thì sao? Đầu và tim đang bệnh hoạn nếu cái xác phàm này gục xuống nốt thì biết vất nó vào đâu? Vào nhà thương làm phúc hay xuống sông Hàn? Tỉnh lại đi Khánh, mày đang tự hủy hoại đấy!

Bước gần như chạy, Khánh xộc vào một quán nhỏ bán xôi cháo nằm lọt trong chỗ đầu hẻm khuất gió, len đến ngồi cạnh bếp lò than đá, đón hơi nóng phả vào khuôn mặt tê dại và đôi cánh tay nổi da gà run rẩy. Chị bán quán trố mắt nhìn anh, kêu:

- Chu cha, gió bấc cóng xương mà thầy mặc áo lót!

Anh chồng nhìn kỹ những chữ in trên ngực áo dệt ngắn tay của Khánh, giảng cho vợ bằng giọng kính nể:

- Ổng là lực sĩ đó, sức vóc chẳng phải như mình đâu, có ông lựa ngày sóng to gió lớn mới nhảy xuống bơi qua lại cửa Hàn cả chục lần. Ê-dê-pich là trường dạy lực sĩ đâu trong Phan Thiết, ông nào ra cũng thành vô địch hết... Dạ, thầy mời thứ gì?

Khánh gọi cháo cá. Những thìa cháo nóng bỏng vừa thổi vừa húp trôi qua cổ tỏa ấm trong ngực và trong bụng, ngon đến đau cả những sợi gân hai bên quai hàm. Bát thứ hai ăn xong, Khánh vẫn còn thòm thèm. Đã lâu lắm Khánh chưa được ăn món cháo cá nào ngon đến thế, chắc là phải đắt tiền, mà tiền chẳng còn bao lăm. Anh gọi bát nữa và hỏi giá luôn. Chị bán quán nói như xin lỗi khách:

- Dạ, thứ gì cũng mắc quá thầy ơi, phải bán tới năm cắc. Ai muốn ăn hai ba cắc cũng múc. Thầy mới đi tập về, hay để thầy mời đĩa xôi thịt hèo một đồng cho chắc bụng.

Xôi đậu xanh ăn với thịt kho cũng ngon và rẻ như thế. Ly nước chè xanh cuối bữa thơm và chát rất vừa miệng. Tất cả chỉ tốn hai đồng, giá tiền của một tô phở xoàng. Khánh chợt thấy đắng trong họng khi nhớ lại cái lần vung tiền mua bi mang đến tiệm hút ở ngõ Phất Lộc, thết tay ủy viên Trung ương Quốc dân đảng để nghe lão kể ba hoa chuyện trên trời dưới biển bên bàn đèn.

Anh chủ quán bưng hai tay hai cốc đen đậm đến trước mặt Khánh, ngồi đối mặt, niềm nở:

- Cái này riêng tôi mời thầy. Trà đường đó, ở tiệm người ta quảng cáo là trà tàu với đường tây, thiệt ra là của xứ mình hết. Thầy khuấy cho tan... Chắc thầy ở bộ đội chớ?

Khánh cười cười, gật đầu. Quái lạ, sao ai cũng đánh giá mình cao hơn tốt hơn con người thực của mình thế nhỉ?

- Biết mà, coi tướng thầy tôi biết là chỉ huy trong bộ đội liền hà. Nhờ thầy nhắm giùm như tôi xin đi cầm súng đánh Tây, mấy ổng có nhận không?

Chị vợ đang đơm xôi cho khách, ném tới một câu dấm dẳn:

- Cả bầy con rồi, ai thèm nhận anh mà cà rà hỏi hoài!

- Thầy đừng nghe mụ tôi. Bữa đó chắc gặp anh chỉ huy khó tánh, ảnh cảm ơn biểu tôi về tăng gia nuôi bộ đội hay hơn. Có điều tôi tính đánh thắng thằng Tây cái đã, sau về lo lúa khoai cũng được. Chẳng dấu gì thầy, vợ chồng tôi ở nhà quê bị bè lũ thực dân phong kiến nó gian ác quá tay phải bỏ đi làm muối, làm chài, lưu lạc tới cái ngõ phu phen thợ thuyền này, chưa được một chút gì gọi là vì dân vì nước hết trơn. Vậy tôi mới trù tính đi đánh giặc ít năm, có xả thân nơi sa tràng thì con cháu cũng thơm lây, mụ tôi ở nhà đắp đổi nuôi bốn đứa nhỏ rau cháo xong thôi, cực mấy cũng hơn cái hồi còn Tây ngồi trên đầu mình. Thầy có quen mấy ông lựa lính, à quên, mấy ông tuyển quân đó thì nói giùm tôi một tiếng...

Đang nghe những lời khẩn khoản, Khánh bỗng mở to mắt nhìn phía cửa. Một cặp trai gái vừa bước vào quán, tần ngần nhìn quanh, rẽ vào chỗ góc vắng nhất. Anh chủ quán bước tới, nói qua lại với cô gái, trong khi Khánh trân trân ngắm anh con trai.

Anh này cao trung bình, mắt một mí và gò má gồ, da trắng, râu lún phún bọc nửa mặt dưới theo kiểu lười cạo chứ không cố ý chừa, dựa nghiêng vào cột tre, châm một điếu thuốc MIC và lim dim mắt nhả khói. Anh mặc bộ quân phục ka-ki vàng của lính Bảo an, đặt trên bàn cái mũ cối đính quân hiệu tròn nền đỏ sao vàng của bộ đội chủ lực, dận giày da dơ-cu-lơ mốt trai trẻ thành phố, thấp giọng thì thào những câu ngắn với cô cùng đi. Cô này mặc sơ-mi trứng sáo với áo len không tay màu boóc-đô phủ ngoài, quần lụa đen, có khuôn mặt tròn và môi bậu, dáng phúc hậu kiểu con nhà lành. Có thể gặp khắp nơi những cặp vợ chồng trẻ hay người yêu thăm nhau, tiễn đưa nhau như thế. Nhưng cặp này quả là đặc biệt: viên trung úy Nhật Ta-kê-đa cùng với cô thông ngôn Bích Thủy vì sao hiện ra trên phố Đà Nẵng?

Đợi anh chủ quán đặt xong hai đĩa xôi với hai phin cà-phê trước mặt khách và đi xuống bếp, Khánh bước tới cạnh bàn, cười khẽ:

- Kon-ni-chi-oa, mi-na-xan! Ô-nghen-ki đex ka? ¹

Annh con trai giật nẩy người, lắp bắp:

- Ghen-ki đex, a-ri-nga-tô...Ô ô ô ô, Khanh, Khanh-xan! ²

Anh chụp lấy bắp tay Khánh vừa ghé ngồi xuống tuôn một tràng dài tiếng Nhật. Khánh giơ hai tay lên nửa chừng làm bộ chịu thua:

- Oa-ta-si oa Nip-pông-ngô ô oa-ka-ri ma-xen. Ây-ngô ô ha-na-si-ma-sô! ³

Bích Thủy che miệng cười rúc rích trong khi họ chuyển sang tiếng Anh. Cô mừng đến sáng cả mắt và má, thỉnh thoảng chen vào một câu tiếng Việt với Khánh và tiếng Nhật với Ta-kê-đa.

Một nhóm thợ mộc trên đường đi làm ghé vào. Khánh nói vội:

- Mời các bạn ăn xong về nhà trọ của tôi, nói chuyện tiện hơn.


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật: Chào quý ông bà! Mạnh giỏi không?
2. Tiếng Nhật: Mạnh giỏi, cám ơn... Ồ, Khánh, ông Khánh!
3. Tiếng Nhật: Tôi không hiểu tiếng Nhật. Chúng ta hãy nói tiếng Anh!

Nửa giờ sau, Khánh gài cửa buồng trọ, pha trà mời các bạn Hà Nội đã chia tay trước ngày tổng khởi nghĩa. Bích Thủy nhắc đến lần thứ mấy không nhớ:

- Phúc đức quá mất, lại vớ được anh Khánh ở đây. Bắt đền anh đấy nhá, tự dưng anh đùn việc mua súng cho Thủy, anh trốn biệt. Chúng em vào Nam cứ như chim chích vào rừng, đang lo phải trở ra Hà Nội, ngượng với bạn bè đến chết mất...

Câu chuyện tay ba bằng ba thứ tiếng lại tiếp tục, lần này Bích Thủy kể nhiều hơn.

Sau khi Khánh về Đà Nẵng, Ta-kê-đa vẫn làm trung gian để Việt Minh Hà Nội mua súng của Nhật. Mua được nhiều nhất và rẻ nhất là sau khi Nhật đầu hàng không điều kiện và quân Tàu chưa sang đến nơi, riêng Ta-kê-đa chuyển được tới năm trăm súng các loại. Tàu sang, anh vẫn làm tiếp, đường ô-tô bị kiểm soát thì chở bằng thuyền. Chẳng biết có thằng phản động nào báo tin mà bọn Tàu cho hàng trăm quân chặn trên sông Hồng, cả phục trên bờ lẫn dùng thuyền chở lính. Ta-kê-đa cùng một tiểu đội tự vệ đánh trả một trận rất dữ, ba thuyền súng đạn đều bị bắn chìm, anh bị bắt khi đang cố bơi vào bờ. Quân Tàu thu hết giấy tờ, nện một trận chí tử, giam trong điếm canh đê. Nửa đêm anh giỡ mái trốn thoát, nhằm hướng chạy về Hà Nội, nói ấp úng khi dân quân bắt: “Tôi Việt Minh... Cho tôi Việt Minh”.

Bị giải qua nhiều chặng nhiều cấp, rốt cuộc Việt Minh Hà Nội đón được anh về, đem giấu trên Sơn Tây. Thế nhưng bọn Lư Hán cay cú vì lính chết nhiều, đem giấy tờ của Ta-kê-đa ra bắt bọn tướng Nhật đền mạng. Tên đại tướng Txư-si-ha-si, tư lệnh Nhật toàn Đông Dương, phải tuyên án tử hình trung úy quân y Ta-kê-đa A-na-mi. Các đơn vị quân Tưởng nhận được ảnh phóng to và lệnh bắt hoặc giết Ta-kê-đa, lũ phản động người Việt muốn kiếm thưởng cũng rình mò khắp nơi.

Lánh né mãi đâm chán. Ta-kê-đa xin vào Nam làm công tác kêu gọi binh lính Nhật theo chính phủ Cụ Hồ. Bích Thủy xin cùng đi. Cả hai cùng nhập ngũ một lần, theo một đoàn quân Nam tiến, nhưng ấm ớ thế nào lại trúng chuyến tàu chỉ vào đến Đà Nẵng, nghĩa là chưa ra khỏi vùng đóng quân của bọn Tưởng. Họ nhờ Khánh kiếm tàu xe cho đi tiếp, ít nhất cũng vượt vĩ tuyến 16 vài chục cây số về phía Nam cái đã, sau đó sẽ tính.

Khánh cười xòa:

- Việc ấy quá dễ. Tôi sẽ đưa hai bạn đến thị xã Hội An, nhờ các anh em trong chính quyền thu xếp.

Bích Thủy vỗ tay reo như trẻ con, đôi mắt cô lại không nhìn Khánh mà đăm đắm vào mắt Ta-kê-đa. Rõ ràng cô vào chiến trường không phải trăm phần trăm vì nhiệm vụ.

Một giờ nữa qua. Chiếc xe ngựa do Khánh thuê bao đưa cả ba chạy bon bon trên quốc lộ Một vào Hội An, băng qua trạm gác Tàu phù cuối cùng mà không bị hỏi giấy, ở đây chúng nó nhũn nhùn nhùn sau khi mấy tên hăng cướp phá nhất lần lượt biến đi không để dấu vết.
Ta-ka-đa bóp mạnh bàn tay Khánh:

- Đối với anh, con đường đời hiện ra thẳng tắp hẳn anh khó hiểu được tâm trạng của những người Nhật như tôi. Người ta túm cổ tôi lôi ra khỏi phòng thí nghiệm, vất tôi vào chiến tranh, buộc tôi chết vì một ông Thiên hoàng vớ vẩn nào đó. Ở nhà bom đạn giết mẹ và hai em tôi, người tôi yêu bỏ đi lấy một lão già giàu tấy lên nhờ chiến tranh, người Nhật càng chết nhiều lão ta càng phát tài to. Và để thưởng cho bấy nhiêu hi sinh, người ta tặng tôi một án tử hình vắng mặt... Quân Tàu lùng bắt tôi, có nghĩa là tôi bị Đồng minh đang làm chủ thế giới này cố giết. Tôi không còn một chỗ đứng nào nữa trên trái đất, anh thấy chưa? Chỉ còn một nơi để sống, đó là vùng đất của chính phủ Hồ Chí Minh, đó là hàng ngũ Việt Minh. Tồi không hiểu gì về chính trị, về dân tộc Việt Nam, nhưng tôi biết chắc một điều là tôi sẽ sống nếu Cụ Hồ thắng, tôi sẽ chết nếu Cụ Hồ bại... Anh đừng tưởng tôi quá sợ chết. Tôi sẵn sàng chết khi đi kêu gọi lính Nhật buông súng, cái chết ấy sẽ làm cho dòng máu Nhật và Việt bớt chảy. Nhưng tôi sẽ không sao nhắm mắt nếu bọn châu chấu, bọn đỉa đói, bọn giun sán tự xưng là Đồng minh chiến thắng kia đem tôi ra treo cổ và cười ầm ỹ với nhau...Chắc anh thấy khó hiểu phải không?

- Tôi hoàn toàn hiểu anh, Ta-kê-đa!

Bích Thủy ngồi soi gương chải tóc, đến đây bỗng chen vào bằng tiếng Việt, đọc rời từng tiếng thật rõ:

- Anh Ta-kê-đa phải nói tiếng Việt, không được nói tiếng Anh nữa. Anh là bộ đội Việt Nam, phải học tiếng Việt. Hiểu không?

- Tôi xin lỗi bà...

- Sai rồi!

- Tôi xin lỗi cô Thủy. Tôi sẽ cố gắng nói với ông...

- Sao lại ông?

- Gô-men, gô-men ¹. Em Thủy thân mến, tôi sẽ..

Thủy bưng mặt cười ngặt nghẹo trong khi anh bạn Nhật nhíu mày nhăn trán, cố nhớ từ ngữ và những dấu uốn éo không hề có trong tiếng Nhật..

Xe dừng trước tòa sứ Hội An lúc mười một giờ. Khánh rủ đi ăn trưa vì đã thấy đói, bữa sáng no kềnh chưa đủ bù hai bữa nhịn hôm qua.

Nhưng Bích Thủy rất lo bơ vơ, quyết gặp cho được cấp lãnh đạo của Quảng Nam càng sớm càng hay. Ba người chìa giấy cho bác thường trực ghi sổ, xin gặp đồng chí Phan Chanh phó chủ tịch tỉnh.

Họ ngồi đợi chỉ năm phút trong phòng khách thì Cả Chanh đã hấp tấp bước ra.

- Đâu, Khánh đâu? Ôi chao, chút xíu nữa mình hụt. Gói sẵn các thứ gởi ra cho cậu đây nè!

Anh giúi vào tay Khánh một gói khá nặng. Không kịp tháo ra xem, Khánh giới thiệu luôn hai bạn đồng hành. Chanh mở to mắt, há miệng:

- Các đồng chí... thiệt là trên trời rớt xuống!

- Sao thế anh?

- Mới có điện khẩn, biểu tụi tôi kiếm những người biết tiếng Nhựt, tiếng Pháp, tiếng Anh, gởi gấp vô mặt trận Nha Trang làm công tác địch vận. Địch có ba thứ quân nói ba thứ tiếng đó dồn cục ở Nha Trang đông vô số kể. Tụi lê dương còn thêm số lính Đức nữa, có rồi, một tay hàng binh chạy qua mình là người Đức biết tiếng Anh, đang ở Hội An đây. Cậu về đúng lúc quá Khánh ơi! Để lo cơm nước cái đã, chiều nay ta bàn công tác. Hà Nội vô tới đây, ai cũng kêu buồn ngủ hết!

Chanh tất tưởi chạy đi xếp chỗ ăn nghỉ. Khánh mở cái gói anh vừa trao, chợt thấy mắt mình cay xè: cây súng ngắn, đồng hồ, bút máy, gói đạn rời, những thứ Khánh cho mượn đi giành chính quyền được trả đủ, kèm theo một lá thứ cảm ơn và giục kiếm hộ thợ giỏi cho ngành quân giới Quảng Nam, “cần nhứt là thợ đúc với thợ tiện”. Con người tốt bụng kia nào biết Khánh đã lang thang chao đảo đến những nơi nào đâu, anh không thể hiểu được cho đến sáng nay Khánh còn vật vã ở Đà Nẵng như đứa mất hồn, anh tin ở Khánh đến cái độ không ai nỡ phụ lòng anh, anh cứ buộc Khánh phải lây đôi chút lòng yêu nước yêu dân của anh, sao mà thương quá chừng anh Chanh ơi!

Bữa cơm trưa được dọn ngay cạnh bếp và khá độc đáo. Bên cạnh những cái liễn và đĩa bằng sứ Xe-vơ-rơ in hoa chạy nét vàng lóng lánh của quan sứ Tây, đựng cơm gạo đỏ và rau muống luộc, có thêm những cái chén đất đĩa tre xấu xí mới sắm sau cách mạng. Sau khi họ cầm đũa, bác thường trực hối hả đem đến một gói lá chuối đựng chả lụa, thịt quay, tim gan luộc vừa mua ngoài phố. Chanh đóng vai chủ nhà niềm nở mời, nhưng anh ăn rất ít.

Chiều ấy, cuộc họp cán bộ địch vận có thêm cậu Lin-đoóc-phe hàng binh người Đức. Mọi người đều thấy Hai Khánh làm tổ trưởng tổ địch vận đi Nha Trang là khỏi cần bàn, chỉ bàn sôi nổi xem nên in truyền đơn ở đâu, kiếm loa điện hay dùng loa sắt tây, cần bao nhiêu vải để làm những băng cờ thật to căng trên phòng tuyến ta. Khánh và Bích Thủy thay nhau dịch cho đồng chí phó chủ tịch, và Chanh cũng bàn góp rất hăng.

Đêm ấy, khi ngả lưng trên tấm ván kê chân niễng trong nhà khách của ủy ban nhân dân, Khánh sực nhớ tới lá thư đóng hai con ấn chữ Tàu của lãnh tụ Nguyễn Tường Tam. Anh vén màn bước xuống, mượn bật lửa của Ta-kê-đa, châm đốt mảnh giấy mà lắm kẻ thèm có để làm bùa hộ mệnh một khi quân Tàu lật đổ chính phủ Cụ Hồ. Một thế kỷ đã trôi qua giữa Khánh sáng nay và Khánh tối nay. Anh ngủ thiếp đi như đứa trẻ được mẹ xoa rôm đều tay trên lưng.


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Nhật: xin lỗi, xin lỗi.

Sau một trận cãi nhau khá găng giữa anh Bảy Quý trong thường vụ xứ ủy và anh Tô Xáng phó bí thư tỉnh ủy. Cả Chanh được phép vào lại Quảng Nam thêm hai tháng để góp sức xây dựng ngành quân giới và thành lập đại đội Nam tiến thứ hai của tỉnh, sau đó mới chuyển sang ngành đường sắt. Cãi nhau chán chê rồi anh Quý kéo Xáng và Chanh đi đánh một chầu mì Quảng không hạn chế để làm lành, tiếp đó anh Xáng lại kéo một nhóm anh em bạn tù cũ xuống chiếc đò của vợ con mình, ăn cháo cá trên sông Cửa Đại dưới trăng cho đầu óc đỡ căng.

Chanh, không tiếc hai tháng ở lại ấy. Anh chạy khắp nơi kiếm thợ, bòn vét tất cả các thứ máy có thể sản xuất ra võ khí, lập được ba binh công xưởng trên vùng núi, trong đó có xưởng Cao Thắng II đặt ngay trong làng Linh Lâm, chọn được mươi cán bộ đáng tin cậy để nắm các xưởng và Ban quân giới của tỉnh. Anh thúc giục ủy ban tỉnh mua vải xi-ta tốt và đặt may quân phục cả ngắn lẫn dài gửi gấp cho đại đội Nam tiến thứ nhất, cho người chở vào giao tận tay quyền đại đội trưởng Lê Dĩnh, thay Năm Chò đã bị cách chức và bỏ về Qui Nhơn ở với nhân tình. Trời chẳng phụ lòng người hay sao ấy, anh vớ được một kho đạn và lựu đạn bị bỏ quên, do Pháp chuyển lên một đồn binh vùng núi để chống Nhật, chất đống trong nhà ở của tên trung úy, cán bộ xã không biết là những hòm gì nên không báo cáo. Anh run lên khi đọc những chữ in đen trên những thùng đạn ĐAM, lựu đạn tấn công và phòng thủ, lựu đạn phóng, đạn súng cối 60 và 81. Vất tuột đi mươi cuộc hẹn gặp và hội họp, anh cùng hai cán bộ đem mọi thứ ra thử, tất cả còn tốt nguyên!

Nhờ đó, Chanh lên đường đi mặt trận Nha Trang cùng đại đội Nam tiến Hai với cái vốn rất đáng mừng: ngoài số súng đạn quần áo cấp đủ cho đại đội Hai, còn ba trăm bộ quân phục và bốn chục thùng đạn các cỡ mang cho đại đội Một đã sấp ngửa lên đường khi Pháp đánh chiếm Sài Gòn, thiếu thốn đủ thứ, chịu cực như tất cả những người khai sơn phá thạch, lại còn phải chịu thêm lời chê trách của lớp người đi sau.
Dù nghĩ rất nhiều đến cô Thùy con ông Hai Rề trong những giờ ngửa người lim dim trên ghế xe lửa, Chanh vẫn cố gạt phút gặp gỡ riêng tư ấy đến ngày trở về. Trước hết phải đưa mọi thứ đến mặt trận cái đã, sau đó mới tự cho phép nghỉ xả hơi, thăm anh em thợ đề-pô xe lửa Qui Nhơn, thăm cô gái đã nuôi mình và ám ảnh mình bấy nhiêu lâu.

Một lần nữa anh gặp rủi và may cùng một lần.

Đoàn xe lửa đến ga Diêu Trì phải đổi đầu máy. Chiếc đầu máy thay thế vừa sửa xong tại Qui Nhơn lại trục trặc, phải đợi ít nhất sáu tiếng mới lên đường được. Cậu Bảy Tộ lái chiếc đầu máy nhỏ Cu-cu chạy con thoi từ Qui Nhơn lên Diêu Trì để lôi mấy toa hàng xuống cảng, nghe nói có anh Cả Chanh đi chuyến này, tất tưỏi chạy tìm và hét rầm rĩ:

- Anh Cả không xuống thăm đề-pô Qui Nhơn là anh em oán tới chết. Đi lập tức, đừng oong đơ gì hết, theo đầu máy mới trở lên chạy tiếp, không lỡ tàu đâu mà lo. Đang thừa một toa xe-phanh phải kéo xuống Qui Nhơn, anh muốn chất ai lên tùy ý!

Bộ đội đã tản vào các nhà chung quanh ga xin củi mượn nồi nấu cơm. Cả Chanh rủ tổ địch vận theo mình, đoán chắc Hai Khánh muốn về thăm mẹ và các em ở tiệm Lợi Thịnh, nếu kéo theo bộ ba Ta-kê-đa, Lin-đoóc-phe và Bích Thủy cũng chẳng phiền gì một bữa cơm trưa. Riêng anh cần tìm Năm Chò và gặp thoáng qua cha con ông Hai Rề mấy phút gọi là trông thấy nhau. Anh ngạc nhiên thấy Khánh ngần ngừ hơi lâu trước khi gọi tổ địch vận lên chiếc toa con móc cuối đoàn tàu ngắn của Bảy Tộ.

Riêng Chanh không lên đấy mà đứng chen bên Bảy Tộ trên đầu máy. Tộ không đợi hỏi, vừa cho đầu máy lui tới tháo toa móc toa theo hiệu còi, vừa kể huyên thiên những chuyện xảy ra từ khi Chanh rời Qui Nhơn, chòm râu mép rậm và ngắn của cậu nhảy nhót uốn éo trông rất hề, ngay cả khi kể những chuyện ít vui.

Đội tự vệ ngành Hỏa xa ra đời hai tháng trước tổng khởi nghĩa, thu góp lần hồi được tới ba chục súng và năm chục lựu đạn, đi giành chính quyền rất hăng. Sau đó bị lủng củng vì bỗng dưng Việt Minh hiện thành hai phe, phe này chửi phe kia là Việt Minh giả, cứ như là Tôn Ngộ Không với Bạch cốt tinh...

- Ông Hai Rề chẳng biết ai giả ai thiệt, biểu anh em cử đại biểu đi tìm cho được Cả Chanh vi-dít-tơ về, ảnh là cộng sản chánh hiệu con nai vàng, ảnh đứng phe nào mình theo phe nấy. Anh em hỏa xa đồng ý cái rốp, dân thợ không theo cộng sản thì còn biết theo ai! Tới khi hỏi ông Hai tìm anh Cả ở đâu thì ổng bí luôn. Em chọc ổng: hay là tìm trong buồng cô Thùy nhà bác? Ôi chao, ổng chửi em vuốt mặt không kịp!

Cả Chanh cười đến đau ruột trong khi Bảy Tộ cứ tỉnh khô, kéo còi hơi và mở ma-nét ga cho tàu chạy qua ghi, rẽ xuống Qui Nhơn.

- Mấy ông cán bộ cấp trên về xử, sau bộ đội kéo tới tước võ khí của nhóm thằng Tài. Thằng ranh ghê, mới nghe Việt Minh nổi dậy ở Quảng Ngãi, lấy hết tỉnh huyện rồi, vậy là cha nội kéo một mớ lăng nhăng đi kêu gọi đồng bào khởi nghĩa. Hồi đó bà con mình sùng sục quá, hễ ai phất cờ đỏ tự xưng là Việt Minh là rút dao phay rựa bờ chạy theo lập tức... Êm vụ đó rồi, tới vụ khác. Mấy ông tỉnh đến thăm hỏa xa, về đưa ra mấy cái giấy trái ngược nhau: ông quân sự lệnh cho hơn một trăm tự vệ hỏa xa nhập ngũ hết, ông hành chánh thì biểu anh em phải bám xe bám máy chớ không được đi đâu, tiếp tới ông quân giới quyết định chuyển một nửa số thợ nguội ở đềpô qua sản xuất võ khí cho chiến trường Nam Bộ. Kỳ cục một điều là nghe đọc cái giấy nào anh em cũng hoan hô, tại vì thấy việc gì cũng hay cũng cần. Sau ông Hiển chủ tịch tỉnh tới họp anh em lại, ổng giải thích hay mà giải quyết cũng hay. Nước mình ít công nhân quá, phải dùng cho đúng nghề, không được xài ẩu. Anh em là vốn quý thành thử ngành nào cũng muốn giành phần. Bây giờ việc thứ nhất là lo bảo đảm xe chạy đủ chuyến đúng giờ, tăng được càng hay, đưa bộ đội với đồ tiếp tế vô Nam, chở đồng bào tản cư ra. Thứ nhì là lấy thêm thợ mới vô, lập một xưởng võ khí ngay bên đềpô, chế súng đúc đạn anh em rán làm thêm giờ, sửa máy móc cũ mà dùng cho hết. Thứ ba là ai thiệt mạnh, đang làm các việc phụ thì lựa mươi người cho đi học lớp quân chính rồi đi chiến đấu... Ông Hiển xử sự vậy, đúng không anh Cả?

- Đúng quá đi chớ!

- Cũng chưa êm. Tới khi lựa người đi bộ đội, ổng nhận được hơn một trăm đơn, ai cũng khai đang làm việc phụ hết! Em cũng xin đi mà chưa được. Anh Cả có quen, nói giùm, một tiếng...

Cậu lái xe lửa lúc này bỗng biến thành một anh nông dân thời cũ và với giọng nói van nài kèm bàn tay gãi gãi mang tai, cái đầu hơi cúi. Chanh đấm vào sườn Tộ:

- Mày tính bỏ cái Cucu này cho ai?

- Dạ trời sinh voi trời sinh cỏ chứ anh..

- Dân thợ máy mà nói như bà già trầu! Xin một thằng trẻ, lanh lợi, tinh thần cao, cho nó đi theo mày, đêm chịu khó dạy lý thuyết thiệt kỹ, nó lái được thì mày bàn giao!

Bảy Tộ thần mặt ra, đổi tay qua gãi gáy, nói rầu rĩ:

- Xong chừng nấy việc thì Tây chạy về nước hết rồi, em giao đầu máy để đi cuốc đất chớ ai cần bộ đội nữa...

- Mày không nghe Cụ Hồ kêu gọi trường kỳ kháng chiến à? Cụ tính phải đánh lâu, Cụ mới dạy tụi mình vậy chớ.

Bảy Tộ qua ga Tuy Phước chỉ tút còi và chạy chậm chứ không dừng, bởi không kéo toa chở khách. Cậu ta chuyển sang chuyện Năm Phi Đao lúc này đang ở Qui Nhơn cùng với Sáu Cam.

- Em tới chơi hai lần. Nó kể chuyện đánh Tây hay lắm, tối nào chòm xóm cũng qua nghe chật nhà, họ tưởng nó bị thương bị bệnh được về nghỉ nhà vợ là con Tư rượu lậu, tưởng thằng Cam là em nó thiệt. Ban ngày nó đi đánh cá, đi cất rớ, phần nhậu phần bán, kiếm khá tiền anh ơi. Nể em quen cũ nó mới nói thiệt là bị hạ tầng nhứt cấp xuống trung đội trưởng, trả trở về Quảng Nam, nó vừa tức vừa xấu hổ với bạn bè, bỏ hết về làm dân thôi. Ba đứa nó ăn ở với nhau cũng vui vẻ. Thằng Cam đi học tư một ngày hai buổi, có bàn riêng đèn riêng học bài ban đêm, sắm áo quần mới đàng hoàng. Em chê thằng Năm vô kỷ luật, nó nhăn răng cười, nhận hết, mà coi bộ chẳng muốn sửa đâu.

Mỗi khi nghĩ đến Cam, Cả Chanh lại buồn nhức nhối. Là con trưởng nam, anh được cha lo cho học chữ học nghề nhiều hơn, với hi vọng là đứa trước rước đứa sau, con béo kéo con gầy. Nhưng anh không giúp được gì cho em út cả. Anh nhận mà không trả, đúng hơn là chỉ trả cho Tổ quốc mà gần như bỏ mặc các em. Anh cố tìm thằng Cam đưa về quê, thu xếp cho ăn học, rốt cuộc nó bỏ đi với nỗi đau tủi của đứa trẻ gánh nước thuê không đủ trả tiền cơm trọ. Người duy nhất đã và đang đùm bọc nó là một anh cai khố đỏ chứ không phải người cha làm chủ tịch Linh Lâm hay ông anh làm phó chủ tịch tỉnh. Nó đã từng nghĩ rằng cha nó đem con bán cho lão phủ Đỉnh lấy tiền uống rượu, nó đang nghĩ về anh Cả nó chễm chện trong tòa sứ tỉnh Quảng Nam? Chao ôi, nó có hiểu cho anh rằng sau bấy nhiêu năm tra tấn tù đầy, đau dạ dày nôn ra máu, vẫn chỉ được hưởng mỗi ngày hai bữa cơm hẩm với rau luộc chấm nước muối?

Đưa thằng em trở về Quảng Nam, nó sẽ càng vất vưởng bởi Chanh đã chuyển sang ngành đường sắt, lang thang từ tỉnh này qua tỉnh khác với ba lô trên vai, quyền khá to đấy nhưng gặp cơn đói chỉ dám nhảy xuống ga, tìm chỗ vắng mua mấy củ khoai ăn tạm khi chưa có nơi dừng lại nấu cơm. Chanh đã đọc cả xấp đơn kiện hay mật báo về ngành đường sắt bán vé chợ đen, buôn lậu, ăn cắp máy móc dụng cụ bán cho các chủ xưởng tư, đủ cho anh sợ hãi và lẩn tránh mỗi khi được mời một bữa cơm sang hơn mức sinh hoạt phí mà anh trả rất sòng phẳng. Thà chết đói chứ không dây mình vào đồng tiền ma quỉ kia, để về sau há miệng mắc quai!

Thế nhưng thằng em lưu lạc ấy, anh làm sao biết được nó sẽ nhiễm những gì khi sống với cậu Năm Chò bất mãn cùng ả nhân tình buôn rượu lậu mà anh chưa hề gặp? Anh không sao quên được đôi mắt nó nhìn anh đầy đau khổ và hoài nghi khi mới gặp lại ở Qui Nhơn, nỗi mừng siết lòng của nó khi anh hứa cho đi học. Anh em cách nhau mười hai tuổi, nó coi anh gần như cha chú, nó vâng lời anh như theo một đồng chí lãnh đạo. Anh sẽ làm gì cho nó? Làm gì?

... Đến ga Qui Nhơn, Chanh chia tay với tổ địch vận, hẹn giờ gặp lại, xốc cái ba lô dính bụi than đi vào khu sửa chữa mà anh nhớ rõ từng mảng tường, lối rẽ, Bảy Tộ giao đầu máy xong, tất tưỏi chạy theo, giới thiệu những khuôn mặt lạ mà họ gặp dọc đường. Hầu hết là thợ mới, Chanh nhớ tên không xuể.

Tổ gác cửa vào đề pô, hai cậu tự vệ trẻ, nhất định không cho Chanh vào tuy Bảy Tộ giới thiệu anh là thợ cũ về thăm xưởng. “Thăm viếng ở nhà chớ không được vô chỗ làm việc. Các anh coi nội quy đây nè!”. Bảy Tộ bắt đầu sừng sộ trong khi Chanh rất vui thích. Công việc ở đây đã thật sự vào nề nếp. Anh phải chìa ra tờ giấy giới thiệu của Trung Bộ. Trong khi cậu gác vẫn cầm ngang cây súng anh-đo lắp lên chặn cửa, cậu đốc gác đọc to: “Đồng chí Phan Chanh, thanh tra ngành Hỏa xa toàn Trung Bộ, chỉ huy trưởng tuyến hỏa xa từ Đà Nẵng đến Phan Thiết. Nhân dạng: cao một mét sáu mươi, mắt hơi xếch, cằm nẻ đôi..”. Cậu ta nhìn Chanh từ đầu đến chân một lần nữa. Anh bộ đội mặc áo quần xi-ta xám và mang cái ba lô da trâu sống này giống người tả trong giấy, nhưng không có súng lục, gạc đờ co  hay xe ngựa gì hết, lại dính đầy than trên áo quần và dép cao-su đúc, có vẻ thợ đốt lò hơn là thanh tra. Cậu lễ phép mời Chanh đợi một lát, tất tưởi vào trong xưởng, trong khi Bảy Tộ mở to mắt nhìn Chanh.:

- Chà chà, anh Cả lên cấp cao vậy mà giấu em. Nãy giờ cứ tưởng anh là thợ đi lính, rủ anh về chơi Qui Nhơn thôi chớ!

- Thì tao theo mày về chơi vài tiếng đây nè. Tại cậu kia bắt trình giấy, tao sợ bị bắt mới đưa... Chết cha, hình như anh em tốp máy ngừng việc hay sao đó, nghe thử Bảy.

Tiếng búa gõ, máy rèn rẹt, hàn hơi xìn xịt thưa dần đi trong xưởng, thay vào là tiếng gọi nhau ý ới. Anh em thợ kéo ra từng tốp, vừa đi vừa lau tay. Chanh bị ngập rất nhanh trong đám người lọ lem, mặc áo quần xanh vá chằng vá đụp, cười nói oang oang bởi quen át tiếng máy:

- Tưởng mày chết nơi góc xó nào rồi, Chanh!

- Anh được đi bộ đội rồi hả anh Cả?

- Đừng bỏ nghề xe lửa nghe chú em. Cầm súng tí lâu rồi về cầm búa...

- Được thằng vi dít tơ kha khá, lại đi tù mất tiêu tới bây giờ...

Cả Chanh luống cuống trả lời những câu hú họa, cười nhiều, cố bắt cho hết những bàn tay nhem nhuốc chìa ra. Anh em còn nhớ mình, thương mình như thương nhớ người bạn thợ đi tù cộng sản năm xưa. Anh đưa tay áo quệt mắt rất nhanh, vừa lúc ông phó ga cũ người Việt đi tới, vẫn đội cái mũ cát két có phù hiệu CFI của sở hỏa xa Đông Dương ngày xưa, vẫn ưỡn cái bụng phệ vượt mặt chừng nửa tấc. Ông cầm tờ giấy giới thiệu của Chanh trên tay, vẫy vẫy gạt anh em tránh ra, nói dõng dạc:

- Hôm nay toàn thể công nhân viên chức chúng ta vô cùng hân hạnh được đón chào đồng chí Phan Chanh về thanh tra khu vực Qui Nhơn...

Ông đọc giấy giới thiệu của Chanh giữa những tiếng ồ và ngạc nhiên, rồi lật mũ cầm ngửa với điệu bộ trịnh trọng nhất:

- Đáng lẽ chúng tôi phải tiếp rước vị chỉ huy trưởng chu đáo hơn, nhưng mà anh em công nhân hâm mộ đồng chí từ lâu đã tự động ra nghênh tiếp. Xin mời đồng chí quá bộ vô thăm chỗ giai cấp công nhân đang lao động quên mình về nền độc lập của nước nhà...

Chanh nghe giọng nói quá dẻo ấy bỗng thấy gờm sợ. Lại thêm cả xưởng tốp máy kéo ra đón nữa, hại việc nhiều quá. Phải tìm lối thoát ngay. Chộp ngay một ý thoáng qua, anh nói với ông phó ga:

- Đề nghị bác cho tôi nói chuyện với anh em vài phút.

- Dạ, để anh em thay quần áo, rửa ráy sạch sẽ. Mời đồng chí vô phòng khách. Cũng tại bác Hai Rề nghe tin đồng chí tới, hào hứng chạy đi báo cả xưởng, chúng tôi không kịp tổ chức cuộc nghênh tiếp...


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp: người hộ vệ

Chanh chán quá, đi thẳng vào trong xưởng, vành tay lên miệng kêu to:

- Mời anh em tới chỗ phờ lát phoọc số hai cho rộng rãi, tôi xin gặp một chút rồi phải đi gấp.

Bảy Tộ đã kể rằng các cuộc mít-tinh công nhân trong xưởng đều làm chỗ bãi bằng số hai. Chanh đi thẳng tới đó, thấy đặt sẵn một bục gỗ cao lắp lan can sắt, có thanh gỗ leo lên. Anh không thoát khỏi ông phó ga theo bén gót. Thợ từ các nhà bên vẫn tuôn qua các cửa vào nhà chính của đề pô, Chanh nhác thấy một nhóm chị em tóc dài mà trước kia ngành xe lửa không có. Chỉ sau năm phút, chỗ bãi bằng trong lòng xưởng sửa chữa đã ngập người, vẫn ông phó ga nhanh miệng hơn mở đầu mít-tinh bằng lối nói kiểu cách:

- Anh chị em công nhân thân ái! Hôm nay lực lượng công nhân trung kiên của nhà ga Qui Nhơn được vinh dự...

Trong khi ông ta đếm ra các chức vụ của Chanh, anh nhìn lướt rất nhanh những bộ mặt ngước lên chăm chú, thấy ông Hai Rề đứng chỗ góc nhà với các đầu ngửa ngửa theo thói quen từ xưa. Anh Quý xứ ủy nói ông được bầu làm trưởng ban lãnh đạo đề pô xe lửa ở đây kia mà, sao ông phó ga to bụng cứ một mình dẫn quả bóng khắp nơi? Và ông định làm mất thì giờ chung suốt buổi hay sao? Chanh nhẩm sẵn mấy câu mở đầu, rình chộp một chớp nhoáng sơ hở nào của ông để ngắt lời, nói ngắn, chuồn gấp.

Nghe xong một loạt lời ca tụng, công nhân vỗ tay rào rào. Thời cơ đã đến! Chanh giả vờ coi mình như được nhận bóng, khoát hai tay mời im lặng và nói luôn:

- Xin thành thật cảm ơn ông trưởng ga (anh đã kịp hỏi một người không quen đứng cạnh mình trên bục về ông phó cũ) và tất cả các đồng chí lãnh đạo ngành hỏa xa tỉnh Bình Định. Xin cảm ơn toàn thể anh chị em công nhân. Thiệt tình là tôi có được giao trách nhiệm thanh tra và chỉ huy trong khu vực. Nhưng tôi đi chuyến đầu tiên này để làm quen với công việc mới những người mới, coi thử tình hình chung ra sao. Mấy tiếng nữa tôi phải theo đoàn tàu Nam tiến vô Nha Trang đánh giặc. Tôi nhớ ga mình, anh chị em mình ở Qui Nhơn, chạy xẹt xuống đây thăm một chút cho đỡ nhớ (các khuôn mặt ngửng lên đều cười hỉ hả). Tôi quen các bác, các anh chị lâu năm ở ga mình, còn anh chị em mới thì chưa biết, thôi, trước lạ sau quen. Đi một tua vô trong kia, tới khi quay trở ra tôi xin hẹn ở lại lâu hơn, ta mặc sức tâm sự với nhau chuyện cũ chuyện mới. Tôi chỉ xin nhắc bà con mình chút xíu này thôi: Tổ quốc đang cần rất nhiều đoàn tàu tốt, súng đạn tốt. Tụi mình làm rán thêm một phút, đổ thêm một giọt mồ hôi, chiến trường trong kia bớt đổ một dòng máu tươi, đờn bà con nít sống thêm một mạng. Các đồng chí thấy đúng vậy không?

Đám đông kêu lên lộn xộn:

- Đúng rồi!

- Phải quá đi chớ!

- Hay! hay!

- Vì vậy, tôi rất ấy náy từ nãy tới giờ đã làm các đồng chí mất nhiều phút trong giờ làm việc. Xin đề nghị vầy nè: thằng thợ cũ về thăm bạn bè, mỗi người làm giúp cho nó mươi phút nữa để nó ra đi khỏi băn khoăn trong bụng. Đồng ý chưa?

Mấy trăm con người cùng kêu to “đồng ý”, bật cười ồn ào. Chanh biết mình được lòng anh chị em, họ đã coi anh như người cùng hội cùng thuyền.

Anh bắt chước cử chỉ của anh Quý, nắm hai bàn tay vào nhau đưa lên lắc mạnh, ra hiệu bắt tay chung tất cả, xong bước nhanh xuống khỏi khán đài.

Ông trưởng ga không kịp diễn thuyết nhiều hơn bởi công nhân đã ùn ùn kéo về chỗ làm việc của mình, cười nói râm ran, khác hẳn những cuộc mít tinh cực kỳ trang trọng kéo dài ba bốn tiếng trước đây. Ông túm lấy mấy cậu ở văn phòng, dặn sửa soạn bữa tiệc mời đồng chí thanh tra thật đàng hoàng, lái xe đổ thêm cồn để đưa đồng chí đi bất cứ đâu. Một viên thư ký hổn hển chạy tới:

- Báo cáo, ông Chanh đi rồi... ổng biểu thằng Bảy Tộ đèo xe đạp ra phố...

- Ổng đi đâu? Sao không mời lại?

- Dạ, ổng nói đi thăm xưởng cũ chớ chưa thanh tra. Đúng hai giờ ổng trở lại, theo đầu máy mới sửa lên Diêu Trì.

Ông trưởng ga đổi lệnh mới cho văn phòng đừng dọn tiệc mà gói thật nhiều thức ăn khô để biếu ông Chanh mang theo dọc đường, lái xe sẵn sàng đưa ông ấy lên Diêu Trì, không để ông ấy đứng hít bụi than cùng với thợ đốt lò. Ông trở về văn phòng với nỗi lo lắng kéo dài: có gì thất lễ khiến cho vị thanh tra bực tức bỏ đi đùng đùng như vậy? Lơ mơ là ông ấy cách tuột chức tước từ trưởng ga trở xuống...

Ra khỏi ga mấy trăm thước, Chanh chợt vỗ vào lưng Bảy Tộ:

- Dừng lại Bảy, tao hỏi chút... Mày còn việc gì ở đề pô không?

- Em còn vài tiếng ma nơ nữa là hết ca. Nhờ thằng bạn làm rồi, anh khỏi lo.

- Vậy mày cho tao mượn xe đạp. Mày trở lại ga đi, đừng để anh em hiểu lầm tao. Hai giờ chiều tao trả xe ở đề pô, được chưa?

Bảy Tô lại gãi tai:

- Em không đưa đón mới bị anh em hiểu lầm là đứa bạc bẽo. Thôi tùy ý anh Cả, dùng xong anh quăng xe vô chỗ gác cho em.

- Nè, ông Hai Rề với lũ trưởng ga sao coi bộ cách biệt quá vậy ta?

- Nói sao hè... Ông Hai tốt thiệt mà chẳng biết lãnh đạo là cái gì. Cha trưởng ga thì nửa nạc nửa mỡ, à quên, đến ba phần tư mỡ. Muốn được lòng xếp Tây, được lòng ủy ban mình, được lòng công nhân, còn công việc chung có bê trễ cũng mặc kệ. Cái đầu máy đang xộc xệch cũng ký giấy cho kéo tàu Nam tiến, ông Hai với tụi em phải tới bàn giấy chặn lại, bắt sửa kỹ, không thì chết cứng dưới chân đèo Cù Mông chớ chưa tới đất Phú Yên đâu!

- Mẹ cha, nguy hiểm vậy á?

Chanh rút cái đồng hồ quả quýt - quà tặng của tỉnh ủy Quảng Nam trước khi chia tay - xem giờ, tần ngần một tí rồi dặn:

- Mày nói giùm lão trưởng ga tao sẽ làm việc với lão từ một tới hai giờ chiều, mời cả các sếp a lơ li ê nữa... kêu bằng gì hè? Tao mới chuyển qua hỏa xa mà.

- Quản đốc phân xưởng. Có mít tinh công nhân không?

- Chết, đừng, để lần khác hẹn giờ nghỉ ta làm.

Cả Chanh chỉ còn hai tiếng nữa để tìm gặp một người bạn bất mãn, một đứa em mất lòng tin, một cô gái chưa hiểu bụng dạ ra sao.

Rút cầm tay mảnh giấy vẽ sơ đồ nhà chị Tư rượu lậu, tên đầy đủ là chị Trịnh Thị Toản, do một anh bạn ở ga Diêu Trì soạn sẵn, Chanh luồn lách rất lâu trong các xóm nhà lá mới tìm được một căn nhà mái tranh vách đất còn mới, dựng trên một gò cát gần biển, trông cũng khá gọn sạch.

Chị Tư đang nấu cơm dưới bếp, đon đả chào khách, mời lên nhà trên, rót nước, bày diêm thuốc. Bộ mặt nhiều tàn hương lấm tấm đổi sắc ngay khi Chanh xưng tên. Đôi mắt sắc lẻm nhìn xói vào mặt anh:

- Hóa ra ông là ông Cả Chanh đó. Hứ! Ông đã lên ngôi vua chưa mà trảm công thần liền tay vậy ông?

- Kìa, chị Tư...

- Tôi cũng khen ông khéo rủ rê đó. Anh Năm đang bị thương đi cà nhắc, tôi ra sức nuôi ảnh, thuốc men mắc mấy cũng chạy vạy cho đủ, ảnh nghe ông về Quảng Nam làm cách mạng, lên rừng cao núi thẳm đánh du kích, lại nghe lời ông đưa bộ đội vô tới Sài Gòn chọi với giặc, tử sanh chẳng nề. Vậy mà ông kiếm chuyện đuổi về ngang xương, coi như đồ Việt gian bán nước, tới thằng Cam là em ruột ông cũng tức xung điên, theo về luôn...

Chị càng nói càng hăng máu, tuôn xối xả như xay lúa những lời rỉa róc, hai gò má nhọn đỏ rựng và nhô cao hơn, hai hàm răng mọc lộn xộn buộc phải hở ra để nói trong khi chỉ muốn nghiến lại.

- Hai anh em bò về tới đây, coi tợ hồ hai cái xác chết trôi bị cá nhám gặm. Có thứ gì đáng tiền tôi bán hết, nuôi cả tháng mới nên hình ảnh, ảnh đi làm được, thằng nhỏ đi học được. Tôi trách là trách anh Năm không biết thân nhân lại cứ chơi trèo, là thằng cai khố đỏ dốt nát mà cứ ưng bắt chước ông cách mạng nòi, ông xịt đâu chạy đó, bây giờ ổng chán ổng đá đít là đáng đời hết sức chả kêu ca gì nữa.

Chanh bật kêu lên, khổ sở:

- Thì chị cũng để tôi nói câu chuyện với anh Năm cái đã.

- Tối nay cả nhà đông đủ, ông muốn nói gì cứ nói, thử coi có cù rủ anh Năm được nữa không. Chưa chắc thằng Cam nó chịu theo ông đâu nghen! Tôi có lời khuyên ông vầy cho gọn: vợ chồng con rượu lậu lấy thằng khố đỏ, nuôi giùm ông thằng em ở đầy tớ, xứng bộ với nhau quá rồi, để ông chủ tịch lo việc quan việc nước cho đáng mặt cao sang chớ...

Không sao chen nổi một câu phân trần vào giữa cái thác oán hận của chị con buôn lắm điều. Cũng khó hi vọng gặp được Năm Chò với Sáu Cam trong chốc lát ở lại Qui Nhơn giấc trưa này.

Chanh dắt xe đạp đi ra đường, cảm thấy mỏi khắp người như sắp lên cơn sốt rét rừng, khi ký sinh trung bắt đầu nhấm các khớp xương, sợi gân.

Mười lăm phút sau, Năm Chò cùng Sáu Cam về nhà.

Cam học lớp cấp tốc dành cho học sinh lớn tuổi, gần chỗ Năm đang xe gạch thuê cho chủ thầu làm nhà. Buổi nào tan học nó cũng ghé vào chỗ đang xây, đợi anh Năm xong chuyến cùng về với nhau.

Đó là lúc nó nói chuyện với anh Năm thoải mái nhất, còn ở nhà thì chị Tư giành nói hết, nó vào ngồi học một mình trong góc, xong bài nhà trường nó sẽ khảo anh Năm học chữ. Anh học kiểu ấy cũng đã đọc và viết được tàm tạm.

Chị Tư mặt còn bừng bừng, vừa bày mâm cơm vừa kể chuyện ông Cả Chanh cho hai anh em nghe chăm chú. Cơm xới xong, Năm Chò vẫn không cầm đũa, chỉ nhắc cộc lốc:

- Tiếp đi!

Chị Tư kể nữa, kể nữa. Anh Năm cứ tái mặt dần đi, Cam trông thấy nhưng chị Tư không để ý.

Anh đưa hai tay bưng trán, rồi bóp trán, buông một câu nặng nề:

- Vậy là hết tình nghĩa!

- Chớ sao nữa! Tình nghĩa gì với cái hạng đó.

- Không, tôi nói tình nghĩa tôi với cô.

- Anh... gì lạ vậy?

Năm Chò ngửng đầu lên, mắt anh đỏ ngầu:

- Cô nói đã ngán chưa? Có muốn nghe không, hay là đang ham nói thì xin mời.

Chị Tư há miệng nhưng không thốt ra tiếng, như người ăn khoai mắc nghẹn.

- Phải như hồi tôi còn là thằng khố đỏ, tôi là tống cho cô mấy trái đấm bể mặt. Tôi được anh Cả Chanh dạy dỗ miết mới chừa thói xấu. Cô gặp may đó. Cô nghe lỏm chuyện tôi nói với bạn bè, câu nọ xọ câu kia, cô hiểu theo kiểu riêng của cô. Mâm cơm thành nồi cháo heo, cô đem hắt vào mặt anh Cả, ảnh là người cao thượng không thèm bắt bẻ, cô được nước cứ chửi tới tới. Cô cứ nhất định làm con Tư rượu lậu, mặc ý cô, còn tôi là chiến sĩ Vệ quốc, tiệt nọc khố đỏ rồi. Thằng Cam cũng không ở đầy tớ cho ai nữa hết, nó vô du kích, theo bộ đội, bây giờ là học sinh. Chúng tôi không muốn ghép chung với cô Tư rượu lậu... Cam, mày ở hay đi với tao?

Cam đã nép vào góc nhà từ khi nghe anh Năm nói, bằng cái giọng gằn gằn dễ sợ. Khuôn mặt dài và gầy, bắt đẩu nổi lang ben của nó cũng tái xanh.

- Lâu nay tôi để dành tiền, đánh hai chiếc nhẫn cưới để ăn ở lâu dài với cô. Bây giờ cô hiện hình ra rõ hung rồi, tôi xin đưa hết tiền với nhẫn để tạ ơn cô giúp đỡ khi đau ốm, anh em tôi đi nơi khác.

Anh đến mở cái rương con trên giàn, lễ phép đặt trên bàn hai chiếc nhẫn với một xấp bạc, bẻ đôi một chiếc đũa đặt lên trên. Anh vơ áo quần trên giường nhét vào rương. Cam vội run tay thu dọn sách vở trên bàn cho vào cái túi vải trong khi chị Tư bắt đầu khóc rất to tiếng.

Thùy tất tưởi về gấp sau cuộc họp kéo dài. Nhà vắng hết, cơm trưa không ai nấu, hai đứa nhỏ tan học lại hờn với chị Hai cho coi. Phần cha khỏi lo, bốn giờ chiều cha mới hết ca. Trời hơi lạnh nhưng Thùy đi như chạy, đến gần nhà phải cởi cái áo sợi không tay mặc ngoài áo trắng kiểu bà ba.

Trước hiên nhà nhà có kê một chõng tre cũ để ngồi hóng mát. Ai đó tự mở dây buộc cổng, đang ngồi đợi trên chõng, chiếc xe đạp dựng vào thềm. Một anh bộ đội ba-lô vẫn đeo trên lưng, dựa vào vách ngủ ngon lành. Chắc đến bàn việc với cha. Mũ cứng kiểu lính Bảo an úp sụp che nửa mặt, hở ra cái cằm nẻ đôi. Thôi cứ để anh ấy chập chờn một lát, tội nghiệp, bộ đội cực trăm đường.

Thùy đi vòng ra mở cửa hông bấm khóa, nhấc cây ngáng cửa trước, mở rộng cho sáng. Tiếng kẹt cửa đánh thức  anh bộ đội. Anh giật mình ngồi thẳng lên, giụi mắt, sửa mũ, quay đầu vào trong. Thùy bật kêu:

- Ôi chao, anh... anh Chanh!

- Thùy!

Anh đứng vọt dậy, bị cái ba lô nặng trên lưng giật lại, hơi loạng choạng một chút, kịp níu tay vào khung cửa giữa. Như cái máy, anh tuột quai ba-lô ra, đặt nó xuống chỗ chõng, bước vào nhà. Thùy run rẩy lùi, lùi nữa, đến khi lưng chạm vào cột gỗ. Cô dựa vào cột, cả đầu và thân tê dại đi, mặt lạnh buốt, hai gối nhủn ra như sắp ngồi luôn xuống đất. Cô nhắm mắt, đợi một cái gì hằng mơ ước và rất đáng sợ sắp xảy ra trong đời, khi anh Chanh trở lại tìm cô...

Loáng thoáng đằng sau đôi mắt nhắm, Thùy thấy lại tất cả những hình ảnh đã hiện ra trong những đêm trằn. trọc. Anh ôm Thùy vào ngực, thủ thỉ nói anh yêu em suốt đời. Anh gập gù xoa cằm, bảo vấn đề này sẽ thảo luận trong kỳ họp sắp tới. Anh trừng mắt bảo Thùy là đứa mất nết, người ta lo làm cách mạng mà nó chỉ nghĩ chuyện lăng nhăng trai gái. Khủng khiếp nhất là khi anh nói: xin lỗi, tôi đã có vợ ngoài Quảng, Thùy đã tự hành hạ biết bao nhiêu từ khi không nén được nước mắt trước, bác Quý già đến thăm, từ đó cứ hối mãi, lo lắng mãi...
Im lặng, im lặng kéo dài.

Mặt Thùy bớt lạnh, Thùy từ từ tỉnh lại, mở mắt.

Người con trai đứng cúi đầu trước mặt cô, bàn tay phải bóp bàn tay trái, mặt đỏ như vừa uống rượu, cái núm cổ chạy lên xuống mà không đẩy ra được một tiếng nào. Bỗng  anh ngước mắt nhìn Thùy. Nét mặt anh lộ vẻ sợ sệt quá rõ: không thể lầm. Anh sợ gì trước mặt em? Hay là... lẽ nào... anh sợ phải nghe một lời xua đuổi?

Máu trong tim vụt bốc lên mặt Thùy đến choáng váng. Trước người con trai yếu đuối, Thùy mạnh lên bừng bừng. Anh ấy yêu mình, đợi mình cho phép nói một tiếng nào đó. Nói đi anh. Em đợi tiếng ấy lâu rồi. Kìa, sao lại nhát gan vậy, anh của em? Anh quá thật thà rồi đó...

- Thùy ơi!

Thùy chỉ thốt được một tiếng dạ không ra khỏi cổ.

- Em... em có nghĩ tới anh... chút nào không?

Thùy không gan được nữa, úp hai bàn tay lên mặt, nấc dồn dập.

Hai cánh tay gân guốc của người con trai đã ôm vòng quanh vai Thùy. Anh nói gì nóng rực bên tai không rõ. Thùy níu vào hai vai anh, úp mặt vào ngực anh, trong khi anh luống cuống hôn vội vàng vào má, vào tai, vào cổ Thùy. Thùy vừa ngước mặt lên, anh hôn luôn vào trán, vào mũi. Anh của em vụng về ngốc nghếch, sao mà dễ thương không chịu nổi. Em chỉ sợ thức dậy, thấy em chiêm bao. Phải chi anh cắn em thử coi. Chắc anh không dám, thôi để em cắn anh thiệt đau cho anh tỉnh trước...

Thùy cắn thật. Anh bật cười, vòng hay tay kéo đầu Thùy ngửa ra:

- Hồi đi khỏi Qui Nhơn, anh buồn ghê.

- Sao anh buồn?

- Em chào đúng một tiếng, bỏ đi mất tiêu...

- Em xuống khóc một mình dưới bếp, em không gan như anh. Còn anh cứ cười miết... Anh Chanh ơi, thiệt không? Anh thương em thiệt không? Anh chọc ghẹo rồi bỏ, em không sông nổi đâu.

- Đừng bỏ anh nghen Thùy. Rán đợi anh về rồi cưới.

- Em lo anh có vợ...

Hai tay người con trai siết cứng Thùy đến ngạt thở, không nói được nữa. Thùy muốn anh siết mạnh hơn.

- Có rồi. Anh có một cô ở Qui Nhơn đây. Anh lo vợ anh không đợi được. Anh yêu em khủng khiếp. Thùy ơi, nhứt định cưới nhau nghen Thùy? Nói đi em. Hẹn cắn cưa đi em, cho anh yên bụng.

- Em bằng lòng...

Ngoài cổng chợt có tiếng trẻ con kêu: “Con se sẻ đậu kia, dạn lắm!”. Rồi ná cao su bật một tiếng phạch. Chanh buông tay. Thùy hôn vội trên cổ anh lần nữa, chạy ào xuống bếp. Hai đứa em trai cắp sách vào nhà, còn xuýt xoa tiếc con chim bắn hụt. Chúng cất tiếng chào chú, không nhớ mặt Chanh vì hồi xưa anh trốn kỹ trong buồng Thùy. Anh vội sửa:

- Kêu là anh bộ đội chớ, đừng kêu chú. Anh tên là Chanh.

- Dạ, anh bộ đội. Chị Hai ơi, cơm chín chưa?

Thùy đáp ấp úng. Hai đứa em lùng bùng: “Họp hành gì ghê quá vậy chị!”. Chúng vất sách, cầm ná cao su ra ngõ. Chanh không cưỡng nổi, đi xuống bếp chỉ để nhìn Thùy, gần Thùy thêm một lát. Chiếc đồng hồ quả quýt đã chỉ gần một giờ, anh phải về nhà ga đúng hẹn. Thùy đang hối hả nhen lửa hai bếp một lần nấu cơm canh. Đợi Thùy bắc hai nồi lên bếp xong, Chanh mới ngập ngừng:

- Thùy... anh phải đi gấp đây.

Thùy quay ngoắt lại, mở to mắt. Đôi mắt sao mà đẹp lạ.

- Anh theo bộ đội Nam tiến.

- Bữa nào anh đi?

- Phải đi ngay bây giờ. Bộ đội đang đợi trên ga Diêu Trì, anh chạy gấp về thăm em, đừng giận, tại anh nhớ em quá...

Đôi má tròn đang đỏ hồng vì lửa nhợt đi. Thùy gượng cười, hiện hai đồng tiền bên khóe miệng. Môi Thùy cũng trắng ra, mấp máy:

- Bấy nhiêu thôi hả anh? Biết làm sao, anh đi đi.

Rất nhanh, nước mắt Thùy tràn xuống má. Thùy quay lưng ngồi xổm xuống, đẩy củi vào bếp cho cháy phừng phừng, kín đáo co bắp tay trái lên quệt mặt. Đến khi nhìn lại thì anh Chanh đã biến mất. Thùy chạy vội ra cửa trước: chiếc xe đạp không còn đấy nữa. Anh hiện rồi tan như làn khói.

Hai đứa em nghe chị kêu đau bụng bỏ cơm, líu ríu vào nấu thay, bưng dọn, để phần cha và chị xong vội ăn cho kịp buổi học chiều. Chúng nó nhắc tới anh Chanh bộ đội vừa ghé thăm nhà, Thùy nằm trong buồng lắng tai nghe và bắt đầu nghĩ là anh ấy có đến thật.

Bốn giờ chiều, Thùy dậy cùng ăn cơm với cha. Nghe ông Hai kể Cả Chanh về thăm đề pô, Thùy tin hẳn mình không nằm mơ. Trước sau gì hai đứa em cũng nó với cha chuyện anh ấy đến nhà, Thùy phải thưa trước cho khỏi bị nghi ngờ, nhưng không biết lựa lời cách sao đây. Cha lại rất ghét những người quanh co lắt léo.

- Sao coi mày như đứa mất hồn vậy Hai?

Thùy nhìn cắm xuống bàn, ấp úng:

- Dạ, anh Chanh tới đây hồi nãy...

- Ủa, tao gặp nó ở đề pô, thấy nó gấp rút lắm mà!

- Ảnh ghé lại chút xíu thôi. Ảnh... ảnh hỏi con... có thương ảnh không, chớ ảnh thương con lắm... Hễ cha cho phép thì ảnh đi hỏi con...

- À, à, vậy đó... Mày nói sao với nó?

Thùy ríu lưỡi:

- Con cũng thương ảnh lắm. Ảnh đi, con nhớ lắm.

Ông Hai buông đũa, ngẩn ra nhìn khuôn mặt đỏ chín của con. Bây giờ ông mới nhận thấy con đã thành người lớn từ bao lâu chẳng rõ. Tính theo tuổi ta nó đã lên mười chín, còn gì nữa. Nó ưng thằng Chanh cũng phải, thằng đó tánh nết dễ thương. Nhưng ông vẫn thấy khó êm xuôi.

Ông lặng im lâu đến nỗi Thùy đâm sợ. Đàn ông với nhau hay có những va chạm nảy lửa, chỉ nhìn quanh xóm cũng đủ khiếp hồn. Nhưng cha chưa lần nào chê trách kia mà.

- Thùy nè, con biết Cả Chanh bây giờ làm gì không?

- Dạ biết. Anh vô bộ đội, đi Nam tiến đánh giặc. Thanh niên bây giờ ai cũng ao ước vậy hết cha ơi.

- Lầm rồi. Hồi mới nổi dậy, nó làm phó chủ tịch tỉnh. Bây giờ nó làm thanh tra hỏa xa Trung Bộ.

- Bộ đội hay hỏa xa cũng vậy thôi, có bậy bạ gì đâu!

- Ai nói nó bậy bạ? Nhưng mà con phải coi thử có cân xứng hay không đã. Người ta quyền cao chức trọng, chắc nhiều cô muốn lấy, bu theo. Con thì chữ nghĩa trét không đầy cái lá mít, chỉ biết may áo quần cho đàn bà con nít trong xóm. Hồi còn thương thì nó không để ý, hết thương nó so sánh cô này cô kia, tới đó con mới tủi cực trăm bề.

Giọng Thùy khản như nuốt than:

- Cha biểu... con từ chối hả?

- Tào lao. Cha nhắc để con đắn đo mọi lẽ, về sau khỏi hối. Phải như nó cứ làm thợ vi-dít-tơ như hồi xưa, nó hỏi một tiếng là cha nhận làm rể liền tay. Nó không tin Chúa mà tốt nết hơn đám cha cố nhiều.

Thùy chợt buốt nhói trong ngực khi nghe nhắc tới Chúa. Hình như vẫn có lệ cấm người bổn đạo lấy người lương hay sao đó. Thùy hấp tấp hỏi cha. Ông Hai bật một tiếng “xì” rẻ rúng:

- Tao thờ Chúa là nể ông bà cha mẹ đi đạo, chớ cái bọn không đẻ ra tao mà đòi làm cha, kêu tao bằng con, tao coi như cỏ rác!

Thế là xong.

Trong căn hầm của đại đội bộ đội chật ních đến ngạt thở, chỉ còn lại Ba Dĩnh với đồng chí quân nhu. Dĩnh vơ cái áo móc ở vách hầm lau mồ hôi chảy thành dòng trên mặt, ngồi bệt xuống tấm ván thùng vất bên cửa, kêu “ối” và nhỏm dậy ngay khi bị cái đinh xóc chéo vào mông, may mới cào sướt da. Cậu quân nhu bước ra khỏi hầm, đứng trong hào giao thông cầm mũ quạt phành phạch, lại chạy nhào vào khi quả đạn pháo lớn hú dài trên đầu, nổ rung đất mé sau hầm chừng năm chục thước. Tàu biển đã mở đầu đợt pháo chiều khoảng hai ba trăm quả. Đằng nào đại đội cũng đã nhận đủ tất cả số đạn, lựu đạn, áo quần từ hậu phương đưa tới, kèm mỗi người một gói quà tết nhỏ trong có một khăn mặt, một gói kẹo bánh, một bao thuốc hút quấn tay, một lá thư của em học sinh nào đó chia theo may rủi.

Lau xong cái đầu cắt trọc bóng như thầy tu, Dĩnh chợt nhớ, hỏi:

- Cả Chanh đi đâu rồi ta?

- Nằm co con tôm kia chớ đâu!

Dĩnh quay lại, thấy Chanh nằm ngủ trong chỗ hàm ếch khoét lõm vào đáy hầm, chỗ duy nhất không bị dẫm đạp khi anh em chen nhau lĩnh các thứ. Dĩnh chép miệng, ngả tấm ván dựng vào vách xuống đất, trải tấm chiếu rách lên trên, đặt cái túi dết làm gối, lom khom bước tới lay Chanh, hét vào tai anh cho át tiếng đạn pháo mỗi lúc một ầm ỹ trên mặt đất:

- Anh Chanh, ra đây ngủ cho thẳng lưng!

Bị lay gọi, Chanh chỉ nói lúng búng trong miệng như ngậm cháo, lại ngáy tiếp. Dĩnh lắc đầu bảo cậu quân nhu cùng đi với Chanh:

- Thôi mày sẵn giường đó, ngủ đi một lát. Ca-nông bắn kệ cha nó, hầm này chịu nổi.

Anh mặc áo, thắt nịt súng, đội mũ sắt, cúi thấp trong đường hào, đi xem đồ tiếp tế đã đến tay từng chiến sĩ hay chưa.

Đoàn xe lửa Nam tiến phải dừng ở phía Bắc Đèo Cả và trở ra ngay trong đêm. Đại đội Quảng Nam Hai gánh theo các kiện hàng dành cho đại đội Một của Dĩnh, vượt Đèo Cả ban đêm, đi gấp vào mặt trận Nha Trang. Ban ngày họ nhờ dân quân dẫn đi luồn qua các xóm rậm cây, các đồi gò, tránh máy bay địch ném bom và bắn dọc quốc lộ Một. Gần tới Ninh Hòa, họ được một trạm gác chỉ cho vào cụm rừng rậm cách quốc lộ chừng năm cây số, đợi lệnh.

Cả Chanh chìa tờ giấy giới thiệu thứ hai của mình ra, anh xin gặp Ban chỉ huy Mặt trận với danh nghĩa phó chủ tịch Quảng Nam. Sau một buổi chờ đợi, hai cán bộ của Mặt trận đi ngựa đến gặp Chanh.

Một người to béo để râu mép xuống tới khóe miệng, mặc ka ki Ăng lê trơn láng và đeo ống dòm trước ngực, ngồi trên ngựa hất hàm hỏi Chanh bằng cái giọng lơ lớ của Hoa kiều:

- Đồng chí có phải là quân nhân không? Chức vụ gì?

Chanh đoán đồng chí này người Thổ từ Việt Bắc vào. Anh lúng túng đứng nghiêm nhưng không chào quân sự:

- Báo cáo đổng chí, tôi được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cử vào thăm bộ đội, đề nghị cho gặp các đồng chí chỉ huy Mặt trận, sau đó xin gặp đại đội Nam tiến của Quảng Nam.

Người kia nhìn Chanh từ đầu đến chân, lại hất hàm:

- Cho xem giấy.

Ông ta đọc chậm chạp như người mới học chữ, trao tờ giấy cho người thứ hai. Anh này đọc lướt nhanh, vội leo xuống ngựa, đến bắt tay Chanh và trả giấy. Ông to béo nói đĩnh đạc:

- Ban chỉ huy đi thị sát tiền duyên cả. Đồng chí đã gặp tôi là Lý Đằng, tham mưu phó Mặt trận, thế là nguyện vọng thứ nhất giải quyết xong. Đồng chí được phép đi thăm đại đội Quảng Nam nhưng không được đến các đơn vị khác, không được ở lại trận địa quá hai mươi bốn giờ. Trước khi đi, đồng chí phổ biến cho đại đội trưởng đại đội Hai đến báo cáo với tôi tình hình đơn vị về mọi phương diện và nhận nhiệm vụ mới. Rõ chưa?

Thấy Chanh đứng tần ngần như sắp kêu nài, ông ta quay ngựa giật cương đi luôn. Người thứ hai chỉ kịp nói vội một câu hẹn gặp lại, giơ tay lên mũ chào Chanh và phóng theo ông Lý Đằng.

Chanh cùng mấy anh em đứng gần đấy không ngạc nhiên mấy trước kiểu đón tiếp lạ lùng này. Họ đã gặp một phân đội trưởng thuộc đại đội Ba Ba Dĩnh, bị thương ở vai phải lui về điều trị mé ngoài. Đèo Cả, đi nhờ xe ngựa của dân, khi đụng đầu đơn vị đồng hương đã đùng đùng quay mặt trận. Cậu vừa đi vừa kể tỉ mỉ cho Chanh và các cán bộ đại đội nghe đủ thứ chuyện, trong đó có vụ va chạm với ông tham mưu phó Lý Đằng nửa ta nửa tàu, nổi tiếng hách dịch và ưa đánh lính. Chanh ngớ ra khi biết đợt tiếp tế thứ nhất cách đây hơn một tháng chỉ đến tay đại đội Ba Dĩnh rất ít: ba người được một bộ áo quần, mỗi người được sáu viên đạn. Tham mưu trưởng Mặt trận bận việc tác chiếc, giao mọi sự cơm áo gạo tiền cho ông Lý Đằng, ông này ra lệnh cho quân nhu Mặt trận thu hết những gì từ hậu phương đưa đến để chia đều. Về lý thì không sai, nhưng trâu chậm uống nước đục là điều khó tránh. Quân nhu hối hả phát nhanh vì lo máy bay đánh cháy kho, lo địch đổ bộ, còn đại đội Ba Dĩnh hồi ấy giữ mặt bắc thị xã Phan Thiết lại quá xa, khi về lãnh tiếp tế thì chẳng còn mấy nỗi.

Chanh cùng anh em quyết định rất nhanh: phải đi đường tắt mới đưa được các thứ đến đại đội Một, lúc này đang đóng ở mạn bắc Nha Trang, từ xóm Cù Lao tới làng Đồng Đế ven biển. Phải bí mật thuê xe ngựa chở hàng đi đêm qua đèo Rọ Tượng và đèo Rù Rì - đang còn nhiều xe ngựa vào gần Nha Trang chở đồng bào tản cư ra đến cầu mối xe lửa bên ngoài Đèo Cả - cho người báo trước để Ba Dĩnh nhận hàng và trả ngay dưới chiến hào, không qua quân nhu Mặt trận.

Sau đêm thứ tư thức trắng, sau khi chính mắt thấy các thùng đạn và kiện quân trang tuôn theo đường hào về tận mỗi tiểu đội, Chanh ngủ lăn ra lúc nào không biết. Pháo tàu biển bắn rung đất, vách hầm trần hầm đã lát ván và phên tre vẫn rưới đất bột lên khắp người, Chanh cứ nằm nghiêng ngáy giòn. Anh em kéo tới thăm đứng khom lưng nhìn Chanh một tí, để lại một lá thư gửi về nhà, lại thì thào rón rén bước ra, nhường chỗ cho người khác chui vào căn hầm.

Trời đã tối hẳn. Pháo biển ngớt bắn, chỉ còn mấy khẩu cối của quân bộ bị vây trong thành phố nhả đạn uỳnh uỳnh ra chung quanh, thỉnh thoảng chen một quả đạn đèn xòe đuốc lắc lư trên nền mây sẫm và thấp. Rất nhiều đốm lửa nhỏ lập lòe trong các chiến hào chạy ngoằn ngoèo ven biển: đại đội Một đang hưởng chất khói từ quê hương gửi vào, với bao đạn đầy bên hông và áo quần mới trên mình, tán chuyện râm ran về những lá thư hậu phương rất chi là tình cảm.

Một cậu đi qua hầm đại đội, thò đầu vào nói oang oang:

- Cứ như ri, đánh Tây mười năm cũng được anh Chanh à!

Chỉ có tiếng ngáy phì phò vọng ra trả lời. Sáng hôm sau, nền mây tãi trắng đục rây xuống những hạt mưa phùn li ti. Ở mặt trận, đó là thời tiết lý tưởng: mưa nhẹ như sương không làm ướt lính mà che mắt được máy bay địch, pháo bắn cũng kém trúng đích.

Đại đội khao Chanh và cậu cùng đi một chầu cháo tôm cua tuyệt ngon, ăn vào đến đâu tỉnh người đến đấy, còn hẹn sẽ mời một chầu sò huyết Thủy Triều, bắt ở cái đầm rộng mé nam Nha Trang. Quyền đại đội phó Sanh là cây văn nghệ, cao hứng rung đùi đọc mấy câu mới thuộc:

Yến sào Hòn Nội,
Vịt lộn Ninh Hòa
Tôm Hùm Bình Ba
Nai khô Diên Khánh
Cá tràu Võ Cạnh
Sò huyết Thủy Triều
Đời anh cay đắng đã nhiều
Từ nay ngọt sớm ngon chiều cùng em

Chung quanh ồn ồn lên:

- Thằng này tính phản phụ nữ Quảng Nam rồi!

- Mới ăn kẹo hút thuốc của nẫu hôm qua đó...

- Ta về ta tắm ao ta thôi!

Sanh về vênh mặt cãi:

- Mấy cha mất chánh trị! Việt Nam là nước thống nhất, sao còn phân biệt Quảng Nam với Khánh Hòa? Huống chi con gái trong này không hút thuốc, hơi thở thơm lừng, hàm răng trắng như ngọc. Tiếng đồn con gái Nha Trang, nụ cười đặt giá ngàn vàng cũng mua!

- Nha Trang bị chiếm, sao mày thấy? Dóc tổ!

- Mày dốt vô vàn. Nên nhớ các cô đẹp nhứt bao giờ cũng lo tản cư trước thiên hạ, chỉ còn bà già trên sáu mươi mới dám ngó mặt tụi lê dương!

Câu nói vui bỗng xóc nhói vào tim tất cả mọi người. Họ cười gượng và lặng im. Họ đã phải chôn quá nhiều xác các cô mơn mởn bị hiếp xong còn bị rạch bụng, xác trẻ em bị lưỡi lê xuyên suốt ngực hay cháy thui rụng hết chân tay chỉ còn lại như củ khoai quá lửa.

Cán bộ đại đội và các trung đội, phân đội phải hết sức vất vả mới giữ được nguyên đơn vị khi rút lui từ Phan Thiết về Nha Trang. Có những tiểu đội họp lại biểu quyết không lùi một bước nào nữa. Một phân đội giơ tay đòi cách chức phân đội trưởng vì tội bỏ đất bỏ dân. Lẻ tẻ có vài ba anh em trao lại cây súng không đạn, xin góp mấy quả lựu đạn, bỏ bộ đội đi theo du kích, dọa nếu bị bắt giữ sẽ nổ lựu đạn tự tử. Một cậu trinh sát mới mười chín tuổi kiếm đâu được quả đầu đạn 105 ly sửa thành mìn, lao vào dưới một chiếc xe thiết giáp, giật ngòi và cùng tan xác với xe địch. Một anh xấp xỉ ba mươi, loại lớn tuổi trong đại đội, ngày thường hiền lành như cục đất, bỗng rình nhảy lên một chiếc xe Gíp đi lẻ, mới chém một tên đã bị bắn chết ngay.

Dĩnh và Sanh chia nhau đến từng tiểu đội, cố xoa dịu những chiến sĩ uất hận đến phát cuồng. Dĩnh phải nhắc hàng trăm lần: bỏ thương binh lại là tội lớn, để giặc lấy mất súng là tội lớn, muốn gì cũng chỉ về Nha Trang mới giải quyết được. Rút cuộc, hai trăm sáu mươi con người còn lại đã khiêng gánh dìu dắt nhau về đến đây, trấn giữ dải bờ biển mé đông-bắc của thành phố, bị pháo biển bắn nhiều nhưng chưa chọi nhau với quân bộ. Những người căm phẫn ồn ào nhất đã dịu bớt, thương binh được chuyển đi hết, súng lớn nhỏ còn nguyên. Với đợt tiếp tế và thư quà hậu phương này nữa, tiếng cười đùa trở lại khắp các hầm hào.

- Báo cáo, có công văn gửi Ban chỉ huy đại đội!

Cậu liên lạc viên của Mặt trận cố đứng thẳng người trong hầm để chào đúng động tác, bị Sanh túm cánh tay kéo ngồi xệp xuống:

- Khỏi đi mày. Về nói ông xếnh xáng đặt ra động tác ngồi chào, cho tụi tao tập trước khi ổng xuống đơn vị.

Ba Dĩnh xé phong bì, rút ra tờ giấy mỏng, kêu:

- Nữa! Giấy tờ không đánh dấu, ba đứa dốt như tao chịu chết. Đọc đi Sanh!

Mặt trận bộ kiếm được hai máy chữ thì một cái không có dấu tiếng Việt, phải vừa đọc vừa đoán, thường dùng để đánh các tài liệu quan trọng. Sanh học tới bằng ri-me ¹ hồi còn Tây, là người sẵn chữ nhất trong đại đội, cầm giấy đọc to:

- Thông báo về cuộc đổ bộ của quân địch vào Qui Nhơn...

Mọi người giật mình, nín thở. Sanh đọc ngắc ngứ, từng lúc dừng lại lẩm nhẩm.

- Đại bác hải quân bắn vào Mui Tan và Phường Mại trúng vào khu nhà tranh lá...

Chanh chen vào, giọng rất khản:

- Mũi Tấn và Phương Mai, sát biển đó.

Trầy trật một hồi, rồi anh em thở phào nhẹ nhõm. Các cánh đổ bộ hầu hết bị đánh bật xuống tàu. Riêng một cánh thọc vào thành phố chiếm được nhà ngân hàng đã bị ta vây đánh dữ, dùng đại bác 75 bắn vào, địch chịu đầu hàng. Có lệnh trên cho Qui Nhơn tản cư và phá hoại triệt để, rất gấp.

- Cần nhận rõ rằng những thắng lợi của quân đội ta trên mặt trận Nam Bộ và Nam Trung Bộ, từ Nha Trang trỏ vào, đã góp phần kềm giữ địch quân không cho chúng đổ bộ lên Qui Nhơn, Hội An, Đà Nắng với lực lượng hùng hậu như chúng dự định trước đây. Hỡi tất cả cán bộ và chiến sĩ! Hãy cầm chắc tay súng, phòng ngự vững chắc hơn nữa, tấn công dũng mãnh hơn nữa...

Đợt pháo buổi sáng lúc này đã ngớt hú rít qua đầu. Trong khi Sanh cho liên lạc đi gọi các trung đội đến nghe tin mới, Ba Dĩnh dẫn Chanh đi theo đường hào, thăm từng tiểu đội “cho anh em ngó thấy một chút”.

Chanh cười tươi, bắt tay khắp lượt, lắng tai nghe hàng tá ý kiến của anh em nhắn nhủ về hậu phương, cố xua đi cái ý nghĩ day dứt về Thùy và cả nhà ông Hai Rề dưới trận bom Pháp của cuộc đổ bộ vào Qui Nhơn, nổ ra chỉ một đêm sau khi đoàn tàu của Chanh rời ga Diêu Trì.

- Ối thằng Chanh, mày cũng mò vô đây với tụi tao hả?

- Báo cáo đồng chí phó chủ tịch, trung đội đang sửa công sự.

- Anh Cả nè, tụi em lỡ thề chặt một ngón tay đổi một viên đạn ĐAM, bây giờ anh đem cho mỗi đứa sáu chục viên, chặt cái gì đây cho xứng?
- Chẳng biết ông nào là ông nào, ai đánh giặc giỏi là tôi kinh trượng, ai bỏ dân mà chạy là tôi xin miễn chào.

Người nói cuối cùng là một ông lão râu trắng tóc trắng, gánh rau tới ủng hộ bộ đội. Cấp dưỡng chỉ lo được cho anh em mỗi ngày hai vắt cơm với một miếng thịt heo hay thịt bò kho mặn, vài gánh nước uống, bộ đội tự xoay xở nấu canh hay luộc rau bằng bất cứ thứ lá xanh nào ăn được. Ông cụ quảy đòn gánh với đôi quang chồng làm một, dẫn Chanh và Dĩnh đi qua xóm Cù Lao dưới mưa phùn. Cụ chỉ vào khu nhà đồ sộ trên mỏm đất cao trông ra biển:

- Tôi thờ ông bà, ai muốn thờ Chúa mặc kệ họ. Nhà dòng La Xan, nhà dòng Phan-xi-cô, to tướng đó, cha cố chẳng chịu đi đâu hết...

Cụ liếc nhìn hai anh cán bộ đi sau, đổi đòn gánh sang vai trái, nói lấp lửng:

- Tiếng chuông họ kêu khác thường lắm. Đêm hôm, đèn thắp chớp nháy cách sao thiệt khó hiểu. Thầy dòng cứ chạy rảo khắp làng này xóm kia, nói ông cha Bề trên biểu đi mua đồ ăn, đi làm lễ cho con chiên. Có khi họ vô Nha Trang lo việc đạo rồi lại trở ra ở sát bên hông bộ đội mình. Tôi ở đây trên bốn chục năm rồi, giờ mới thấy họ thờ cúng ráo riết tới vậy...

Chanh và Dĩnh nhìn nhau phân vân. Ông cụ nói rất có lý.

Từ gác chuông và các cửa sổ cao nhất của khu nhà dòng có thể trông thấy hầu hết tuyến phòng ngự của đại đội, nếu dùng ống nhòm có thể đếm tách bạch từng loại súng đặt trong các hầm hào. Chanh đã từng học cách gõ truyền tin bằng mã tự ² giữa các xà-lim trong nhà lao KonTum. Các ông thầy dòng ở đây chắc không lạ gì với nhũng dấu tích te ấy, có thể báo ra tàu biển ngoài khơi những tin tỉ mỉ nhất về bộ đội ta mà chẳng cần máy vô tuyến điện. Họ không chịu tản cư, đi sục khắp nơi, chạy con thoi giữa vùng ta và thành phố bị sáu tiểu đoàn Pháp Nhật chiếm đóng. Ai hỏi tới thì họ gọi tên Chúa, ngửa lên trời bộ mặt thánh thiện, thề thốt rằng họ chỉ lo cứu rỗi phần hồn chứ không màng tới việc đời. Thế nhưng khi đồng bào Sài Gòn giành chính quyền thì những người đầu tiên bắn vào biển người tuần hành lại là các đấng chăn chiên núp sau cửa sổ của nhà các đức cha, cạnh Nhà thờ lớn trên đại lộ Nô-rô-đôm. Tiếp đó, việc cố đạo dẫn Tây đi càn quét bắn giết đã thành lệ thường ở Nam Bộ, quá thường đến nỗi linh mục nào không đi càn mới có của hiếm như con quạ trắng.

Chanh bấm tay Dĩnh, nói khẽ:

- Phải làm thêm công sự giả, đặt súng giả, cho giấu các ổ hỏa lực thiệt. Không thì...

Anh kín đáo chỉ ngón tay cái ra sau lưng về phía các nhà dòng. Dĩnh giật nhanh, vẻ bồn chồn hiện rõ trên mặt.

Ông cụ dẫn nhóm bộ đội lách sang mé tay phải, băng qua những hàng rào đã trổ sẵn để du kích xuyên ngang xóm. Một tổ du kích gác cạnh đường nhựa nhắc họ lên viếng Tháp Bà theo sườn đồi phía bắc cho khuất, chứ sườn phía nam hay bị cối 81 bắn trúng. Cụ gật đầu, đi chậm lại, giảng cho Chanh biết vì sao trong vô số tháp Chàm rải khắp xứ Trung Bộ, người Kinh chỉ thờ cúng có một khu tháp này thôi. Ấy là vì bà Pô Na-ga ở đây linh thiêng cực kỳ, thường hiển thánh cho người từ xưa tới nay. Khu tháp xây cách đây hơn một ngàn năm mà vẫn đứng vững, hương khói không hề dứt. Người Kinh quen gọi là Bà Chúa Xứ, còn nhà vua thì phong bà làm thượng đẳng thần, danh hiệu là Thiên y A na Thánh mẫu.

Nép vào một góc khuất ở chân tòa tháp nhỏ thờ hai con của bà thánh Chàm, Chanh xem kỹ khu vực cầu xóm Bóng đã giật mìn sập một vày sát bờ bắc, những khu nhà mờ mờ của Nha Trang bên kia sông, trong khi ông cụ cao hứng đọc bài diễn ca rất dài ca tụng công đức của Bà. Anh nghĩ: dù sao nơi này cũng không bị biến thành đài quan sát của bọn gián điệp núp bóng tôn giáo, vậy là may cho cả người lẫn thánh.
Trở xuống đến chân dốc, họ gặp một gia đình tản cư dừng nghỉ bên đường nhựa. Chỉ trong ngày mưa phùn thế này đồng bào mới đi đường lớn mà không ngại máy bay bắn. Chị vợ rút ra bao hương đỏ. Anh chồng moi túi áo tìm bật lửa, đánh rơi xuống đất một sợi dây chuyền có đeo cây thánh giá gắn tượng Chúa chịu nạn. Anh luống cuống nhặt nó bỏ vào túi rất vội, cầm bao hương leo nhanh lên dốc, lách qua cửa hông vào ngôi tháp chính làm cái việc bị sách đạo lên án là “tin vơ thờ quấy”.

Ba Dĩnh khẽ hích vào tay Chanh:

- Thứ chuỗi thánh giá đó, dân ở đây mua nhiều mà giá mắc lắm. Tụi cha cố nói lính Tây nó tin Chúa, gặp người đồng đạo nó không làm hại, bao nhiêu tiền, cũng rán mà sắm, lại còn phải tập kêu Giê-su Mai-ri-a cho quen miệng nữa. Hừ, láo khoét, anh em mình từ Biên Hòa ra đây phải chôn biết bao nhiêu xác đồng bào đeo thập ác trên cổ!

Mặt Chanh chợt bốc nóng, một sợi gân bên thái dương hơi rút đau. Anh nhớ lại những tượng và ảnh Mẹ Ma-ri-a trong căn buồng nhỏ của Thùy. Mấy hôm trước đây, khi liều lĩnh ôm ghì cố gái rất yêu rất nhớ ấy, anh thoáng thấy một sợi dây chuyền mạ kền lấp ló trong cổ áo Thùy.
Dường như dưới những cánh hoa hồng mịn màng thơm ngát đã hiện ra mũi gai đầu tiên.


------------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Primaire: bằng tốt nghiệp tiểu học.
2. Phiên âm tiếng Pháp: tín hiệu morse

Dưới trận mưa pháo thường lệ lúc sáu giờ sáng, đại đội Ba Dĩnh ăn xong nửa vắt cơm sáng, đang đun nước nhân lúc sương mù chưa tan hết, trút đầy các ống tre và bi-đông. Đột ngột có tiếng hú lạ tai dội to giữa những loạt ình oàng, biến thành tiếng rống, tiếng rắc rắc như cây to trốc gốc, đấm mạnh xuống đất nghe bịch như chày nện. Vài giây sau nền đất dưới hầm thốc ngược lên, hất người đang ngồi nhào nghiêng ngửa.

Cậu trinh sát đứng gác ngoài chiến hào chạy xổ vào hầm:

- Nó bắn thứ đạn gì to quá chừng, anh Dĩnh!

Dĩnh chạy ra hào, vừa kịp trông thấy quả đạn khổng lồ khác bay tới trong tiếng xé vải y hệt bom rơi xuống đầu. Nó đâm chúi vào đất, khoan xoáy soàn soạt rất sâu dưới ngực những người nằm sấp sát đáy hào, nổ thành tiếng ục xa lắc. Nó gây động đất. Hai bờ hào rùng rùng lở xuống. Những thân phi lao xếp làm trần hầm nẩy bật lên, hất văng lớp đất phủ. Nền hầm nẻ toác như ruộng mùa đại hạn.

Ba Dĩnh thét vào tai Chanh nằm bên:

- Thiết giáp hạm bắn đó. Đại bác cỡ bốn trăm ly nổ chậm.

Sáng hôm sau anh Hồng Long đến kiểm tra, sau khi chiếc tàu khổng lồ kèm hai chiếc nhỏ hơn kéo tới ngoài khơi Nha Trang, xoay những nòng pháo lớn vào phía bờ. Lũ tàu lâu nay bắn phá ta chỉ còn là lũ còng gió chạy quanh ba con cua biển. Anh cho biết chiếc lớn nhất là thiết giáp hạm Ri-li-ơ, hai chiếc nhỏ hơn là tuần dương hạm, chúng đến Nha Trang giúp sức phá vây, đại bác cỡ to nhất có thể đến bốn trăm ly đường kính, quả đạn to như trái bom. Chắc chắn địch sắp đổ bộ phía bắc Nha Trang.

- Các cậu đánh tiêu hao được bao nhiêu hay bấy nhiêu, nhưng không được thí mạng. Đừng đưa khẩu hiệu quyết tử. Bị chọc thủng phòng tuyến chỗ nào thì ném trung đội dự bị ra lấp lỗ hổng. Lấp không được thì cho cả đại đội lui về phòng tuyến hai. Phải cố giữ lực lượng, cấm nóng mũi đánh ẩu, nhớ chưa, cấm liều mạng!

Dĩnh ngập ngừng:

- Xin anh cho lệnh viết...

- Đúng. Mình viết sẵn đây. Không cự nổi thì cho phép lùi.

Bây giờ, các cỡ pháo biển to nhất, dội đạn ào ào xuống các hầm hào từ Cù Lao tới Đồng Đế. Những cột đất và khói phụt lên như bộ râu lộn ngược, mảnh đạn rít réo kín trời và chạm nhau chan chát.

Rầm rầm rầm. Ùng. Víu. Rẹẹẹt, ục. Vùùù. Oàng....

Không còn nhận ra tiếng gì nữa. Hào lở. Hầm sụp. Người bị chôn vừa bới đất ngoi đầu, chợt bị thúc dưới bụng văng lên nằm ngửa trên miệng hố, lại bị hất lộn mấy vòng, chỉ còn ôm đầu bịt tai thoi thóp. Máy bay chúi ném bon cũng không dữ dội như trận pháo này.

Dĩnh và Chanh luồn theo con hào đã bị khoét và lấp nhiều đoạn, chạy ra ụ súng đại liên Hốt-kít trên mỏm cao nhìn xuống sóng biển. Hầm không trúng đạn lớn, còn nguyên, cây đại liên phủ chăn sẵn sàng bắn, hai súng phóng lựu V.B. đều sạch sẽ.

Bốn chiếc tàu đổ bộ từ ngoài khơi đang chầm chậm tiến vào dưới làn pháo của tàu mẹ, mỗi chiếc kéo theo một đuôi bọt trắng ngắn ngủn và rộng bản. Trọng liên 12 ly 7 trên cầu cao quét vào bờ từng loạt ngắn thăm dò. Đầu đạn chạm nổ choang choác, lóe những chuỗi chấm lửa đỏ trên các ghềnh đá. Dĩnh nói to vào tai cậu tiểu đội trưởng:

- Nó khích cho mình bắn trả, lộ hỏa điểm, pháo lớn nó hủy diệt đó. Đợi tàu nó hạ cầu, lính đổ xuống bãi hãy bắn... Ủa, đứa nào chơi cái trò này? Đứa nào, nói!

Bên cạnh chỗ ghế ngồi lắp trên chân sau của khẩu Hốt-kít có một sợi xích và một vòng khóa giữ chân người bắn, đã tháo bỏ từ lâu, nay bỗng thấy lắp lại y như hồi mới tước súng của Bảo an binh. Bị Dĩnh quát và nhìn xói vào mắt, tám người trong hầm quay mặt đi. Tiểu đội trưởng hất cằm về phía cậu bắn đại liên đang rướn cổ nhìn qua lỗ châu mai, tảng lờ không nghe. Thì ra cậu ta định tự xích chân vào súng khi lâm trận.

- Tháo ra lập tức! Bộ đội cách mạng chớ không phải lính phát-xít, lính đánh thuê lê dương! Mày sợ quá bỏ chạy đã có đứa khác bắn thay... Đồ.... đồ ngu!

Rất nhanh, tiểu đội trưởng dùng tuốc-nơ-vít tháo sợi xích ra. Dĩnh túm lấy, bước ra cửa hầm, vung tay ném mạnh cả xích lẫn vòng xuống phía biển. Nó nẩy trên tảng đá lớn, rơi tiếp xuống đống đá chồng chất, từ từ tụt xuống một kẽ ghềnh sát mé nước. Dĩnh vẫn đứng quay lưng vào hầm, nói ngắt quãng:

- Rán mà giết giặc... được bao nhiêu tốt bấy nhiêu... hễ nó tràn lên đông quá thì đại liên rút trước.... lựu đạn cản hậu... tao dặn tới rát cổ rồi đó...

Anh bỏ đi, nhấc chân nặng nề như lội ruộng lầy, đến chỗ khuất mới co cánh tay áo rách lên lau nước mắt.

Tiếng súng nhỏ bỗng rộ lên như chà ốc trong rổ. Dĩnh đứng sững, dỏng tai. Không phải bọn dưới biển bắn lên, các tàu đổ bộ đang còn chờu vờn ngoài xa. Súng nổ túi bụi trong xóm Cù Lao như ai vừa châm ngòi hàng chục tràng pháo lắp chen nhiều pháo tống. Nghe kỹ có thể nhận ra tiếng đại liên, tiểu liêu, lựu đạn. Cũng không phải chi đội Quảng Ngãi đánh chặn địch tràn qua sông Cái, thường nghe dội xa và nhỏ hơn.
Dĩnh trợn mắt, thét:

- Nó chiếm khu nhà dòng rồi! Đúng chỗ dó! Mẹ cố tổ... Sanh đâu? Cho trung Ba đánh vô khu nhà dòng, mau!

Từ trong các căn hầm bị đào bới, trung đội dự bị tuôn ra, khắp thân lấm lem. Sanh quệt máu mũi chảy trào xuống miệng, hô lanh lảnh:

- Chạy dưới hào, tất cả chạy dưới hào... tiếp viện trung Một., theo tôôôi...

Pháo biển vẫn bắn dữ nhưng chuyển làn xa hơn, đạn nổ dọc quốc lộ. Một quãng hào bị sạt hoàn toàn, bộ đội ùn trước đống đất và cây lởm chởm. Hai đội viên ở mé sau vọt lên mặt đất, chạy qua bãi đất trống. Nhiều người nữa nhấp nhổm vọt theo. Cậu chạy trước nhảy được xuống khúc hào còn lành. Cậu chạy thứ hai vác một thùng nặng, chậm chân hơn, lảo đảo thả rơi cái thùng sắt trên vai, quỵ xuống lăn ngửa ra đất, máu loang nhanh trên ngực và bụng. Luồng đạn đại liên từ chỗ cao bắn xuống vẫn xói đất tông tốc chung quanh cái xác mấy giây nữa trước khi đổi hướng. Ngót tám chục cặp mắt đều thấy họng súng phụt khói qua cửa sổ cao nhất của ngôi nhà dòng đồ sộ nhô vượt trên các ngọn phi lao. Cả một dãy cửa sổ cùng xối đạn các cỡ xuống chiến hào của ta.

Trung đội Một đóng gần khu nhà dòng hoàn toàn không trúng pháo biển, nhưng lại đột ngột bị bắn lướt sườn và chọc lưng. Anh em nép vào các thành hào khuất, kê nòng súng chếch lên, bắn trả từng phát chật vật vào những bóng lấp ló sau các cửa sổ, áo lính ka-ki chen lẫn áo chùng đen tu sĩ.

Dĩnh vừa tới, hét, như sấm:

- Sanh, Sanh, cứ bắn tỉa, cho lắp lê đợi lệnh xung phong. Moóc-chê với phóng lựu theo tao, tới đây mau!

Chanh vành tay lên miệng hét lại lệnh của Dĩnh, rồi chạy lom khom đến chỗ khẩu đội cối 60 đang loay hoay đặt súng. Đó là con hào giao thông đào khuất trong rừng phi lao thấp theo hướng đông-tây, cấp dưỡng thường theo nó gánh cơm nấu trong xóm xuống cho bộ đội rải ven biển. Anh em trong khẩu đội hối hả cuốc sẵn một khúc bờ hào, trong khi đạn súng máy bay qua đầu chiu chiu rắc rắc, lựu đạn tay trong nhà ném ra nổ tung khói và đất cách họ khá xa.

Thấy Chanh đến bên, Dĩnh nói hổn hển:

- Anh thấy hết rồi đó, làm chứng giùm nghen. Mai sau tôi có bị kiện là bắn vô chỗ thờ cúng, phá đạo...

- Tào lao. Tụi đó là quỷ sứ chớ tu hành gì!

Dĩnh lật mũ sắt, kéo vạt áo sơ-mi lau cái đầu trọc bóng đầy mồ hôi trộn đất bột, đội mũ. Khẩu đội trưởng chỉnh súng xong, hai cậu cầm đạn đang dạng chân sẵn hai bên.

- Báo cáo anh cho bắn?

- Phóng lựu cũng thổi luôn nghen. Bắn thong thả, coi kỹ, có lệnh mới được bắn dồn dập... Phụt đi!

Pách! Bục bục bục!

Bốn phóng lựu V.B. cùng bắn theo súng cối, chỉ phát ba tiếng nghẹt thở. Ba quả lựu đạn phóng bay ra, thấy rõ chúng xoay lộn ngay trước mắt. Một rơi giữa đường, một đập vào tường rớt như đất cục, một chạm ra mái rơi xuống và nổ ngay trước một cửa sổ có nòng đại liên đang xịt khói trắng, quả này ăn tiền nhất. Trái đạn cối 60 vọt lên cao tít, đánh xuống chậm hơn, làm vỡ toác một mảng mái ngói ngả nâu.

- Sửa tầm mau, bắn tiếp!

Loạt đạn cầu vồng thứ hai trúng đích hơn. Bộ đội reo hò râm ran trong đường hào. Các mũi lê cọ cát sáng loáng nhô tua tủa trên bờ đất, chờ xung phong.

- Bắn dồn dập! Sanh, Sanh, đứng yên đó, đợi hiệu tu huýt của tao!

Bốn pháo thủ nối tiếp nhau thả đạn vào nòng súng cối, né đầu đúng động tác thành một điệu múa nhấp nhô nghiêng đầu nhún gối. Đạn 60 ly từng cặp đánh tung mái ngói, phá tầng trên cùng đặt đầy súng của ngôi nhà tu. Một tên mặc áo chùng đen bị hất văng qua cửa sổ, cây tiểu liên rơi trước thân người vung vẩy tay chân. Những luồng khói trắng phun chếch xuống đất tắt dần.

Chanh chợt thấy trên tháp chuông thò ra hai cây cờ ba sắc xanh trắng đỏ của Pháp. Một cờ phất ba lần, rồi hai cờ phất ba lần, cứ thế nối tiếp mãi. Anh đập vào vai Dĩnh:

- Coi chỗ lầu chuông, Dĩnh! Tụi nó đánh tíu hiệu S.O.S ra tàu biển!

- Là hiệu cờ gì?

- Kêu cấp cứu. Đó, tích tích tích, te te te, tích tích tích. Quân ngoài biển nhào vô bây giờ.

Dĩnh nghiến răng ken két, chạy tới chỗ một cây trung liên Bờ-ren bắc sẵn trên bờ hào nhưng chưa bắn, xô cậu xạ thủ sang bên, ngắm rất kỹ, xổ luôn nửa băng vào tên phất cờ. Bóng đen đang rướn ra ngoài thả rơi hai cây cờ, gục xuống vắt thân trên bậc cửa sổ. Một tên mé sau thụp xuống, lôi cái xác tụt vào trong tháp. Dĩnh buông thả súng, cười gằn:

- Thêm một thằng nữa được phong làm ông thánh tử vì đạo!

Anh đưa cái còi nhôm đúc lên miệng, thổi một hồi dài. Lập tức tiếng tù và của Sanh dội lên rất vang: hút hooo, hút hooo. Nhiều chuỗi bộ đội cùng một lần nhào thông thốc vào các cửa trước và sau, tuôn lên các buồng sát mái. Địch đã chạy hết, bỏ lại rải rác những cái xác mặc áo chùng, áo dài đen xẻ tà, có hai tên mặc đủ bộ tây-di ¹ của lính Pháp nhưng không gắn lon.

Chanh lượm một súng trường Mát cắm sẵn lưỡi lê, cùng sục sạo với anh em, bắt được một tên chui dưới gầm giường. Một cố đạo người Âu rậm râu sâu mắt. Bên trong áo chùng và chuỗi hạt đáng giá to tướng hắn mặc bộ ka-ki loang lổ da beo và đi ủng nhà binh. Hắn quỳ gối van xin lia lịa bằng tiếng Pháp, hỏi bằng tiếng Việt hắn lắc đầu không hiểu. Chanh tức điên, lên đạn đánh rắc, chĩa súng vào ngực hắn quát:

- Mày giả bộ nữa, tao bắn chết!

- Lạy ông đừng bắn, con xin nói, con nói...

Giọng hắn rất sõi, lời lẽ đúng và rõ nghĩa. Chanh đoán không sai, têu này đã ở nước ta lâu năm.

- Pháp định cho đổ bộ ở đâu, lúc nào?

- Lạy ông tha cho con, con bị đức cha ép buộc...

Đoàng! Nòng súng phụt lửa bên vai khiến hắn hoảng hồn nhào nghiêng. Chanh lại lên đạn:

- Mày hết đóng kịch chưa?

- Lạy ông, con hết... Đổ bộ lên đây, chiếm đóng các sở xê-mi-ne này, tức là các trường dòng, bọc lên đường lớn. Nhưng mà họ lên chậm quá chúng con khai chiến trước, chúng con dại dột...

- Bao nhiêu quân đổ bộ?

- Dạ, một ba-tay-ông Nhựt Bổn chừng bốn trăm lính, một công-pa-nhi lính Pháp và lính Phi châu chừng một trăm.

- Còn những mũi tấn công nào nữa?

- Con nghe nói còn một mũi qua sông Cái, một mũi đổ bộ ở Hòn Khói, không cho quân Việt Minh... quân Việt Nam ở Ninh Hòa vô cứu vớt.

Trong khi cậu trinh sát trói ké hai tay hắn ra sau lưng, hắn cuống cuồng kêu to:

- Lạy ông, con xin làm tù binh, tù chiến tranh...

- Mày là thầy tu tự ý làm giặc, không phải tù binh!

- Dạ con là ca-pi-ten, tức là quan ba trong quân đội. Họ mới gắn lon tháng trước. Xin ông để con sống... về sau hai bên trao đổi tù quân sự...

Chanh bỏ đi xuống vội, vẫn nghe câu cuối của hắn. Đang lúc hoảng hốt mà hắn còn lý sự được thế, ắt là hắn đang suy ngẫm mọi đàng từ lâu rồi. Chẳng hiểu vì sao anh thấy mặt hắn quen quen.


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Tenue treillis: chiến phục.

Một lần nữa, các cỡ súng nhỏ lại rộ lên mé bờ biển, lần này chen thêm tiếng máy tàu thủy xinh xinh và tiếng rè rè của chiếc máy bay hai tầng quần đai dẳng trên trận địa. Pháo biển chỉ còn bắn thưa thớt và chếnh về hướng Bắc.

Trung đội Một đẩy lùi được quân đổ bộ dễ dàng không ngờ.

Bốn chiếc tàu đáy bằng rập rình cách chân sóng chừng nửa cây số, do dự rất lâu, trong khi chiếc chiến hạm cực kỳ lớn nổ máy chạy chầm chậm lên phía Hòn Khói. Từ các tầu bắc ống nhòm nhìn lên, địch thấy rõ quân ta đánh chiếm khu nhà dòng, bẻ được mũi dao chọc ngang sườn. Có thể tiếng súng cối cũng khiến chúng ngần ngại: tàu đổ bộ trống hốc như cái hộp bánh mở nắp rất dễ bị đạn cối phá toác đáy, chìm nghỉm.

Rốt cuộc, hai chiếc tàu cùng tách lên trước, tiến vào bờ. Trọng liên và các trung liên đặt lên cầu cao xổ đạn như vòi rồng vào những nơi có ụ súng. Cối 81 và 60 đặt trong lòng tàu tung dạn túi bụi lên mặt đất, phần lớn bay nổ sau lưng bộ đội.

Khẩu đội đại liên Hốt-kít đặt trong hầm làm hỏng một trận ngon ăn. Thấy địch lố nhố trên cầu tàu trước họng súng mình chừng hơn trăm thước, cậu xạ thủ ngứa tay xiết cò luôn hai loạt dài khi chưa có lệnh bắn. Tổ đại liên trên tầng cao nhà dòng, đã xoay nòng cây đại liên Rây-ben mới thu, tưởng bạn mình được lệnh cũng xối đạn chếch xuống. Súng cối 60 chưa ngắm kỹ cũng thổi luôn ba quả rơi chủm chủm xuống biển. Hai chiếc tàu vội rồ máy chạy ra xa, không hạ tấm bửng cho lính đổ bộ.

Sanh chạy nhào tới hầm đại liên, thấy khẩu đội trương đang túm áo cậu xạ thủ; day day và xô ngã nhào vào góc hầm. Sanh đã giơ tay định tát bồi, cố ghìm lại được, thở phào:

- Tây dại, mình chẳng khôn, thôi thì huề... Tháo súng chuyển qua hầm dự bị, mau, nó dông pháo vô đây tức thì cho coi!

Chiếc máy bay quan sát ngoi lên cao theo đường trôn ốc. Các tàu chiến đậu ngoài khơi bắt đầu rục rịch, những nòng súng to ngọ nguậy.

Pháo 105 trong thành phố Nha Trang bắn trước vài quả đạn khói thăm dò.

Trận mưa pháo thứ hai trong ngày không chen những quả đạn hàng tấn của chiếc Ri-sơ-li-ơ, nhưng kéo dài và được máy bay chỉ điểm trúng đích hơn. Tổ đại liên Rây-ben bị một quả pháo thúc vào tầng dưới ngã lăn lộn nhưng không trúng mảnh phải tháo súng vác chạy xuống mặt đất. Trong những chiến hào sạt lở, bộ đội dùng xẻng cuốc và mũ sắt sâu thêm các hố núp, đùn đất lên trên, gợi hình những lỗ còng trên bãi biển.

Trung đội Ba trở về vị trí dự bị, khiêng theo một đồng chí hi sinh và ba bị thương sẽ chuyển về tuyến sau. Dĩnh và Chanh rẽ sang hầm đại bộ đội trong làng Đồng Đế, dắt theo tên quan ba kiêm cố đạo cứ luôn miệng nhắc mình là sĩ quan.

Căn hầm rộng đã được trung đội Hai giúp anh em thư ký, liên lạc, cấp dưỡng sửa dọn lại. Bước qua cửa hầm. Chanh kêu “ồ” một tiếng vui thích.

Hai Khánh và Ta-kê-đa đang ngồi đấy, đứng vọt dậy và cười tươi. Chanh chụp hai vai Khánh, lay mạnh:

- Hoan hô địch vận ra trận. Gớm, chờ mấy cha đỏ con mắt!

Ba Dĩnh đứng nghiêm chào một người khác trong góc hầm, nói to:

- Báo cáo chỉ huy phó, bộ đội đang chống đổ bộ!

Chanh quay lại, trố mắt nhìn đồng chí được gọi là chỉ huy phó, có cái trán gồ cao đặc biệt:

- Chiểu đó hả? Đúng Tư Chiểu “cá gỗ” không?

- Chớ ai nữa! Mày quên tao hả Chanh? Thằng tệ quá!

Đôi bạn tù cũ ôm ghì nhau. Hồi ở ngục Kon Tum, sau một đợt đấu tranh, hai người bị giam chung một xà-lim suốt ba tháng, về sau Tư Chiểu vượt ngục trước Chanh nửa năm, hoạt động ở Quảng Ngãi. Chanh chỉ nghe tin bấy nhiêu.

- Chiểu nè, mày làm chỉ huy phó của đơn vị nào?

- Lát tao nói. Mày xếp việc cho tổ địch vận cái đã. Tù binh ở Hòn Khói khai có quân Pháp với Nhựt tấn công vô đây, tao để cô Bích Thủy với tay gì người Đức ở lại, đưa hai anh này vô giúp mày. Cho mượn cái ô-bạc-lơ, coi như ưu tiên hết cỡ rồi đó!

Ba Dĩnh và Chanh bàn với tổ địch vận đặt máy phóng thanh ở xóm Cù Lao chõ ra biển, kêu gọi quân Nhật phản chiến là chính, gọi lính Âu Phi chống lệnh chỉ huy nữa. Mười phút sau, một trinh sát dẫn Hai Khánh, Ta-kê-đa và đồng chí vệ binh mang máy phóng thanh đi đến chỗ trung đội Một. Tên sĩ quan thầy tu được nhốt trong hầm của trinh sát chờ lấy cung thêm.

Nhân lúc đứng với nhau trước cửa hầm, Dĩnh cho Chanh biết Tư Chiểu chính là đồng chí La Giang, một trong hai chỉ huy phó Mặt trận, phụ trách công tác chính trị. Chanh bật cười, lại cau mày băn khoăn khi Dĩnh nhắc rằng chính anh La Giang đã ký lệnh gọi Năm Chò về Mặt trận bộ tức khắc, một việc mà tất cả đại đội đều thấy là oan ức.

Khi trong hầm đại đội chỉ còn lại ba người, Tư Chiểu mới thấp giọng:

- Chanh nè, tao nghe tay Khánh nói có anh Phan Chanh tới, mừng ghê lắm, té ra mừng hụt. Trung ương thúc miết phải thành lập các Đảng bộ trong quân đội, phải kết nạp đảng viên mới, tiến tới đặt chế độ chánh trị viên từ đại đội trở lên, công việc to bằng núi mà đảng viên mới có một nhúm. Mày bỏ ngành xe lửa, chuyển qua quân đội được không Chanh?

- Khó lắm. Tao làm quân giới vài tháng rồi cũng bị đưa qua hỏa xa, không trốn được.

- Đó mày coi, Đại đội Ba Dĩnh được bốn đảng viên. Đại đội Quảng Nam Hai mày dẫn vô, hơn bốn trăm con người được bảy đảng viên. Chỉ có cách tập hợp gấp thành chi bộ, lựa anh em tốt kết nạp tại đơn vị, Đảng ủy Mặt trận duyệt luôn. Mày nghe chuyện các sư đoàn Cộng hòa vệ binh ở Nam Bộ chưa? Rồi hả? Đệ nhứt Sư đoàn còn đỡ đỡ. Tụi đệ nhị, đệ tam, đệ tứ sư đoàn thiệt là tai hại, lớp đầu hàng, lớp tan rã, lớp biến thành thổ phỉ, chạy tới đâu bắt ráo cả chủ tịch, dân quân, giết người cướp của quá ta. Té ra mình dại, giao súng cho bọn lưu manh để nó quay lại phá mình!

Chanh nóng nảy hỏi độp luôn:

- Mày lo như vậy mới cách chức thằng Năm Chò ở đại đội này, phải không?

Rất nhiều nếp nhăn hiện rõ trên trán gồ của Tư Chiểu khi  anh đáp, giọng Nam pha Hà Tĩnh trầm và buồn:

- Tao biết anh em hiểu lầm chuyện này, Ba Dĩnh đây cũng lạnh mặt với tao... Tao chưa đến nỗi biến thành ông quan cách mạng đâu Chanh à. Tao kêu Năm Chò về để giảng giải cho nó nghe phải quấy, đừng để lính làm bậy. Dè đâu tao bị kéo đi gấp để dàn xếp cho một chi đội đang rối, thằng Năm Chò gặp tham mưu trưởng với tay Lý Đằng tham mưu phó, gây lộn với nhau rầm rầm. Tham mưu trưởng nổi khùng ký quyết định hạ tầng nhứt cấp, trả Năm Chò về hậu phương. Nó biến đâu mất tiêu, tìm không ra...

Ba Dĩnh vuốt cái đầu trọc, ngồi xếp bằng lại nghiêm chỉnh, nói như đọc một tờ giấy căng trước mắt:

- Báo cáo đồng chí chỉ huy phó Mặt trận, toàn thể đại đội chúng tôi đều phản đối thái độ của ông Lý Đằng đối với quyền đại đội trưởng Nguyễn Văn Chò. Chúng tôi đề nghị Ban chỉ huy Mặt trận phục hồi chức vụ cũ cho đồng chí Nguyễn Văn Chò.

- Mày nghe đó Chanh. Bây giờ lập chánh quyền rồi, có quân đội rồi, đám đảng viên cộng sản sống sót với nhau như vậy! Chẳng biết mươi năm nữa tụi mình gặp nhau thì “thưa ngài” hay là “bẩm quan”?

- Báo cáo đồng chí, trong quân đội ta có những người như ông tham mưu phó, xuống vị trí tác chiến vẫn nạt nộ người chào sai động tác. Tôi không muốn bị phạt như Năm Chò.

- Bỏ đi Dĩnh, đừng gây với tao nữa! Anh Hồng Long đồng ý xóa quyết định kỷ luật thằng Năm rồi. Ai biết nó ở đâu thì kêu về giùm, chớ Quảng Nam trả lời không tìm ra nó... Bữa nay mình coi các cha đánh quân đổ bộ, tối nay cánh ta họp số đảng viên thành lập chi bộ luôn đi, được không Dĩnh?

- Báo cáo, được.

Giọng Dĩnh đã bớt lạnh nhưng vẫn chính quy, không bắt bẻ vào đâu được. Kinh nghiệm này do Năm Chò truyền lại.

Chú nhỏ liên lạc đã tiếp thêm hai bi-đông nước chè tươi trong khi họ vặn lý nhau. Cả ba cùng uống vội. Pháo biển chuyển làn, đạn nổ sau làng Đồng Đế. Chiếc máy bay về Nha Trang lấy xăng đã quay trở lại, quần vòng hẹp trên xóm Cù Lao. Tiếng loa phóng thanh chạy pin bắt đầu dội ra khơi, đón đầu lũ tàu đổ bộ lúc này chưa nổ súng. Ba người trong hầm cùng lắng nghe những tràng tiếng Nhật lạ tai, không dấu đanh và gấp như chuỗi bi sắt tuôn đều vào thùng thiếc. Ta-kê-đa nói tiếng Nhật mươi phút, tiếp Hai Khánh nói tiếng Pháp ngắn hơn, rồi loa tắt.

Dĩnh dẫn đầu, đưa cả nhóm theo đường hào sang xóm Cù Lao. Loa địch vận vang lên từng lúc, lại ngừng. Anh em sợ hết pin.

Lần đổ bộ thứ hai cũng mở đầu bằng những vòi rồng đạn nhỏ phun tới lên bờ. Suốt chiều dài non một cây số, đất bị xăm mứt gừng. Mảnh đá vỡ và đạn trượt nẩy bay vù vù như ong vỡ tổ trên đầu. Bộ đội nín lặng trong các hầm, không bắn trả. Lệnh truyền đi rất nghiêm: chỉ được nổ súng sau khi những tốp lính địch đầu tiên đặt chân xuống bãi, mồm tàu đang mở. Lúc ấy bắn xả vào bọn trên tàu là chính, còn số mắc kẹt trên bãi sẽ xung phong diệt sau, cố bắt tù binh và lấy được súng.

Thế nhưng một lần nữa ta lại đánh hụt. Cả bốn chiếc tàu cùng hạ bững, bắc cầu, nhưng quân trên tàu cứ nằm bẹp trên bậc cửa, xổ đạn lên bờ mà không tràn xuống đất. Qua các lỗ châu mai, bộ đội thấy rõ bọn Nhật mặc quân phục màu đất sét vàng sẫm, mũ sắt úp trên những mũ vải ba rèm. Từ dưới thấp bắn chếch lên cao, chúng chẳng gây hại được gì nhưng cứ làm như trút đạn cho nhẹ lưng. Sau mười lăm phút, bốn chiếc tàu lại kéo bững lên kin kít, rồ máy chạy ra khơi.

Không ai hiểu địch giở trò gì. Chúng thăm dò ta, hay là dương đông kích tây để đánh thọc một mũi nào khác?

Trong hầm chỉ huy của trung Một, Ta-kê-đa đang nói và cười ồn ào, mặt đỏ bừng. Khánh dịch cho La Giang nghe:

- Cái này Ta-kê-đa tự ý làm, không bàn trước... Anh ta kêu gọi lính Nhật phản chiến xong rồi, lại nói thêm ở khu vực này có một ren-lai, như ta gọi là chi đội, gồm mấy ngàn quân Nhật tình nguyện theo Việt Minh đánh bọn quỷ da trắng, súng to nhỏ đủ hết. Anh ta còn thêm: đầu hàng quỷ trắng đã là nhục, chịu sự chỉ huy của lũ tàn binh Pháp mới ở nhà tù chui ra là nhục gấp mười, đem thân bách chiến đi làm bia thịt cho chúng nó cướp nước Việt Nam là nhục gấp trăm, người võ sĩ đạo thà mổ bụng tự sát chứ không chịu nhục như thế... Báo cáo anh, nói thế là đúng hay sai?

Chung quanh bật cười. Ta-kê-đa cười to hơn cả, khoan khoái xoa cái cằm đã đâm râu tua tủa như bàn chải răng. La Giang bắt tay anh, nhờ Khánh dịch lời hoan nghênh, chỉ nhắc khéo rằng lần sau đừng đem cái chi đội quân Nhật ra dọa nữa, cứ nói quân đội Việt Nam đánh giỏi và gan góc lắm, người Nhật phải cảm phục, thế là vừa. Còn lối gọi quỷ trắng quỷ đen thì sẽ uốn nắn sau, Khánh biết thế mà chớ nói vội.

Ta-kê-đa xoa cằm gật gù, bảo rằng anh chẳng hiểu gì mấy về xây-ji tức là chính trị, hứa sau này sẽ nhờ cô Bích Thủy giảng thêm cho. Sắp tới, quân Nhật phất cờ trắng chạy sang xin hàng ta chắc sẽ có nhiều, mong rằng các vị quân quan cho lính biết trước để đừng bắn chết họ.

- Nan-tô-mô-na, kô tô mô han-đan nga đê-ki-u-ru!

Về sau, Bích Thủy mới cho biết đó là câu đầu lưỡi của Ta-kê-đa: “Không hề gì, hiểu sao cũng được, cứ làm đã!”

Bốn đảng viên của đại đội Quảng Nam Một họp đại hội chi bộ rất nhanh và bí mật, trong hầm của ban chỉ huy. Anh La Giang thay mặt Đảng ủy Mặt trận Nam Trung Bộ của Đảng Cộng sản Đông Dương tuyên bố lý do, sau đó mới treo lá cờ búa liềm nhỏ xíu rút trong túi áo ra, gài lên vách hầm. Đại hội ngồi xếp bằng, co tay phải lên chào cờ. Sau phút mặc niệm, anh lại xếp cờ nhét vào túi, chỉ để lại bức ảnh của Hồ Chủ Tịch cắt trong báo đã dán trên vách từ trước. Đảng đã ra thông cáo tự động giải tán, không nên để người ngoài trông thấy cảnh này.

Hai phút để giới thiệu thành phần đại hội. Cả Chanh được coi là khách đặc biệt. Năm phút để đọc nghị quyết của Đảng ủy Mặt trận cho thành lập chi bộ đại đội. Mười phút để bỏ phiếu kín ban bí thư, Chanh viết hộ cho một đồng chí mù chữ, cậu Sanh mời dự bị cũng rút một tờ và viết bầu cho Dĩnh. Anh La Giang khôn khéo cầm riêng lá phiếu của Sanh và nó là rất coi trọng các ý kiến đề đạt với Đảng ủy. Trong ba phiếu Dĩnh được hai, mảnh giấy viết bút chì nguệch ngoạc của anh ta lại ghi tên cậu Sanh dự bị, không dùng được. La Giang và Chanh kiểm phiếu, trịnh trọng báo tin đồng chí Lê Dĩnh trúng cử bí thư với trăm phần trăm số phiếu hợp lệ. Dĩnh ngớ ra, chỉ gãi tai mà không cãi, thật ra anh chỉ biết rất lơ mơ về điều lệ.

Đến phần phát triển Đảng, mất hơn ba tiếng ròng. Cậu Sanh đề nghị kết nạp tất cả đại đội vào Đảng cùng một lần cho gọn. Cậu lý sự rất hăng:

- Xin thưa thượng cấp, thằng nào mất tinh thần đã rớt dọc đường hết rồi, còn lại anh em đều là hột gạo trên sàng cả. Người này vô Đảng người kia ở ngoài, anh em chẳng vui vẻ gì. Nghe nói bên Nga hễ cầm súng đánh giặc là coi như Hồng quân nhứt loạt, ở đây ta cũng lập đơn vị Hồng quân, đảng viên trăm phần trăm, được quá đi chớ!

Dĩnh dè dặt hơn, chỉ bàn kết nạp một nửa số quân. Đồng chí tiểu đội trưởng nấu ăn, được ghi trong danh sách với các chức vụ quá dài là trưởng ban hỏa đầu quân kiêm vận chuyển quân lương của đại đội, đi lạc đề và phàn nàn rất lâu về đám lính trẻ nhất hay xuống lục lọi nhà bếp, cạy cháy ăn, báo sai quân số để lĩnh tăng phần cơm, chén vèo các túi gạo rang làm lương khô chiến đấu. Đồng chí thử tự thú thật là chỉ biết giết giặc cứu nước, chẳng hiểu Đảng, Việt Minh và Chính phủ khác nhau chỗ nào, sao không nhập chung lại cho gọn.

Sau năm sáu lần giảng giải, La Giang mới lọc được một danh sách mười hai người xứng đáng nhất, bốn chục người hạng nhì. Chi bộ cũng biểu quyết phải tăng cường huấn luyện chính trị cho bộ đội, số đảng viên gương mẫu học trước. Buông tay xuống, bốn đồng chí lại ngẩn ra nhìn nhau: cùng dốt cả, lấy ai huấn luyện cho ai? La Giang tránh không nhìn Chanh, ngỏ lời chúc mừng chi bộ và đại đội gặp may mắn hiếm có là được đồng chí Thanh Trà tới viếng thăm, chắc hẳn đồng chí sẽ bớt chút thì giờ quý báu để giảng chính trị cho đảng viên và bộ đội, đề nghị hoan hô. Anh em vỗ tay khe khẽ trong khi Chanh nín lặng.

Tan họp, đôi bạn tù cũ ra cửa hầm hít thở một lúc. La Giang ngập ngừng:

- Thế kẹt quá tao phải níu lưng mày, đừng giận nghe Chanh.

- Đành vậy, tao cũng thương anh em lắm. Ở lại vài ngày, khi xáp mặt ông Quý xứ ủy phải giơ mặt chịu chưởi. Mày biết tánh ổng rồi đó.

- Sớm mai tao về mặt trận bộ, điện luôn cho ổng là mày vô đây bị mắc kẹt chiến sự...

- Chết, đừng nghen Tư, ổng cấm tao tới gần chỗ đánh giặc. Mày báo tin tao ở Mặt trận bộ, lên cơn đau dạ dày, vài ba ngày nữa mới ra được… Lớp đào tạo chính trị viên của mày tới đâu rồi?

- Hai tháng nữa xong. Hơn một nửa mới biết đánh vần, học khó ghê gớm. Nhiều anh em còn nghĩ cứ đánh giỏi, gan góc thì nói gì bộ đội cũng nghe, chẳng cần chữ nghĩa. Tao đưa mày ra làm gương, nằm xà-lim mà tự học không phí một phút, thợ xe lửa mà cầm tờ báo tiếng Tây dịch cho anh em nghe rong róc, thay mặt tù cãi lý với giám binh, quản ngục. Mấy cha le lưỡi hết!

Chanh đấm bạn một quả khá đau:

- Để dành hơi dỗ dành người khác, đừng cho tao đi tàu bay giấy!... Quên chưa hỏi, thằng cha Lý Đằng tài ba cỡ nào mà Mặt trân coi bộ o bế nó quá vậy?

- Nó lạ lắm mày ơi. Tao hỏi tại sao nó hay đánh chưởi bộ đội, nó xổ mấy dây tiếng ta lộn với tiếng tàu. Nào là muốn thắng đế quốc thì kỷ luật sắt phải dữ hơn đế quốc. Nào là quan không hắc thì lính không sợ, lính không sợ thì lệnh không nghiêm, làm sao bắt lính phải phó thang đạo hỏa ¹ được. Nào là quân nhân thường thái tam phẫn nộ ², các anh xuề xòa làm hư lính... Anh Hồng Long cũng phải lắc đầu, nói nó làm chỉ huy Quốc dân đảng lâu quá rồi, khó sửa lắm. Bây giờ ảnh xếp cho nó mở lớp huấn luyện cán bộ tham mưu. Nó soạn bài tới khuya, giảng kỹ lắm mày à, tao tới nghe vài buổi thấy nó thiệt là trình độ cứng, anh em hỏi nhiều câu khó đắng nó cũng trả lời xuôi ro. Tụi tao nhất trí đừng để nó xuống đơn vị nữa, cho làm huấn luyện thôi..

- Nó cho phép tao thăm bộ đội hăm bốn tiếng, cấm gặp đơn vị khác...

- Tao hỏi rồi. Nó nói không nên để các quan chức dân sự đem chánh trị vô tuyên truyền trong quân đội!

Cả hai cùng bật cười.

Vừa dạo dưới chiến hào vừa nói chuyện rì rầm họ đến cửa hầm đội trinh sát. Bên trong, đồng chí cán bộ quân báo từ mặt trận Ban Mê Thuật mới về, mặt vàng như nghệ vì sốt rét và ki-na-rin, đang kết thúc cuộc lấy cung tên quan ba cố đạo bằng tiếng Pháp kéo dài bốn tiếng. La Giang sẽ đưa hắn đi ngay trong đêm nay.

Nhìn bộ râu rậm rì điểm bạc của tên tù, Chanh đưa tay lên bóp trán. Anh nhớ lại một khuôn mặt rất quen đã trông thấy hồi nhỏ ở làng quê Linh Lâm. Tên chủ đồn điền La-phác-sơ cao kều đeo súng săn ngồi trên ngựa, thằng con trai tên Pi-e đặt ngang cây trường Đức trên hai đùi, lão Huần quản lý lóc cóc thúc ngựa theo sau... Lột cái áo chùng đen ra, trông hắn khác hắn lúc bị bắt trong nhà dòng. Bộ mặt trừng trợn năm xưa cũng khác nhiều so với những nét khúm núm kinh hoàng trước mắt anh, nhưng không sao lầm được.

Chanh đánh luôn một đòn chặn họng:

- Chào ông Lê-ông La-phác-sơ! Ông vẫn chưa nhận ra người phu đồn điền ở Linh Lâm hay sao?

Tên quan ba bật run. Ngọn đèn dầu dừa lù mù vẫn đủ cho thấy mặt hắn nhợt đi. Miệng hắn há nhưng không thốt ra tiếng.

- Cậu Pi-e con ông đóng lon quan mấy rồi? Cô Gia-nét lấy chồng chưa? Ông còn hút thuốc phiện nữa không?

- …

- Tôi biết tiếng Pháp, nhưng khi ở Linh Lâm nghe ông nói tiếng Việt Nam rành rọt lắm, tôi dùng tiếng mẹ đẻ cho tiện. Cha tôi là ông thợ rèn Tư Chua đã bán cho ông rất nhiều đồ sắt, ông nhớ không? Tôi được tin ba cha con ông bị quân Nhựt bắt dồn vô Nha Trang, tưởng ông thu xếp về Pháp rồi chớ. Ông còn nhảy vô cuộc chiến tranh này làm gì, ông La-phác-sơ?

Tên chủ đồn điền úp mặt xuống hai bàn tay đặt ngửa trên gối, rít lên:

- Thưa ông, tôi chỉ khai không đúng cái tên họ tôi, những sự khác tôi khai đúng hết cả, xin các ông lượng thứ cho cái lỗi nho nhỏ của tôi. Mon Dieu, mon Dieu, pourquoi cette rencontre, pourquoi³ ?

Chanh hiểu câu nói buột miệng của tên Pháp. Anh nắn cằm, trả lời bằng tiếng Việt rất thong thả:

- Ấy là vì chúng ta đã sống chung trong một làng Việt Nam. Chúng ta là những người cùng làng kia mà!


----------------------------------------------------------
1. Nhảy vào canh, lẫn vào lửa
2. Thái độ bình thường của nhà binh, ba phần tư là gắt gỏng.
3. Tiếng Pháp. Chúa cơi, sao lại có cuộc gặp gỡ này, tại sao?

Quân viễn chinh Pháp ùn ùn kéo sang Đông Dương.

Anh và Mỹ trao cho Pháp ngày càng nhiều tàu chiến, máy bay, xe trận, súng lớn nhỏ, những thứ vô cùng quý báu trong chiến tranh thế giới bỗng chốc trở nên cồng kềnh thừa mứa, còn gộp thêm vào nhiều dãy núi chiến cụ thu được của Đức Ý Nhật đầu hàng. Chỉ còn một chỗ dùng cho những triệu tấn thép và chất nổ ấy: đánh chiếm lại các thuộc địa nổi loạn đòi tách khỏi mẫu quốc, như Việt Nam đang đầu têu.

Ở mặt trận Nam Đông Dương, Pháp sửa gấp các bến cảng sân bay, đồn lính và võ khí đến Nha Trang, Buôn Mê Thuột, Đà Lạt, định hốt gọn đất đai tới Đà Nẵng. Phần phía bắc vĩ tuyến 16 sẽ bàn tính với Tưởng Giới Thạch để thu hồi sau, chỗ ngũ cường với nhau có thể chia môi lợi phải chăng cho lão con trời, cản đường Pháp lúc này chỉ còn những toán dân cày nghe theo ông Hồ Chí Minh nổi dậy với giáo mác nhiều hơn súng, bị đánh rã hàng chục lần vẫn tìm nhau gom nhóm như bèo tan lại hợp, chống cự lì lợm đến mức khó hiểu. Thế nhưng sức người có hạn, tối tân và cuồng tín như quân Đức hay Nhật đều bị đè bẹp, huống chi bọn nhà quê kia mới trườn ra khỏi đế giầy đinh của quan cai trị Pháp Nhật và ngọn roi mây của vua quan bản xứ!

Bộ tư lệnh C.E.F.E.O ¹ đã cân nhắc mọi bề như vậy trước khi hạ lệnh tổng tấn công.

Cả Chanh ở lại một tuần với đại đội Quảng Nam Một. Anh mở lớp cho chi bộ, cảm tình Đảng, nói chuyện được mươi cuộc với chiến sĩ. Dưới nhà dòng có tầng hầm xây vòm cuốn rất chắc và rộng, mỗi đêm một trung đội kéo về đấy nghe chính trị và hỏi đáp sôi nổi đến khuya. Khi La Giang quay lại làm lễ kết nạp cho mười hai đảng viên mới thì Chanh đã khản tiếng, hụt hơi.

Đại đội Quảng Nam Hai được giao phòng ngự từ Đồng Đế ra tới Đèo Rọ Tượng, anh em cùng tỉnh được thăm nhau từ bốn giờ chiều trở đi. Luồng tiếp tế rót vào dồn dập cho Nha Trang, cho các đơn vị đang cầm cự từ Nam Nha Trang đến Phan Thiết. Khi đem ra thử, những quả lựu đạn nội hóa nổ được chừng hai phần ba, đạn ĐAM lượm vỏ nhồi lại nổ được ba phần tư. Thế là khá. Anh em du kích Nam Bộ giết giặc bằng gậy tầm vông và mã tấu dao găm thì sao!

Chanh trở về với ngành hỏa xa được mươi hôm thì cuộc hành binh lớn của Pháp mở màn.

Cùng một lần, quân Pháp đổ bộ nhiều nơi phía nam Đèo Cả, từ Ban Mê Thuột xuống Ninh Hòa một cánh lớn, phối hợp thêm những mũi từ Đà Lạt chọc xuống Phan Rang từ Nha Trang tuồn ra theo quốc lộ Một. Lần này địch dùng máy bay và thiết giáp nhiều gấp bội.

Các tuyến quân ta dàn mỏng bị phá thủng liên tiếp. Bộ đội vừa đánh vừa lùi từng bậc thang. Hai đơn vị Quảng Nam quần lộn ẩu với địch suốt ba ngày. Đại đội trưởng Dĩnh nhét trong túi tờ lệnh rút lui viết sẵn nhưng giấu biệt không đưa ra. Đến đêm thứ ba, anh Hồng Long đích thân đến buộc phải rút.

Phòng tuyến mới được lập ở mạn bắc thị trấn Ninh Hòa, bộ đội đào chiến hào dưới pháo tàu biển và bom máy bay nổ ngày đêm không ngớt tiếng. Nhưng địch tràn tới Ninh Hòa cũng đã sứt mẻ rất nhiều, kiệt sức, đành tạm gác phần đánh chiếm từ tỉnh Phú Yên trở ra hối hả xây đồn cố thủ.

Chuyến xe lửa cuối cùng núp trong hầm Ba-bon-nô dài một ngàn hai trăm thước lặng lẽ rời Đèo Cả lúc sẩm tối, không bật đèn huýt còi. Hai đầu máy kéo và đẩy những toa chở đầy nghẹt đồng bào tản cư, người và gánh gồng bám cả hai bên và chất trên nóc. Sau nó vài giờ sẽ tiếp một chiếc cam-nhông-ray chở phân đội công binh, rút tới đâu sẽ nổ mìn phá hầm, cầu, cống tới đó. Dân quân đã nhận lệnh tháo dỡ đường ray và tà-vẹt đem rèn mã tấu hoặc vùi thật xa đường để sau dùng dần. Cả Chanh ngồi bên cửa sổ một toa chở thương binh, vòng tay đỡ đại đội phó Sanh trúng đạn vỡ xương vai, cả hai cùng đau đáu nhìn về phía biển. Chữ ký đầu tiên của Chanh khi quay lại nghề xe lửa, éo le làm sao, là tiếp ký vào mệnh lệnh phá đường sắt của Ban chỉ huy Mặt trận.

Trong toa xe anh em ngồi và nằm chen chúc, bốc mùi nồng của i-ốt, mùi tanh của máu ngấm vải, mùi hôi của áo quần lâu không giặt, nhưng vắng tiếng rên và tiếng gọi y tá. Mọi người cố rướn xem những gì họ đã hiến thân để giữ và phải tạm rời bỏ trong buổi hoàng hôn này.






------------------------------------------------------------
1. Tiếng Pháp. Corps Expéditionnatre Francais en Extreme-Oment: đạo quân viễn chinh Pháp ở Viễn Đông.

NGƯỜI CÙNG QUÊ
(TẬP 2)

Tiểu thuyết
Tác giả: PHAN TỨ

NHÀ XUẤT BẢN HỘI NHÀ VĂN, 1995
Khổ 13 x 19. Số trang: 527





Qua khỏi đoạn đường cong, chiếc xe AM bọc thép bánh cao-su dẫn đầu chạy chậm dần, luồng bụi đỏ bầm hình đuôi sóc sau xe cũng co lại dần. Một lính Âu cởi trần, phơi ngực rậm lông đỏ ửng như cua luộc, mũ bê-rê bánh ếch úp chéo trên mang tai, nhô nửa người lên trên tháp trọng liên, cầm lá cờ tam giác nửa đỏ nửa trắng phất ngang ba lần. Chiếc xe háp-trắc ¹ chạy cách vài chục mét mé sau, tua tủa những nòng súng chĩa ra hai bên thành, đánh truyền tín hiệu cờ cho lũ xe to chở lính và hàng quân sự, xe con của các quan chức, ghép chung thành chuỗi sáu chục chiếc, với một xe tăng 18 tấn khóa đuôi và sẵn sàng lao lên ứng cứu. Quân Pháp bị phục kích liên miên đã quen xếp đặt kiểu hành quân này. Còn đám xe đò và xe chở hàng tư cũng quen lánh xa các chuyến công-voa để khỏi bị vạ lây, chỉ xin núp bóng nhà binh khi qua những vùng lắm cướp rừng hoặc lắm đồn bốt nửa lính nửa cướp.

Đến ngã tư đồn Gò Luông, cả đoàn dừng hẳn. Một xe chỉ huy Uy-lix và ba xe tải GMC tách khỏi hàng dọc, rướn lên đầu. Viên đại úy Pháp chỉ huy đội hộ tống nhảy xuống trước cái tháp canh kiểm soát ngã tư, khẽ gật đầu khi mấy tên lính ngụy vừa kéo xong chiếc cự mã chặn đường sang bên, hối hả xếp hàng ngang bồng súng chào. Hắn khoát cây gậy mây cong đầu, ra hiệu cho nhóm GMC chạy rẽ lên khu đồn cao treo cờ ba sắc mé bên trái. Chiếc xe thứ ba chở hai xác chết và bốn lính bị thương trong trận phục kính cách đây 8 cây số.

Một trung úy xuống sau, nhìn quanh một vòng, sửa lại bộ quân phục rất chỉnh tề có đủ các thứ phù hiệu và nai nịt, bước tới rập góp ủng chào đại úy rất đúng điều lệnh, trong khi vị quan trên chỉ mặc may-ô và cái quần soóc sệ xuống dưới bụng phệ.

Rồi họ xáp lại gần nhau, nói khẽ:

- Mày dừng đây hả Pi-e ? Cần lính đi theo không ?

- Không. Chừng trăm thước qua vườn cao-su thôi. Tao để lại trong xe cho mày năm chai, thứ năm sao cả. Giữ cho tao con bé ở Chợ Lớn nhé.

- Khỏi lo. Nhớ dặn Ri-sô đừng thù dai chúng tao, vụ mấy con bò ấy mà. Hôn con Gia-nét hộ tao. Em gái mày kháu ghê, chỉ có một tội nặng là chịu làm vợ thằng Ri-sô, lại chung tình mới chết chứ.

- Đểu vừa thôi mày. Hễ chúng nó giàu, tao bắt khao mày thêm một con bò to thật ngon, xem như lễ cống cho người che chở.

- Ừ nhé ! Mày sai lời hứa, tao cho xe tăng cán chết. Thôi cút !

Trung úy Pi-e La-phác-sơ mím môi nín cười, bước lùi ba bước, lại rập chân chào. Hắn rẽ sang con đường rải đá bên phải, sải cặp chân dài đi nhanh. Tên lính hầu người Việt bé nhỏ cúi khom lưng chạy theo, cõng một ba-lô con cóc to tướng, hai tay còn xách một túi và một giỏ lớn nữa, cây tiểu liên Max cỡ nhỏ treo trên cổ đập đều đều vào ngực hắn.

Qua khỏi bãi đất hoang, Pi-e gặp một bảng tôn lớn dựng bên đường, viết chữ đen trên nền vàng:

Plantation de caoutchouc
Đồn điền cao-su

A.RICHAUD

Vườn cao-su được trồng ngay hàng thẳng lối, dưới gốc dọn sạch bờ bụi, nhìn các hướng chỉ thấy thông thống một vùng cỏ thấp phẳng với những lối mòn nổi màu đất đỏ. Ở đây không có chỗ cho du kích núp bắn lén. Tuy vậy, một thứ phản xạ ăn sâu vẫn cứ làm cho Pi-e rờn rợn dọc xương sống khi bước vào chỗ có cây mọc hai bên và lá che trên đầu. Tất cả những hiểm nguy hắn đã gặp trong bốn năm rưỡi chiến tranh Đông Dương vừa qua đều gắn liền với chất xanh ngồn ngộn của xứ nhiệt đới này. Bước ra khỏi đồn là hắn chìm ngập ngay vào biển xanh, biết bao lần hắn ngoi ngóp tìm hướng thoát ra khỏi vòng vây xanh của miền Trung. Hắn chỉ có thể hình dung bọn du kích Việt Minh với áo quần mặt mũi tuyền một màu xanh lè, và đến nay hắn vẫn chưa hiểu vì sao Việt Minh không đưa màu xanh vào lá cờ đỏ vàng của họ. Hắn kín đáo rút cây súng ngắn ổ quay Xmít en Oét-xơn ra khỏi bao da - các sĩ quan Pháp thích loại này hơn súng côn 45 khắc hình ngựa bay, hắn cũng vậy - cài vào thắt lưng to trước bụng. Hắn còn nắm lại túi áo để yên trí rằng cây súng Uon-tơ tí xíu cỡ 6 ly 35 còn nằm đúng chỗ cùng với băng đạn dự trữ.

Nhưng Pi-e không phải lo lắng kéo dài.

Trước mặt hắn, ba bốn người đang vội đi tới. Hắn nhận ra ngay Gia-nét trong chiếc áo liền váy in hoa hồng trên nền trắng. Dù đã lấy chồng sinh con, Gia-nét vẫn mê những màu hoa thật tươi của tuổi dậy thì. Khi em gái tới gần, Pi-e thấy em quá trẻ so với tuổi hăm hai, cả mặt lẫn thân hình.


----------------------------------------------------------
1. Half-track: loại xe có bánh trưóc bằng cao su, đằng sau chạy bằng xích.

Gia-nét chạy ào tới, vòng tay ôm cổ anh, nấc dồn:

- Anh Pi-e... Pi-e-rô ngớ ngẩn... Chú hề Pô-li-si-nen của em... Nhận bức điện anh, em cứ hát ầm nhà: cuối cùng Pô-li-si-nen cũng phải đến...

Vòng quanh tim Pi-e chợt hiện một đường gân nào siết mạnh đến đau buốt. Hắn hôn thật kêu vào cổ và má em gái, gỡ tay em, thì thào hằng giọng nghèn nghẹn:

- Ô kìa, cứ tưởng gặp bà chủ Ri-sô ! Con bé ngốc vẫn là Gia-nô Chú thỏ... Xì mũi đi, lau cho sạch, nhà có khách đấy Gia-nô !

Gia-nét xoắn tai anh thật đau, túm tay anh lôi đi nhanh vào nhà. Đang lau mắt cô lại bật cười xòa khi thấy cây súng ngắn giắt trước bụng Pi-e:

- Ông trung úy định đánh nhau với vợ chồng Ri-sô ?

- Rất có thể, nếu Ri-sô nuôi Việt Minh trong nhà.

- Chỉ nuôi ban đêm thôi, thưa trung úy !

Nằm giữa bãi đất trống là một khu nhà khá rộng. Ngôi nhà chính xây hai tầng theo kiểu pha trộn Âu Á, hiên rộng và mái ngói uốn cong kiểu Á, cửa sổ và cửa ra vào nhiều kính kiểu Âu. Trước sân rộng có bồn hoa tròn, nào cây cảnh hai bên đường ô-tô vào thềm. Các nhà phụ một tầng vây quanh hình chữ U đều xây tường vôi mái ngói, nhác trông cũng biết làm chắp nối nhiều đợt. Bao quanh vùng đất ở có vườn rau, rào bằng bốn sợi dây kẽm gai căng trên trụ gỗ thấp, chỉ đủ ngăn gia súc thả ăn rong vào phá vườn. Con mắt nhà binh của Pi-e nhìn thấy ngay quang cảnh thanh bình của một trang trại miền Nam Hoa-kỳ trong phim “Cuốn theo chiều gió” quay theo tiểu thuyết của Mác-ga-ret Mit-sen, tuyệt không có chút ý thức phòng thủ nào. Đáng lẽ bực dọc vì thái độ dửng dưng của vợ chồng Gia-nét trước nguy cơ cộng sản, hắn lại mơ hồ cảm thấy nhẹ người mát da, như người vượt sa mạc bước vào ốc đảo rợp bóng cây chà là ven suối ngọt.

Bước vào gian phòng khách hơi tối và mát như hang đá. Pi-e ngả người trên chiếc ghế bành bọc da, chợt thấy hai chân mỏi rụng như sau cuộc hành quân xuyên rừng. Hắn tựa ngửa người, nhắm mắt, hít mùi nước oải hương thơm dịu nhập từ Pháp mà Gia-nét rất thích phun trên rèm và chăn đệm, cảm thấy không khí lạ lùng của cuộc sống gia đình từ từ thấm vào hắn qua từng lỗ chân lông vào khắp thân thể. Mẹ chết sớm, cha nghiện thuốc phiện và quanh năm đi vắng, lớn lên giữa lũ bồi bếp và vú em bản xứ chuyên nịnh hót, ăn cắp, nói dối, hắn chưa từng có gia đình. Hắn chỉ có một ông cha để đưa tiền, một đứa em gái để trêu chọc và nuông chiều, bấy nhiêu thôi...

- Pi-e-rô, tắm tí cho mát đi anh, thay áo quần, ăn qua loa rồi hẵng ngủ. Tội nghiệp, từ Đà Nẵng vào đây anh thức những mấy đêm ?

Pi-e không nõ nói mình đã thức hai đêm trắng trong các nhà thổ dành cho sĩ quan Pháp ở Sài Gòn cùng anh bạn đại úy thiết giáp mới gặp lại, chỉ đánh trống lảng:

- Lát rồi anh tắm. Chồng em đâu ?

- Ăng-đrê đi săn. Đã gửi theo xe ngựa về trước một giờ gà lôi, thỏ, công, đang theo dấu một con nai to.

Pi-e tình ngủ hẳn, nhỏm người:

- Săn trong rừng ?

- Tất nhiên. Còn Pi-e-rô săn ở chợ ?

- Đùa gì thế ! Đoàn công-voa anh bám từ Sài Gòn lên đây bị Việt Minh phục kích hai lần, cháy một xe, chết và bị thuong chín lính. Em lại để Ăng-đrê vào rừng...

- Tại các anh là nhà binh. Ăng-đrê chỉ trồng cao-su thôi chẳng ai làm hại. Này, anh rửa qua loa rồi em đưa bé Lê-ông cho mà bế. Em đặt tên theo ông ngoại nó. Đẹp và thông minh như thiên thần nhé !

Máy phát điện bắt đầu nổ ầm ầm ở nơi khuất vắng nào đấy. Quạt trần quay nhanh dần. Thằng bé bản xứ kéo rong róc chiếc quạt tay mắc trên trần vội buộc sợi dây vào cột, xuống nhà dưới. Gia-nét bật thêm ngọn điện lắp trên bàn ăn, dẫm gót giày xuống sàn nhà ba lần như khi diễn kịch:

- Kéo màn ! Hoan hô ông bầu Ăng-đrê cho điện chạy ban ngày ! Cành một: gia đình La-phác-sơ cùng con rể ngồi vào bàn ăn trưa !

Anh con rể Ăng-đrê Ri-sô cho nổ luôn một chai sâm-banh đã cắt dây thép buộc nút, rót vội vào những ly cao hình loa chân cò. Mọi người cùng chạm cốc và nhấp vào mớ bọt đang sủi:

- Mừng Ăng-đrê và Gia-nét !

- Xin lỗi, mừng cháu Lê-ông, Gia-nét và Ăng-đrê !

- Mùng chung hai họ La-phác-sơ và Ri-sô !

Pi-e không muốn làm người dự tiệc phá quấy, vuốt ngược lông. Hắn cạn cốc liên tiếp, gượng đùa, cố nhập vào cuộc vui chung, nhưng nỗi ấm ức bên trong cứ từng lúc trào lên cổ. Sâm-banh đắt tiền chỉ có một chai, rượu nho An-giê-ri thì nhiều nhưng quá dở, hắn uống toàn cô-nhắc Pháp do thằng bạn thiết giáp lùng mua hộ tại Sài Gòn. Đến giữa bữa tiệc thịt rừng nấu rất ngon, dù mạnh rượu hắn vẫn choáng váng, những khuôn mặt chung quanh đã nhân đôi nhân ba...

.... Gia-nét là đàn bà, chỉ biết chồng con nhà cửa, thôi cũng được. Nhưng Ăng-đrê mới xấp xỉ ba mươi, to khỏe thế kia, cứ bịt tai nhắm mắt mà đứng ngoài cuộc chiến tranh. Gã hay nhắc tới những ngày chiến đấu giải phóng nước Pháp để tỏ ra mình đã từng hít khói lửa, chẳng phải là đứa “mỏ trắng”. Đến nay gã chỉ chúi mũi làm giàu...

... Cha hắn ngồi kia, hai tay cầm nguyên nửa con công quay mà gặm thong thả. Tóc ông ấy hói thêm nhiều, trán chạy lên đỉnh đầu thành hai mỏm núi, còn lại một túm sợi nâu pha bạc buông ở giữa như lớp tóc che cái thóp trẻ con mới sinh. Gia-nét bảo ông ấy vẫn hút thuốc phiện tì tì. Ăn bám. Bệ rạc. Ban nãy ông nói đang làm nghề chào hàng thuốc tây cho dược sĩ Các-li-ni, một lão gốc ở đảo Coóc-xơ mà ông quen tại Mác-xây, gặp lại tại Sài Gòn. Gần trọn đời lăn lóc khắp Đông Dương, nay lái chiếc xe Pho ghẻ lở đi bán thuốc rong qua các tỉnh, chắc hẳn chỉ đủ đút miệng ngày hai bữa ăn và hai bữa khói độc...

Pi-e chợt nghe Ăng-đrê hỏi:

- Ba sang Lào, hôm nào mới về ?

Lê-ông La-phác-sơ đặt con công xuống đĩa, đáp lấp lửng:

- Có thể sớm, có thể ở lại hàng năm...

Pi-e không nhịn nổi, buông một mũi kim châm:

- Ba lại sang mở đồn điền bên ấy chứ gì ! Xem chừng ba còn tiếc khu đất Linh Lâm...

Lê-ông cầm khăn lau kỹ chòm râu rậm, trong khi Gia-nét lườm anh, còn Ăng-đrê đi gọi người nhà bưng các thứ tráng miệng lên. Pi-e vẫn không tha:

- Suốt đời ba thua lỗ, chưa đủ sao mà còn muốn lao theo trò chơi mới ? Vốn liếng trút cả vào rừng núi tỉnh Quảng Nam, nay về già đi bán thuốc... Nhích lên một bước nữa, ba sẽ bán dầu cù-là trên tàu điện, hay là thuốc hôi nách... (Hắn nói sang tiếng Việt, nhại người rao thuốc ê khá đúng giọng) Quý ngài Phăng-xe qua xứ An-nam-mít, gặp khi nóng nực tờ-ré sô, cái chỗ này có mùi pa bồng...

Gia-nét gắt: “Anh Pi-e say rồi, nói nhảm rồi” ! Lão Lê-ông bật cười to rất hồn nhiên, xua tay:

- Đừng ngại, ba từng sóng nhiều năm với lính lê-dương, chúng nó còn gấp mười thằng Pi-e !

Pi-e phát khùng hẳn, rướn người tới trước, nói như quát:

- Phải, chúng tôi là nhà binh, cộc cằn thô lỗ. Nhưng chúng tôi đổ máu để che chở cho các người. Các người vừa làm giàu, vừa khinh bỉ lánh né bọn cầm súng. Tôi biết, các chủ đồn điền như nhà này còn nộp thuế cho Việt Minh bằng tiền, thuốc men, súng đạn nữa... vỗ béo lũ du kích để giết chúng tôi... lương tâm để đâu...

- Bớt nóng đi Pi-e, ba muốn nói thật rõ với con...

- Ba biết gì mà nói ? Biết những nơi tiêu thụ thuốc giả cho lão Các-li-ni, biết các tiệm hút có thuốc phiện lậu ? Biết Việt Minh đã đối xử tốt với ba trong vài tháng cầm tù trước hiệp định mồng 6 tháng 3, tốt đến nỗi cho phép con Gia-nét đến thăm, đem thuốc phiện cho ba hút ? Còn tôi, tôi biết những ngày dầm mưa lội rừng cho vắt bám kín người, những quả mìn và hầm chông dưới mỗi bước chân, những đêm thức trắng chờ đạn súng cối rơi xuống đầu, chao ôi ! Từ ngày tôi chuyển về đóng đồn ven sông Thu Bồn, điểm cao 76, lại phải đương đầu thêm với một thằng thù riêng nữa. Ba còn nhớ thằng Nguyễn Văn Chò, tức là Năm Chò ở làng Linh Lâm chứ ? Cái thằng nện đá vào đầu tôi, đẩy tôi xuống sông... may quá, ba chưa quên... nay nó là đại đội trưởng quân Việt Minh, chỉ huy hơn một trăm lính, hoạt động trong vùng tôi đóng. Mỗi lần họp dân để tuyên truyền, nó lại thề lấy được đầu tôi dù phải mạng đổi mạng. Tôi cũng treo giá thật cao cho ai lấy được đầu thằng Chò. Thế mà vô đây tôi chỉ nghe một điệp khúc, một tiếng tụng kinh: tiền bạc, tiền bạc... tiền... bạc...

Pi-e gục hẳn xuống bàn, đôi vai vạm vỡ rung giật trong cơn say điên dường như pha lẫn động kinh.

... Hắn tỉnh dậy do cảm giác mát rồi nóng từng lúc trên trán. Chớp mắt vài lần, hắn nhận ra Gia-nét ngồi ghé bên cạnh đang áp tay trên trán hắn, hai bàn tay thay đổi nhau. Hồi nhỏ Gia-nét đọc trong một cuốn sách của Gioóc-giơ Xăng cách chữa bệnh này, từ đấy chuyên chữa cho Pi-e theo kiểu “cô bé Pha-đét”. Hắn đã được dìu nằm trên giường vải bố và cởi giày trong khi say.

- Pô-li-si-men trở chứng, hư lắm nhé... Anh ngủ ba tiếng rưỡi, thế vừa rồi. Bây giờ anh đi rửa mặt, uống cà-phê kèm một viên ax-pi-rin, thế là tỉnh như chú rể vào phòng cưới.

Pi-e làm theo lời em để tỏ ra biết hối lỗi. Từ trong buồng tắm bước ra, hắn thấy một bộ đồ ăn Âu bày ở bàn. Mới bốn giờ chiều thôi. Hay cha hắn ăn trước để về Sài Gòn ? Thấy hắn giương mắt hất hàm, Gia-nét kéo hắn ngồi xuống ghế:

- Pi-e-rô chóng ngoan, nghe em nói nhé... Vùng này Việt Minh hay về ban đêm, không yên ổn đâu. Sáng nay anh đến, mặc quân phục, đeo lon trung úy, thế là họ biết rồi. Thứ điện thoại bằng tre của họ nhậy kinh khủng... Chúng em sẽ đưa anh lên ngủ trên đồn, tám giờ sáng mai đến đón. Anh có đói thì ăn tí chút, em sẽ xếp các thứ vào cà-mèn đưa theo. Bạn rượu trên ấy thừa thãi, nhưng anh uống vừa thôi, trưa nay em sợ quá... Đừng giận chúng em, Pi-e-rô thân yêu. Chúng em chỉ giữ cho anh thôi mà...

Trước vẻ mặt rầu rĩ và giọng van nài của em. Pi-e nén được một cơn sửng cồ, chỉ mỉm cười cay đắng:

- Về tận đây vẫn không thoát cái kiếp ngủ lô-cốt, nằm giường xếp, ăn cà-mèn. Thôi đành... Còn ba với vợ chồng em ?

Gia-nét ngần ngừ một loáng trước khi đáp:

- Chúng em quen rồi. Còn ba chỉ là người buôn quèn, già yếu, họ không để ý.

- Nói thật đi, mỗi tháng chúng nó lấy bao nhiêu ?

- Bằng một nửa chính quyền Sài Gòn.

- Nộp tiền hay súng đạn, thuốc men, vải, giấy, pin ?

- Tiền cả. Họ có nguồn mua riêng... Muộn rồi, anh ăn nhé ?

Pi-e lắc đầu, đi vào buồng dành cho mình, mặc lại bộ quân phục rất chỉnh tề đã được chải sạch bụi và là phẳng. Đôi ủng cao kiểu sĩ quan Pháp cũng được đánh bóng. Trở ra phòng khách, hắn thấy tên lính hầu người Việt đã đợi sẵn ngoài hiên với tất cả ba-lô, túi, giỏ. Không được để lại tí dấu vết quân sự nào trong nhà này. Có thể Gia-nét sau khi hắn lên đồn sẽ dùng bơm phun nước thơm oải hương ở những nơi hắn đã nằm ngồi để xua cả mùi mồ hôi lính.

Ăng-đrê lái chiếc xe tải nhỏ vòng tới trước thềm. Pi-e hất hàm về phía chiếc Pho róc sơn từng mảng của cha. Ăng-đrê lắc đầu không nói, Pi-e nghĩ rằng xe kia quá cọc cạch. Nhưng trên quãng đường hơn một cây số lên đồn Gò Luông, Ăng-đrê mới bảo:

- Xe của ba là một xe đua trá hình, khó lái lắm.

- Xe đua cũ, sắp bắn cho hàng sắt vụn ?

- Anh lầm. Máy mới tinh, hơn tám mươi mã lực. Săm lốp mới, vỏ thép, kính dày chống đạn. Nó chạy một trăm tám mươi cây số giờ dễ như chúng ta uống cà-phê sữa, đường tốt còn nhanh hon.

- Thế kia ? Mình chưa hiểu ba là người thế nào...

- Ba sẽ nói những điều cần nói.

Suốt ngày thứ hai Pi-e ở đồn điền Ri-sô, lão Lê-ông đi rảo quanh vùng trong chiếc xe tả tơi, chỉ về ăn cơm trưa với bộ mặt lầm lì, nhìn đứa con về phép bằng đôi mắt lơ đãng. Nhưng lão không tỏ vẻ gì giận con trai, từng lúc vẫn vồn vã săn đón. Còn Pi-e lại đi từ ngạc nhiên này đến sửng sốt khác. Gia-nét cho biết các món tiền gửi cho Pi-e tiêu thêm lâu nay là của cha cho, nhưng dặn Gia-nét đứng tên. Chiếc xe tải nhỏ Xi-tro-en và cỗ máy phát điện ở đồn điền là của cha tặng trong hai dịp sinh nhật của hai vợ chồng, năm ngoái. Vừa rồi bé Lê-ông đầy tuổi tôi, cha không biết mua gì, rút cho cháu mười ngàn đồng Đông Dương để mẹ cháu mua quà hộ.

Một người bán thuốc rong sao lại giàu đến thế ? Gia-nét và Ăng-đrê đều không hiểu.

Sang ngày thứ ba, cũng là ngày cuối cùng gia đình sum họp, Lê-ông La-phác-sơ mới nói chuyện dài hơn trong bữa cơm trưa.

- Người ta cần một ai đấy biết tiếng Lào, tiếng Việt, đã sống lâu năm với dân chúng vùng thượng Lào, họ chọn ba...

- Họ là ai ? Và ba sẽ làm gì bên ấy ?

- Họ là một số tướng tá cấp trên của con. Ba sẽ làm một thứ nghề tổng hợp gồm cả kỹ nghệ, trồng trọt, bào chế, buôn bán, ngoại giao. Sang đấy ba sẽ gửi địa chi về để các con có thể đi thăm. Gia-nét cố đem bé Lê-ông theo nhé, ba sẽ nhớ nó ghê gớm.

- Ôi ba, đường xa thế...

- Vài giờ máy bay thôi mà. Ba sẽ thu xếp sẵn, con chỉ cần nhấc máy điện thoại... À quên, ba được thư trả lời của tiểu khu này hứa mắc đường dây điện thoại cho đồn điền Ri-sô trong tuần tới. Thư đây, Ăng-đrê xem. Mắc xong con nhớ quà cáp cho thằng chỉ huy nhé. Quà cho thằng gì đại úy thiết giáp hay qua lại đường này nữa, để lính nó đỡ trộm cắp... Lâu lắm mới gặp con trai, ba chẳng biết con cần gì, thôi con cầm hai chục ngàn tiêu thêm vậy. Con mắng ba chạy theo đồng tiền. Có thế thật, nhung tiền của ba vào tay một sĩ quan Pháp vẫn có ích lắm chứ !

Lão rút một gói vải nhựa từ túi áo trong, trao cho Pi-e hai tập giấy năm trăm đồng, cho Ăng-đrê một tập. Pi-e hơi đỏ mặt khi cầm tiền.

- Về sau ba sẽ nói rõ việc ba làm. Cũng để nuôi quân viễn chinh cả thôi. Có một điều Pi-e hiểu lầm, bảo ba trút hết vốn liếng vào cái đồn điền ở Linh Lâm. Sai rồi. Vùng ấy hiểm trở, dân chúng khó cai trị cần có người Pháp đến cắm rễ. Ba được Nhà nước Bảo hộ cấp đất không mất tiền, còn cho vay vốn khai khẩn dài hạn nữa. Ba viện cớ thua lỗ, chưa hề nộp một xu thuế nào, thật ra lãi khá lớn. Nhân công vỡ hoang vài năm đầu là tù chính trị đưa lên làm khổ sai, ba chỉ phải nuôi bọn lính gác tù và đấm mõm bọn công sứ, giám binh, quản ngục. Nhớ lại xem: nếu trông vào đồng lương đội kiểm lâm, ba lấy gì nuôi chúng mày ăn học ở Huế, Sài Gòn ? Đến nay Việt Minh dấy loạn, đồn điền lọt vào vùng chúng nó, nhưng có mất đi hòn sỏi nào đâu ? Khi nước Pháp thắng trận, lại làm chủ Đông Dương thật vững chắc, ba tin rằng đất đai của nhà La-phác-sơ không chỉ gồm một ngàn héc-ta như xưa, và số tù Việt Minh lên làm khổ sai không phải chỉ vài trăm ! Ba mong con thắng trận, mong lắm lắm, Pi-e của ba !

Sau bữa cơm, Lê-ông sửa soạn trở về Sài Gòn một mình bằng chiếc xe dị dạng và bí hiểm. Pi-e sẽ về sau theo đoàn xe thiết giáp, không thể gặp cha ở Sài Gòn vì lão “phải chạy mấy việc gấp trước khi đi Lào”. Cha con ôm hôn nhau, và Gia-nét kêu to như vừa thấy sự lạ:

- Lạy Chúa, ba với Pi-e-rô sao giếng nhau đến thế !

Lão Lê-ông cao một mét bảy. Pi-e nặng hơn cha ít nhất hai chục cân, nhưng khổ người không khác mấy vì cao hơn cha tới non một tấc. Cả hai cùng có khuôn mật dài và xương, mái tóc nâu cứng dụng bàn chải, lồng ngực mỏng nhưng vai rộng kiểu mắc áo. Cha con giếng nhau như hai trái cam trên cùng một cành, chỉ khác ở chỗ một quả tươi nở và quả kia đang héo dần.

Gia-nét xốc con lên cho ông ngoại hôn, bỗng òa khóc to tiếng:

- Đánh nhau mãi... bao giờ chúng ta mới được sống chung hở ba ?

Đến chỗ ngã ba đường làng. Cả Chanh lưỡng lự giây lát rồi đi vào một ngõ có những cây duối và cau bị bom chặt lổng chổng chưa dọn hết. Mấy ông già buộc phên tre chỗ căn nhà lợp lá dừa đang dựng lại, không đợi hỏi đã báo ngay:

- Chị Thùy mới qua đằng kia, chừng giập miếng trầu thôi. Chắc lại vô chỗ nhà thờ sụp.

Chanh lúng búng cảm ơn, xốc ba-lô, trở ra đường đi tiếp. Dấu chân trần của Thùy còn in trên quãng đất mềm lún của hố bom vừa lấp, chưa có ai dẫm lên trong giờ trưa tròn bóng này. Đi thêm vài trăm thước nữa, nhìn lên ngôi nhà thờ bị bom vỡ toang hoác trên gò, Chanh thấy ngay bóng áo màu xanh nhạt của vợ lấp ló sau bức tường đổ.

Thùy ngồi lặng trên khúc dầm gỗ nằm ngang, mơ màng nhìn lên pho tượng Đức Me bồng con đã bị toác một bên vai. Cũng như lần trước về thăm, Chanh nhận ra người vợ loạn trí vẫn chải đầu búi tóc gọn gàng, mặc áo quần sạch, chiếc nón lành đặt bên chân.

- Thùy ơi, về đi em. Cả nhà đang đợi cơm.

- Dạ, chào anh. Tôi ghé thăm bà hàng xóm một chút.

Thùy khoát tay về phía bức tượng, hạ thấp giọng:

- Bà này tôi quen, tốt bụng lắm. Chồng bả làm thợ mộc, quý vợ con khỏi chê đi. Con bả bị người ta giết, bả thương quá không cho chôn, cứ bồng con đứng miết vậy đó. Anh cũng quen bả hả ?

Chanh không chịu nổi, bước tới nắm hai vai Thùy lay rất mạnh:

- Thùy, Thùy ơi, em quên cả chồng em sao ?

- Dạ, tôi có chồng con rồi. Con tôi mới biết bò...

Chanh chợt thấy trong đôi mắt to, đậm, rất đẹp của Thùy hiện lên những đốm lấp láy vàng như bóng nắng xuyên lá rậm. Thùy ngước mặt nhìn lên cao hồi lâu như cố nhớ điều gì, lại nhìn chồng, ấp úng:

- Thiệt anh không... anh Chanh hả... Con chết rồi anh ơi, em bỏ con chết ở nhà, cháy đen thui, chắc nó kêu má miết mà không thấy má... chắc nó tắt thở còn oán má bỏ con...

Thùy đưa hai tay lên ôm hai thái dương như đỡ cái đầu quá nặng, đứng lên, theo chồng đi về nhà. Cái dáng đờ đẫn cứng lạnh ấy đáng sợ hơn mọi kiểu gào xé của những người điên khác. Mãi đến khi ngồi xuống bên mâm cơm, trên chiếc chiếu rách trải giữa nền đất của căn nhà ở nhờ, Thùy vẫn giữ nguyên hai tay bưng đầu. Năm Bưởi phải gỡ tay chị dâu, đưa chén đũa và nghiêm giọng ra lệnh cho chị ăn cơm.

... Sau ngày tản cư khỏi Quy Nhơn phá hoại sớm, các gia đình công nhân xe lửa dời chỗ từng quãng ra phía Bắc theo con đường sắt bị chiến tranh thu ngắn dần. Cuối 1947, Chanh và Thùy cưới nhau trong một đám cưới tập thể ba cặp tại Bồng Sơn. Sáu Cam rời gia đình anh Bảy Tộ lái xe lửa về ở với chị dâu, vừa làm vừa học. Ít lâu sau, xưởng sửa chữa của ông Hai Rề chuyển ra mạn Bắc thị trấn Tam Quan cho gần các đường hầm giấu xe lửa, cả nhà chuyển theo. Có thai được vài tháng, Thùy cùng mấy bà mấy chị nữa rủ nhau ra ở gần thị trấn Sông Vệ, tỉnh Quảng Ngãi, cho dễ kiếm sống và gần trường trung học Lê Khiết để các em học tiếp. Sáu Cam thi cầu may vào trường Trung học Bình dân của liên khu, trúng tuyển, anh La Giang đến tận trường nói khó mới được nhận vì Cam chưa đến tuổi cán bộ. Cam ở nội trú cách chỗ Thùy hai chục cây số, hưởng sinh hoạt phí ngang bộ đội.

Các gia đình xe lửa được giao một khu vườn vắng chủ rộng và rợp cây, cất lều ở gần nhau, làm đủ nghề. Sau ngót ba năm lang thang, dường như Thùy đã đặt được gánh trên vai xuống, tạm yên thân để giúp cha, chồng, các em, và nuôi đứa con cho đến ngày tan giặc. Tiếng máy may của chị thường kêu đến quá nửa đêm.

Thế nhưng, trên dải đồng bằng miền Trung rất hẹp thật khó tìm được nơi yên ổn, dù Sông Vệ nằm giũa rốn vùng tự do Nam Ngãi Bình Phú. Tàu chiến Pháp đậu ngoài khơi, có máy bay quần chỉ điểm, bắn pháo lớn lên mấy đợt. Tiếp một lũ máy bay cổ rùa Xpít-phai đánh trường Lê Khiết, giết một cô giáo, mười bảy học sinh cùng mấy gia đình ở gần trường.

Mùa thu 1949, tai nạn ập xuống đầu Thùy.

Buổi chiều ấy, chị đi giao áo quần may xong cho khách. Thằng Khiêm, em lớn, đi học chỗ phân tán của trường. Thằng Liêm ở nhà ôn bài, giữ cháu Tuấn và nhận dán cho chị một xấp giấy bạc tín phiếu rách nát không mua gì được, nó dán khéo tay nhất nhà. Bà giáo Hạnh bên hàng xóm từng lúc ngừng tay chấm bài để bày cho con bé Bạch Lan cách làm nước cốt dừa pha vào chè đậu đỏ, ba mẹ con từ Hội An tản cư vào bán thêm hàng quà cạnh tiệm may của Thùy. Hơn một năm qua, Thùy vẫn chưa hết ngượng khi nhìn tấm biển gỗ quá to mà Bảy Tộ cùng Sáu Cam đã hì hục kẻ bằng sơn, treo trước cửa căn lều nhỏ: “Đây chuyên may y phục nữ, thiếu nhi - Nhận sửa quân phục, âu phục - Thợ giỏi, làm kỹ, giá hạ !!!”

Trận bom kéo dài mười lăm phút. Thùy vừa chạy vừa khóc, về đến nhà vừa lúc máy bay bỏ đi.

Nhà cháy rụi. Mẹ con bà giáo Hạnh chết ngạt trong hầm. Em Liêm chạy lao tới sân, một mảnh bom xé lỗ toang hoác bên hông. Bé Tuấn, ôi, không phải nó, vẫn là nó... một con heo sữa quay vụng chỗ vàng chỗ đen, bốn chân chặt cụt tới khuỷu, đầu teo lại còn bằng cật nắm tay méo mó... Thùy ngồi xệp xuống khoảnh sân đầy tro và đất vụn, trừng trừng nhìn con, mắt khô và dại dần...

Chanh về thăm lúc hai giờ sáng. Ông lão trong xóm phân trần ngay: “Con chết, phải để mẹ ngó thấy, không lại tưởng đứa nhỏ còn sống bị đem chôn...”. Thùy ngồi cười tủm tỉm chỗ chân cột. Bà con khiêng người chết đi chôn đã về nghỉ cả, chỉ còn chị hội trưởng phụ nữ xã mệt rũ, túm lấy Chanh rên rỉ: “Anh dỗ chị Thùy nằm một chút. Sáng mai còn phải thu dọn mấy nhà cháy...”.

Thùy loạn óc, vẫn hiền lành, sạch sẽ, biết quét dọn và nấu cơm nữa. Chị tái mặt khi nghe trẻ con gọi mẹ. Đặc biệt, khi đang đi bị cái gì móc vào ống quần thì chị rú lên, ngã ngất. Các bà trong xóm đoán mãi mới hiểu. Con biết bò, cứ lổm ngổm theo mẹ mãi, chị thường trải chiếu dưới đất cho con bò chơi trong lúc mẹ ngồi đạp máy may. Cháu bị buộc chân chỉ bò trong chiếu, tùng lúc túm ống quần mẹ mà kéo, ngước mặt lên cười với mẹ, đòi mẹ cúi xuống nựng một tí thôi, lại bi bô nói chuyện với mấy thứ đồ chơi nghèo quanh mình. Thằng bé vàng ngọc của Thùy vẫn sống đâu đây, người ta không biết, đem chôn lầm con heo quay... Thùy nói chẳng ai tin, chỉ cười một mình, lặng lẽ chờ bé Tuấn. Lớn lên ít nữa, biết đi, nó mới về với mẹ được chứ...

Hôm nay, lần đầu tiên sau trận bom, Thùy mới bảo chồng là con chết cháy.

- Đó anh chị coi, còn cách nào khác đâu ?

Chị Sáu Lễ quay sang nhìn anh Ba Mậu. Anh Mậu xốc mười ngón tay vào mái tóc rậm ngả bạc, ngoảnh mặt vào góc nhà tối, tránh ánh đèn và tránh đôi mắt Cả Chanh. Mãi rồi anh mới hỏi lừng khừng:

- Năm Bưởi ở đây giúp vợ chú, được chớ ?

- Bưởi có công tác của nó, bỏ cho ai ?

- Chà, chú nghi... khó cho anh em nhiều đó...

Chị Lễ thở dài, đưa tay đập một con muỗi chích trên cái cổ mập và trắng. Càng luống tuổi chị càng to béo ra, cứ phải phân trần: “Cái tạng tôi vậy đó, ăn cơm cơ quan có gì đâu !”. Chị càng áy náy khi gặp lại một Cả Chanh héo hắt đến thảm hại.

Chanh đã viết đơn xin nghỉ dài hạn để chữa bệnh và thu xếp việc nhà. Anh Mậu sắp về họp trên liên khu nhận chuyển lá đơn, không bàn góp điều gì. Dù ít biết về ngành hỏa xa, chị Lễ vẫn thấy lạ: giữa Ba Mậu là bí thư Đảng ủy với Cả Chanh giám đốc Sở hỏa xa, dường như không có gì để tâm tình với nhau, giúp nhau dàn xếp trong cơn hoạn nạn. Suốt chiều nay, chị chạy nhiều nơi tìm Hội Mẹ chị, Hội Phụ nữ giúp Năm Bưởi sắp đặt chỗ ở mới, đến nhờ ông lang thôn bên cắt cho mấy thang thuốc an thần. Anh Ba Mậu đeo xắc-cốt xuống thị trấn, trở về với cái đầu tóc mới cắt, cầm bánh xà phòng thơm ngoại Mèo Đen ra giếng tắm. Sau bữa cơm tối do Năm Bưởi mời, anh đeo kính lên đọc lá đơn xin nghỉ của Chanh, đáp gọn: “Để rồi tôi chuyển”. Chị Lễ chỉ đoán rằng tai nạn xảy ra đã hơn một tháng, hẳn anh Ba Mậu đã cạn sạch những lời bàn bạc khuyên nhủ, và giới đàn ông ít ưa nói dài, nói lặp...

Cả Chanh đã được anh em thợ xe lửa đặt biệt hiệu là ông Cả Tin, do cái tật suy bụng ta ra bụng người, nghe khen ai là gật ngay, còn nghe chê mới bắt đầu ngờ ngợ, hỏi vặn. Anh Bảy Quý chồng chị hay trách Chanh vì chỗ yếu này, chị Lễ thấy là đúng. Thế nhưng chính chị Lễ lại cả tin hơn Chanh rất nhiều lần, tin người đến cái độ ngây thơ. Bà phó chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ miền Nam Trung Bộ, chức danh của chị Sáu Lễ, là một trong những người dễ đánh lừa nhất trong hàng cán bộ. Chị không thể hình dung những người trải qua tù đày của đế quốc lại có thể tranh giành địa vị, ghen ghét nhau, kiếm dịp hất cẳng nhau. Anh Bảy Quý và chị đã cùng tìm đến với Đảng Cộng sản bằng hai bàn tay sờ soạng trong đêm đen, gặp nhau và yêu nhau qua những lần họp thì thào giữa đồng vắng, lấy nhau và sinh con với những giấy tờ giả, nhận tin con chết trong xà-lim biệt giam, mỗi người một nơi, đòn tra tấn hằn nhức buốt khắp thân trong những đêm quằn quại trên nền xi-măng lạnh...

Chị Sáu Lễ dành phần thương riêng của mình cho vợ chồng Cả Chanh cũng vì chỗ hợp nết ấy. Qua những tháng sửa soạn khởi nghĩa giành chính quyền, qua những đêm nằm đắp chăn chung với Hai Thùy hồi cô chưa lấy chồng, chị thấy cả hai đứa em đều luôn luôn thật bụng. Thằng Chanh trải đời hơn, con Thùy ít hiểu chính trị, nhưng cả hai đứa đều muốn tiếp bước anh Bảy Quý cùng với chị trên đường cách mạng.

Đôi lần, La Giang gặp anh chị và đánh dấu hỏi khá đậm về mục tôn giáo: ông Hai Rề theo đạo Thiên chúa từ gốc Trà Kiệu, Hai Thùy chịu ảnh hưởng tới đâu ? Gặp lúc khó khăn, lòng người chao đảo, Thùy sẽ ngả về phía người chồng cộng sản hay chạy theo cha cố chống Cộng ?

Chị Sáu bàn riêng với Bảy Tộ: một lần nào đó kẹt xe lửa, hãy đưa anh La Giang về nhà ông Hai Rề ở vài hôm để anh ấy biết họ theo đạo kiểu thế nào. Dạo ấy cả nước sắp nổ súng. La Giang được quân đội cử phối hợp với Cả Chanh cùng lo việc chuyên chở bằng đường sắt đang tăng vọt từng ngày. Đôi bạn tù cũ làm việc hùng hục, ăn ý và thân thiết như cặp bài trùng, chỉ thỉnh thoảng cãi nhau về người vợ chưa cưới của Chanh. Anh chàng trán gồ chưa vợ nói rất hăng, đặt cho cô vợ tương lai của bạn hàng loạt tiêu chuẩn dỗ sợ, trong đó có tiêu chuẩn chính trị là phải đạt cỡ cán bộ phụ nữ cấp tỉnh trở lên, tất nhiên là đảng viên. Chanh chỉ cười xòa: “Thôi lạy ông, mua trâu vẽ bóng hoài !”.

Nghe lời chị Sáu, nhân lúc La Giang về giúp xưởng sửa chữa xe lửa chọn chỗ tản cư và lập đội tự vệ, Bảy Tộ xếp cho anh ăn ở hẳn một tuần với gia đình ông Hai Rề. Sau đó anh đổi ý hẳn, sồn sồn giục Chanh “cưới vợ thì cưới liền tay”. Chanh lại cười dài, uỵch cho bạn một đấm thay câu trả lời. Cậu ta hình dung cưới vợ như mua heo về xẻ thịt!

Chị Sáu biết chuyện, càng răm rắp tin rằng những ai đã vào Đảng trong thời đen tối đều có tấm lòng trong sáng, những hiểu lầm giữa đồng chí với nhau chỉ là mưa bóng mây dưới nắng đẹp.

Anh Bảy Quý nghĩ khác chị. Những lần hiếm hoi vợ chồng gặp riêng nhau trong cả một đời chạy đuổi theo công tác, giữa trăm ngàn việc chung việc riêng thủ thỉ với nhau, anh Bảy có lúc nhắc thoáng qua về Ba Mậu, bảo rằng anh ta không đơn giản như các đồng chí khác đâu, có những tính toán riêng lắt léo mà chính anh Bảy - người đã biết anh từ thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương, đã xếp chữ để in mấy bài báo tiếng Pháp của anh - không thể hiểu nổi. “Tạng mình chưa đủ sức quản trí thức đâu mình ơi!”.

Hai năm gần đây anh Bảy vào làm bí thư khu Sáu, túc Cực Nam Trung Bộ. Chị Sáu gặp anh Ba Mậu ở hỏa xa nhiều hơn, quên nhanh những lời dè dặt của chồng trước dáng người rất đường hoàng và cách cư xử vừa sắc sáo vừa khôn khéo của Ba Mậu. Do đó chị mới băn khoăn khi thấy Ba Mậu dửng dưng trước tai nạn của đồng chí mình...

Ánh lù mù của ngọn dầu dừa trong đèn thẫu hắt lên ba khuôn mặt. Anh Ba Mậu với mái tóc mới cắt chững chạc màu hoa râm trên khuôn mặt ông thày, mới nhìn đã dễ kính nể, Chị Sáu Lễ phát phì béo trắng như một bà chủ tiệm lớn, đi tản cư nên không đeo vàng ngọc, không mặc lụa là. Trái ngược với hai người là Cả Chanh xốc xếch và còm cõi, tuy sang năm mới được chẵn ba mươi đặt trước mặt một xấp giấy rơm nội xanh vàng của các trạm y tế, bệnh xá, bệnh viện báo rằng họ không chữa lành được bệnh dạ dày của đồng chí Phan Chanh hay bệnh thần kinh của chị Võ Thị Thùy, chỉ còn cách là nghỉ làm việc càng lâu càng tốt, tránh mọi lo lắng xúc động.