Lịch sử Quân sự Việt Nam

Ở Viên Chăn, Coongle làm đảo chính rồi. Nhưng Coongle là ai? Một nhân vật lần đầu tiên xuất hiện trên chính trường khiến bất cứ ai nghe nói đên tên ông là cũng lạ lùng và không thể nào không đặt ra những câu hỏi. Một bức điện từ căn cứ Sầm Nưa của Trung ướng Đảng Nhân Dân Lào vào Neo lào Hắt Xạt yêu cầu đoàn tù vượt ngục dừng lại, nghỉ ngơi, bồi dưỡng sức khỏe và nhấn mạnh: Bất luận Coongle là ai thì việc đảo chính lật đổ chính phủ Chạu Xổmsanít do Phumi Nôsavẳn dựng lên đều là thời cơ cho cách mạng Lào.

Hãy đọc "Ngài là sĩ quan của Coongle" để biết thêm về những năm trường kì kháng chiến của nước Lào. Gian khổ, vất vả, hi sinh nhưng những người anh em ấy không bao giờ buông tay súng. Họ đã cùng với Việt Nam đổ máu giành lấy Độc Lập - Tự Do cho dân tộc.


Anh thấy như có một con đỉa lướt dưới bàn chân mình. Rồi nó bám lại. Hút máu. Rồi lại không phải đỉa mà là con rắn, hay con chuột, có răng, có mỏ, tỉa vào, nhót, nhót. Anh đạp mạnh một cái và choàng tỉnh. Thì ra mơ và thực lẫn lộn. Một chiến sĩ đứng ngay bên giường soi bóng mờ mờ. Chiến sĩ cào cào bàn chân anh thay cho lay gọi để khỏi đánh thức những người bên cạnh. Hòa nhận ra đó là chiến sĩ liên lạc của Thượng tá Hiệu trưởng nhà trường. Hả? – Anh hỏi – Mời Thượng úy lên gặp ngay Ban giám hiệu! – Rồi chiến sĩ nói thêm – Lệnh mang theo toàn bộ quân trang!

A! – Thử thách mình đây! – Di chuyển hả? Xem động tác của mình có gọn gàng, nhanh chóng đúng theo điều lệnh không hả? Một giáo viên chiến thuật như mình có gương mẫu không chứ gì? – Hòa vốn tính chin chắn nên anh không mỉm cười do có sự thử thách này. Nhưng anh chắc vị hiệu trưởng mà anh kính phục kia sẽ hài lòng. Mọi động tác của anh đều rất nhanh và không va vấp. Gỡ màn. Gấp màn. Gập chăn. Xếp rất nhanh vào ba lô. Buộc dây quai ba lô. Gỡ cái bát tráng men có khuy sắt ôm lấy đôi đũa cắm trong ống tre, vơ cái khăn mặt… Không thiếu một thứ gì, ba phút, theo chiến sĩ liên lạc bước ra… Nhưng… thật kỳ lạ… Phòng Thượng tá Trưởng ban giám hiệu nhà trường đèn sáng trưng và một chiếc xe commăngca đỗ ngay trước cửa. Anh lái đứng nghiêm bên cạnh cabin. Dường như đoán có tiếng chân người bước gấp, chính vị Thượng tá xuất hiện và không đợi Hòa tới chào theo điều lệnh. Điều kỳ lạ chưa bao giờ xẩy ra nữa là giọng ông hơi hạ xuống, như là bí ẩn, và đặc biệt nói bằng tiếng Pháp, ngôn ngữ một thời của nhà nước bảo hộ…

- Đồng chí Thượng úy, được biết đồng chí vẫn nghiên cứu các tài liệu khoa học quân sự bằng tiếng Pháp, lại đọc cả nguyên bản tác phẩm của Anphôngxơ Đôđê nữa đúng không? Hòa ngẩn người. Anh định trả lời: Đúng vậy! Vâng! Anphôngxơ Đôđê, đặc biệt tác phẩm Những vì sao của ông quả thật tuyệt vời. Tôi đã đọc đi đọc lại cho bạn gái của mình, con một nhà trí thức có tên tuổi, là sinh viên năm cuối cùng của Học viện nông lâm. Nàng nghe và vô cùng thích thú. Ngôn ngữ của tình yêu mà! Thưa Thượng tá! Nhưng anh im lặng. Sao có sự kỳ lạ thế này? Ngôn ngữ mê hồn của một nền văn minh cũng là ngôn ngữ một thời bị coi là công cụ thực dân xâm lược sao lại được đưa ra lúc này. Anh đứng ngay đơ! Thượng tá không giận, không quở trách, mà tiến một bước tới trước mặt Thượng úy, hỏi tiếp: Tóm lại, tiếng Pháp, đồng chí vẫn sử dụng tốt chứ? – Báo cáo, vâng ạ! – Vậy thế này, không có thời gian nữa, đồng chí lên ô tô ngay và có mặt ở Bộ tư lệnh pháo binh sau một giờ nữa. Trên chỉ đích danh. Về Bộ sẽ rõ nhiệm vụ. Nói rồi, Thượng tá bước tới, đột ngột ôm chặt lấy anh thân thiết. Rồi khẽ đẩy anh lên ghé ngồi như một hành động tiễn biệt. Xe nổ máy, lao ra khỏi thị xã Sơn Tây phóng nhanh trên đường. Biết bao câu hỏi dồn dập xô lên kéo đến! Sương đêm mờ đục. Hàng cây hai bên xếp hàng nghiêm chỉnh vun vút chạy về phía sau. Làng xóm mơ màng và con sông Đáy quẫy mình như ánh mắt đưa tình của người con gái. Nương dâu bên sông xanh rờn rầm rì chớp sáng trong đêm. Xe qua Phùng, qua Nhổn, tới Cầu Giấy… Hòa chỉ có thể chắc rằng, đây là nhiệm vụ. Nhưng nhiệm vụ gì mà đặc biệt thế này? Hay là cướp chính quyền ở Sài Gòn? Ngô Đình Diệm đang lê máy chém khắp nơi với luật 10-59 làm nhân dân tức nước vỡ bờ? Hay là Xihanúc đồng ý cho ta mở mặt trận đánh từ Phnôm Pênh sang?... Mọi lập luận của anh chỉ tạo thêm sự rối rắm trong đầu. Lạ nữa là, xe vừa đỗ trong sân Bộ tư lệnh pháo binh, Hòa còn đang bước xuống, chưa kịp giơ tay lên vành mũ chào đã thấy Đại tá Nam Long - Tham mưu trưởng và Đại tá Hoàng Văn Thái - Chủ nhiệm Chính trị, bước ra đón. Một bàn tiệc bày sẵn với đầy đủ các món sang trọng thời bấy giờ: thịt gà rán, giò, nem, miến… lại có cả một chai sâm banh. Hòa biết các vị này giỏi tiếng Pháp nhưng cứ ngơ ngác chẳng hiểu tại sao các vị lại dùng tiếng Pháp để nói chuyện với mình. Rồi chạm ly xong, Đại tá Nam Long nói:

- Đồng chí biết tình hình Lào rồi chứ? Coongle liên tục đề nghị ta chi viện vô điều kiện. Đồng chí Caysỏn Phômvihản cũng đã hội đàm với lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta. Hoàng thân Chủ tịch Xuphanuvông cùng các đồng chí của ông đang trên đường tới khu giải phóng an toàn. Bất cứ hoàn cảnh nào và Coongle là người như thế nào thì hành động của viên Đại úy trẻ này cũng tạo ra một cảnh ngộ có lợi tức thì cho cách mạng Lào. Thời gian bây giờ liên tục bằng không. Đồng chí và một số đồng chí khác đóng vai sĩ quan của Coongle sang giúp bạn.

Ông Hoàng Văn Thái nói thêm:

- Nhiệm vụ tuyệt mật và một yêu cầu rất cao là không được sử dụng tiếng Việt. Nhất định phải dùng tiếng Pháp! Chỉ được nói tiếng Pháp!

Rồi một cán bộ pháo binh nữa, cấp Trung úy, có mặt. Hầu hết các vị trong Bộ tư lệnh tề tựu đưa tiến. Lúc ăn người ta không nỡ vội, nhưng chẳng ai có thể kéo dài cái sự ăn uống vào thời điểm và hoàn cảnh như thế này. Đại tá Nam Long giơ ly lên chạm ly với mọi người và tuyên bố - Ông nói bằng tiếng Việt:

- Anh Hoàng Văn Thái và anh Doãn Tuế sẽ đưa các đồng chí ra sân bay. Trên đường ra sân bay, đúng giờ X có mặt tại trụ sở Quân ủy Trung ương nhận nhiệm vụ cụ thể.

Các sĩ quan pháo binh đều bất ngờ khi thấy tại phòng khách Quân ủy Trung ương có mặt Đại tướng Võ Nguyên Giáp và vài đồng chí khác chưa quen biết. Anh cũng chưa tiếp xúc với Đại tướng bao giờ nhưng qua ảnh báo chí nên nhận ra ngay. Không khí dù thân tình nhưng rất nghiêm trang. Thượng tá Doãn Tuế nắm tay Hòa bóp chặt như nhắc nhở điều gì. Ông Tuế  với anh là chỗ thân tình từ ngày hoạt động pháo binh thời kháng chiến chống Pháp. Nguyễn Hòa là học sinh vào bộ đội sau. Còn ông là pháo thủ hạng bét của Pháp đã dần dần trở thành cán bộ chỉ huy cao cấp về hỏa lực mặt đất của Quân đội nhân Việt Nam. Ông đi từ ngày thành lập Đoàn pháo binh Thủ đô, 29 tháng 6 năm 1946, và qua Xuân Canh, Xuân Tảo, Sông Lô, Hòa Bình, đặc biệt là Điện Biên Phủ. Ông bóp mạnh tay Hòa lần nữa, khẽ hất hàm về phía người đàn ông đậm đà, trẻ trung, dáng dấp nhanh nhẹn và thì thào vào bên tai anh: Đồng chí Caysỏn Phômvihản! Vừa nãy đồng chí Nam Long đã nhắc tới tên, và bây giờ giáp mặt, nhưng thực ra, tới phút ấy, Hòa cũng mới chỉ biết, đây là nhân vật quan trọng của cách mạng và kháng chiến Lào. Thì ra gặp gỡ ở đây toàn yếu nhân: Đồng chí Caysỏn Phômvihản, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trung tướng Song Hào, Trung tướng Chu Huy Mân, Đại tá Trần Hoài Ân Cục trưởng Cục cán bộ… Ngoài ra còn đồng chí Nguyễn Chính Cầu, và đồng chí Khanh, phó ban C của  Trung ương ta cùng tham dự.

Sau lời giới thiệu của Tổng tư lệnh quân đội nhân Việt Nam, đồng chí Caysỏn Phômvihản nói vắn tắt bằng tiếng Việt:

- Cách mạng Lào đang rất cần các đồng chí. Coongle làm đảo chính là cơ hội thuận lợi cho chúng ta. Nhưng kẻ thù đang từ nhiều hướng tìm mọi cách chiếm lại Viên Chăn. Chúng ta cố giữ thủ đô Lào trong tay lực lượng cách mạng càng lâu càng tốt. Từ lâu các bạn Việt Nam đã coi làm nhiệm vụ chiến đấu với kẻ thù chung trên đất Lào là nhiệm vụ của chính bản thân mình. Và tôi tin hôm nay cũng vậy!

Không ai vỗ tay nhưng mỗi lời nói của ông đều ngấm lòng người.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp tiếp lời:

- Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương đã bàn bạc kỹ với đồng chí Caysỏn Phômvihản và Bộ Chính trị của bạn, cử đồng chí Chu Huy Mân, thay mặt Trung ương và Quân ủy Trung ương, cùng đồng chí Khanh, phó ban C của Trung ương sang giúp bạn.

Dừng một lát, Đại tướng nói tiếp:

- Mọi khó khăn đang bày ra trước mắt. Theo đề nghị của Cục cán bộ và ban C, Trung ương cử đồng chí Lê Kích sang giúp bạn về mặt quân sự. Các sĩ quan được phái đi phải chấp hành chỉ thị của đồng chí Lê Kích. Nhắc lại là tất cả các đồng chí sẽ được phát quân trang sĩ quan Coongle và chỉ được phép dùng tiếng Lào hay tiếng Pháp. Kẻ thù có thể đánh hơi các đồng chí là ai nhưng đấy là việc của chúng. Ngay sau đây các đồng chí ra sân bay. 19 giờ hôm nay hoặc chậm lắm là ngày mai, đại bác của quân đảo chính do Coongle chỉ huy phải trả lời tiếng pháo của quân Phumi Nôxavẳn, quân Thái Lan và quân Nam Việt Nam của Ngô Đình Diệm.

Sau những lời nói ngắn ngủi ấy, mọi người ôm chặt lấy nhau rồi chia tay. Nguyễn Hòa cùng tốp của mình đi trên một chiếc commăngca ra sân bay. Qua cầu Long Biên sương còn mờ đục trôi nhanh theo triền sông. Phố xá bên này và làng mạc bên kia vẫn chìm sâu trong giấc ngủ. Xa xa, tiếng chuông xe điện leng keng phố Hàng Lược hay cửa chợ Đồng Xuân vọng tới. Tiếng gà gáy le te từ các thôn Bắc Biên, Bồ Đề… bên những hàng tre rũ mình soi bóng. Một vài chiếc ô tô qua cầu theo hướng ngược trở lại vào thành phố. Dưới sông, đôi chiếc thuyền câu thả lưới đung đưa và ai đó, chắc là người đàn ông đứng tuổi, chủ của một trong hai chiếc thuyền, ca lên bài vọng cổ chậm rãi, u buồn.

Xe xuống dốc, chạy tiếp một đoạn thì rẽ về phía sân bay Gia Lâm. Chiếc barie nhấc lên. Xe lao vào và đỗ trước phòng chờ. Nguyễn Hòa chỉ thấy lòng rộn rã nhưng chẳng biết là vui buồn hay lo âu nữa. Chiều nay tiếng pháo ta phải nổ ở Viên Chăn mà lúc này người còn có mặt tại Hà Nội. Nhưng thế nào đây? Pháo ở đâu? Đạn ở đâu? Pháo thủ ở đâu? Trận địa thế nào? Hàng loạt vấn đề đặt ra. Và càng khó hỏi ai lúc này. Đồng chí Caysỏn cùng Thiếu tướng Chu Huy Mân  và đồng chí Khanh, đồng chí Lê Kích… đã lên máy bay IL bay chuyến đầu tiên. Hai chiếc IL khác vẫn nằm im trên bãi đỗ. Hòa cùng tốp cán bộ pháo binh nhìn nhau. Sẽ chiến đấu như thế nào nhỉ? Hay chính Coongle đã có đủ đội ngũ pháo thủ của các khẩu đội cùng với trang bị vũ khí, đạn dược? Nhưng ông Hoàng Văn Thái nói ngay:

- Không có gì cả! Mọi sự phải phát huy tính chủ động, Nhưng tôi nói ở đây  chỉ là dự đoán. Diễn biến các sự kiện đang xảy ra rất nhanh và khó hình dung trước được. Điều cơ bản và bất di bất dịch là: Không được quên vai trò là sĩ quan của Coongle và phải hết sức tranh thủ các tầng lớp trung lập yêu nước Lào.

Ông Doãn Tuế thêm vào:

- Pháo 105 ly tháo rời và súng cối 120mm đã được chở sang cùng anh em kỹ thuật lắp ráp. Sang bên đó, nếu pháo chưa lắp kịp, các anh phải cùng họ làm việc này. Bảo đảm sao nổ súng được cành nhanh càng tốt!

Nguyễn Hòa hỏi lại:

- Còn pháo thủ ạ? Thưa anh, nhất là pháo thủ số 1, số 2 và bộ phận trinh sát, kế toán, trắc địa.

Ông Tuế chỉ tay ra phía ngoài:

- Kia!

Đó là ba chiếc xe cam nhông chở đầy chiến sĩ. Xe ngụy trang và bám đầy bùn đất. Chiến sĩ với vòng ngụy trang trên vai và quần áo lấm lem nham nhở. Khuôn mặt người nào cũng hau háu và ngơ ngác. Rõ ràng lần đầu tiên trong đời họ tới sân bay. Rõ ràng họ chưa hiểu mình đi đâu và làm gì. Trước đây ít phút họ còn đang trên thao trường huấn luyện thực binh với sư đoàn 312 trên vùng đồi trung du Vĩnh Phúc. Họ bị nhặt từng người, yêu cầu bỏ hết quân trang và trang bị cá nhân lại và lên ô tô. Họ chỉ được trả lời chứ không có quyền hỏi: Pháo thủ số mấy? Bao nhiêu tuổi? Nếu là hạ sĩ khẩu đội trưởng thì đã học trường đào tạo thời gian nào? Nhận nhiệm vụ trên giao có thắc mắc gì không? - Có anh lính đùa tếu: Giải phóng  miền Nam hả thủ trưởng? Nhưng thấy nét mặt nghiêm trang của người chỉ huy, nụ cười trên môi anh ta tắt ngấm. Ô tô chồm lên chở họ qua cầu Đuống, qua cầu Chui, họ ngơ ngác nhìn nhau và không ai nói với ai một lời. Rồi một anh chợt kêu lên: Thôi chết rồi, mình còn nợ thằng ấy ba hào vay để mua bánh xà phòng. Anh khác kêu theo: Cái thư mình viết chưa kịp gửi… Những tiếng kêu ấy cũng lịm ngay khi ô tô rẽ ngang vào sân bay. Rồi họ nhẩy xuống, được lệnh vào nhà chờ, và lạ lùng thay là một vị Thượng tá, sĩ quan cấp như vậy họ chưa thường tiếp xúc bao giờ, đứng trước họ và nói:

- Các đồng chí nhận nhiệm vụ chiến đấu đặc biệt. Một lát nữa tất cả những gì liên quan tới miền Bắc, tới gia đình, đều phải hủy hoặc gửi lại bộ phận lưu trữ. Bước lên máy bay, các đồng chí sẽ được nghe phổ biến nhiệm vụ. Đồng chí Nguyễn Hòa! - ông quay về phía Hòa và anh bước tới - sẽ là chỉ huy của các đồng chí, cả về chính trị và quân sự cùng với một đồng chí nữa - ông giới thiệu sĩ quan pháo binh cùng đi với Hòa. Hai đồng chí này có quyền thống nhất, bàn bạc, cử trung đội trưởng, khẩu đội trưởng… Nhất định đánh là phải thắng. Bây giờ là 7 giờ. Trên ra lệnh 19 giờ phải nổ súng! Ai do dự thấy mình chưa sẵn sàng nhận lệnh cho ý kiến!

Không một ai không sẵn sàng nhận lệnh. Từng ấy con người đều lần đầu tiên bước lên máy bay. Khối chiến sĩ ấy được chia làm ba tốp, hai tốp cùng với trung úy lên một máy bay và cất cánh ngay. Nguyễn Hòa cùng hơn hai mươi chiến sĩ ở lại và nhận chuyển một số đồ dung, khí cụ trang bị, lên chiếc máy bay sau. Họ bay cách nhau chừng một giờ. Chiếc IL lăn trên đường băng, gần đến đê sông Hồng nó nhấc bổng mình lên, chỉ một loáng, mọi người thấy mình lạ lẫm lơ lửng trên không trung. Sông Hồng sắc đỏ! Những ngôi nhà mái ngói lô xô và phố xá chạy dài nhưng chỉ bóng dáng cầu Long Biên là đọng lại lâu hơn cả. Nhìn qua ô cửa sổ máy bay Nguyễn hòa cố xác định vị trí Học viện Nông lâm nhưng thấy rằng khó mà chính xác được. Tự nhiên anh đọc một câu bằng tiếng Pháp nguyên bản trong truyện ngắn Những vì sao của Anphôngxơ Đôđê làm mấy anh chiến sĩ ngơ ngác chẳng hiểu gì. Một chiến sĩ nhìn xuống chỉ thấy đồng ruộng và rừng cây thì sợ hãi túm lấy anh: Thủ trưởng ơi! Máy bay nó hạ cánh thế nào.

Cuộc họp hội đồng quân nhân kỳ lạ diến ra trong khoang máy bay. Khi người phi công Liên Xô lái IL thông báo qua anh phiên dịch tiếng Nga: Chúng ta sắp bay ngang trên không trung biên giới Việt-Lào. Hòa lảo đảo. Anh thấy hơi chóng mặt. Lần đầu tiên đi máy bay, vả lại từ đêm qua chưa hề chợp mắt. Những phút máy bay tụt hẫng có chiến sĩ chửi bậy. Phút ấy Hòa tỉnh, anh hiểu trách nhiệm nặng nề là phải nhanh chóng nắm vững hơn hai mươi con người cùng bay với mình, cùng nhiệm vụ với mình, tổ chức thành đơn vị chặt chẽ. Hễ đặt chân xuống đất là phải chiến đấu được. Anh đứng trước mặt mọi người và vừa lên tiếng: Các bạn! Lập tức tất cả im lặng và chờ đợi! - Giọng anh rành rẽ - Các bạn! Hai người một hãy kiểm tra lẫn nhau xem còn thư từ, tài liệu, kỷ vật gì đó dính líu tới Việt Nam. Lập tức từng đôi quay mặt vào nhau, sờ nắn túi quần áo nhau. Một chiến sĩ nói rõ to: Thủ trưởng ơi! Đồng chí này có ảnh! - Chiến sĩ nọ cãi - Ảnh riêng của tôi, bạn gái vừa gửi tặng! - Nhưng có cờ đỏ sao vàng bay sau hình người in trên ảnh. Nộp! Để hủy! - Đây là lệnh chiến đấu! - Hòa vừa nói xong, một chiến sĩ hỏi: Thủ trưởng ơi! Chúng ta đi Thái Lan hay Miến Điện ạ! - Xôn xao chừng dăm phút đồng hồ, giọng Thượng úy cất cao:

- Trong số các đồng chí ai có quân hàm Hạ sĩ, giơ tay!

Hai người giơ tay. Hòa nhẩm ngay trong bụng: Thế là có hai khẩu đội trưởng.

Chiến sĩ vừa hỏi chúng ta đi Thái lan hay Miến Điện liền thưa: Báo cáo thủ trưởng, đồng chí này là chuẩn Hạ sĩ, nghĩa là được đề bạt từ pháo thủ số một lên khẩu đội trưởng nhưng chưa được phong quân hàm. Đồng chí đứng lên cho tôi nhận mặt! – Hòa hỏi – Tên gì? Keo à? Cả họ nữa? Quê ở đâu?... Trước mắt hãy làm pháo thủ số một, đồng chí Keo nhớ! Chúng ta lập thành hai khẩu đội. Hai Hạ sĩ làm khẩu đội trưởng. Chưa thể hình dung ra tình huống chiến đấu sẽ như thế nào nhưng mọi sự tuyệt đối tin tưởng ở nhau. Khẩu đội một do Hạ sĩ… chỉ huy, khẩu đội hai do Hạ sĩ… chỉ huy. Mỗi khẩu đội hãy nhận lấy mười chiến sĩ. Ai chưa biết nhau thì làm quen với nhau đi. Phi công Liên Xô vừa cho biết chúng ta còn hai chục phút nữa để nhớ mặt và thuộc tên đồng đội. Chúng ta không bay sang Thái Lan hay Miến Điện như đồng chí nào đó vừa hỏi và không có quyền làm vậy. Chúng ta sẽ đổ bộ xuống sân bay Vạttay của thủ đô Viên Chăn – Vương quốc Lào để chi viện khẩn cấp cho lực lượng binh biến do Đại úy Coong le chỉ huy và lực lượng trung lập yêu nước. Quá trình tác chiến không được phép bộc lộ mình là người Việt Nam. Tôi là sĩ quan của Coongle còn các đồng chí là lính của Coongle.

Máy bay qua sông Mã vào xứ sở đất nước Triệu Voi. Mây trải ra trắng như bong, xốp như tuyết và núi đồi trên đất bạn dường như cao hơn, một vài đỉnh có mấy ngôi nhà mà trên máy bay khó xác định được con đường đi vào bản. Một con sông lớn hiện ra và mãi sau này, Hòa mới biết đó là con sông Nậm Lịch. Máy bay hạ thấp độ cao. Mọi người nhổm cả dậy. Ai cũng tỉnh. Dưới cánh bay bây giờ là những đồi thấp, làn làn, xen kẽ những cánh đồng rộng. Và kia, thành phố Viên Chăn hiện ra bên con sông Mê Công uốn lượn ôm lấy những bãi sa bồi. Thành phố dài nhưng hẹp. Nhà cửa xem ra thoáng đãng chứ không như bàn cờ úp như bên ta. Máy bay lướt sàn sạt trên một khu phố, xe cộ nhộn nhịp trên đường. Rồi càng máy bay hạ xuống và bánh từ từ lăn. Nó khẽ rung như lên cơn nấc nhẹ trước khi đỗ hẳn. Cửa mở. Hòa lảo đảo vịn vào khung cửa nhìn ra ngoài xem có ai tìm tới bắt liên lạc, đặc biệt bộ phận đi trước, hay phái viên của đồng chí Lê Kích chẳng hạn, hay phái viên của Coongle. Nhưng không một ai. Sân bay khá lộn xộn. Người và xe chạy lung tung. Có tiếng súng nổ đâu đó. Cả tiếng pháo, tiếng đạn cối, và tiếng súng các nhân.

Nguyễn Hòa hơi lạ. Nhưng đã xác định từ ở nhà là phải hoàn toàn chủ động. Một điều làm anh chú ý là trên vai hay trên mũ bất kỳ người nào, dù nam hay nữ cũng có một miếng vải đỏ. Con trai cũng như con gái đều mặc quần áo dù loang lổ, đeo súng xệ xuống, xem ra có phần rắn rổi, đôi khi như  là hơi căng thẳng, dữ dội. Một thoáng ngao ngán chạy qua trong đầu Hòa nhưng rồi anh lại lập tức lấy được thăng bằng. Màu đỏ kia nhắc nhở anh điều gì? Các phi công Liên Xô thúc giục người và hàng hóa xuống để máy bay cất cánh. Tiếng súng nổ, nghe gần. Có người chạy. Có người gọi nhau í ới. Hòa buộc lòng một mình bước xuống cầu thang thì một tốp người đi tới, trong đó có cô gái mặc áo tím, mũ đỏ đội nghiêng nghiêng. Cô còn trẻ. Nước da trắng, khuôn người cao ráo và khá xinh xẻo. Mấy anh con trai đi bên da đồng hun dãi nắng dầm mưa.
Hòa hỏi, tất nhiên bằng ngôn ngữ đã được quy định:

- Các bạn thân mến. Các bạn nói tiếng Pháp chứ?

Cô gái trả lời:

- Xin chào! Nhưng không thành thạo lắm – Ngài có yêu cầu gì?

Hòa nói rành rẽ:

- Tôi cần gặp một số người, chẳng hay các bạn có giúp đỡ liên lạc được không? Các bạn là quân đội chăng?

- Không hẳn vậy! Chúng tôi không phải là quân đội nhưng trong Đảng Thanh niên của Đại úy Coong le. Chúng tôi theo lệnh của Đại úy bảo vệ sân bay.

Lập tức có tiếng súng vang lên phía bên kia đường băng. Hòa hỏi:

- Ai bắn đó?

Cô gái thành thực:

- Không rõ. Có thể là ta. Có thể là địch. Bọn Nôxavẳn tấn công mười lăm phút rồi.

Nguyễn Hòa giải thích:

- Chắc chắn chúng tôi là một bộ phận của quân đảo chính do Đại úy Coongle lãnh đạo và quân đội trung lập yêu nước. Các bạn có thấy những người xuống từ các chuyến bay trước cũng như chúng tôi bây giờ không?

- Có thấy! Chúng tôi chỉ biết xe đã đến đón và đưa họ về địa điểm tập kết phía bắc Viên Chăn năm cây số.

Hòa đưa ra đề nghị cụ thể:

- Tôi muốn gặp ngài Nuhắc.

Cô gái nói nhanh:

- Ngài Nuhắc chắc chắn đã đi khỏi Viên Chăn sau khi Nôxavẳn tấn công.

Hòa kiên trì:

- Tôi xin gặp ngài Thao Chăn (bí danh của tướng Chu Huy Mân).

Cô gái đưa mắt nhìn quanh:

- Tôi không biết ngài Thao Chăn. Tôi chưa tiếp xúc với ngài bao giờ.

Nguyễn Hòa đánh liều:

- Tôi xin gặp ngài Lê Kích, một người Lào gốc Việt.

Cô gái lắc đầu quầy quậy:

- Tôi cũng không biết ngài này.

Vị chỉ huy pháo binh Việt Nam đưa ra con bài cuối cùng:

- Tình hình gấp lắm, như chính cô đã thấy. Nhờ các bạn báo ngay cho Đại úy Coongle biết là có một số người do máy bay Liên xô chở tới muốn gặp ngài.

Cô gái khẳng định:

- Vậy các ngài phải chờ. Chúng tôi thực hiện ngay yêu cầu này của ngài. Đại úy hiện có mặt tại sân bay nhưng đang kiểm tra bộ đội sẵn sàng chiến đấu trên địa bàn rộng lớn. Không phải dễ dàng tìm thấy ông.

Tiếng súng vang lên khắp nơi. Bọn Phumi Nôxavẳn tấn công. Không thể để máy bay Liên Xô đỗ ở đây chậm vòng chuyên chở khác và biết đâu thành bia đỡ đạn. Đây là tình huống ngoài dự kiến mà bất cứ bài giảng kỹ thuật chiến thuật nào, của bất cứ trường quân sự danh tiếng nào, dù sáng tạo mấy cũng không hình dung ra nổi. Nó được xử lý đúng hay không đúng, phù hợp hay không phù hợp, hoàn toàn phụ thuộc vào tài trí cùng độ nhạy cảm nắm bắt hoàn cảnh, nắm bắt thời cơ của người chỉ huy. Trên máy bay, ngoài mấy chục chiến sĩ, còn có khí tài, kính số một, kính số hai, pháo đối kính, dỡ xuống thì bảo vệ thế nào, pháo và xe kéo pháo chưa thấy đâu, để máy bay chở đi thì lấy gì hoạt động sau này. Hòa quyết định và lập tức thay đổi ý kiến. Anh tiến tới cô thanh niên mặc áo rằn ri, váy tím, đội mũ đỏ của lính dù trình bày:

- Chúng tôi có một số dụng cụ kỹ thuật chiến đấu mang sang giúp Đại úy Coongle muốn đưa xuống, chở cho Đại úy, mà chẳng biết làm sao bây giờ.

Đôi mắt cô sáng lên:

- Thế thì quý quá. Tôi sẽ gọi các bạn đến giúp ngài.

Đến lượt Hòa ngạc nhiên:

- Dỡ xuống ngay đây à?

- Vâng!

- Địch đến thì sao? Là quân của Phumi Nôxavẳn ấy.

- Có chúng tôi mà! - Rồi thì dường như chính cô xem ra cũng không tin lắm ở lực lượng bảo vệ của mình nên cất giọng ngần ngừ - Vậy theo ý ngài thì nên như thế nào?

Nguyễn Hòa chớp lấy ý ấy:

- Tôi muốn cô giúp cho hai xe vận tải, chuyển hàng từ trên máy bay xuống, rồi đưa tất cả những thứ đó cùng anh em chúng tôi về vị trí tập kết của ngài Coongle.

Cô gái hồ hởi:

- Xe sẽ được điều động đến ngay và chính tôi sẽ đưa các ngài tới chỗ Đại úy.

Mọi việc diễn ra nhanh chóng. Hai xe GMC được điều tới. Tất cả lên ô tô. Trong khi cô gái lên cabin xe trước cùng mấy người lính Lào chẳng biết của Coongle hay thuộc phái trung lập, Hòa hội ý rất nhanh với hai Hạ sĩ: Mọi tình huống đều có thể xảy ra. Các cậu không được cứ ghếch mặt lên nghe cô gái và tôi nói tiếng Pháp thế nào, nghe chưa! Nếu họ là địch thì đây là quả lừa ngoạn mục và bao nhiêu khí tài cùng tính mạng từng này chiến sĩ sẽ ra sao? Nếu tôi hô, tất nhiên khi ấy bằng tiếng Việt để mọi người đều hiểu, phải lập tức tước ngay vũ khí của tất cả những người đang đi kèm chúng ta và trốn vào rừng. Trường hợp bất đắc dĩ này cũng là vì cách mạng Lào và vì tổ quốc Việt Nam chúng ta. May thay, dự phòng đó chỉ là điều có trong tưởng tượng. Xe đi trước dừng lại. Cô gái ngồi trên cabin nhẩy xuống, nâng mũ bê rê đỏ đội đầu, reo lên bằng tiếng Pháp:

- Đại úy! Các bạn của ngài đã đến tiếp sức cho ngài!

Thao Chăn, ông Lê Kích, người mà chỉ nhìn dáng điệu Hòa cũng đoán biết ngay là Coongle cùng một vài người khác chạy tới đón. Mừng vui khôn xiết nhưng chẳng còn một giây thăm nhau mà chạy ào tới chỗ hai khẩu pháo 105mm vừa được quân giới lắp xong.

Một ngày hè năm 1959 trước khi xẩy ra đảo chính Coongle ở Viên Chăn, Nguyễn Tài Phan đang dự lớp chuyên đề chính trị ở Học viện Nguyễn Ái Quốc do giáo sư Liên Xô giảng thì có lệnh về ngay Bộ Tổng tham mưu nhận nhiệm vụ mới. Xe commăngca chờ sẵn ở sân. Ông được đưa thẳng về Cục nghiên cứu gặp Cục trưởng và rồi sau mấy ngày gấp rút chuẩn bị, hai người được phép tới gặp Đại tướng Bộ trưởng Bộ quốc phòng kiêm Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam. Xe đưa hai người tới nhà 30 phố Hoàng Diệu. Qua cổng sắt, chiếc commăngca lượn vòng theo rìa khu cây cối cùng mảnh vườn quang đãng rồi đỗ lại. Cục trưởng đưa Thượng úy bước tới một gian phòng rộng dường như chỉ có mỗi một bộ sa lông. Hai người chưa kịp ngồi thì cửa bên mở, Đại tướng bước đến và ông Phan chỉ kịp nhận ra vị Tổng Tư lệnh mặc áo sơ mi trắng khoác ngoài là một chiếc đại cán. Đôi mắt sáng, nét mặt nghiêm, nhưng nụ cười tạo không khí thanh thản, dễ chịu cho người tiếp cận. Giọng ông hơi nhỏ:

- Tôi vừa đi họp về. Tình hình khẩn trương lắm. Các đồng chí báo cáo đi.

Ông Phan nhìn trên giấy và bắt đầu trình bày:

- Tổ công tác đặc biệt này gồm 9 người. Đồng chí Nguyễn Ngôn phụ trách nhóm đặc công gồm bốn đồng chí. Đồng chí Diễn lái xe. Đồng chí Vinh báo vụ vô tuyến điện. Đồng chí Khiết cơ yếu. Tổ phó là đồng chí Trương Văn Quý. Tổ trưởng là tôi - Thượng úy Nguyễn Tài Phan!

Đại tướng nghe rất chăm chú nhưng Thượng úy vừa báo cáo xong ông hỏi ngay như giọng nói của một người phản biện:

- Đồng chí Phan đã ở hậu địch bao giờ chưa?

Thượng úy xăng xái:

- Thưa Đại tướng, rồi chứ ạ! Tôi đã ở hậu địch Viên Chăn tám năm, trong đó có thời gian tham gia Ban cán sự đảng tỉnh Viên Chăn. Sau hiệp định Giơnevơ năm 1954 vẫn nhận nhiệm vụ ở lại giúp bạn và năm 1958 mới về nước.

Đại tướng khẽ gật đầu rồi đưa ra nhận xét:

- Thế mà đồng chí lại vạch kế hoạch ra giấy thế kia! Ở địch hậu thì phải có thói quen không ghi chép. Bất cứ công việc gì, nội dung lớn nhỏ gì, cũng phải thuộc trong óc, nhớ trong đầu.

Cục trưởng vội đỡ lời:

- Thưa Đại tướng, đồng chí Phan lần đầu tiên gặp thủ trưởng báo cáo nên tôi bảo đồng chí ấy gạch đầu dòng ra giấy cho gọn và khỏi thiếu sót đấy ạ!

Đại tướng chìa tay đỡ tờ giấy trong tay Thượng úy Phan và nói:

- Vậy cho tôi xin bản kế hoạch này và đốt ngay ở đây nhé. Các đồng chí đừng tưởng rằng ở đất Hà Nội này mà không có phòng nhì và Intelligence Service. Đồng chí Phan đi chuyến này cần nhớ giữ bí mật được là thắng lợi một nửa rồi đấy. Đồng chí không được mang giấy tờ, tài liệu, không được ghi chép công việc trên giấy.

Rồi ông nói thêm:

- Công tác nghi binh sau khi giải thoát đồng chí Xuphanuvông và các bạn chiến đấu của Hoàng thân như vừa báo cáo chưa ổn. Đưa ra hướng tây mà nghi binh ở hướng đông, nếu tôi là địch, tôi sẽ tập trung truy lùng ở hướng ngược lại đấy. Vậy thì một là không nghi binh gì hết, hai là nghi binh nhiều hướng cùng một lúc, bằng nhiều hình thức khác nhau. Khi ra khỏi nơi giam giữ phải xóa mọi dấu vết và tìm mọi cách buộc địch phán đoán lung tung, tiêu phí mất nhiều thời gian lùng sục vô ích để ta có điều kiện đưa Hoàng thân và đồng đội của ông tới vị trí an toàn.

Đại tướng kết luận:

- Kế hoạch chung đại để là được. Đồng chí Cục trưởng bố trí để đồng chí Phan đến Mường Xén ngay, kịp thời báo cáo với anh Bảy  đang có mặt ở đó.

Đột nhiên Thượng úy chần chừ rồi xin phép báo cáo:

- Thưa Đại tướng, có một tình huống tôi không dám gạch đầu dòng trên giấy và chưa nói ra là giả thiết Hoàng thân và các đồng chí của ông không nhất trí ra thì chúng tôi xử trí thế nào?

Đại tướng trả lời ngay:

- Thì thôi! Các đồng chí không phải làm gì nữa và rút về, coi như đã hoàn thành nhiệm vụ - Ngừng một lát, giọng ông thêm nghiêm túc - Tôi nhắc lại, mọi chủ trương, phương án, kế hoạch thế nào, đều do Đảng bạn quyết định. Tình hình có thể thay đổi khi các đồng chí vào đến Viên chăn, vì vậy dựa theo phương án nào, có đưa ra hay không đều do lãnh đạo bạn quyết định. Đây là công việc hệ trọng liên quan đến vận mệnh dân tộc quốc gia của bạn.

Mờ sáng hôm sau, xe commăngca đưa tổ công tác đặc biệt vào Nghệ an, ngược đường bảy tới Mường Xén, qua biên giới, sang căn cứ nước bạn, trình bày kế hoạch với đồng chí Caysỏn và đồng chí Khămtày Siphănđon. Hai đồng chí ở đây đã đón Tiểu đoàn 2 Pathét Lào vừa thoát vây từ cánh đồng Chum về căn cứ. Cả hai nhà lãnh đạo cách mạng Lào nghe rất kỹ những lời trình bày, rồi yêu cầu báo cáo thêm chi tiết về đường đi, thời gian. Thượng úy Phan nói tiếp:

- Sẽ chia tổ thành hai bộ phận. Một bộ phận do tôi phụ trách vào Quảng Bình, vượt Trường Sơn tới Mahaxay của Khăm Muộn miền trung nước Lào, vượt sông Mê Công phía nam Thà Khẹt sang đất Thái. Sẽ công khai đi ô tô ngược lên U Đon, Noong Khai, rồi vượt lại sông Mê Công bằng ca nô của dân vào nội thành Viên Chăn. Phải vào trước được Viên Chăn để móc nối liên lạc với các cơ sở bí mật, tìm hiểu tình hình, sau đó nhanh chóng tìm đến địa điểm tập kết là căn cứ của tỉnh ủy Viên Chăn ở Loong Tòn. Dự kiến nhanh nhất cũng phải mười lăm ngày. Bộ phận thứ hai do đồng chí tổ phó phụ trách cùng nhóm trinh sát đặc công mang theo điện đài và vũ khí nhẹ hành quân qua đất Xiêng Khoảng và Bôrikhamxay, ngược lên Nặm Nghiệp, Nặm Xăn, Nặm Lịch, vượt đường 13 ở Mường Phương tới Loong Tòn. Giữa mùa mưa nên đoàn này dự kiến phải mất ba mươi ngày.

Thượng úy Phan im lặng. Ông nhìn hai đồng chí lãnh đạo của cách mạng Lào và đợi phản hồi. Ông quen biết cả hai vị từ những ngày kháng chiến chống Pháp, đặc biệt trong những ngày tham gia ban lãnh đạo Tỉnh ủy Viên Chăn. Chính những năm tháng lăn lộn gian nguy đầy thử thách ấy các đồng chí càng thêm tin tưởng.
Ông Caysỏn nói thong thả, thân tình:

- Đồng chí Phan này, tôi yên tâm và tin tưởng đồng chí. Kế hoạch như vậy là chu đáo và ý kiến của anh Văn là xác đáng. Đồng chí lại quá thuộc địa hình nội, ngoại thành Viên Chăn. Hoàng thân Xuphanuvông cũng đã biết đồng chí thời kỳ ở Na Mèo. Hãy khẩn trương sang đất Thái. Kịp điện về cho tôi càng sớm càng tốt. Tôi sẽ trực tiếp chỉ đạo việc này.

Rồi bằng một giọng hơi trầm, ông nói tiếp:

- Cách mạng Lào đang ở thế ngàn cân treo sợi tóc. Việc đồng chí Xuphanuvông cùng mười lăm nhà lãnh đạo bị bao vây, giam giữ, cùng với việc Tiểu đoàn 1 Pathét bị xóa sổ, Tiểu đoàn 2 Pathét phải thoát vòng vây, đặt nhiệm vụ cho cách mạng Lào lúc này phải kịp thời chuyển hướng hoạt động…

Thượng úy Nguyễn Tài Phan cùng tổ của mình vượt Trường Sơn sang Mahaxay - Khăm Muộn. Có lúc ngày đi đêm nghỉ. Có lúc ngày nghỉ đêm đi. Vai ba lô, bao gạo, bên hông ống muối toòng teng. Nhiều khi ngủ thiếp đi trên phiến đá giữa dòng suối rộng. Bảy ngày sau đến địa điểm bí mật tại một bản nhỏ phía nam Thà Khẹt bên bờ sông Mê công. Ngày hôm sau trút bỏ mọi thứ trên người, ông mặc bộ đồ cộc màu chàm, lưng quấn chiếc khăn rằn và vượt sông Mê Công trên con thuyền của dân đánh cá. Lúc đó khoảng chín giờ đêm. Tất cả diễn ra trong bóng tối, im lặng, nhanh chóng. Con thuyền áp bờ bên kia, người lên lặng lẽ, thuyền cũng nhẹ nhàng quay mũi trở về bến cũ. Không chào hỏi. Không bắt tay. Không tạm biệt.

Đêm tối, Thượng úy Nguyễn Tài Phan dừng lại một giây nhìn dòng sông lặng tờ. Kỷ niệm dội về. Ngày ấy ông là chàng trai mới lớn, mười lăm, mười sáu tuổi đời, chứng kiến cuộc tàn sát đẫm máu do thực dân Pháp gây ra với người dân Thà Khẹt. Ngày 21 tháng 3 năm 1946 ấy người ta ước tính phải mấy nghìn người chết trong đó có khá đông Việt kiều. Chết trên đường phố, trong chợ buổi sáng đang họp thì máy bay ném bom, chết trên sông… Rồi sau này, ông mới rõ chính Hoàng thân Xuphanuvông chỉ huy trận đánh cũng đã bị thương nặng trên đường rút sang Thái Lan. Nhiều chiến sĩ Việt nam hy sinh. Hoàng thân Xuphanuvông lúc đó với tư cách là Bộ trưởng Bộ ngoại giao kiêm Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang cách mạng Lào do chính phủ Itxala thành lập ở Viên Chăn ngày 12 tháng 10 năm 1945 và Hoàng thân anh Phệtsarạt làm Thủ tướng. Ông còn nhỏ, chạy theo gia đình, cùng bao nhiêu gia đình Việt kiều khác, cùng cả bà con Lào, nương nhờ bà con Thái và Chính phủ Pridi có cảm tình với kháng chiến Việt Nam và kháng chiến Lào tận tình giúp đỡ. Ông hoạt động trong phong trào yêu nước của Việt kiều ở Thái Lan từ trong ngày ấy. Chính phủ Priđi đổ từ năm 1949 và thời kỳ này quan hệ giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nhà cầm quyền Thái Lan không mấy tốt đẹp. Đời sống bà con ta khó khăn. Cán bộ ta hoạt động bất hợp pháp. Mặc dù vậy mọi người mừng rỡ khi gặp lại ông. Người ta chỉ biết ông sau hiệp định Giơnevơ 1954 về Đông Dương có hoạt động ở Lào một số năm và bây giờ sang Thái chắc chắn có nhiệm vụ quan trọng. Xa đất Thái nhiều năm nhưng ông vẫn không quên sinh hoạt, lối sống, phong tục, đường sá, tiếng nói, nên dễ dàng cho việc trà trộn. Hôm sau, ông ung dung mặc chiếc áo sơ mi kẻ sọc, quần ka ki cu cũ, đóng vai một thanh niên Thái thăm hỏi bà con và tìm công ăn việc làm, đón xe khách ở dọc đường cuối thị xã, qua tỉnh Sakon Nakhon, tới U Đon vào nhà một cơ sở cũ ngủ lại. Hôm sau nữa đi tàu hỏa tới Noongkhai rồi ngồi thuyền máy ngược tới Tha Bo, tìm trạm liên lạc cũ của tỉnh ủy Viên Chăn thời 1955-1957 mà ông là một thành viên trong ban lãnh đạo. Cơ sở cho biết ở thủ đô Lào, bọn Phủi Sananicon bắt bớ đàn áp rất dữ dội, người dân có cảm tình với Neo Lào Hắc Xạt đều bị đe dọa, có người bị tra tấn, bị thủ tiêu. Bằng mọi cách vẫn không nhận được hồi âm từ Tỉnh ủy Viên Chăn, không chờ đợi được nữa, ông tự mình vượt sang và vào thẳng trung tâm thủ đô nước Lào. Với dáng vẻ tự nhiên và giấy tờ hợp lệ, lại trà trộn vào với những người Lào, người Thái, người Hoa, làm ăn buôn bán nên chẳng ai chú ý. Ông thuê tắc xi đàng hoàng đến nhà cơ sở cũ của tỉnh ủy Viên Chăn ở Hoong Khà tìm một người thợ nề làm việc ở sân bay Váttay tên là Bốt. Gặp nhau mừng mừng tủi tủi. Thượng úy nhờ Bốt cử con gái mình đi Loong Tòn tìm gặp các đồng chí Tỉnh ủy Viên Chăn còn mình lúc thì đóng vai viên chức loại vừa vừa, áo quần nghiêm chỉnh, bri xăng tin chải đầu bóng mượt, cưỡi xe đạp mới coong dạo trên đường phố Viên Chăn. Những ngày tiếp theo, ông chuyển đến một cơ sở vững chắc hơn, đó là ngôi nhà nho nhỏ giữa khu vườn trại mênh mông của một giáo viên Việt kiều tên là Long. Nhà giáo có chiếc xe ô tô tự lái hai chỗ Renault hàng ngày đi dạy học, thăm đồng, và trang bị cho ông Phan chiếc xe đạp để dễ dàng ra phố. Chính thời gian này, ngày 26 tháng 7 năm 1959, Phủi Sananicon đã trắng trợn ra lệnh bắt giam Hoàng thân Xuphanuvông cùng đồng chí của ông là những cán bộ quan trọng của Mặt trận Lào yêu nước.

Tình hình được đẩy thêm một nấc thang mới. Nhận lệnh ở Hà Nội và Mường Xén, Hoàng thân cùng bạn chiến đấu của ông mới chỉ bị bao vây, quản thúc, nay chúng đã bắt giam các vị và đang ngày đêm hò hét đưa ra xét xử. Nhưng chúng giam các vị ở đâu, không phải nhà tù Săm Khê xây dựng kiên cố và có khu dành riêng cho tù chính trị, mọi cơ sở theo dõi đều khẳng định như vậy. Chúng sợ mọi người kéo đến. Chúng sợ nhân dân biểu tình. Uy tín của Hoàng thân và Neo Lào Hắc Xạt rất lớn nên chắc chắn chúng phải giam giữ các vị ở nơi kín đáo và dễ bề khống chế. Bằng nhiều phương pháp khác nhau, trưởng tổ công tác đặc biệt đã biết nơi kẻ thù giam giữ Hoàng thân và các đồng chí của ông là ở Phôn Khêng. Ông đã quan sát rất ký và thuộc vị trí Phôn Khêng, nơi đóng trụ sở Bộ Tổng chỉ huy quân đội vương quốc. Nguyễn Tài Phan hoàn toàn như một người đàn ông Lào, lúc đi chợ mua sắm, lúc đi làm ruộng, làm vườn, lúc vào các xóm làng mé bên kia cánh đồng phía sau trại lính Phôn Khêng. Ông đã quan sát rất kỹ và thuộc vị trí Phôn Khêng khi đó, có ba dãy nhà sàn chạy dài là nơi làm việc, một sân cỏ rộng phía trước giữa có cột cờ và một bãi đá bóng. Chung quanh trại Phôn Khêng là hàng rào dây thép gai sơ sài. Xa xa phía sau một dãy nhà sàn thấp cho lính ở. Nhà giam chỉ là một dãy nhà tôn nằm ở góc gần vườn chuối cách xa các dãy nhà sàn khoảng gần hai trăm mét, tường bằng các tấm tôn ghép lại, mái cũng lợp tôn, chỉ có một cửa ra vào bịt tôn. Dần dà ông đã vẽ ra trong óc bản đồ của trại giam này, với tất cả chi tiết và đường đi lối lại cần thiết cho một cuộc tiềm nhập, hay một cuộc tập kích, hay một chuyến ra vào giả trang làm lính gác để thoát ngục…

Vẫn chưa liên lạc được với Tỉnh ủy Viên Chăn. Điều này tối quan trọng và Đại tướng đã căn dặn: Mọi việc đều phải do bạn quyết định! Giải thoát các đồng chí đang bị giam giữ ta không thể tự làm và nếu có thì làm bằng cách nào? Kẻ thù đã đóng cửa tờ báo Neo Lào Hắc Xạt và nếu chúng ta nhớ lại, thì thời gian này, ở miền Nam Việt Nam, Ngô Đình Diệm với luật 10-59 đã lê máy chém đi khắp nơi. Rồi người liên lạc với Tỉnh ủy Viên Chăn xuất hiện báo tin năm ngày nữa sẽ có liên lạc đến đón và mang theo lá thư ngắn viết bằng mực hóa học trên một tờ giấy báo bọc xôi. Đó là thư của bộ phận đồng chí Quý báo đã gặp Tỉnh ủy Viên Chăn. Ông lập tức cải trang thành dân buôn đi tìm nông, lâm thổ sản, ra bờ sông Mê Công, theo thuyền máy ngược lên, cách Viên Chăn ba mươi cây số, thuyền cập bờ. Ông Phan leo lên, cùng người dẫn đường leo núi, vượt rừng, sẩm tối hôm sau đến căn cứ gặp các đồng chí lãnh đạo thành phố Viêng Chăn đã là những người quen biết trước. Rồi gặp bộ phận đồng chí Trương Văn Quý. Họ đã đi bộ một tháng bảy ngày để đến nơi đây. Tỉnh ủy Viêng Chăn chưa biết nhiệm vụ của họ nhưng cứ nghe tin có những người anh em Việt nam từ Hà Nội sang theo đường dây cũ của Tỉnh ủy là đón. Anh em đi theo đường này vất vả hơn nhiều, núi cao, rừng sâu, mang vác nặng, tổ đặc công của đồng chí Nguyễn Ngôn thì còn súng đạn, trang bị…

Tập kết vẹn tròn người và trang bị là điều mừng vui khôn xiết!

Ông Phan ôm chặt lấy các bạn Lào trong ban cán sự Tỉnh ủy Viên Chăn và Neo Lào Hắc Xạt tỉnh Viên Chăn, đặc biệt là Khăm Bang  - Ông vỗ vào lưng người bạn chí tình này và nhẩm nhẩm trong họng: Đây rổi! Bạn của tôi đây rồi! Đồng chí sẽ là một trong những hạt nhân giải thoát Hoàng thân cùng bạn bè đồng chí của Người.

Một bức điện được đánh đi báo cáo với đồng chí Caysỏn và Khămtày Siphănđon đang ở căn cứ Sầm Nưa và một bức điện về Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam ở Hà Nội. Trung ương Đảng bạn chỉ thị thành lập ngay Ban giải cứu Chủ tịch Xuphanuvông cùng các đồng chí của ông do Bí thư Ban cán sự Tỉnh ủy Viên Chăn làm trưởng ban, trong đó có Khăm Bang và Nguyễn Tài Phan. Và máy vô tuyến của tổ công tác đặc biệt là phương tiện liên lạc duy nhất về Việt Nam đồng thời cũng là phương tiện liên lạc duy nhất giữa Ban cán sự Tỉnh ủy Viên Chăn với Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào. Đồng chí Caysỏn thông báo tình hình rất khẩn trương, kẻ thù đang tung dư luận phải xử phạt nặng các lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt cùng Hoàng thân Xuphanuvông… và chỉ thị: phương án nào cũng phải lấy việc bảo vệ an toàn cho Hoàng thân cùng các đồng chí của ông làm mục đích tối thượng.

Trước khi diễn ra cuộc họp ban lãnh đạo cuộc giải thoát, ông Phan nghĩ nhiều đến Khăm Bang. Khăm Bang dáng người thư sinh nho nhã, sinh ngày 19 tháng 11 năm 1931, cùng lứa tuổi với Nguyễn Tài Phan. Quê ông ở Noong Booc gần thị xã Thà Khẹt thuộc tỉnh Khăm Muộn. Cha mẹ mất sớm, nhà nghèo, Khăm Bang nuôi chí tự lập, vào chùa xin sư thầy nuôi cho ăn học và đã thi đỗ bằng cao đẳng tiểu học ở thị xã Thà Khẹt. Năm 1950 Khăm Bang được sư thầy Mahảkệt đưa lên Viên Chăn, nuôi ở chủa Vắt Ông Tự và năm 1953 thi đỗ vào trường trung cấp bưu điện học nghề báo vụ vô tuyến. Ra trường, Khăm Bang được nhận vào làm viên chức cấp thấp bưu điện thành phố Viên Chăn do viên chủ người Pháp quản lý. Bị chèn ép, bị coi thường là dân thuộc địa khiến Khăm Bang rất uất ức. Anh cùng với bạn bè cùng trang lứa tụ họp nhau đòi tăng lương, đòi đuổi viên giám đốc người Pháp thay bằng giám đốc người Lào. Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương được ký kết, Mỹ nhảy vào thay Pháp. Khăm Bang cùng các bạn trong thành Viên Chăn sôi nổi hoạt động chống Mỹ. Họ rải truyền đơn phản đối việc lấn chiếm hai tỉnh tập kết của Neo Lào Hắc Xạt là Sầm Nưa và Phongsalì và đòi phải tôn trọng hiệp định đã ký kết. Một bữa, Khăm Bang táo tợn cùng các bạn mang hắc ín đến quét lên bức tường của ngôi chùa Phônxay ở trung tâm thành phố, tường của nhiều cơ quan công sở và viết lên đó hàng chữ Lào và chữ Anh “Kà Tày  bán nước! USA go home!”. Nhưng đến tường trạm biến thế điện thì bị cảnh sát truy đuổi. Tất cả trốn chạy. Khăm Bang sang Thái Lan, yên hàn lại trở về Lào và tạm trú tại bản Đon Mủn. Việc làm tự phát của nhóm thanh niên yêu nước Lào đã đến với ban cán sự của Tỉnh ủy Viên Chăn và Khăm Bang được móc nối đưa ra vùng căn cứ. Khăm Bang lần đầu tiên gặp người bạn chiến đấu Việt Nam trong cơ quan lãnh đạo tỉnh Viên Chăn và tình bạn bè chiến đấu của họ thủy chung nhất nhất cho đến mãi về sau.

Nguyễn Tài Phan báo cáo ban công tác đặc biệt tình hình nơi giam giữ Hoàng thân và các lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt ở Phôn Khêng. Nhà giam đặc biệt này được cấp tốc cải tạo từ một chuồng ngựa. Vách, mái, tường ngăn đều bằng tôn. Chiều dài chừng ba mươi mét, chia thành hai dãy buồng, mỗi buồng rộng hai mét, dài ba mét. Buồng vệ sinh ở cuối dãy. Xung quanh nhà giam là ba lớp rào cũng bằng tôn và dây thép gai. Lực lượng canh gác trại giam và quản chế tù do một đại đội hiến binh đảm nhiệm vòng trong, một tiểu đoàn hiến binh đảm nhiệm vòng ngoài. Có hai xe bọc thép AM hàng ngày tuần tra liên tục, có hai đèn pha ở hai góc sân chiếu rọi ban đêm. Đó là chưa kể lực lượng bảo vệ mục tiêu cơ quan Bộ Tổng tư lệnh đóng gần kề và cũng do Đại tá Lăm Ngơn chỉ huy. Và Nguyễn Tài Phan đề xuất:

- Không có khả năng tập kích giải cứu bằng đặc công vì đồng chí Caysỏn đã chỉ thị phải bảo đảm an toàn cho các lãnh tụ của cách mạng Lào là yêu cầu tối thượng. Khả năng duy nhất là móc nối liên lạc, chuẩn bị cơ sở bên trong, bên ngoài, rồi đưa các đồng chí ra bí mật, bất ngờ về căn cứ an toàn.

Mọi công tác chuẩn bị diễn ra lúc sôi động, lúc âm thầm lặng lẽ, bí mật tuyệt đối. Tổ đặc công do ông Nguyễn Ngôn phụ trách huấn luyện gấp một số chiến sĩ đặc công cho bạn, rồi diệt đồn Mường Phương ở ngoại thành Viên Chăn, bắt một số tù binh, thu toàn bộ vũ khí và phao tin khắp nơi rằng Tiểu đoàn hai Pathét, sau khi thoát khỏi vòng vây ở Cánh đồng Chum đã về tới Viên Chăn, sắp sửa tấn công thành phố. Nhân dân xôn xao phản đối bắt giữ Hoàng thân cùng các đồng chí của ông và ở các chùa chiền ngày đêm cầu nguyện cho các vị khỏe mạnh mau chóng thoát khỏi tù ngục. Trung ương Neo Lào Hắc Xạt còn vận động Hội luật gia quốc tế cử luật sư đến Viên Chăn để theo dõi và can thiệp. Một đường dây rất bí mật đã chắp nối được với bà Khămpheng Bupha, nữ nghị sĩ của Mặt trận Lào yêu nước trong Quốc hội Vương quốc và bà Khămsúc là vợ đồng chí Phumi Vôngvichit, rồi từ đó móc nối với các cơ sở khác tìm cách liên lạc vào bên trong trại giam. Bà Khămpheng Bupha đã vận động vợ con các vị đang bị giam giữ, trong đó có bảy nghị sĩ quốc hội đương chức và tám ủy viên Trung ương Neo Lào Hắc Xạt, đến sứ quán các nước ở Viên Chăn, đến Ủy ban quốc tế, đến trụ sở Quốc hội, Chính phủ, Bộ quốc phòng, Bộ nội vụ, Tòa án… kêu khóc om xòm phản đối bắt giam các nghị sĩ, phản đối bỏ tù các nhà yêu nước, đòi phải cho vào nhà tù Phôn Khêng thăm nuôi và đưa quà… Chính thời gian này, chi bộ bí mật của nhà tù cũng đã được thành lập do đồng chí Nuhắc Phumsavẳn làm bí thư. Chi bộ quyết định phải giác ngộ anh em gác trại giam và lợi dụng cơ chế nhà tù đã được cải tạo phần nào để rèn luyện sức khỏe. Viên quản U Đon và On Sả sau này trở thành nhân mối rất quan trọng trong việc giải thoát Hoàng thân cùng các đồng chí của ông. Cả hai đi theo cách mạng, từng bước vững vàng, để rồi đều là Đại tá công an thuộc Bộ nội vụ nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Rất nhiều mẹ, rất nhiều chị, rất nhiều ông, đã quên mình vì sự nghiệp lớn, như mẹ Phăn, sau ngày thành lập nước Cộng hòa đã được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Lào, mẹ U Đom, mẹ Koong Khăm… đều là chiến sĩ thi đua toàn quốc…

Một việc không thể xem nhẹ là chuẩn bị đường rút cho đoàn tù vượt ngục. Khăm Bang dũng cảm, mưu trí, thông thuộc địa hình phụ trách việc này. Hàng tháng ròng, lúc ông đóng vai đi tìm bò lạc, lúc đóng vai người đi chăn trâu, lúc cùng tổ cốt cán đóng vai đi xẻ gỗ thuê, vượt qua cả những bọn lính tuần tra, canh gác, bí mật đánh dấu từng gốc cây, nhớ như in trong óc tới cả vạt cỏ, băng cánh đồng, vắt qua núi xưa nay chưa có đường mòn qua lại, từ cơ sở này nối tới cơ sở khác, từ điểm an toàn này nối tới điểm an toàn khác, chuẩn bị tới ba con đường đi theo ba hướng khác nhau. Gần ba tháng sau Khăm Bang báo cáo, Trưởng ban công tác đặc biệt của Ban cán sự Tỉnh ủy Viên Chăn và ông Phan đi kiểm tra và chọn con đường vượt qua quốc lộ 13 ở giữa bản Hủa Xạng và bản Na Son để vượt núi Phu Pha Năng.

Thấm thoát mười tháng đã trôi qua. Bọn phản động ra sức hò hét nhưng chưa dám đưa các vị ra xét xử vì quá lo sợ phong trào quần chúng sẽ nổi dậy thành đám cháy lớn. Ngay trong quốc hội, nhóm nghị sĩ theo xu hướng hòa bình trung lập do ông Kinim Phônsêna lãnh đạo cũng liên tục đấu tranh. Ngày 4 tháng 1 năm 1960, nhóm sĩ quan công chức trẻ trong cái gọi là Ủy ban bảo vệ quyền lợi quốc gia (CDIN) do tướng Phumi Nôsavẳn cầm đầu và do Mỹ giật dây đã làm đảo chính lật đổ Phủi Xananicon đưa Chạu Sổmcanít lên làm Thủ tướng. Số này đại diện cho bọn phản động cực hữu Lào chủ trương cứng rắn chống phá cách mạng Lào quyết liệt hơn.

Một ngày tháng 5 năm 1960, ông Phan và một cán bộ của ban lãnh đạo nhiệm vụ đặc biệt như hai người bạn viên chức nhỏ ở công sở cơ quan nào đó đạp xe như đi dạo trên đường phố Viên chăn. Đến khu quảng trường có đài Patuxay do người Pháp xây dựng bỗng thấy có một số người tụ tập và một người mặc sang trọng, thắt caravat đẹp, đứng lên bệ cao phát biểu. Hai người nán lại, làm như tham dự, nhưng là để biết. Ai đó nói với nhau và hai người nghe được - Đó là ngài Inpeng Sunhathay. Sunhathay hô hào:

- Chính phủ Sananikon đã nhu nhược để bao thời gian trôi đi mà chưa dám đưa cộng sản đang bị giam giữ ở Phôn Khêng ra xét xử. Đám người làm tay sai cho cộng sản Hà Nội đều đáng phải ghép vào tội phản quốc và áp dụng bản án cao nhất. Thưa các bạn, chính phủ Sổmsanít sẽ không nhẹ tay như vậy. Ngài Thủ tướng vừa nhậm chức của chúng ta sẽ kiên quyết. Tôi mong ngày đó đến nhanh bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu!

Một thanh niên dũng cảm vặn lại:

- Thưa ngài Inpeng Sunhathay, ngài cho phép tôi được nói ra ý mình chứ ạ? Tôi xin hỏi ngài, trên thành phố Viên Chăn của ta hiện nay, chẳng thấy binh lính Bắc Việt đâu cả, mà chỉ thấy các cố vấn Mỹ, các công sở Mỹ. Người Việt nam có mặt ở Viên Chăn chỉ là bà con kiều bào làm ăn sinh sống lâu đời trên đất Lào. Neo Lào Hắc Xạt lại tán thành hòa bình trung lập. Sao lại bảo họ là tay sai của Hà Nội?

Sunhathay lùi một chút và kiềm chế:

- Thế anh không thấy Xuphanuvông từng sang Hà Nội nhận chỉ thị à?

Thanh niên tỏ ra cứng rắn:

- Ồ, thưa ngài đại diện của Thủ tướng, ngài quên rằng Hoàng thân Xuphanuvông từng học ở hà Nội từ thuở thiếu thời. Tốt nghiệp kỹ sư ở Pháp về, Hoàng thân tham gia nhiều công trình cầu đường, đập thủy lợi trên bán đảo Đông Dương, trong đó có khá nhiều ở Việt nam. Ấy là tôi chưa nói đến phu nhân của ngài cũng là người Việt Nam. Vậy thì người sang Hà Nội có gì là lạ!

Inpeng Sunhathay lại tiếp tục hò hét. Một số người lản tản và ông Phan cùng người bạn chiến đấu của mình cũng bỏ đi. Thời gian không còn nhiều. Ban lãnh đạo công tác đặc biệt họp lại kiểm điểm toàn bộ công tác chuẩn bị, đặc biệt đường dây giữa bên ngoài và trong nhà tù lúc nào cũng thông đồng bén giọt. Hoàng thân Xuphanuvông là linh hồn của đoàn tù cách mạng và kế hoach chi tiết do Nuhắc soạn thảo cũng đã chuyển ra ngoài. Tổ trung kiên trong số những lính canh gác gồm tám người nhưng phải làm sao để tám người đều có mặt trong cùng một phiên gác mà địch không nghi ngờ gì cả. Do tài trí của Nuhắc mà chiều ngày 23 tháng 5 năm 1960, năm anh em trung kiên trong số tám người được bố trí cùng một phiên gác. Ba người còn lại sao đây? Không thể để rơi họ. Vả lại nếu có ba người không nằm trong tổ trung kiên này thì việc sẽ bại lộ. Thế là người mà cho mình gác thay để mai mới tới phiên mình nhưng ngày mai nhà có việc, người thì để tớ gác hôm nay mai về quê… Tình hình được báo tới đồng chí Caysỏn và lệnh trở lại lập tức: Hành động ngay! Nhà bà nghị sĩ Khămpheng Bupha là địa điểm liên lạc tối quan trọng của Ban lãnh đạo nhiệm vụ đặc biệt. Ngay chiều hôm đó, quản U Đon được ông Nuhắc và Hoàng thân Xuphanuvông cử ra gặp đại diện ban lãnh đạo bên ngoài nhà tù.

Quyết định: Khởi sự không giờ ba mươi phút ngày 23 tháng 5 năm 1960. Yêu cầu bên ngoài chuyển ngay vào cho các đồng chí trong tù một đồng chí dẫn đường mang theo 30 ổ bánh mỳ, 30 tấm ni lông che mưa, 16 bộ sắc phục cảnh sát…

Giờ phút căng thẳng nhất của cuộc vượt ngục đã tới!

Nhà tù Phôn Khêng hình thành gấp gáp tạo ra khu biệt giam đối với các lãnh tụ của Neo Lào Hắc Xạt. Hoàng thân Xuphanuvông, lúc đó là nghị sĩ trong cuộc bầu bổ sung vào Quốc hội Lào với số phiếu tín nhiệm rất cao của cử tri Viên Chăn. Ông là ủy viên thường vụ Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước, Bộ trưởng Bộ kế hoạch trong Chính phủ Vương quốc do Hoàng thân Xuvanna Phuma làm Thủ tướng. Sau ngày thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Nhân Dân Lào, ông là ủy viên Bộ chính trị Đảng Nhân dân Cách mạng và là Chủ tịch nước. Các đồng chí chiến đấu của ông bị giam giữ gồm:

1- Nuhắc Phumxavẳn, nghị sĩ quốc hội, Tổng bí thư Đảng Nhân dân Cách mạng Lào kế tiếp ông Caysỏn Phômvihản, Phó Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước, rồi Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào kế tiếp Hoàng thân Xuphanuvông.

2- Phumi Vôngvichít, nghị sĩ, Bộ trưởng Bộ Lễ nghi, ủy viên thường vụ Đảng Nhân dân Cách mạng lào, phó Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước, sau này là Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào.

3- Phun Xipaxợt, nghị sĩ, ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, sau này là Bộ trưởng Bộ ngoại giao Chính phủ nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào.

4- Mừnsổm Vichít, ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, sau này là Chủ nhiệm Tổng cục hậu cần Quân đội Nhân dân Lào, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Viên Chăn.

5- Makhảy Khămphithun , ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Quốc gia Lào.

6- Sisanạ Sisản, nghị sĩ, Trưởng ban tuyên huấn Trung ương Đảng, giám đốc Đài phát thanh Pathet Lào, sau này là Bộ trưởng Bộ văn hóa thông tin, Chủ nhiệm Ủy ban khoa học xã hội Lào

7- Singkapô Xikhốt Chunnamaly, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, Thiếu tướng quân đội Vương quốc Lào trong Chính phủ liên hiệp lần thứ hai, sau này là Bộ trưởng Bộ giao thông công chính, Chủ tịch Ủy ban Hòa bình Hữu nghị Lào.

8- Khămphải Bupha,, nghị sĩ, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, sau này là Thứ trưởng Bộ ngoại giao, đại sứ Lào tại Việt Nam.

9- Mahả Sổmbunvông Nôbunthăm, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, sau này là Phó chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước.

10- Sithôn Kômmađăm, nghị sĩ, ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, sau này là Phó chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước.

11- Khămphết Phônsavẳn, ủy viên Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, sau này là thứ trưởng Bộ ngoại giao, đại sứ Lào tại Việt Nam.

12- Phau Phimmachăn, cán bộ cơ quan Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, sau này là Chủ tịch UBND thành phố Viên Chăn

13- Phu Khẩu, cán bộ tuyên huấn Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, sau này là cán bộ tổ chức Trung ương Đảng.

14- Buasỉ Chalơnsúc, cán bộ văn phòng Trung ương Đảng, sau này là chánh văn phòng Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ ngoại giao, đại sứ Lào tại Việt Nam.

15- Ma Ná, cán bộ tuyên truyền Trung ương Mặt trận Lào yêu nước, mất sớm.

Nhà tù buổi chiều tối hôm đó âm thầm và rạo rực. Yêu cầu bên ngoài cử người vào dẫn đường và mang theo những thứ cần thiết là nhu cầu đòi hỏi nhưng cán bộ nhà tù và cá nhân Hoàng thân còn muốn kiểm tra công tác chuẩn bị ở bên ngoài ra sao. Thời gian trôi đi từng giây đồng hồ. Viên Chăn hôm ấy có nhiều hội lớn. Đón Bun hốt nặm mà! Kiểm tra lại thấy có một anh lính chưa thể tin cậy một trăm phần trăm, quản U Đon đã khôn khéo cho phép anh ta vào bản và nhảy múa đánh bạc qua đêm. Với bọn lính gác ở hai xe bọc thép, quản U Đon đã giao cho On Sả tổ chức một sòng bạc tại ngôi nhà gần đó, có thịt rừng thả cửa. Hai ngọn đèn pha không được tắt, vì nếu trục trặc là thợ đến sửa ngay lập tức, dứt khoát bị lộ. Chừng bảy giờ tối, rạp chiếu phim Bua Sạ Vẳn ở trung tâm thành phố khá đông người, có một thanh niên ăn mặc tề chỉnh - chính là Khăm Bang - vẫy tắc xi ung dung đi về phía Phôn Khêng. Chị chủ quán còn trẻ, vui tính, đối diện với trại lính mà U Đon  hay ra ăn uống, đon đả mời khách. Khăm Bang xách chiếc túi lớn đựng những thứ trong nhà tù yêu cầu bước vào, đặt hành lý lên bàn trống trong góc rồi gọi cà phê sữa và bánh ngọt. Quán ở khu vực này vào giờ này thường vắng khách, Khăm Bang ăn uống chậm rãi, chờ đợi, và chỉ sợ ăn uống xong chị chủ sẽ đóng cửa quán. May sao, đúng lúc ấy người đàn bà bắt chuyện:

- Chắc chú có hẹn chờ ai phải không?

Khăm Bang tính rất nhanh. Trả lời không là không ổn. Ông đáp: Vâng – Người đàn bà lại hỏi – Hẹn ai đó? – Thoáng nghĩ nếu trả lời hẹn gặp cô gái nào đó như chủ quán nghi ngờ và đang mỉm cười kia mà U Đon đến thì làm thế nào? Ông cất giọng đàng hoàng:

- Gặp ngài U Đon. Thầy U Đon ấy mà!

Chủ quán vui say đon đả:

- Chú với thầy U Đon là thế nào?

Sự khôn khéo lóe ra trong óc Khăm Bang:

- À! Trước đây tôi tu ở chùa Vắt Ông Tự. U Đon cũng tu ở đấy nên quen nhau. Hoàn tục, U Đon ra làm cảnh vệ ở đây, còn tôi trở về quê làm ăn nay có dịp trở lại Viên Chăn nên ghé thăm.

Vừa nói xong câu đó người đàn bà chủ quán đã chỉ tay và nói: Kia kìa! Bạn của chú đã ra kia kìa! Quả là U Đon ra thật. Hai người ngồi chuyện trò một lát rồi cùng đứng lên, trả tiền, chào chủ quán, bước ra. U Đon xách theo túi bánh mì đi trước. Qua cửa chắn thấy anh lính gác đang mải miết đọc thư dưới ánh đèn điện, U Đon liền lớn tiếng: Nhận được thư của người yêu hả? Anh lính ngẩng mặt lên nhìn U Đon mỉm cười. Tới cửa nhà giam, trước mặt tốp lính bồng súng đứng gác, U Đon khẽ nói: Người mình! – rồi mở cửa, đẩy Khăm Bang vào, đóng ngay cửa lại.

Bên trong nhà giam tối đen như mực. Khăm Bang lần mò từng bước. Có người chạy tới mà mãi sau này Khăm Bang mới biết đó là bác Nuhắc Phumsavẳn và bác Sisanạ Sisản. Hai người ôm lấy Khăm Bang và bác Nuhắc đặt tay lên ngực ông nói một câu khen ngợi: Hay quá! Tim đồng chí vẫn đập bình thường.

Bác Nuhắc hỏi liên tục. Câu hỏi cứ mỗi lúc một sâu thêm, gai góc thêm, nhưng Khăm Bang bình tĩnh trả lời rành rẽ. Đường đi thế nào? Qua những đâu, những đâu? Ở đó có trạm gác của đám lính Phumi Nôsavẳn không? Các cơ sở trên đường thế nào? Có thể tin cậy đến mức độ nào? Đến địa điểm tập kết đầu tiên bao xa? Đơn vị Pathét nào đi đón? Trung ương Đảng do đồng chí Caysỏn lãnh đạo chỉ đạo ra sao?... Khăm Bang trả lời rành rẽ. Những câu hỏi thể hiện sự chu đáo của người lãnh đạo nhưng phần nào cũng thể hiện sự lo lắng của chi bộ nhà tù. Hoàn toàn yên tâm, bác Nuhắc đi hội ý với Hoàng thân Xuphanuvông và chi ủy bí mật. Một số anh em khác vì lo lắng lại xúm tới Khăm Bang hỏi rối rít: Làm thế nào ra được? Đơn vị Pa thét đón ở vị trí nào? Lực lượng ta có đông không? Nếu địch truy đuổi thì có đánh chặn nổi không? Có khả năng rơi vào tình huống xấu như thế nào?... Khăm Bang thấy rõ có người hồi hộp, lo lắng. Và nếu ở phút này ai đó do dự có thể gặp nguy hiểm cho cả đoàn. Ông nảy ra ý định trả lời phóng đại:

- Cả tiểu đoàn hai vừa thoát khỏi vòng vây ra đón!

Lại hỏi:

- Tiểu đoàn hai hiện đang phục kích ở đâu?

- Gần Phôn Khêng.

- Nhưng lực lượng của Phumi Nôsavẳn đông hơn. Chúng có máy bay. Chúng có lính nhảy dù do viên Đại úy Coongle chỉ huy. Viên Đại úy Lăm Ngơn hôm qua trên đường đi kiểm tra chẳng đã nói lính dù của Coongle sẵn sàng nhận nhiệm vụ đó sao?

May quá là Khăm Bang có nghe nói việc viên Đại úy chỉ huy tiểu đoàn dù này trên đường đi Mỹ bồi dưỡng nghiệp vụ, mới đến Hawai thì có lệnh gọi trở lại Viên Chăn đối phó với tình hình đang nước sôi lửa bỏng.
Khăm Bang nói ngay:

- Hà Nội báo tin đã sẵn có một trung đoàn thiện chiến ở biên giới. Họ sẵn sàng nhảy vào và đã tuyên bố bảo vệ Hoàng thân Xuphanuvông cùng các lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt là nhiệm vụ chính của họ. Bắc Việt Nam sẽ không bao giờ ngồi nhìn cho Phumi Nôsavẳn và Chạu Sổmsanít muốn làm gì thì làm.

Cuộc họp chi ủy bí mật trong tù đã xong, bác Nuhắc quay lại phổ biến nhiệm vụ cho mọi người rồi kéo Khăm Bang tới nhà vệ sinh ở cuối dãy, đẩy ông vào, và dặn: không được ho, không được va chạm để phát ra âm thanh, im lặng tuyệt đối. Không có đồng hồ nhưng Khăm Bang đoán chắc đã nửa đêm. Một vệt đèn soi năm pin sáng chói quét đi quét lại. Tiếng giầy lộp cộp. Tiếng người thì thào. Rồi cả mùi thuốc lá thơm Cô táp bay tới. Tiếng hỏi hách dịch của kẻ có quyền: Yên tĩnh hả? - Tiếng trả lời Khăm Bang nhận ra giọng quản U Đon: Thưa Đại tá, yên tĩnh! - Lời khen buông ra thõng thẹo: Tốt! Rồi ánh đèn pin soi rọi vào từng phòng giam. Giờ phút căng thẳng ấy trôi qua, bác Nuhắc quay lại kéo Khăm Bang tới chỗ mọi người đang dồn lại. Lần đầu tiên trong đời ông gặp một vị Hoàng thân nhưng chẳng còn thời gian, chẳng còn tâm trí đâu mà nhìn ngắm. Tất cả thay quần áo. Bác Nuhắc thay mặt lãnh đạo nhà tù quyết định:

- Chúng ta tổ chức thành ba nhóm và xuất phát theo từng nhóm. Bên ngoài đã chuẩn bị rất chu đáo nên chúng ta hoàn toàn yên tâm. Vũ khí nhẹ chúng ta có… nhưng tuyệt đối chỉ nổ súng khi có lệnh của tôi hoặc đồng chí Xuphanuvông. Điểm hẹn tập kết đầu tiên là gốc cây Sản Sả lớn ở cánh đồng đi Nặm Noong Tha. Đúng không giờ ba mươi phút, giờ yên tĩnh nhất, viên Đại tá Lăm Ngơn yên tâm ôm gái là chúng ta rút.
Sự thể diễn ra tuần tự như vậy. Tổ của Khăm Bang ra sau cùng có bác Singapô, bác Sithôn, bác Nuhắc, bác Phun Sipasớt… Họ băng qua hàng rào dễ dàng, lượn theo lối đi trường dạy tiếng Anh của quân đội. Một chiếc xe máy của ai đó có việc khẩn trong đêm, chiếu đèn tới. Khăm Bang đàng hoàng giơ tay ngăn lại và cảnh cáo: Đường cấm! Thanh niên thấy toàn là dân kiểm soát quân sự, quần áo tề chỉnh, mũ sắt viền đỏ, thì vội vàng xun xoe: Bẩm, tôi đi vội nên đi nhầm, thưa ngài! - Khăm Bang lệnh - Cho đi! Nhưng cấm quay lại! Đám lính ở hai xe bọc thép thì đã say bí tỉ, On Sả và anh em ta rút về lúc nào chúng cũng chẳng hay. Chúng ngả ngớn nói bậy nói bạ và khi thấy tốp tù thoát ngục mặc trang phục cảnh vệ thì mặc xác. Tuy vậy cũng có đứa gọi với theo rủ vào uống tiếp và nói những câu tục tĩu. Họ vòng qua trường dạy tiếng Anh của quân đội một cách dễ dàng nhưng tới vị trí tập kết đầu tiên thì thiếu vắng nhiều quá. Khăm Bang kéo U Đon quay lại đón thì tìm thấy Hoàng thân Xuphanuvông đang ngơ ngác. Thì ra bác bị giam giữ lâu ngày sức khỏe bị ảnh hưởng và quan trọng nữa là cái bàn viết cứ cành cành bên người. Cái bàn ấy có chân gập lại được, đi đâu bác cũng mang theo, ở đâu cũng có thể dễ dang làm việc. Người ta mang giúp bác không chịu. Nhưng lúc này khẩn thiết, Khăm Bang ra lệnh cho U Đon: Anh dắt bác chạy ngay tới điểm hẹn! Còn mình chạy đi tìm những anh em khác.

Trước đây, giữa Noongthatay và cánh đồng Noỏngphenha là rừng rậm, Khăm Bang đánh dấu trên những cành cây xác định lối đi, qua mấy tháng người ta phát cây làm rẫy, cây nằm ngả ngốn và chưa bị đốt, dấu cho lối đi bị mất. Nhưng hướng đi ông vẫn còn nhớ, song cây đổ chắn ngang, rất khó vượt. Nhưng không còn cách nào khác, bởi nếu đi vòng sẽ mất rất nhiều thời gian và dễ bị lạc. Kế hoạch với ban lãnh đạo cuộc vượt ngục ở bên ngoài là trong đêm phải tới vị trí an toàn giờ đây khó thực hiện nổi. Khăm Bang lo đến thắt ruột. Mây đùn lên đen kịt và trời tối sầm. Rồi chẳng hiểu sao như là có tiếng súng nổ lớn phía nhà tù Phôn Khêng. Ai đó kêu lên hình như có tiếng súng cối. Mọi người cho là bị lộ. Khăm Bang liền hô: Đi mau! Lộ rồi! Địch đang đuổi theo! Mọi người như có sức mạnh thần kỳ chạy ùa qua tất cả, vượt hết gai góc, trướng ngại, tới cánh đồng. Mưa ập xuống, ào ào như trút. Sấm chớp vang lừng. Cánh đồng Noỏngphanha nước ngập trắng tinh, đoàn vượt ngục vào đến rừng thì mưa giảm dần. May thay! Trời cứu nguy đã xóa đi mọi dấu vết trên đường. Bác Sithôn lúc chạy trượt chân ngã, văng mất cái mũ, định quay lại tìm. Nhưng tình hình khẩn trương cấp bách, Khăm Bang giục đi không để bác quay lại. Giờ thì cái mũ ấy cùng vết chân giầy trên đất, trên cát bị nước làm cho mất tăm. Mọi người dừng một lát để thở, để chia nhau những miếng bánh mì và hớp nước hứng được trên lá.

Gà rừng gáy khắp nơi, theo kế hoach phải tới chân núi Bắc Kít, rồi đi bốn cây số nữa tới núi Phu Phạ Năng là điểm tập kết an toàn. Nhưng xem ra mới được hai phần ba đoạn đường tính từ Phôn Khêng. Khăm Bang hồi hộp, bắt mọi người đi nhanh cũng không được nữa. Bác Xuphanuvông bị chuột rút chân, anh em đang xoa bóp. Bác Thạo Ma bị chóng mặt… phải đi dích dắc. Nước suối Nặm Khêm dâng cao, mọi người dìu nhau bơi qua. Trời vừa sáng gặp ngay một phân đội Pathét đến đón. Tuy chưa hết hiểm nguy nhưng mừng không thể tả được. Một cuộc hội ý chớp nhoáng: Trời đã sáng, đã nhìn thấy trâu bò của dân thả nhởn nhơ quanh đây. Nếu hành tung của đoàn tù vượt ngục bị phát hiện sẽ rất nguy hiểm. Dứt khoát phải chạy tới cánh rừng Đồng Boong phía trước gần ba cây số. Phải chạy! Các chiến sĩ trẻ vừa dìu, vừa cõng bác Xuphanuvông, bác Sisanạ, bác Thạo Ma… Tới Đồng Boong, bộ đội gác chung quanh cẩn mật, còn tất cả lấy lá cây làm chiếu lăn ra ngủ li bì.

Lúc này không những sấm chớp, bom đạn, mà đến cả động đất mạnh cũng khó mà đánh thức nổi ai đó.

Bác Nuhắc cảnh giác, giao cho tổ chiến sĩ canh gác nếu thấy ai đó vào rừng đã phát hiện ra ta thì phải bắt giữ ngay, hôm sau đoàn đi xa mới được trả tự do cho họ, coi như đây là biện pháp tình thế của thời chiến. Phải xin lỗi họ và bồi thường cho họ ít tiền. Nhưng cũng may là không một người dân nào vào rừng Đồng Boong thời gian ấy. Mười bảy giờ tiếp tục lên đường. Từ Đồng Boong tắt sang Na Khun Nọi, tránh xa rìa làng Na Xai để cắt ngang cánh đồng rộng. Gần đến đường 13, một người lính giác ngộ được phái đi về phía trước tung ám hiệu để bắt liên lạc. Chiến sĩ hồi hộp hay đoảng tính chẳng rõ nữa mà nói sai quy định. Đại đội Pathét Lào nghi ngờ còn định nổ súng. May mà họ im lặng theo dõi. Họ cũng phỏng đoán là người của mình nhưng không lên tiếng đáp trả. Đoàn đã đến sát Hủa Sang và Phon Xẹt là nơi theo quy ước đơn vị Pathét phải có mặt. Hay là địch đang hoạt động ở khu vực này? Khăm Bang, người phụ trách dẫn đường và là trợ lý đắc lực cho bác Nuhắc căng thẳng đầu óc. Dù tình huống nào thì đoàn vượt ngục tới đây tức là gần Phu Phạnăng rồi. Trời đổ mưa! Cơ hội tốt để vượt qua đường cái trống trải. Khăm Bang đề nghị bác Nu hắc cho đoàn rời khỏi nơi ẩn nấp, dàn hàng ngang vượt thật nhanh. Các chiến sĩ đi đón đã thấy rõ là đoàn tù vượt ngục, nhưng không vội xuất hiện, sợ đột ngột anh em hoảng sợ có thể, vả lại dù là đêm tối gặp nhau giữa đường tay bắt mặt mừng rất dễ bị lộ. Mặc cho đoàn tù vượt ngục có người suýt dẫm lên đầu chiến sĩ mai phục nhưng họ vẫn im lặng. Đoàn vượt qua đường hết rồi họ mới bám theo sau. Đoàn vượt ngục hăng hái cố chạy tiếp tới núi Hin Lạt phát hiện có lực lượng truy đuổi phía sau liền dừng ngay lại bố trí đội hình chiến đấu. Đại đội đi đón liền hô rõ to mật khẩu. Nhận ra nhau. Lại đi tiếp. Qua Phu Phạnăng, tới Đàn Bắc Kít là vùng tương đối an toàn. Đoàn dừng lại ngủ để sáng mai tiếp tục lên đường. Từ đây đi đứng đàng hoàng hơn, không còn phải vội vàng phòng tránh như trước. Đến Huội Xai Nọi đã có những cơ sở trung kiên của Mặt trận Lào yêu nước do các đồng chí Ban cán sự tỉnh ủy Viên Chăn và Ban chỉ đạo nhiệm vụ đặc biệt chuẩn bị gấp rút lán trại tạm thời. Gặp nhau nước mắt ràn rụa. Mừng mừng tủi tủi. Một năm trời xa cách cũng là thời gian đen tối của cách mạng Lào. Bí thư Ban cán sự Tỉnh ủy Viên Chăn nắm lấy tay Hoàng thân Chủ tịch Xuphanuvông không nói lên lời. Điện gửi đi báo cáo với Trung ương Đảng bạn ở Sầm Nưa và báo về Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam. Rừng ở đây nhiều gà, chim các loại, nai, hoẵng, kỳ đà… đó là những thứ bổ dưỡng cho những người bị tù giam hãm khổ sở hơn ba trăm ngày qua. Những đôi bàn chân sưng vù được ngâm nước muối, được xoa bóp. Những căng thẳng, lo toan vơi nhẹ dần đi. Đồng chí Caysỏn điện đến đoàn tiếp tục lên đường đi về căn cứ Sầm Nưa. Giờ đây đi khá ung dung. Ở mỗi nơi dừng, bác Sisanạ Sisản lại mở radio theo dõi tình hình trong nước và thế giới, còn bác Xuphanuvông thì đặt cái bàn của mình xuống ghi chép. Nghe tin Viêng Chăn đang rối loạn mà buồn cười. Ngày 9 tháng 8 năm 1960, đoàn đến cánh rừng bản Buộc Taxeng cách huyện lỵ Casỉ gần hai mươi cây số, dừng chân tạm nghỉ. Bác Sisanạ lại mở radio để nghe đài phát thanh Viên Chăn như thường lệ. Bỗng bác tung mình lên, suýt hất cái radio lăn xuống đất và hét lớn để mọi người nghe cho rõ: Đảo chính rồi! Viên Chăn Coong le làm đảo chính rồi!

Mọi người quây tròn chiếc máy thu thanh bán dẫn, ngẩn ngơ, vui sướng!

Những tháng năm này Viêng Chăn sôi động. Sau khi tướng Phumi Nôsavẳn lật đổ chính phủ Phủi Xananicon và đưa Chạu Sổmsanít lên làm thủ tướng tình hình càng rối. Tiểu đoàn hai Pathét Lào mà bọn chúng âm mưu xóa sổ đã về căn cứ an toàn. Nhân dân nhiều nơi từ bắc chí nam nổi dậy lập chính quyền mới. Bọn chúng hò hét nhanh chóng đưa Hoàng thân Xuphanuvông và các vị lãnh đạo của Neo Lào Hắc Xạt ra xử thì đánh đùng một cái các vị biến mất như có phép thần. Mãi tám giờ sáng, theo thường lệ, người phục vụ đưa thức ăn vào ngục thấy cửa phòng giam đóng nhưng không khóa, vội chạy đi báo cáo sĩ quan cảnh vệ ở Phôn Khêng. Viên đại tá Lăm Ngơn chết đứng vì lo lắng và sợ hãi. Hắn vẫy một viên quản cùng hai tên lính dẫn mình kiểm tra thực tế. Mặt viên đại tá gần như tái đi, nhưng vẫn nhún vai thán phục và kính nể trước hiện thực khó mà tin được bằng cách kêu lên một câu cửa miệng: Phà ơi!

Lăm Ngơn về ngay phòng làm việc, quay điện thoại gọi tứ tung. Tin tức lan truyền khắp các đường phố Viên Chăn đến tận mọi ngang cùng ngõ hẻm, nhất là những quán cà phê, những nơi tụ tập. Dư luận xôn xao, nửa tin, nửa ngờ. Có người khẳng định bọn Phumi Nôsavẳn và Sổmsanít đã đưa Hoàng thân và các bạn chiến đấu của ông đi thủ tiêu rồi bày ra trò hề này. Nữ nghị sĩ Khămpheng Bupha kéo vợ con các vị bị giam giữ, cùng họ hàng người thân của họ, tới các cơ quan chính phủ kêu khóc ầm ĩ. Chỉ có một mình bà là vui mừng biết rõ sự thật nhưng không dám nói ra còn tất cả mọi người là lo toan thật, khóc lóc thật, làm náo loạn cả thành phố Viên Chăn. Ngày hôm sau các báo đăng tin. Nơi nơi người ta mua đọc và bình luận.

Phumi Nôsavẳn gọi Lăm Ngơn tới. Viên tướng ngồi thừ trên ghế sô pha và cứ mặc kệ viên đại tá đứng báo cáo. Sau khi Lăm Ngơn kết thúc bằng câu: Xin chỉ thị của ngài thì hàng môi Nôsavẳn mấp máy:

- Ông đại tá tự biết lúc này phải làm gì rồi chứ?

Rồi đột nhiên Nôsavẳn hỏi:

- Đại tá, ông có tin tù nhân của ông đi xa đến tận nơi an toàn rồi không?

Viên đại tá rập gót giầy:

- Thưa ngài, tôi tin! Họ đã thoát được ra như thế thì họ cũng có cách về tới nơi họ cần về êm nhẹ trong đêm.

Đám quan chức dân sự bàn bạc và kết luận. Cuộc họp khẩn cấp của Ủy ban bảo vệ quyền lợi quốc gia (CDIN) do Phumi Nôsavẳn cầm đầu biến thành cuộc cãi vã. Người thì: Các vị Neo Lào Hắc Xạt này làm sao đi nổi trong rừng từ đây tới biên giới Việt Nam? Và đi đến bao giờ? Ít nhất là có ô tô đón các vị ngay phía sau trường dạy tiếng Anh cho giới quân sự rồi! Một người khác nói: Không đi ô tô. Ông Hồ Chí Minh không đời nào để Hoàng thân Xuphanuvông đi ô tô. Hà Nội đã cho máy bay trực thăng đi đón các vị. Chắc chắn giờ này các vị đang uống cà phê bên bờ hồ Hoàn Kiếm rồi! Lại có tin: Ông Chănsúc Vôngsắc đã dẫn hai sư đoàn cảm tử quân Việt Nam về đóng ở Phu Khuột - Phu Xe và sẵn sàng tiến đánh Viên Chăn. Toàn những ý kiến lung tung làm Nôsavẳn bực mình. Ông ta giải tán cuộc họp và cho gọi viên Đại úy Coongle chỉ huy tiểu đoàn lính dù tới. Đây là tiểu đoàn dù duy nhất của quân đội Vương quốc được thành lập. Coongle là viên sĩ quan trẻ, rất xông xáo, hãnh tiến và ham hố dục vọng. Nôsavẳn mời Coongle ngồi, trịnh trọng, như bậc ngang hàng:

- Tiểu đoàn dù của ông có nhiệm vụ gấp!

Coongle trả lời: Vâng, thưa ngài!

- Anh cho quân nhảy xuống Hin Hợp, Phôn Xảo, Phu Khẩu Khoai, Xala Phukhun, đường số 7… Cái ve áo kia sẽ đổi khác.

Coongle ra về. Ông ta đã cho lính nhảy xuống chỗ nọ chỗ kia nhưng chính trong thâm tâm cũng chẳng hy vọng chút nào. Viên Đại úy cũng chẳng ưa gì Nôsavẳn và cả Chạu Sổmsanít. Những viên tướng hạng hai và những chính khách hạng bét này thì chẳng làm được trò trống gì. Đến nhà tù Phôn Khêng xem xét thực địa, Coongle càng thán phục các lãnh đạo của Neo Lào Hắc Xạt, đặc biệt ở đó lại có cả một vị Hoàng thân trí thức. Coongle nhún vai kêu lên khe khẽ: Thật là những người giời! Gặp viên Đại tá Lăm Ngơn, Coongle bực bội. Hắn cư xử y như vừa rồi Nôsavẳn đối với hắn. Không thèm mời ngồi, không thèm bắt tay, giọng rất kẻ cả:

- A! Người chỉ huy lính dù. Đại úy cứ trên máy bay kia nhòm xuống đất, phát hiện đoàn tù là cho quân nhảy xuống chụp gọn.

- Xin nói với ông, rừng Lào rậm lắm, không thể nhìn xuống được đâu.

Trở ra Coongle hậm hực nhìn Trung úy Đươn là cấp phó của mình đang đi ở bên.

Dường như đoán biết cấp trên có điều gì suy nghĩ quyết định, Đươn hỏi: Ta tính sao đây, Đại úy? - Coongle: Về cây số 42, trụ sở đóng quân của đại đội 2 do Trung úy chỉ huy. Chỉ ít phút sau, các sĩ quan được triệu tập và nhanh chóng lập ra ủy ban lâm thời do Đại úy Coongle làm Chủ tịch và Trung úy Đươn làm Phó chủ tịch.

Coongle phát biểu:

- Phumi Nôsavẳn và Sổmsanít cùng nhiều bộ trưởng đã đi dự lễ ở Hoàng cung Luông Prabang. Bọn cố vấn Mỹ thì quan tâm gì tới nước Lào mà chúng đang mải miết nhởn nhơ ở những nơi tụ họp, nếu chán thì sang Băng Cốc… Một mình Lăm Ngơn đang hung hăng lập công chuộc tội nhưng chỉ là trò “Con nai ăn quả mè ”! Tôi quyết định… Tham gia với chúng ta còn có một số lực lượng khác và đặc biệt là thanh niên sinh viên…

Ngày 8 tháng 8 trời mưa rả rích. Bảy giờ tối người ta thấy Trung tá Thao Phumi và Thiếu tá Chao Chăn tới rạp chiếu bóng Viêng Xamay. Đây là hai sĩ quan trẻ chỉ huy đơn vị thiết giáp đóng ở cây số 27 trên đường đi Pạc Xan. Thao Phumi 26 tuổi, đẹp trai, học sĩ quan tại Pháp, từng được Mỹ cho tham quan khối quân sự Bắc Đại Tây Dương và Tây Đức, bạn học của Coongle thời trung học Savannakhet.
Chín giờ tối người ta thấy Coongle xuất hiện ở quán rượu trên đường Ta lạt Mày gần chợ mới cùng với cả Thao Phumi và hai cảnh vệ. Qua đêm, đến ba giờ ba mươi phút ngày 9 tháng 8, các đơn vị nhất tề xuất phát đến chiếm các vị trí trọng yếu của Viên Chăn. Xe ô tô Mỹ chở quân. Cảnh binh thấy rầm rộ, hỏi: Đi đâu? – Câu trả lời ngắn gọn: Đổi gác!

Sáng ra chính quyền đã về tay Ủy ban lâm thời.

Đúng vào phút giây ấy, toán tù vượt ngục reo lên: Đảo chính rồi! Ở Viên Chăn Coongle làm đảo chính rồi! Nhưng Coongle là ai? Một nhân vật lần đầu tiên xuất hiện trên chính trường khiến bất cứ ai nghe nói đến tên ông đều cũng lạ lùng và không thể nào không đặt ra những câu hỏi. Một bức điện từ căn cứ Sầm Nưa của Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào và Neo Lào Hắc Xạt yêu cầu đoàn tù vượt ngục dừng lại, nghỉ ngơi, bồi dưỡng sức khỏe và nhấn mạnh: Bất luận Coongle là ai thì việc đảo chính lật đổ chính phủ Chạu Sổmsanít do Phumi Nôsavẳn dựng lên đều là thời cơ thuận lợi cho cách mạng Lào. Ngay sau đó đài phát thanh truyền đi lời tuyên bố của Neo Lào Hắc Xạt hoan nghênh và ủng hộ cuộc đảo chính, khẳng định đồng tình với quan điểm của Ủy ban lâm thời do ngài Coongle làm chủ tịch nêu rõ mục đích của cuộc đảo chính lật đổ chính phủ Sổmsanít nhằm chống nội chiến, thực hiện hòa hợp với các lực lượng yêu nước Lào, chống sự can thiệp của Mỹ, xây dựng một nước Lào độc lập, trung lập và phồn vinh.

Bức điện thứ hai của Trung ương Neo Lào Hắc Xạt nêu chỉ thị, đoàn tù vượt ngục sẽ chia làm hai bộ phận, một do Hoàng thân Xuphanuvông dẫn đầu về căn cứ trung ương ở Sầm Nưa, một do đồng chí Nuhắc Phumsavẳn dẫn đầu, với danh nghĩa Neo Lào Hắc Xạt, quay trở lại Viên Chăn, phối hợp với quân đảo chính, giữ vững thành phố càng lâu càng tốt trước sức tấn công phối hợp của Phumi Nôsavẳn có sự hà hơi tiếp sức của Thái Lan và quân Nam Việt Nam của Ngô Đình Diệm. Cùng lúc đó, Bộ Tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam điện sang, tổ công tác đặc biệt đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, lập tức chia làm hai bộ phận. Bộ phận thứ nhất do đồng chí Nguyễn Tài Phan, tên Lào là Khăm Sinh, phụ trách quay trở lại Viên Chăn, dưới sự lãnh đạo của đồng chí Nuhắc xây dựng lực lượng, đoàn kết với bộ đội Vương quốc trung lập yêu nước, bảo vệ thành phố Viên Chăn càng lâu càng tốt. Một bộ phận gồm các chiến sĩ đặc công tháp tùng Hoàng thân Xuphanuvông cùng các bạn chiến đấu của ông về căn cứ Sầm Nưa an toàn. Và lệnh tiếp theo: Tình hình rất khẩn trương, máy vô tuyến canh gác từng giờ, luôn luôn báo tình tình về nước, đặc biệt là xu hướng chính trị…

Nhiệm vụ tối mật hoàn thành. Giờ phút quyết định đã qua. Phút chia tay bịn rịn. Đoàn về tới Mường Phương thì đồng chí Nuhắc và các cán bộ cao cấp của Trung ương Neo Lào Hắc Xạt có máy bay trực thăng của Coongle đến đón. Anh em còn lại hành quân bộ, cứ đường cái quan, ung dung, bắt liên lạc với Tỉnh ủy Viên Chăn. Tỉnh ủy cử một bộ phận vào ngay nội thành, trong đó có Nguyễn Tài Phan, tức Khăm Sinh, và Khăm Bang, cùng với danh nghĩa Neo Lào Hắc Xạt của tỉnh vào thành phố, liên lạc ngay với Coongle và Trung úy Đươn phối hợp tìm cách bảo vệ Viên Chăn. Một xe Jeep chở đầy súng các bin và quần áo lính dù trang bị cho một đơn vị bộ đội Pathét vừa được thành lập. Khăm Sinh, tức Nguyễn Tài Phan, cũng được nhận một bộ. Ông mặc lên người, xem ra rất oách. Quần áo rằn ri, mũ bê rê đỏ, giầy da mới đánh xi bóng loáng, súng lục đeo ngang thắt lưng, thêm cái tua vải đỏ phất phơ là dấu hiệu của lực lượng đảo chính.

Xe Jeep Mỹ chở các ông đi lại trên thành phố Viên chăn.

Phumi Nôsavẳn chuồn vội về cứ địa của mình ở Savannakhet tập hợp lực lượng tấn công lên Viên Chăn quyết xóa sổ lực lượng bé nhỏ cùng Ủy ban đảo chính của Coongle và phái trung lập. Viên Chăn ráo riết chuẩn bị chiến đấu. Ông Hoàng Xuvana Phuma bị nhóm Phumi Nôsavẳn và Chạu Sổmsanít đẩy sang làm đại sứ ở Pháp được mời về thành lập chính phủ mới. Chính phủ này lập tức được Việt Nam dân chủ cộng hòa, Liên xô, Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa công nhận, nhưng Nô Sa Vẳn không đồng tình và kiên quyết tấn công lên phía bắc. Đại sứ Mỹ ở Viên Chăn tất tưởi gặp Hoàng thân Thủ tướng Xuvana Phuma thuyết phục ông mở rộng thành phần chính phủ để Phumi Nôsavẳn tham gia và chuyển trụ sở về Luông Prabang, gần nhà vua. Đề nghị ấy bị từ chối. Ngày 19/11/1960, hơn bốn trăm cố vấn và nhân viên quân sự Mỹ đội lốt dân sự đã đến Savannakhet giúp Phumi Nôsavẳn xây dựng gấp lực lượng. Thái Lan cũng giúp Nôsavẳn huấn luyện gấp hai đại đội lính dù và một tiểu đoàn pháo binh 105mm cùng súng cối hạng nặng. Tướng Cupraxít - Tư lệnh quân khu 5 bấy lâu cho quân án binh bất động liệu bề theo đóm ăn tàn, nay thấy Phumi đã nhanh chóng xây dựng và củng cố lực lượng ở Trung và Hạ Lào thì thỏa thuận ngầm với Phumi sẽ làm đảo chính ở Viên Chăn. Thế là hai gọng kìm bắt đầu chuyển dịch. Một từ hướng Savannakhet và Thà Khẹt lên Nặm Ca Đinh và thị trấn Pạc San. Một từ căn cứ Chinaimô đều nhằm hướng Viên Chăn.

Những ngày này Coongle tỏ ra xông xáo và quyết liệt. Viên Đại úy 24 tuổi, con một gia đình nông dân dân tộc Phu Thay ở Mường Pha Lan, nguyên là học sinh trường trung học Savannakhet. Ông đã qua thử thách trong chiến đấu. Coongle đã từng được bổ túc quân sự ở Philippin và đang trên đường đi Mỹ. Mới đến Haoai thì bị gọi trở lại để làm nhiệm vụ truy kích tiểu đoàn hai Pathét Lào và truy bắt các lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt vượt ngục. Giữa thời điểm nồi da nấu thịt ấy, ông ta đã làm đảo chính. Coongle rất có uy tín trong hàng ngũ quân đội trung lập và ở thời điểm hiện nay có vai trò quan trọng trong sự nghiệp của cách mạng Lào. Ông ta gọi viên phó của mình là Trung úy Đươn tới và quyết đoán:

- Trung úy, ông thấy rõ tình hình rồi. Lúc này không thể chậm trễ. Tôi muốn giao cho Trung úy một việc hệ trọng.

Đươn còn chưa hiểu sao thì Coongle hỏi luôn:

- Ông sang Hà Nội bao giờ chưa nhỉ?

Trung úy Đươn đã đoán ra phần nào nhưng vẫn còn đợi:

- Thì chính tôi cũng chưa sang bao giờ nhưng ta phải sang. Hà Nội hiện có hai sân bay: Gia Lâm chủ yếu là dân sự, Bạch Mai là sân bay hoàn toàn dùng cho mục đích quân sự. Ta sẽ xuống Bạch Mai. Một mình Trung úy! Đi ngay! Đây là thư của tôi cầu cứu các nhà lãnh đạo Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nếu phải trả lời điều gì đó thì Trung úy phát biểu thay tôi.

Ngay buổi chiều hôm ấy, chiếc máy bay lạ xuất hiện trên bầu trời Hà Nội xin phép hạ cánh xuống Bạch Mai. Trung úy Đươn, với băng trắng trên tay và tiếng Pháp trôi chảy được gặp các vị có thẩm quyền. Sau đó mấy hôm, ngày 7 tháng 12 năm 1960, tướng Chu Huy Mân cùng một số cán bộ khác bí mật đi máy bay đáp xuống Váttay. Ông được giao nhiệm vụ đại diện chính phủ ta làm việc với chính phủ của Hoàng thân Xuvanna Phuma và cố vấn quân sự cho Coongle và Mặt trận Lào yêu nước. Mười lăm giờ máy bay hạ cánh. Sân bay vắng tanh. Chỉ loáng thoáng một số lính trong nhà ga. Vài ba người thấy máy bay đỗ thì phóng xe Jeep ra đón ở chân cầu thang rồi chở vào phòng chờ ngồi nghỉ. Phía bạn không ai biết tiếng Việt. Phía ta chưa biết các bạn là ai nên không để lộ mình từ Hà Nội tới. Những trục trặc là không thể tránh khỏi trong tình thế nước sôi lửa bỏng. Đến chiều tối các đồng chí Phun Sipasớt và Sinhkapô mới đón được đoàn, đưa về nghỉ tạm ở Na Nhang, để ngày hôm sau tới gặp đồng chí Nuhắc Phumsavẳn.

Sáu giờ sáng hôm sau, ngày 8 tháng 12 năm 1960, Nguyễn Tài Phan, tức Khăm Sinh, trong bộ trang phục sĩ quan dù của Coongle tới chào tướng Chu Huy Mân, từ nay có tên là Thao Chăn. Họ đã gặp nhau ở Na Mèo năm 1956, khi Khăm Sinh là đại biểu tỉnh Viên Chăn về dự hội nghị tổng kết toàn Lào. Thao Chăn ngạc nhiên ngước nhìn Khăm Sinh từ đầu đến chân, đặc biệt chiếc mũ đỏ đội nghiêng và dải băng rôn màu đỏ. Ông hỏi: Sao cậu lại…?
Nhưng rồi hiểu ra, ông chuyển sang chủ đề khác: Cậu báo cáo đi, tình hình thế nào?

- Theo tôi, tình thế khá bất lợi cho quân đảo chính và lực lượng trung lập. Lực lượng của Phumi Nôsavẳn và Cupraxít đang áp đảo. Chúng chẳng những được Mỹ hỗ trợ mà còn cả Thái Lan và lực lượng Ngô Đình Diệm. Có thể hôm nay chúng bắt đầu tấn công nội thành Viên Chăn. Hiện trọng pháo của chúng là uy lực lớn dễ làm tan vỡ tuyến phòng thủ của lực lượng trung lập…

Cùng nghe Khăm Sinh báo cáo còn có các đồng chí Sinhkapô và Phun Sipasớt. Thao Chăn nói:

- Làm sao có đường dây liên lạc nối giữa tôi với Coongle bây giờ?

Chưa ai kịp nêu ý kiến thì một chiếc xe Jeep đã đến và đỗ xịch. Trung úy Đươn bước xuống, đúng điều lệnh quân đội Hoàng gia, dập gót giầy nghiêm chỉnh giơ tay lên vành mũ chào:

- Thưa, tôi Trung úy Đươn, đại diện cho Đại úy đến chào đoàn và báo cáo tình hình.

Thao Chăn:

- Tôi muốn gặp Đại úy càng nhanh càng tốt.

Đươn vẫn tiếng Pháp trôi chảy:

- Thưa ngài, Đại úy đang ở tiền duyên km số 4 trực tiếp chỉ huy chặn đánh địch. Kupa sít mới cho hai đại đội mặc áo lính dù đeo dải ruy băng màu trắng ở vai tiến vào nội thành Viên Chăn với danh nghĩa bảo vệ Thủ tướng Xuvana Phuma. Có thể đây là hành động thăm dò trước khi mở cuộc tấn công toàn lực. Đại úy đang chỉ huy chặn chúng ở km số 4. Tình hình cho phép, Đại úy sẽ tới chào và làm việc với ngài cố vấn ngay lập tức.

Thao Chăn đứng lên. Dường như ông có điều gì suy nghĩ. Rồi ông nói:

- Tôi chắc giờ này pháo binh ta có mặt ở Viên Chăn, nhưng chưa thể bắn được ngay. Pháo còn phải lắp, phải kiểm tra kỹ thuật. Các sĩ quan chỉ huy phải xem xét địa hình. Họ đang trên những chuyến máy bay đi sau tôi. Chúng ta giữ Viên Chăn càng lâu càng lợi cho cách mạng bạn. Nhưng chắc chắn không thể và không nên cố thủ. Có hỏa lực ta sẽ yên tâm hơn nhiều. Tôi cũng đã gặp các sĩ quan pháo binh của ta trước lúc ra máy bay sang đây. Đó là những con người đã qua thử thách chống Pháp, nhất là đã qua Điện Biên Phủ.

Ngày hôm sau, Hoàng thân Xuvana Phuma cùng các bộ trưởng đã đáp máy bay sang Phnôm Pênh của Campuchia và cử ông Kinim Phônsêna, bộ trưởng Bộ Ngoại giao ở lại làm đại diện. Thao Chăn chỉ thị: Khăm Sinh phải ở bên ông Kinim như một sĩ quan bảo vệ và liên lạc… Bốn giờ chiều hôm ấy, cuộc họp gồm các ông Nuhắc Phumsavẳn, Phun Sipasớt, Sinhkapô, Kinim Phônsêna… đang họp thì cả Coong le và Trung úy Đươn đến. Người ta hỏi Coongle: Liệu có thể giữ Viên Chăn được mấy ngày? - Viên Đại úy ngần ngừ: Thưa các ngài, có lẽ tối đa là ba ngày! Chúng ta đang bị bao vây và không có người bổ sung lực lượng.

Ông Kinim Phônsêna nói:

- Thưa ngài cố vấn, chúng tôi muốn chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đưa sang gấp như nhảy dù chẳng hạn, vài ba trung đoàn chính quy được không?

Chỉ Thao Chăn là biết lực lượng Việt Nam đang sang như thế nào và cũng ông là người hiểu rõ tình thế cùng các mối quan hệ trong nước và ngoài nước. Hà Nội chưa thể công khai có quân đội can thiệp vào cuộc chiến đang diễn ra ở Lào. Ông từ tốn nói để đại diện chính phủ của Hoàng thân Xuvana Phuma, đại diện của Neo Lào Hắc Xạt và Đại úy Coongle biết rõ tình thế. Nhưng ông khẳng định: Dứt khoát Việt Nam sẽ giúp cũng như đã cùng với bạn bảo vệ Tiểu đoàn 2 Pa thét Lào khỏi tan vỡ, bảo vệ cuộc vượt ngục của Hoàng thân Xuphanuvông và các bạn chiến đấu của ông. Pháo 105mm dưới danh nghĩa của ngài Đại úy Coongle nhất định sẽ bắn về phía quân Nôsavẳn và Cupraxít.

Bốn giờ chiều hôm ấy, máy bay từ Hà Nội chở sang một đại đội hỏa lực gồm pháp 105mm và cối 120mm cùng sĩ quan chỉ huy và các pháo thủ. Nhưng buổi trưa, tuyến phòng thủ của Đại úy Coongle ở km số 4 bị chọc thủng. Pháo binh của quân đội Hoàng gia Thái Lan từ bên kia sông chi viện sang khiến quân đội phòng thủ ở km số 4 nhảy lên xe tải tháo chạy về Sỉ Khay. Coong le nhảy lên xe Jeep, dẫn đầu một tốp quân cùng hai xe thiết giáp AM xông ra, chiến đấu dữ dội, đến nửa đêm chiếm lại được bến tàu vượt từ Thái Lan sang ở km số 4.

Ấy là thời điểm sĩ quan pháo binh Nguyễn Hòa cùng phân đội của mình gặp được ông Lê Kích và nhận hai khẩu đại bác 105mm vừa lắp xong và đã kiểm tra kỹ thuật. Anh chỉ thị hai hạ sĩ làm khẩu đội trưởng đồng thời họ phải tổ chức ngay khẩu đội. Xe Jeep xịch đến, người bước xuống chính là
Coongle nhưng ông ta vẫn giới thiệu:

- Tôi là Coongle! Ngài sĩ quan, bắn chặn bọn Nôsavẳn và Kupraxít đang từ căn cứ của chúng ở Chinai mô và km số 4 tiến vào trung tâm thủ đô Viên Chăn. Với tấm bản đồ cơ sở ta vừa đưa, tỷ lệ không phù hợp với bản đồ quân sự nhưng không thể có cách nào khác. Hòa tính toán rất nhanh. Có được phần tử cơ bản, anh cho bắn về Chinai mô và km số 4 có bến tàu cắt ngang sông sang Thái Lan.

Coongle lên xe Jeep vọt đi. Chừng một giờ sau ông quay lại ôm lấy Hòa và nói tiếng Lào, tiếng Pháp lẫn lộn, vẻ rất sung sướng. Tin tức cho hay quân Kupraxít có pháo binh Thái Lan chi viện đã vào tới gần chợ Viên Chăn. Nhưng khi pháo ta nổ, lực lượng đảo chính, nghĩa là lính dù và lính trung lập yêu nước, đã đánh bật chúng trở lại. Bộ đội Vương quốc đã tỏ rõ tinh thần kỷ luật và ý chí chiến đấu tốt. Và người chỉ huy trực tiếp của họ lúc này là Coongle xông xáo, mạnh mẽ, cộng với hỏa lực của Việt Nam kịp thời chi viện đã khuyến khích họ rất nhiều. Lính của Phumi Nôsavẳn và Cupraxít tháo lui về km số 4. Thao Chăn đang họp bàn với ông Kinim Phônsêna, Nuhắc Phumsavẳn và các vị khác của Neo Lào Hắc Xạt thì Coongle và Trung úy Đươn phóng xe Jeep tới. Coongle nhảy xuống xe, lao tới, ầm ầm ôm chầm lấy Thao Chăn và lần lượt những người khác. Tiếng Pháp bay như gió: Tốt rồi! Hôm nay thắng to rồi! Đã đẩy lui chúng nó về Chinaimô rồi! Hoan hô pháo binh! Chúng nó rất sợ tiếng pháo của quân cách mạng! Rồi Coongle thông báo:

- Theo lời bọn tù binh mà ta khai thác được thì chúng chưa biết Hoàng thân Xuvanna Phuma cùng thành viên chính phủ của ông đã đi Pnôm Pênh sáng nay. Chúng gắng đột nhập bằng được vào nội thành, tìm mọi cách tiếp cận Hoàng thân Phuma, ép Hoàng thân về Chinaimô và tập trung toàn lực lượng bao vây quân ta chiếm lại thủ đô Viên Chăn.

Báo cáo tình hình xong, Coongle và Đươn lại nhảy lên xe đi ngay. Thao Chăn tỏ ý hài lòng về tính xông xáo, tinh thần chiến đấu dũng cảm và thái độ giao tiếp tự nhiên, cởi mở của Coongle. Ông trao đổi với ông Lê Kích lệnh cho hai khẩu pháo 85mm và hai khẩu cối 120mm do một trung úy sĩ quan trường 400 cùng sang một đợt với Nguyễn Hòa chỉ huy vào đặt ở km số 1 nội thành Viên Chăn - Pháo binh bắn theo kiểu gì thì đó là việc của các anh. Bắn trực tiếp, bắn theo tọa độ, bắn có tính toán phần tử chính xác… đấy là việc các sĩ quan của chúng ta hôm nay phải phát huy tài năng sáng tạo. Cách mạng bao giờ cũng có nguyên tắc chung nhưng trí tuệ con người thì vô cùng phong phú… Đề nghị Coongle cho hai xe bọc thép cùng với hai tiểu đội lính Vương quốc chốt ở phía trước trận địa pháo để chiến đấu bảo vệ. Nhưng mà này, Thao Chăn nói thêm, đạn rất hạn chế, bắn ít và có hiệu quả. Hiện sân bay vẫn còn hoạt động được và trong tầm kiểm soát của ta, máy bay Liên Xô chuyên chở đều đặn, nhưng phải tính đến khả năng ấy sẽ không còn nữa…

Coongle lao tới trận địa do Nguyễn Hòa chỉ huy. Chẳng riêng gì ông mà cả anh em binh lính Vương quốc đang quây lấy các chiến sĩ pháo binh vui sướng. Họ đã biết những người lính này từ Hà Nội sang nhưng trên danh nghĩa là quân đội của Chủ tịch Ủy ban lâm thời, tức Ủy ban khởi nghĩa do Coongle đứng đầu. Riêng Nguyễn Hòa vẫn dùng tiếng Pháp giao dịch với bạn. Ai hiểu được thì hiểu, ai không hiểu được thì thôi. Coongle đến, đám lính vương quốc dãn ra. Viên Đại úy ôm lấy Hòa rồi nói líu ríu:

- Chúc mừng sự thành công của ngài. Tiếng pháo thật đúng lúc tạo uy lực lớn. Đây là bài học cho bọn Nôsavẳn và Cupraxít, cả bọn Thái Lan nữa. Ngài chỉ huy! - Bỗng giọng Coongle nghiêm lại - Tôi yêu cầu ngài không những chỉ bắn vào căn cứ Chinaimô của Nôsavẳn mà cần, rất cần, bắn sang Noọng Khai, nơi chúng đang tập trung quân.

Nguyễn Hòa ngạc nhiên hỏi lại:

- Noong Khai ư? Thưa ngài, nơi đó là đất Thái Lan?

Viên Đại úy thản nhiên:

- Thì đất Thái Lan chứ sao? Nhưng kẻ thù đang tập trung quân ở đó để vượt sông sang tấn công chúng ta.

Nguyễn Hòa khó có thể không chấp hành. Nhưng làm sao bây giờ? Địch có thể hoàn toàn đánh hơi được tiếng pháo này là của Quân đội Nhân dân Việt Nam mà ta lại bắn sang đất Thái Lan. Quả là một thách thức! Anh tìm cách hoãn binh. Tiếng Pháp của anh lại cất lên véo von:

- Thưa ngài Chủ tịch, địch đang xấn xổ muốn nhảy vào sân bay Vattay. Hỏa lực của ta còn mỏng, xin ngài cho bắn chặn bọn chúng trước đã, sau đó sẽ tính đến mục tiêu thứ hai.

Coongle ngẩng cao đầu làm cho cái mũ lính dù màu đỏ lừ hất lên và đôi mắt chăm chú theo dõi từng động tác của pháo thủ. Nom ông ta lúc này như cây cờ phướn đang bay theo chiều gió. Dường như ông ta chợt suy nghĩ. Chừng nửa phút sau, ông nói những câu tiếng Pháp hơi nhanh, nhưng có thời khắc như bị ngắt quãng:

- Ngài chỉ huy! Tôi biết ngài có kinh nghiệm chiến đấu pháo binh và cả bộ binh nữa. Ý tưởng của tôi là vậy và ngài cứ thực hiện theo hai bước như đã trình bày.

Nói rồi Coongle cùng cấp phó của mình lên xe. Trước khi lao vụt đi, ông còn quay lại phía Hòa gật đầu và vẫy vẫy. Một phút yên tĩnh, Hòa viết bức điện ngắn gửi ông Thao Chăn và ông Lê Kích báo cáo về tình hình chiến đấu và chỉ thị của Coongle. Rõ ràng không nên để kẻ thù lu loa ầm lên rằng Hà Nội đã đưa quân chiến đấu sang Viên Chăn và pháo binh của họ đang gây hấn với Thái Lan. Chắc chắn các ông Thao Chăn và Lê Kích cũng phải bàn thảo tính toán kỹ về việc này. Cuối cùng Thao Chăn cho phép bắn mười quả nhưng yêu cầu tính toán phần tử cẩn thận để trúng vị trí địch ở Noọng Khai chứ không phải là vào thị xã Noọng Khai. Đây là biện pháp tình thế. Không thể không bắn. Phải giữ Coongle ở lại với mình và phải giải thích cho ông ta hiểu.

Đối phương bắt đầu phản pháo. Nhưng các chiến sĩ Việt Nam, cả hỏa lực và bộ binh cũng vừa sang một bộ phận nhỏ, không rời vị trí chiến đấu. Quyết giữ thủ đô Lào càng lâu càng tốt để phái trung lập yêu nước xây dựng và củng cố lực lượng. Kẻ thù dựng lên chính phủ Bun Ùm và đang hò hét tiến vào thủ đô. Một nhóm phiến quân do Kupaxít chỉ huy đã gây rối ở Viên Chăn cướp đài phát thanh và trụ sở phủ thủ tướng. Coongle đã chỉ huy quân dù và quân trung lập yêu nước dẹp ta bọn này.

Phía Pa thét Lào và lực lượng Vương quốc yêu nước cũng đang vừa chiến đấu vừa xốc lại đội hình. Một số đơn vị pháo binh Vương quốc ra đời. Lực lượng yêu nước rút khỏi Viên Chăn là điều dứt khoát sẽ xảy ra. Gắng sao để bảo toàn lực lượng, gắng sao giữ vững đội hình và ý chí chiến đấu. Tình huống chiến đấu phân tán của pháo binh như vừa rồi cũng là biện pháp tình thế, đã phát huy rất tích cực , và cũng là sự sáng tạo rất Việt Nam. Tốp cán bộ có Nguyễn Hòa được cử sang đều đã nắm mỗi người một đơn vị, chẳng ra đại đội, mà cũng chẳng phải trung đội. Pháo thủ được trang bị súng bộ binh để sẵn sàng chiến đấu như bộ binh. Ông Lê Kích như một cố vấn quân sự bên cạnh ông Thao Chăn nên Bộ tư lệnh pháo binh ở Hà Nội đã thấy cần cử gấp một sĩ quan cấp tá, chỉ huy trung đoàn hay lữ đoàn, sang nắm lại và chỉ huy chung đội hình hỏa lực.

Coongle thực tâm muốn giữ Viên Chăn với bất cứ giá nào. Theo ông thủ đô là tất cả. Ông đã nhiều lần tới các trận địa pháo động viên tinh thần bộ đội chiến đấu. Ông đã chứng kiến ý chí ngoan cường và rất có tổ chức của pháo binh Việt Nam, chiến sĩ Việt Nam. Nhưng trước sức ép của đối phương quá lớn và khả năng ta rút khỏi Viên Chăn tính từng ngày, từng giờ, thì có vẻ hơi buồn. Ông nói với Hòa bằng tiếng Pháp theo kiểu Lào đầy nuối tiếc:

- Ông chỉ huy, thế là chẳng mấy nữa thủ đô Lào sẽ bị mất.

Hòa khảng khái nói với ông:

- Không mất! Không bao giờ mất thưa ngài Chủ tịch.

Lúc ấy Coongle chưa được phong tướng nên Hòa xưng hô theo danh nghĩa về mặt quốc gia của ông ta, vì Đại úy dường như quá nhỏ bé. Rút lui khỏi vùng đất để rồi chiếm lại vào dịp khác khi có thời cơ là chuyện thường tình trong chiến tranh.

- Nhưng trường hợp này lại là thủ đô của một quốc gia?

- Vâng! Thưa Chủ tịch. Như ngài đã biết, Việt Nam từng rút khỏi thủ đô Hà Nội cuối 1946 đầu 1947 để rồi mùa thu năm 1954, cờ hoa rực hè phố đón lãnh tụ Hồ Chí Minh của chúng tôi, Chính phủ của chúng tôi, cùng đoàn quân chiến thắng trở về.

- Nhưng mà Việt Nam phải chiến đấu những chín năm, thưa ngài!

- Quả là như thế. Lâu hay chóng còn phụ thuộc vào tình thế và tương quan lực lượng.

Giọng Coongle dường như chìm xuống:

- Theo ý ngài nên rút về hướng nào? Các ngài không về hẳn Việt Nam và bỏ rơi chúng tôi chứ?

Nguyễn Hòa thân tình:

- Thưa ngài Chủ tịch Ủy ban lâm thời, xin phép ngài cho tôi được coi ngài như một người bạn, mặc dù ngài là chỉ huy cấp trên của tôi. Người Việt Nam cũng như người Lào đã kết bạn là không bao giờ bỏ nhau. Chúng tôi được lệnh phải ở lại với nhân dân Lào anh dũng. Và ngay bây giờ, theo tôi biết, ta phải rút về nơi nào có thể xây dựng căn cứ vững chắc. Cấp trên của chúng ta sẽ quyết!

Đêm hôm ấy, trong một lán trại có ngọn lửa hồng của cây cà boong, Hòa kể cho Coongle nghe bọn thân Mỹ ở Lào định xóa sổ tiểu đoàn hai Pathét như thế nào. Việc này chính Coongle đã biết, nhưng ông ta không hiểu cụ thể quá trình gian khổ hy sinh, không hiểu được lực lượng vũ trang Quân khu Bốn của Việt Nam đã đi đón bạn chiến đấu của mình ra sao. Coongle cũng quá biết việc lãnh tụ kháng chiến Lào là Hoàng thân Xuphanuvông cùng đồng chí của ông đã thoát khỏi nhà tù Phôn Khêng nhưng không thể nào hiểu được sự ấy gian khổ hiểm nguy đến thế nào. Và lực lượng Việt Nam và Pa thét Lào đã phối hợp ăn ý với nhau ra sao. Coong le lơ mơ về lịch sử. Ông dường như không hiểu gì việc tháng 10 năm 1945, Chính phủ yêu nước thành lập ở Viên Chăn do Hoàng thân Phệtxarạt làm Thủ tướng, Hoàng thân Xuphanuvông làm Bộ trưởng ngoại giao kiêm Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang cách mạng Lào, Hoàng thân Xuvanna Phuma cũng là Bộ trưởng. Ông chưa rõ căn nguyên sau khi có Hiệp định Giơnevơ 1954 về Đông Dương, trước sức đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Lào, ngày 19 tháng 11 năm 1957, Chính phủ liên hiệp toàn quốc Lào đã được thành lập do Hoàng thân Xuvanna Phuma làm Thủ tướng và Hoàng thân Xuphanuvông làm Bộ trưởng Bộ kế hoạch, xây dựng và quy hoạch lại đô thị. Nếu đế quốc Mỹ đừng nhúng vào thì làm gì có chuyện binh đao khói lửa, làm gì có chuyện chúng dám cả gan bắt giam Hoàng thân cùng các bạn chiến đấu của ông…

Nguyễn Hòa tâm sự với Coongle:

- Một vị con vua cháu chúa tiếng tăm lừng lẫy như Hoàng thân Xuphanuvông còn sẵn sàng rời khỏi thủ đô vì sự nghiệp cao cả của dân tộc Lào thì chúng ta, lớp con cháu, lẽ nào không noi theo.

Coongle im lặng. Ông còn trẻ. Quá trẻ. Hai mươi bốn tuổi đầu đã là chỉ huy tiểu đoàn dù đầu tiên của Vương quốc Lào quả cũng là một vinh hạnh. Là lính dù, có nghĩa là nhảy bổ từ trên trời xuống, đi lại bằng máy bay. Chứng kiến các chiến sĩ pháo binh Việt Nam chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn đến cả bản đồ và bảng bắn, đặc biệt khi phải đối pháo họ vẫn vững vàng trên trận địa, thì Coongle rất phục. Coongle tỏ ra chăm chú khi nghe Nguyễn Hòa trình bày về các phương pháp bắn cơ bản của pháo binh, cả đến những chi tiết nhỏ như điểm dấu và cọc chuẩn, rồi hạ giọng xuống như tâm sự:

- Tôi ít tuổi hơn ngài, xin miễn thứ nếu những câu hỏi của tôi có thể không vừa lòng ngài. Ngài có tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ chứ?

- Có! Khi ấy tôi là một trung đội trưởng.

- Ngài đã qua trường quân sự nào? Đã tham quan học tập ở đâu? Trung Quốc hay Liên Xô chẳng hạn?

- Tôi chỉ học ở trường sĩ quan pháo binh Việt Nam ở tỉnh Sơn Tây, học sau ngày hòa bình lập lại theo hiệp nghị Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương. Sau đó tôi ở lại làm giáo viên chiến thuật.

- Vậy mà hàm của ngài chỉ có vậy thôi ư?

- Nhiều người giỏi hơn tôi, như các bạn của tôi mà ngài đã gặp, hàm cũng chỉ như vậy.

Coongle kêu lên:

- Tôi phục các ngài! Tôi phục các ngài!

Đúng như dự kiến của ta, Phumi Nôsavẳn và Cupraxít tập trung toàn lực tấn công vào thủ đô Viên Chăn, với ưu thế hơn hẳn về quân số và trang bị vũ khí. Sân bay Váttay đóng cửa. Có sự yểm trợ của hai đại đội pháo binh ta cùng một lực lượng pháo binh vương quốc, quân trung lập phối hợp với quân Pathét Lào chiến đấu rất dũng cảm, đẩy lùi nhiều đợt xung phong của địch. Thủ đô bé nhỏ của nước Lào đang bị tàn phá. Phóng viên Mỹ Dommen kêu: Đây là trận công hãm xấu xa nhất mà người ta đang thấy. Những nhà cửa xây theo kiểu hiện đại cùng bao lăng tẩm xưa quý giá đều đang bị thiệt hại nặng nề. Còn viên tướng Hoàng gia Lào Sủnthôn Páttaravông bỏ chạy sang Băng Cốc để đứng ngoài cuộc nhìn vào đưa ra nhận xét: Phumi Nôxavẳn sẽ chiếm được Viên Chăn nhưng không có nghĩa là nội chiến chấm dứt mà mới chỉ là sự khởi đầu.

Từ sáng sớm, bạn đã ra quyết định rời Sở chỉ huy về km số 8 đường 13 lên phía bắc. Lực lượng Pathét Lào chiến đấu dũng cảm nhưng chỉ có khả năng đánh chặn cầm chân địch. Đơn vị pháo do Nguyễn Hòa chỉ huy bố trí ở đây song đạn còn rất ít nên cũng hạn chế bắn. Coongle có lệnh rõ ràng chỉ để lại một đơn vị nhỏ ở Viên Chăn đánh nghi binh, còn toàn bộ bộ đội trung lập, kể cả các lực lượng thanh niên tình nguyện, sinh viên, đều rút khỏi thành phố theo đường 13 lên phía bắc.

Kẻ thù không ngờ rằng với ưu thế hỏa lực và quân số áp đảo, chúng chiếm được Viên Chăn chứ không tiêu diệt hay làm tan rã được lực lượng chống đối, không chia tách được sự liên minh hợp tác giữa lực lượng trung lập yêu nước và Pathét Lào. Đoàn di chuyển đông tới hàng trăm ô tô các loại, bao gồm cả xe chở quân, xe kéo pháo, xe thiết giáp, nhanh chóng tiến hành trong trật tự theo quốc lộ 13 lên phía bắc. Trong đoàn hành quân có ông Bảy (tức đồng chí Caysỏn Phômvihản), ông Phun Sipasớt, ông Kinim Phônsêna, Thao Chăn, Coongle. Lực lượng ta chiếm Văng Viêng, một huyện lỵ trên đường 13, cách Viên Chăn 180km về phía bắc. Cầu hàng không Hà Nội - Văng Viêng lập tức được thiết lập. Đạn pháo, quân dụng, thuốc men, các loại vũ khí khác được tiếp tế tức khắc. Một trận địa pháo được thiết lập ngay gần cầu Hin Hợp sẵn sàng chiến đấu, đặc biệt bộ đội Pathét Lào và lực lượng trung lập yêu nước vừa hành tiến vừa đánh tan những toán quân phỉ Vàng Pao.

Nhưng Văng Viêng không thể là căn cứ địa lâu dài và vững chắc cho cuộc kháng chiến. Đi đâu? Sầm Nưa, căn cứ địa lừng danh của Neo Lào Hắc Xạt thì cách xa hơn 500km, lại phải qua nhiều vùng quân phái hữu đang chiếm giữ. Ông Kinim Phônsêna và cả Coongle nữa tỏ ý ngần ngại. Thưa các ngài!

- Ông Bộ trưởng ngoại giao đại diện cho Chính phủ của Hoàng thân Xuvanna Phuma phát biểu – Đội hình của chúng ta trùng trùng như thế này mà về tới căn cứ vững chãi Sầm Nưa thì rơi vãi dọc đường phỏng còn bao nhiêu lực lượng? Tôi đề nghị các vị và ngài cố vấn xem xét lại. Coongle cũng tỏ rõ ý kiến của mình như vậy. Lãnh đạo Neo Lào Hắc Xạt, cá nhân các ông Caysỏn, Nuhắc và Thao Chăn… hiểu. Các vị đi cùng Neo Lào Hắc Xạt nhưng không muốn quá phụ thuộc Neo lào Hắc Xạt. Nhưng không thể bỏ rơi bạn! Một quyết định đúng đắn và rất phù hợp hoàn cảnh lúc đó là tiến về đánh chiếm Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng, căn cứ địa của phái hữu và đặc biệt là của Vàng Pao, một thế lực không thể xem thường và đang được Mỹ hà hơi tiếp sức. Kế hoạch được báo về cho Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam và được nhất trí hoàn toàn. Đơn vị pháo 105mm do Hòa chỉ huy lúc này đã đủ bốn khẩu với số pháo thủ tăng cường được đưa tiếp từ Hà Nội sang. Anh họp với các trung đội trưởng và khẩu đội trưởng tuyên bố: Kẻ thù rất sợ pháo, thậm chí chỉ nghe tiếng trái phá nổ gần đội hình chúng đã dễ bề tan tác, nhưng mà chúng rất giỏi trong tập kích đánh lén. Chúng luồn rừng giỏi hơn ta, im lặng, nhẹ nhàng, rất nhanh nhẹn. Mỗi trung đội bố trí một tổ cảnh giới ở X… ở Y… Ta phải bảo đảm an toàn cho lực lượng lớn tiến vào Cánh đồng Chum và Xiêng Khoảng. Ai đó hỏi bộ binh đâu ư? - Chưa có! Chúng ta phải tự bảo vệ mình… Ngày hôm sau trận địa pháo 105mm đang nhả đạn thì trung đội trưởng trung đội một chạy tới báo cáo: Mất một người rồi! - Hả? - Thế nào? - Bị bắt! - Ai bắt?... Có thể quân phỉ Vàng Pao và cũng có thể lính Cupra xít. Nguyễn Hòa lặng đi giây lát. Những ý nghĩ chạy rất nhanh qua đầu anh. Những ngày chiến đấu vừa qua, từ sân bay Váttay và Km số 4 tới đây chưa mất một người nào, nay một chiến sĩ bị bắt. Vào trong tay kẻ thù sẽ muôn vàn gian khổ. Ai vậy? - Hòa hỏi - Cậu Khoái! - Có phải Khoái hôm trên đường từ Hà Nội sang bảo chúng ta đi đánh Thái Lan hay Miến Điện đó phải không? - Vâng, đúng đấy ạ!

Nguyễn Hòa thừ người: Phải rồi! Khoái quê Hưng Yên. Chẳng rõ huyện nào, xã nào, chỉ nghe nói làng anh ta bên bờ sông Luộc, lại có vợ mới cưới - Hòa nhăn mặt lại vì áy náy - Sau này trở về tìm được quê anh ta mà đến thăm là khó đây… Lúc này ở Viên Chăn, tướng Nôsavẳn lập ra chính phủ mới do Bun Ùm đứng đầu và tuyên bố chính phủ của Hoàng thân Xuvanna Phuma lưu vong ở Phnôm Pênh không còn hiệu lực. Ông Kinim Phônsêna được mời sang Hà Nội nghỉ dưỡng qua cầu hàng không Hin Hợp và thủ đô nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Đoàn quân tấn công đánh chiếm Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng hùng dũng lên đường do Coongle và Sinhkapô chỉ huy, có cố vấn Thao Chăn bên cạnh, đánh bật đám phỉ Vàng Pao, vượt qua mọi chông gai thử thách, chiếm Xala Phukhun, Mường Sủi, Phu Sủng, nhanh chóng tiến vào sân bay Cánh đồng Chum và làm chủ thị xã Xiêng Khoảng.

Cách mạng Lào chuyển sang một giai đoạn mới!

Là một quân cờ đắc lực trong tay người Mỹ, ông ta có tên gọi theo tiếng H’mông là Vaj Pour, sinh ngày 8 tháng 12 năm 1929 tại Noọng Hét, Xiêng Khoảng. Sự nghiệp của Pao không phải khởi đầu hay kết thúc bởi chuyện học hành mà là vào lính trong quân đội thiện chiến rừng núi của người H’mông chống Nhật do Pháp tổ chức. Pháp mất Đông Dương vào trong tay Nhật liền tổ chức ra đội quân này để quấy nhiễu và nuôi âm mưu về sau. Pao không có quan điểm chính trị, cũng chẳng quan tâm và chẳng biết gì tới xu hướng thời cuộc, vấn đề có ăn là nhảy vào. Khi Pháp trở lại Đông Dương, Vàng Pao được sử dụng như một Trung úy trong lực lượng biệt kích không vận hỗn hợp GCMA nhằm chống lại hoạt động của Việt Minh ở Thượng Lào. Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương được ký kết, Pao chính thức trở thành sĩ quan quân đội Hoàng gia Lào với quân hàm Thiếu tá, giữ chức tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn bộ binh đóng ở Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng.

Cuộc đời binh nghiệp thẳng tiến, điên cuồng với những tham vọng của Pao bắt đầu từ đây. Những diễn biến chính trị đầy rối ren ở Viên Chăn: Chính phủ Hoàng thân Xuvanna Phuma đổ, chính phủ Sổmsanít lên rồi chính phủ Phủi Xananicon, rồi chính phủ Bun Ùm, rồi lại chính phủ Hoàng thân Xuvanna Phuma… Cứ việc đảo điên, Vàng Pao anh hùng nhất khoảnh, chắc chắn nhất là có ngọn cờ của Mỹ. Cũng có lúc ông ta tỏ ra liều lĩnh và táo bạo. Chẳng hạn như năm 1969 hay 1970 gì đó, tất nhiên phải do Mỹ xúi giục, Pao cho đám tay chân Hờ Nhia Chò cùng đồng bọn vượt biên giới Việt Nam ở khu vực Mường Xén, tung ra luận điệu Vua của người H’mông đã về, bông lúa sẽ to bằng đuôi trâu, quả trứng gà sẽ to bằng quả bưởi…, cướp chính quyền ở mấy xã thuộc huyện Kỳ Sơn của tỉnh Nghệ An, Việt Nam. Đồng bọn Hở Nhia Chò bị bắt sạch sành sanh và cả bản thân Hờ Nhia Chò cũng bị bắt. Tòa án quân sự quân khu bốn của Việt Nam xử Hờ Nhia Chò tù chung thân chỉ vì chiếu cố là người dân tộc nên đã không xử tử hình. Bun Phênh, cánh tay của Hờ Nhia Chò lãnh án hai mươi năm tù. Nhưng đó là chuyện về sau của những năm 1969, 1970.

Trở lại thời gian trước đó, năm 1959, trong khi kiếm tìm vị trí chỉ huy trưởng lực lượng dân binh tự vệ H’mông ở Thượng Lào thay cho vua Mèo Touby Ly Foung, hai nhân viên CIA là Lucien Conein và Edgar Pop Buell đề cử Pao vào vị trí này. Pao thấy ngay cờ đã trao vào tay nên không tội gì mà không phất. Mà phải phất mạnh! Lý sự bao giờ cũng ở trong tay kẻ mạnh. Ông ta tổ chức một cuộc họp có mặt tới hơn ba trăm tộc trưởng và sĩ quan quân đội người H’mông ở Thượng Lào. Gần như không vị nào dám vắng mặt. Với bộ quân phục dã chiến, áo có cầu vai, mũ mềm rộng vành đội đầu và vành hai bên được cuốn lên, với con mắt ma quái kiêu căng và nụ cười oai linh đắc thắng, Pao tuyên bố:

- Tướng quân Phumi Nôsavẳn có đại bản doanh ở Savannakhet mới thực sự là người hùng của đất nước Lào. Ông ta sẽ là người cứu vãn nền trung lập của Lào. Ông ta có sức mạnh của người Mỹ mà Neo Lào Hắc Xạt được Hà Nội tiếp sức cũng chẳng ra cái thá gì. Tôi hỏi các vị, các vị có tin lời tôi nói hay không?

Tất cả im lặng. Đâu đó xôn xao bàn đến cả nhà vua ở Luông Prabang cùng chính phủ của Hoàng thân Xuvanna Phuma ở Viên Chăn. Vàng Pao nói luôn:

- Thì các vị chẳng thấy chính phủ của Hoàng thân Xuvanna Phuma ở Viên Chăn, còn được gọi là Chính phủ liên hiệp yêu nước có đại diện Neo Lào Hắc Xạt là ngài Hoàng thân Xuphanuvông tham gia năm 1957 đổ rồi đó thôi. Nhà vua đã công nhận họ. Rồi nhà vua lại cũng im lặng nhìn họ lăn đùng.

Chẳng ai dám phát biểu. Vàng Pao cao giọng:

- Vậy thì vùng này, Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng của chúng ta phải có một vị tiểu vương cai quản. Ngài Touby Ly Foung từ lâu chúng ta coi là vương đã không còn đúng như phận sự của mình. Ai là người thay thế ông ta các vị đã biết!

Vàng Pao ngạo mạn tuyên bố như vậy rồi cho lính bắt luôn vua Mèo Touby Ly Foung và cả tướng Amkha, tham mưu trưởng quân đội nộp cho Phumi Nôsavẳn, được Nôsavẳn thăng cấp trung tá và bổ nhiệm tỉnh trưởng tỉnh Xiêng Khoảng.

Mỹ trả lương cho đội quân rất đông đảo của Vàng Pao, có khi lên tới vạn người, nhưng thực chất khó mà chuẩn xác. Đám lính ấy có thể đang tại ngũ, có thể không lấy lương và đã ở nhà hút thuốc phiện, có thể chỉ là danh sách trên giấy. Ngay đám lính và có khi cả sĩ quan ngày đêm ngay bên cạnh mình, Vàng Pao đôi khi cũng quỵt lương. Chinh chiến, xáo trộn chính trị đã nuôi sống Vàng Pao và đồng bọn. Đám lính quá đông đảo của ông ta, thời kỳ cực thịnh, theo một tài liệu, có khi lên tới ba vạn người, cũng dựa vào lương Mỹ nuôi vợ con. Một viên trung úy đã hai tháng không được nhận lương, cùng thằng con của mình tới gặp Vàng Pao. Pao đang nằm trên sạp nứa có trải nệm. Hai cô hầu gái, một bóp chân, một quạt, thì viên trung úy cùng thằng con trai bước vào:

- Thưa ngài!...

Vàng Pao bật ngồi dậy tỏ vẻ rất khó chịu. Ông ta đang chuẩn bị tận hưởng những gì cuộc đời giành cho mình thì bị quấy phá. Pao quát:

- Ra!

Viên trung úy nằn nì:

- Nhưng mà thưa ngài… và lương tháng của tôi…

Pao không nói không rằng, rút súng, bắn gẫy chân viên trung úy, rồi gọi lính khiêng ném ra ngoài cùng với thằng con đang bay hết hồn vía. Sự việc đến tai viên đại tá Khăm Hu Boussarat, Tư lệnh quân đội vùng Xiêng Khoảng. Ông này gọi Vàng Pao về sở chỉ huy của mình và chỉ thị phải phát lương cho những ai chưa được nhận ngay tức khắc. Pao không về và cũng không chấp hành lệnh của Tư lệnh quân đội vùng Xiêng Khoảng, lại còn bố trí ba mươi tay súng phục kích viên đại tá này. Khăm Hu lái xe một mình, lợi dụng nhá nhem tối và quá thuộc đường, và cũng nhờ vận may mà thoát được lưỡi hái tử thần. Ông ta liền thảo công điện khẩn báo cáo lên tướng Ouan Rattikone, Tổng tham mưu trưởng quân đội Hoàng gia. Thấy sự việc quá ư nghiêm trọng, tướng Rattikone lập tức đáp máy bay về Xiêng Khoảng. Vàng Pao thấy sự thể có khi không yên liền chạy tới trước mặt viên tướng quỳ mọp xuống, không nói không rằng, tai vểnh lên để đợi nghe những lời phán xét.

Nhưng không có một lời phán xét, nên cũng chẳng có lời trình bày. Sự việc xảy ra như thế còn có gì phán xét để mà trình bày. Pao cứ quỳ mọp. Hai tai vểnh lên là lòng dạ thì tin ở thần hộ mệnh của mình là các quan ngài CIA. Quả là đúng như vậy! Rattikone cũng chợt thấy như vậy. Chớ có động vào con bài của người Mỹ. Vả lại kẻ côn đồ lưu manh này cũng đã biết điều, đang ngậm đất, ngậm cát dưới chân mình kia mà! Vậy thì còn động đến hắn làm gì để người Mỹ phiền lòng và Neo Lào Hắc Xạt và Bắc Việt Nam chắn chắn hân hoan vui sướng. Viên tướng mặc xác cho thằng tỉnh trưởng nằm mọp đấy, ra máy bay vù về Viên Chăn.

Chính biến nổ ra ở Viên Chăn do Coongle chỉ huy có đến tai Vàng Pao nhưng chẳng tác động chút gì tới xứ sở ông ta đang làm vua. Pao cứ việc rung đùi hút thuốc phiện. Cánh Phumi Nôsavẳn chiếm lại Viên Chăn là tin mừng cho Vàng Pao. Ông ta đinh ninh Neo Lào Hắc Xạt được Hà Nội ủng hộ, có cả Coongle, có cả cái ông bộ trưởng chẳng còn quyền hành Kinim Phônsêna sẽ về Sầm Nưa là căn cứ của họ, lãnh địa của họ từ ngày còn chiến đấu với người Pháp. Có tin đội quân đang di chuyển ấy cụm nhau lại ở Văng Viêng - Hin Hợp và cầu hàng không từ đây nối với Hà Nội, Vàng Pao càng tin chắc, ngày một ngày hai họ sẽ chuyển về Sầm Nưa. Đánh đùng một cái, đội quân hùng hậu ấy rẽ ngang theo trục đường số 7, quân lính của Vàng Pao không thể nào chống đỡ nổi. Họ tiến nhanh và mạnh mẽ. Một số đơn vị chính quy của Vàng Pao tan vỡ. Nhưng Vàng Pao không quan tâm lắm tới việc binh lính vứt súng bỏ chạy về với vợ, bởi chỉ tới kỳ lương, chúng hết ăn là lại phải có mặt. Lúc ấy các viên chỉ huy dưới quyền vừa chửi vừa cho một phần hai số tiền lẽ ra phải được lĩnh, đám lính tráng này vẫn phải quỳ xuống để nhận tiền, nhận súng và ghi tên trở lại đơn vị. Song ông ta lo nhất là lãnh địa của mình bị chia cắt, không còn được an toàn. Chẳng lẽ ta làm vua ở một vùng mà đất đai đang bình yên bỗng mọc lên những cây nấm khác loài. Vàng Pao đang tính kế thì Phumi Nôsavẳn giao cho ông ta chức Tư lệnh quân khu hai gồm luôn cả mấy tỉnh phía bắc nước Lào và được phong tướng. Ngay sau sự kiện đó, cố vấn quân sự Edgar Buell xuất hiện.

Pao đứng dậy bắt tay, nhưng không lên tiếng chào trước. Viên cố vấn Mỹ hiểu. Edgar nhoẻn miệng cười làm lành, chỉ vào ve áo của Vàng Pao và nói bằng chính tiếng H’mông không chê vào đâu được:

- Thưa ngài Thiếu tướng Tư lệnh quân khu, tôi tới để chúc mừng ngài!

Pao nói ngay:

- Chúng đang cố gắng chiếm ngã ba Sala Phukhun và rõ ràng muốn tới Cánh đồng Chum.

Vẫn là tiếng H’mông chứ không phải tiếng Anh mặc dù Vàng Pao có thể không cần phiên dịch:

- Không thể nào ngăn chặn nổi dòng thác lũ này. Cứ để cho họ chiếm Cánh đồng Chum. Nhưng họ có thể ngồi yên được hay không lại là thuộc quyền của ngài. Hà Nội đang mơ tưởng nhen nhóm ngọn lửa chiến tranh, toan tính chia cắt nước Lào như đang chia cắt ở vĩ tuyến mười bảy. Ngài là chỉ huy ở một quân khu, ngài không cho phép sự ấy xẩy ra chứ?

Im lặng một lát, Edgar nói tiếp:

- Đã có những tin tình báo xác nhận Hà Nội đang cho người xâm nhập vào miền Nam Việt Nam. Họ vượt qua vĩ tuyến mười bảy trên đất nước họ nhưng rất có thể họ cũng vượt qua vĩ tuyến mười bảy trên đất nước Lào. Họ đã lập chính quyền cộng sản ở Mahaxay, ở Lằng Khằng, ở Sê pôn và nhiều nơi khác. Quân đội Hoàng gia của ngài Bun Ùm và cả Phumi Nôsavẳn nữa không ngăn chặn nổi đâu. Lực lượng của ngài mới là quan trọng!

Vàng Pao ngồi im, chỉ chìa tay ra bắt tay viên cố vấn để tiễn biệt, rồi cho gọi bộ sậu thân cận tới. Khi những viên sĩ quan người Mẹo có mặt, ông ta lập tức đứng lên, vớ lấy cái can có đầu bịt bạc. Mặc dầu mới ngoài ba mươi tuổi, nhưng đã là tướng thì phải có gậy chỉ huy và có can chống cho oai vệ.
Mũi can giơ lên chỉ vào một anh sĩ quan người Mẹo, mệnh lệnh thật ngắn gọn: Nói đi!

- Thưa ngài! Họ có vẻ như muốn chiếm ngã ba Sala Phukhun…

Vàng Pao cắt ngang:

- Có vẻ gì nữa! Dứt khoát chúng sẽ chiếm! Nhưng lực lượng của họ thế nào?

Viên chỉ huy dưới quyền vội vã:

- Chúng ta đã nắm chắc được tiểu đoàn pháo binh Vương quốc đi theo Neo Lào Hắc Xạt do Đại úy Hoàng thân Siharath Phacouk chỉ huy còn ở phía sau đội hình khá xa. Hình như họ chỉ là lực lượng dự bị. Một đơn vị đại bác của quân Bắc Việt Nam vừa hành quân tới đặt trận địa nhanh chóng ở gần ngã ba Sala Phukhun sẵn sàng đánh yểm trợ cho bộ binh Pathét và quân của Vương quốc.

Vua Mèo chống cây gậy như một người đứng tuổi thực thụ. Sở chỉ huy của ta ở đây rất an toàn! - Vàng Pao nghĩ vậy - Bọn họ có thể chiếm các trục đường, cũng chẳng nghĩa lý gì, ta sẽ bao vây họ. Ta sẽ từ các làng bản, các cánh rừng bao vây họ.

Ở một khía cạnh nào đó đúng là như thế thật. Chiến đấu ở đây không có chiến tuyến. Đâu cũng có thể là ta và đâu cũng có thể là địch. Hậu phương là đây và tiền tuyến cũng là đây. Những bài giảng về chiến thuật pháo ở nhà trường giờ đây chỉ là cơ sở để vận dụng. Vàng Pao biết ưu thế quân lính người H’mông của mình và cũng biết cả những yếu điểm của họ. Tỷ như giao cho một trung đội Mẹo bố phòng ở bản Cò, chỉ có một nhiệm vụ theo dõi di chuyển lực lượng của đối phương, đám này chẳng hiểu kiếm đâu ra cả một con bê và mấy cái bong bóng trâu đựng rượu. Thế là lửa nhóm, thịt nướng treo trên lửa, quây quần, rượu rót ra bát, ra chén, ra ống nứa, tình tang, đú đởn. Khi thấy các vị Pathét, quân vương quốc theo Neo Lào Hắc Xạt và có cả pháo binh Việt Nam tiến về gần ngã ba Sala Phukhun, liền hò nhau bỏ chạy. Lửa cứ cháy. Thịt cứ xèo xèo thơm phức, khiến cho một phân đội pháo binh Bắc Việt Nam hành quân không kịp nghỉ, đang mệt mỏi và đói mềm phát hiện ra, đến gần, cho người tiếp cận. Họ còn cẩn thận chán vì sợ đây là một cái bẫy. Nhưng khi biết chắc đám lính chủ nhậu của món thịt bò nướng kia bỏ chạy thì họ cứ tự nhiên chén tạc chén thù.

Pao bay về Savannakhet gặp Phumi Nôsavẳn. Ngài có cách gì?... Nôsavẳn không để viên tướng mới được phong nói hết câu liền xen vào - Nhiều cách, tất cả đang ở trong tay ngài. Họ sẽ chiếm Cánh đồng Chum sau khi vượt qua ngã ba Sala Phukhun, sau đó chiếm thị xã Xiêng Khoảng. Nhưng địa bàn của ngài hôm nay là toàn bộ quân khu hai mênh mông. Thiếu gì vị trí để ngài chọn làm sở chỉ huy. Thiếu gì đất đai để ngài bài binh bố trận. Chiến đấu với quân Bắc Việt Nam và Pathét Lào ngài chỉ cần những đơn vị nhỏ, giao cho những viên sĩ quan cấp úy chỉ huy, ngài chỉ cần xuất hiện vào những phút cần thiết, ở những chỗ cần thiết, để binh sĩ được chiêm ngưỡng ngài mà động viên nhau hăng say chiến đấu. Quân Bắc Việt Nam sẽ không biết nơi đâu là vị trí tập trung lực lượng của ngài để mà rót đạn pháo tới rồi cho bộ binh tấn công. Tôi nói như thế đấy, ngài ạ!

Câu sau cùng này làm Vàng Pao nở nang mặt mày. Chỉ mới cách đây không bao lâu viên tướng làm vua vùng Savannakhet và Attapư này còn coi Pao như là thuộc cấp, như là kẻ mình phải chăn dắt, bảo vệ, giờ đây lời lẽ xem ra có phần nhún nhường, như những người đồng cấp đang bàn thảo. Vàng Pao về Noọng Hét, về Mường Mộc, rồi về Noọng Leng… Đi đứng ra chiều oai linh khệnh khạng. Đúng là lực lượng của ông và đối phương đang xen kẽ nhau, địa bàn chiếm giữ xen kẽ nhau. Pao có những đơn vị chính quy nhưng đội quân ấy đã bị đánh tan tác, vả lại trong tay ông ta hầu như không có các đơn vị hỏa lực. Ấy vậy mà giờ đây lại hóa hay. Vậy ta sẽ tập kích vào các đơn vị hỏa lực của họ. Ý nghĩ ấy nung nấu dần trong đầu Vàng Pao ngay khi trên đường ông về Noọng Hét. Về sở chỉ huy, Pao cho gọi viên sĩ quan tùy tùng: Anh hãy mở bản đồ vùng Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng. Viên trung úy làm theo. Ngã ba Sala Phukhun đâu? Nơi nào có thể tập trung quân để tiến lên bao vây trận địa pháo của Bắc Việt Nam đang nhăm nhe định chi viện đánh vào Sala Phukhun dễ nhất? - Thưa ngài, bản Len! - Đâu? - Đây ạ! - Viên trung úy dùng đầu nhọn compa chỉ vào một điểm trên bản đồ - Dân tình ra sao? - Thưa, dân bỏ đi hết. Vì sao? Họ sợ binh lính Bắc Việt Nam và Neo Lào Hắc Xạt hay sợ lính của tôi? - Thưa ngài, họ sợ cả hai. Họ sợ bắn nhau hai bên và bị kẹt ở giữa. Hừ… Pao ngần ngừ một lát rồi đột nhiên nói đầy hứng khởi - Thế này, trung úy truyền lệnh của tôi cho một đơn vị trưởng cấp trung đội đến vận động một số bà con bản Len về. Tuyên bố, ai về được thưởng một đồng bạc trắng hoa xòe hoặc mười lăm đô la Mỹ. Có tiền hẳn hoi đưa cho họ. Họ sẽ che mắt đối phương cho chúng ta. Lớn bé, già trẻ, đều được thưởng tiền như nhau hết. Gọi cho tôi thiếu tá Cun! – Pao ra lệnh – Khi viên thiếu tá có mặt thì Pao đã ngồi ngay đơ trên sa lông, cây can có đầu bịt bạc dựng ở bên cạnh. Viên tướng ngồi không nhúc nhích và chỉ mép là động đậy: Ông Cun! Trong tay ông hiện còn bao nhiêu lính? - Thưa ngài, không quá một trăm! Có mấy đại đội trưởng? - Thưa ngài, hai! - Còn một đại đội trưởng đâu? - Thưa ngài, ông ta… Thôi thế này - Viên tướng nói chen khi Cun ấp a ấp úng - Tiền lương vẫn đủ cho ba trăm tay súng dưới quyền ông nhưng ông chỉ được nhận một nửa. Ông không bị cách chức vì tội để đội hình tan tác nhưng phải biết lập công chuộc tội. Tôi giao cho ông dẫn số quân còn lại ấy, với hai đại đội trưởng còn dưới quyền ấy, đến bản Len, sẽ có chừng dăm chục tay súng nữa có mặt, tổ chức thành hai đại đội tử tế… Trẻ con, đứa nào cầm súng được ông cứ cho đi theo và biên chế vào các tiểu đội!

Rồi viên tướng chống thẳng ba toong xuống đất như dựa vào đó mình mới đứng vững được, nở nụ cười đắc ý và mãn nguyện:

- Ông Cun! Nếu ông tóm được thằng lính Bắc Việt nào cứ việc tự do lấy khẩu cung và xử lý nhưng phải mang cái đầu về làm bằng. Bữa trước nghe nói, quân của Cupraxít có tóm được một tên, nhưng chẳng hiểu sao ông ta lại tỏ ra nhân hậu quá đỗi, cho hắn được sống. Ông nên nhớ, bọn chúng vào tay tôi là không được phép thế đâu!...

Một em bé tên là Ken, con của viên trung úy bị Vàng Pao bắn gẫy chân vì đòi tiền lương tháng có mặt. Bố em sau đó chết. Em lúc nào cũng có một con dao sắc nhọn dắt trong mình và chỉ mong ước được xáp mặt Vàng Pao. Giờ đây em sẽ là lính của Vàng Pao có súng trong tay, có đạn đầy ắp trong băng, chỉ còn có thời cơ. Em mừng lắm. Dao không cần nữa, em vứt vào bụi cây mâm xôi. Em biết Vàng Pao thường hay xuất hiện trước binh lính mỗi khi họ sắp ra trận. Để động viên khí phách. Để ra vẻ ta đây! Hắn không phải là người Mẹo của ta rồi. Lù xia phẩy ! - Em chửi một câu như thế hăng hái cùng mọi người đến bản Len dưới sự chỉ huy của thiếu tá Cun. Viên thiếu tá thấy em thì xoắn ngay lấy mớ tóc để kéo nhếch mặt em lên, giọng cha bố: Bao nhiêu tuổi? - Em trả lời: Cầm súng được! Viên thiếu tá cười ha hả: Khá lắm! Khá lắm! Nhưng mà thích làm gì? - Làm gì cũng được ạ! Nghĩa là ra mặt trận và có lương. Bỗng nhiên thiếu tá đổi giọng: Thôi! Làm liên lạc cho ta! Làm cần vụ cho ta! Xem ra mày nhanh nhẹn và cũng khá láu lỉnh. Làm liên lạc cho ta! Đây là mệnh lệnh!

Ken hiểu ngay. Hắn đã ra lệnh mà mình trái ý là toi mạng như chơi. Có khi thế lại hay. Tung tăng, dễ bề xử lý. - Có phải mang lệnh của ngài bẩm báo lên cấp trên không? - Có! Tất nhiên là có! - Cấp trên nào? - Cấp trên của ta, kể cả ngài Vàng  Pao! - Nhưng làm liên lạc có được mang súng không? - Có chứ! Súng nhẹ như cạc bin chẳng hạn. - Vậy ngài giao súng cho tôi đi! - Mày vội gì, chờ đấy, con ạ!

Viên thiếu tá có nghe nói chuyện một trung úy bị bắn gẫy chân vì đòi tiền lương tháng nhưng làm sao biết được đó là bố của Ken. Rồi chỉ mấy ngày sau, bố Ken bị uốn ván và chết cũng chẳng ai nhắc lại chuyện này nữa. Ken được giao súng. Nhưng em chờ mãi không thấy Vàng Pao đến. Em lại nghĩ nếu mình đeo súng thế này, trong đội hình quân của Cun chỉ huy như thế này, bộ đội Pathét tập kích thì thật là nguy hiểm. Mười lăm đồng đô la em thủ kỹ trong túi, rồi nhân một chuyến làm nhiệm vụ liên lạc với phò bản bên cạnh, em len lỏi về phía ngã ba Sala Phukhun. Em gặp một tổ bộ đội Việt Nam canh gác trong đó có anh nói khá tốt tiếng Lào, nghĩa là tiếng Lào Lum, nhưng Ken nghe vẫn hiểu được. Em kể hết mọi chuyện liền được đưa tới gặp một vị chỉ huy. Vị chỉ huy này nhiều tuổi hơn bố em và nói tiếng Pháp chứ không nói tiếng Lào, thành thử câu chuyện giữa em và vị chỉ huy phải có thông ngôn. Em kể từ đầu đến cuối mọi sự như vừa rồi đã kể cho tổ trinh sát nghe. Người chỉ huy đề nghị em dẫn một tổ trinh sát tới bản Len được không? - Được chứ ạ! - Nhưng không để địch phát hiện! - Vâng, nếu chúng thấy cháu, chắc chắn chúng giết cháu - Len lỏi rừng núi mất bao lâu? - Phải hai tiếng đồng hồ ạ!

Ken dẫn tổ trinh sát ba người tới chân bản. Một bãi cỏ trống ở đầu bản giữa rừng già bao quanh bọn lính đang tập họp. Có khi tới hai trăm người. Ông già, thanh niên, trẻ con, có người bị ép, có người thích mười lăm đô la kéo về đều được phát quần áo và trao súng. Chúng đang tập họp. Như là điểm danh. Ken nhận thấy rõ vẻ mặt đắc ý vì quân số đông đảo của viên thiếu tá Cun. Việc em biến mất chắc chắn chẳng làm cho viên thiếu tá này để ý. Nhóc con ấy mà! - Thế nào hắn chả nghĩ vậy. Đúng lúc ấy ô tô quân sự cuốn bụi mù mịt phóng tới. Chiếc đi đầu là xe cam nhông chở lính. Chiếc thứ hai xe Jeep. Chiếc thứ ba cũng xe chở lính. Hai chiếc xe chở lính rẽ sang hai bên và chiếc xe Jeep chạy thẳng tới đỗ trước hàng quân. Mọi người nhìn thấy viên thiếu tá chạy lại giơ tay chào theo quy định. Bước xuống xe chính là con người Ken cần tìm. Em kêu lên:

- Vàng Pao! Các anh ơi, Vàng Pao! - và em định nhảy xuống nhưng lập tức bị giữ chịt. Em ngọ nguậy và bất lực. Các anh bộ đội giải thích: Em không nghĩ là bây giờ em lao ra sẽ bị chúng bắn chết trước khi em kịp tới gần. phải rồi! Ken hiểu ngay như thế. Các anh lại nói với Ken: Trả thù cho bố em chính là sao cho đạn pháo của ta rót trúng đầu đồng bọn đang tập trung kia. Một anh đưa ra phán đoán:

- Bây giờ bắn vào đây rất đúng lúc nhưng chúng ta chưa chuẩn bị kịp. Vả lại còn ba giờ đồng hồ nữa mới tối. Chúng có thể tăng cường thêm lực lượng và còn ăn uống cuồng say rồi mới xuất phát. Ta rút ngay. Bí mật! Về báo cáo để đơn vị chuẩn bị!

Tổ trinh sát tụt xuống và lẩn vào rừng.

Quá trình tiến về Cánh đồng Chum và dừng lại điểm chốt chặn Sala Phukhun, cố vấn Thao Chăn đánh một bức điện về Hà Nội: Chiến trường Lào phát triển khiến lực lượng hỗ trợ của Việt Nam và các lực lượng yêu nước của bạn cần một sĩ quan pháo binh cấp lữ đoàn, hoặc cao hơn nữa, để chỉ huy chung về hỏa lực coi như một Tư lệnh pháo binh bên cạnh Bộ chỉ huy chiến trường. Người ta chọn ông Nguyễn. Ông vào thẳng Bộ tổng tham mưu gặp tướng Lê Trọng Tấn, Tổng tham mưu phó Quân đội nhân dân Việt Nam. Không dài dòng, để tranh thủ thời gian, tướng Lê Trọng Tấn nói luôn: Trung tá, đồng chí vẫn nhớ tiếng Pháp chứ? Tôi muốn nói là vẫn sử dụng tốt chứ? - Vâng, thưa đồng chí! Sử dụng tốt! - Đồng chí sẽ được phát quân trang của Coongle, là sĩ quan cấp dưới của ông ta. Lực lượng pháo binh ta bên đó chiến đấu tốt, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Viên Chăn mới rồi và giải tỏa vòng vây tiến về Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng. Nhưng đội hình tác chiến xem ra còn nhiều bất cập. Đồng chí sang đó phải xốc lại đội hình, chỉ huy chung cả pháo mặt đất và pháo cao xạ, và nhận lệnh trực tiếp của Thao Chăn. Bây giờ đồng chí về nghỉ phép ba ngày. Ngày X lên đường!

Đúng hẹn, một xe com măng ca của Bộ tư lệnh pháo binh đến nhà đón ông Nguyễn sang sân bay Gia Lâm. Vào phòng chờ chỉ có hai cán bộ Pathét Lào và ông là ba. Các chiến sĩ hậu cần của ta đang bốc các thùng đạn 105 ly và đạn cao xạ 37 ly từ ô tô lên máy bay. Ông lân la hỏi mấy người bạn đồng hành. Đồng chí này nói tiếng Việt không sõi lắm mà sau này tới Cánh đồng Chum ông mới biết đó là ngài Sisavat, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pathét Lào. Đang nói chuyện thì một cán bộ ở Cục bảo vệ Tổng cục Chính trị mời ông vào phòng kín xin phép xem lại ba lô. Một cán bộ khác, chắc là của Bộ tư lệnh pháo binh, chỉ huy bốc dỡ đạn lên máy bay, chạy vào rỉ nhỏ vào tai ông Nguyễn: Cố giấu lấy một ít giấy trắng, quyển xạ kích pháo, bảng bắn, một cái bút chì tẩy, quyển lịch bỏ túi… sang đó không có tý gì đâu.. Nguyễn Hòa cùng anh em sang trước nhắn về như thế. Ông Nguyễn đang giằng co lý sự với anh cán bộ Cục bảo vệ thì cửa phòng hé mở và có khuôn mặt một cô gái khá xinh đẹp thập thò ra chiều sốt ruột. Người cán bộ quay nhìn, cửa đóng sập. Ông chất vấn người cán bộ Cục bảo vệ quá máy móc: À! Cây bút Hồng Hà không cho tôi mang đi vì nó có chữ, nhưng còn cây bút chì, vỏ bằng gỗ tôi đã gọt đi rồi, và thứ này nữa, tờ giấy trắng, chỉ có dòng kẻ thì người ta biết Việt Nam kẻ hay Thái Lan kẻ, hay Mỹ, hay Pháp kẻ… Và đặc biệt điều này nữa, tôi hỏi đồng chí, các bảng bắn và bảng lô ga rít này là của Pháp, in toàn chữ Pháp, sao lại không cho tôi mang theo?

Được đà ông Nguyễn cao giọng:

- Không có những thứ này pháo binh coi như mù! Tôi không đi nữa và sẽ báo cáo với đồng chí Lê Trọng Tấn. Có sang tôi cũng chẳng làm gì được nên tôi không đi!

Cán bộ Cục bảo vệ đứng ngay đơ. Ông Nguyễn chớp thời cơ vơ lấy những thứ đó ấn vào ba lô. Ông mở cánh cửa để lao ra ngoài thì đập ngay vào một cô gái chắc là thập thò từ khi nãy. Cô gái bưng mặt. Ông dừng lại xin lỗi, định chạy ra máy bay thì bị cô túm ngay lại. Cô khẩn khoản và gấp gáp: Anh ơi! Anh cho phép em gửi… Anh Tuế bảo em… Vất vả lắm em mới tìm được tới đây… Còn chưa hiểu đầu đuôi cụ thể ra sao thì cô gái đã đưa cho ông một cái túi. Ông mở ra… Chao ôi! Thế này là thế nào? Một cái bắp cải nhỏ, năm củ xu hào, một hộp bánh bích quy Hải Châu, một gói kẹo, một bao thuốc lá Điện Biên. Cô gái hồi hộp vừa nói vừa thở: Anh ấy nhà em… Em phải lên trường bốn trăm tìm mãi, rồi lại về Bộ tư lệnh pháo binh, mãi mới gặp được anh Tuế… Anh Tuế bảo em…

Ông Nguyễn hiểu ra, nói vội:

- Nghĩa là cô muốn gửi những thứ này sang? Nhưng anh ấy là ai? Và cô là thế nào với anh ấy? Vợ à?

Cô gái luống cuống:

- Ối, anh oi!... Chúng em đã định ngày cưới, hai gia đình đã thống nhất, thì đùng một cái anh ấy mất tăm…
Em hiểu nghĩa vụ quân sự… Rồi cô gái đưa ra một lá thư và ông Nguyễn kêu lên: Ấy không! Cấm những thứ có dấu tích ở bên này. Thư là không được rồi! Nhưng sao lại bắp cải và xu hào?... Có tiếng gọi, ông Nguyễn chỉ kịp nghe nói một cách vuốt phía sau lưng: Anh Tuế bảo em… rồi vừa chạy vừa ấn cái túi của cô gái vào trong ba lô lao tới máy bay cùng hai cán bộ Pathét Lào.

Hơn một giờ sau, máy bay đáp xuống sân bay Cánh đồng Chum vừa được giải phóng. Chẳng có đường băng và đài chỉ huy, chỉ là bãi thiên nhiên của cao nguyên bằng phẳng, mênh mông bát ngát, máy bay xuống chỗ nào cũng được, tất nhiên là theo vệt của thằng đi trước. Có thể coi như sân bay dã chiến lớn nhất Đông Nam Á, chung quanh là rừng. Ngơ ngác ngó quanh, hai cán bộ Pathét đi lúc nào. Họ có việc gấp của họ và thực lòng các vị cũng chưa biết ông Nguyễn là ai. Mỗi khi máy bay do phi công Liên Xô lái hạ xuống, binh lính Vương quốc kéo đến. Họ nhận hàng tiếp tế, đôi khi nhốn nháo chẳng ai nói chẳng ai nghe. Xa xa tiếng súng vẫn nổ. Nhiều cột khói bốc lên. Có cả những đám cháy. Mãi lâu sau mới thấy có một chiếc xe Jeep phóng tới và đỗ xịch. Một chỉ huy quân đội bước xuống và chắn chắn là của Vương quốc chứ không phải Pathét Lào. Ông ta còn trẻ, nhanh nhẹn, tay cầm gậy chỉ huy dài độ nửa mét đen bóng, hai đầu bịt bạc. Ông Nguyễn tiến tới và bắt chuyện bằng tiếng Pháp: Thưa ngài, chào ngài!... Viên chỉ huy dừng lại và mỉm cười, bàn tay chìa ra thân thiện. Cũng chẳng còn gì phải bí mật nữa, ông hỏi thăm đường về sở chỉ huy bộ đội Việt Nam hoặc đơn vị bộ đội Việt Nam gần nhất. Vị sĩ quan này nhìn bộ quần áo ông mặc, có vẻ thích, rồi chỉ đường về sở chỉ huy bộ đội Việt Nam cách chừng mười hai cây số. Nói xong ông ta lên xe Jeep đi luôn.

Mười hai cây số? Nhưng đi bằng cách nào? Bụng quá đói. Lại khát. Xe chạy ra chạy vào chẳng biết đường nào mà lần. Các pháo thủ Vương quốc khá đông chuyển đạn và đa phần họ không biết tiếng Pháp. Ông lại không biết tiếng Lào. Cuối cùng thấy một xe chở đạn đang nổ máy, đầu xe hướng về phía sĩ quan cầm gậy chỉ huy vừa chỉ ông cứ nhảy đại lên khoang hành lý. Lúc này ông mới phát hiện trên ca bin xe có cả một nhà sư. Thì ra họ mời nhà sư lên để giúp nhà sư khỏi phải đi bộ, và cũng để cho bọn phỉ Vàng Pao kiềng không bắn vào xe. Quân ta đã vượt qua ngã ba Sala Phukhun nhưng rồi địch chiếm lại, rồi giằng giật nhau. Hình như sào huyệt của Vàng Pao ở Mường Sủi nhưng thực tế hắn đang ở chỗ nào thì chỉ hắn và CIA biết.

Quân của hắn đông, phân tán, và bất cứ lúc nào cũng có thể tập kích vào lực lượng ta.

Hôm sau ông Nguyễn mới gặp được đồng chí Thao Chăn, tức Chu Huy Mân và trình bày:

- Thưa anh, Bộ tư lệnh pháo binh 351 cử tôi sang và tôi được nhận lệnh trực tiếp từ đồng chí Lê Trọng Tấn. Mọi việc ở bên này do anh quyết, vậy xin được gặp anh để anh giao nhiệm vụ cụ thể.

Ông Mân nói ngay:

- Đồng chí chỉ huy pháo binh toàn mặt trận, cả pháo mặt đất và pháo cao xạ, có khi còn chỉ huy cả bộ binh nữa. Nghĩa là phải vận dụng thật linh hoạt. Trước mắt đến ngay ngã ba Sala Phukhun. Ở đó đã có đơn vị pháo tự động rút trước sức ép của quân phỉ Vàng Pao và lính Cupraxít

- Thưa, thời gian bao lâu?

Vị tướng khoát tay:

- Không có thời gian! Và tôi nói để đồng chí hiểu, chúng ta đang chiến đấu cũng không có chiến tuyến. Tác chiến ở đây không có bài bản gì đâu. Vận dụng chiến thuật sao cho thích hợp là sáng tạo của người chỉ huy.

Đêm đó ngủ không yên. Lại đói. Súng nổ đây đó. Bọn phỉ Vàng Pao quấy nhiễu. Có thể chúng gặp bộ phận cảnh giới chốt chặn của ta. Có thể chẳng gặp ai chúng cứ bắn vu vơ để quấy nhiễu. Sáng hôm sau ông ra sân bay. Bụng đói meo. Lương khô không có. Ba lô chật căng thì toàn những củ xu hào và bắp cải. Không khéo héo rồi cũng nên. Tay Hòa này tốt số. Có cô người yêu xinh đẹp và xem ra có vẻ trí thức, ăn nói nhã nhặn đáo để. Chúng em đã hẹn ngày cưới, đùng một cái anh ấy đi mất tăm. Lấy một anh lính là khổ như vậy đó em ơi! Miền Bắc đang sống trong hòa bình nhưng lính thì làm gì có hòa bình. Chờ em nhé! Xu hào và bắp cải của em… Kể cũng buồn cười, cái ông Doãn Tuế này cũng hồn nhiên dí dỏm đáo để, lại nhắc cô này gửi ra chiến trường. May trong ba lô có gói bánh quy Hải Châu… Ông Nguyễn cởi dây buộc ba lô, sờ sờ, nhưng rồi lại buộc lại, miệng tắc lẻm: Cố nhịn! Đã đói đến gục xuống đâu mà lo. Gặp nhau mở ra ăn mới sướng. Kẹo bánh Hải Châu, thuốc lá Điện Biên… Tất nhiên giấy gói sẽ đốt luôn. Phi tang!

Sáu giờ chiều mới có chuyến xe chở gạo của bộ đội Vương quốc ra Sala Phukhun. Ông Nguyễn nhảy đại lên khoang, chẳng phải hỏi ai và cũng chẳng ai hỏi mình. Xe leo dốc, phì phò, nặng nhọc. Vừa vượt qua Mường Sủi chừng vài trăm mét thì súng từ hai phía bắn tới như mưa. Những người trên xe nhảy ào xuống, tìm chỗ nấp và bắn lại. Cũng lạ là lúc này ông mới phát hiện trên thùng xe của anh em lính Vương quốc có khẩu súng cối 81 ly. Họ đặt bàn đế, dựng nòng pháo, lắp chân chống, nhưng định nhả đạn thì ông Nguyễn ngăn lại ngay. Ông nói tiếng Pháp nhưng dường như họ không hiểu. Ông cứ vừa nói tiếng Pháp vùa ra hiệu. Họ đã kịp nhận ra là đạn cối tung lên sẽ dập ngay vào cành cây rậm rịt, rơi xuống chân hay nổ tại chỗ đều nguy hiểm cả. Họ không biết ông là ainhuwng đoán chắc là cấp chỉ huy và nghe theo.

Khoảng một giờ sau bọn phỉ rút. Chẳng biết chúng thiệt hại thế nào nhưng bên bộ đội Vương quốc có bốn người bị thương. Sáng hôm sông mới tới khu vực Sala Phukhun và tìm gặp đơn vị pháo 85 ly phục sẵn trong rừng. Ông vô cùng kinh ngạc khi thấy bốn khẩu pháo nòng không về một hướng và góc tầm ở những độ chênh khác nhau. Pháo thủ ngả ngốn người nằm người ngồi. Một anh chàng nào đó ê a mấy câu vọng cổ nghe thật não nề. Có phải đơn vị pháo đã tự động rút lui trước sức ép của quân phái hữu và lính phỉ Vàng Pao đây chăng. Một nhóm chiến sĩ ba người đang ăn cơm, không đũa, không bát, cứ lùa từng chiếc thìa làm bằng những thứ bát nháo vét cơm đưa lên miệng. Quả thật ông đói quá, tượng như muốn khuỵu xuống mất, vả lại cũng muốn qua miếng ăn và cách thức ăn để làm thân, liền tiến sát lại: Còn cơm không, cho mình ăn với! - Một anh trả lời xẵng: Còn đếch đâu mà ăn! Ông Nguyễn lùi lại, tủi hờn, nước mắt muốn ứa ra, nhìn những con người kia vừa thương, vừa giận. Tư cách chiến sĩ đâu còn nữa! Đúng là đội quân thất trận! Và chỉ huy đâu? Ai phụ trách đơn vị? Ông hỏi, chẳng ai thèm trả lời, bèn lấy giọng rành mạch tự giới thiệu: Tôi là Trung tá, Lữ trưởng đơn vị pháo vừa được cử sang. Một chiến sĩ ngồi tít phía kia đang vê vê những sợi ria mép, mặc dầu nếu có đếm được cũng vài ba sợi là cùng, đưa ra một lời bình luận của kẻ đúng là mất hết tư thế: Oách nhỉ! Có giỏi ra cao điểm Vành Khăn mà đánh nhau!

Ông Nguyễn ngán ngẩm bước đi, lòng buồn rười rượi và đói thì cồn cào điên loạn. Bỗng có tiếng gọi: Thủ trưởng ơi! Đợi em một chút! - Và anh lính trẻ chạy tới - Em sẽ đưa thủ trưởng tới gặp chỉ huy. Đó là một thiếu úy đang ở đài quan sát cùng mấy chiến sĩ. Thiếu úy cho biết địch đã tăng quân số và tấn công dữ lắm.

Trung đội pháo đó rút lui và tôi chưa thể xốc lại đội hình chiến đấu. Họ ì ra. Dường như mặc kệ muốn làm gì thì làm!

- Thế còn sở chỉ huy cánh quân?

Thiếu úy tròn hai mắt:

- Thủ trưởng mới sang là phải. Làm gì có sở chỉ huy. Có đồng chí phái viên mặt trận, hình như cũng cấp trung tá thì phải, khi pháo rút khỏi điểm cao Vành Khăn thì đồng chí ấy đi đâu tôi không thể biết.

- Thế còn bộ binh bảo vệ trận địa pháo?

- Chẳng có bộ binh nào bảo vệ trận địa pháo cả. Chúng tôi phải tự bảo vệ lấy trận địa. Sẵn sàng chiếu đấu cả pháo binh lẫn bộ binh.

Ông Nguyễn đề nghị Thiếu úy cho một người dẫn đường đưa mình lên cao điểm Vành Khăn và tình cờ gặp được Trung úy đại đội trưởng đang cùng hai chiến sĩ đang đi thực địa. Ông quen Trung úy từ ngày ở trường sĩ quan pháo binh Sơn Tây mặc dầu họ có hai chương trình học tập khác nhau. Trung úy rất mừng và góp với ông Nguyễn nhiều ý kiến về việc phải tổ chức lại đội hình pháo binh. Ông đưa ra ý kiến chẳng lẽ nhuệ khí của các chiến sĩ ta như thế chăng thì Trung úy vội vàng cải chính: Không! Không phải như vậy! Đơn vị nào cũng như cái đám “táp nhăm” kia thì còn đâu là vùng Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng này. Đây là Vương Quốc của Vàng Pao mà! - rồi Trung úy vồn vã - Đi với tôi, tôi sẽ đưa anh tới chỗ tay này, hắn vững vàng nên đơn vị hắn lập công ra trò đấy. Cánh sĩ quan Vương quốc phục hắn lắm! - Nhưng này - Ông Nguyễn thành thật – Mình không đi nổi mất, hiện có cái gì cho vào bụng mình không đã! - Trung úy nhìn ông Nguyễn và dường như phú này mới thấy được vấn đề - Chết chửa! Chỉ còn một bát cháo và mấy miếng thịt rừng anh em bắn được. Cấp trên đến mà đãi đằng thế này thì còn ra làm sao! Hai mắt ông Nguyễn sáng lên và miệng cười tếu tớn - Chẳng sao! Chẳng sao! Một hạt khi đói bằng một gói khi no kia mà!

Lẽ tất nhiên ông ăn ngon lành bát cháo và mấy miếng thịt rừng mà chẳng hiểu là thịt gì. Gặp viên Thượng úy, thì lại chính là Nguyễn Hòa. Họ ôm chầm lấy nhau, không phải do quen biết từ trước mà chính là ở tình bạn bè chiến đấu. Ông Nguyễn chỉ nhìn trận địa pháo bốn khẩu 105 ly giăng hàng, các pháo thủ ở trong tư thế sẵn sàng nổ súng… Một chiến sĩ trèo lên ngọn cây cao ở phía sau đang lia ống nhòm về các phía và thông báo tình hình xuống. Nỗi chán chường bị xua tan tức khắc. Và thật lạ, ông Nguyễn quên cả mệt và đói, quên cả trong ba lô mình có quà cho Thượng úy mà cứ bàn bạc công việc. Nào là, tôi sẽ lấy danh nghĩa Tư lệnh pháo mặt trận quyết định sử dụng bộ phận chỉ huy của đồng chí làm đơn vị chỉ huy pháo chiến dịch. Tôi sẽ quay trở lại đơn vị pháo 85 ly sửa gáy cho các cậu một trận, khiển trách những cá nhân nào cần phải khiển trách, biểu dương những cá nhân nào cần được biểu dương. Còn đối với chàng pháo thủ nghe tôi tự giới thiệu về mình lại dài giọng: Oách nhỉ!... Có giỏi lên điểm cao Vành Khăn thì thế nào tôi cũng beo tai hai cái, vặt mũi một cái, rồi xem khả năng mà biên chế về khẩu đội nào có khẩu đội trưởng vững vàng.

Ông Nguyễn hăng hái:

- Pháo chúng ta dứt khoát phải cố thủ ở vùng này. Đây là một trong những cửa ngõ bảo vệ Cánh đồng Chum. Chúng ta đánh pháo và sẵn sàng đánh luôn cả bộ binh. Phải thiết kế giao thông hào và công sự phòng ngự. Phải có lán ở. Không cần vững vàng nhưng phải che được mưa nắng. Hoàn cảnh khó khăn mấy chúng ta cũng phải…

Một đĩa cơm nhỏ được mang tới. Không thịt rừng. Không rau cỏ. Không cả muối. Chỉ độc nhất một cái thìa mẻ và gẫy. Một chiến sĩ nhào ở đâu tới kêu: Thủ trưởng ơi, có muối đây rồi, và thả vào mép đĩa mấy hạt muối lẫn tro và cát. Ông Nguyễn xúc cơm đưa lên miệng liền chợt nhớ ra… Thìa cơm ấy rơi, may lại trúng vào đĩa, thôi chết, mình quên, đồng chí là Hòa hả? Ở trường 400 hả? Có cô bạn gái là Linh hả? Xinh đáo để! Mà xem vẻ ra chiều thông minh đáo để. Cậu có quà!... Mọi người dán chặt mắt vào đôi tay ông Nguyễn đang mở dây buộc miệng ba lô… Cô ấy tìm bằng được mình ở sân bay, lại còn nói rằng ông Doãn Tuế dặn… Đây!... Xu hào… Củ xu hào thứ nhất được đưa ra, héo quắt, may không bị ủng. Nguyễn Hòa rút dao găm cắt phăng ra thành từng miếng, không cần gọt, cũng có lau qua qua vào hai lòng bàn tay, chia cho tất cả những người chung quanh mỗi người một miếng. Ai nấy nhai ngau ngáu như là ăn củ đậu hoặc khoai sống vậy. Củ thứ hai cắt ra thành từng miếng nhỏ hơn và một anh được ủy quyền chạy tới các khẩu đội chia cho từng chiến sĩ đứng bên giường pháo từ nãy lạ lùng chẳng hiểu sự gì xảy ra nơi Thượng úy chỉ huy. Không đủ! Củ thứ ba cắt ra mới đủ. Gói kẹo, gói bánh Hải Châu, gói thuốc lá Điện Biên… tất cả chia đều như vậy. Anh nuôi nấu cháo dưới suối đều có phần. Đêm hôm ấy thật là vui. Bụng đói meo mà chuyện ở quê nhà cứ râm ran không ngớt. Có chiến sĩ đề nghị giữ vỏ bao thuốc lá làm kỷ niệm, nhưng lệnh ban ra phải đốt ngay, cùng với vỏ bánh quy Hải Châu. Cuộc chiến đấu ở đây thật buồn cười, địch dù là lính của Phumi Nôsavẳn, Cupraxít, hay đám phỉ Vàng Pao, cứ nghe tiếng pháo nổ là hồn vía lên mây, đạn rít tới là chúng không dám hội quân, không bao giờ giữ nổi đội hình chiến đấu… Chúng tan tác khắp đâu đó để mấy ngày sau hoàn hồn, hay tới kỳ lương phải về lĩnh, hay hết gạo ăn… mới lại tụ thành đơn vị, thành tổ thành nhóm và bàn chuyện đi phục kích, quấy nhiễu. Đúng như lời cố vấn Thao Chăn, chẳng có đâu là tiền tuyến và cũng chẳng có đâu là hậu phương. Máy bay Liên Xô chở hàng tiếp tế tới Cánh đồng Chum, hoặc có khi thả dù, đủ loại, đạn pháo, súng đạn bộ binh, quân trang, nhu yếu phẩm, đôi khi thất thường nên bộ đội gặp rất nhiều khó khăn, nhất là đến với các đơn vị ở xa. Nguyễn Hòa giao cho cấp phó của mình chỉ huy thay thế và đưa ông Nguyễn đi khắp nơi, cả những đơn vị chiến đấu tốt và những đơn vị vừa qua đã tự ý rời vị trí chiến đấu về phía sau. Lực lượng pháo cao xạ 37 ly cũng được thống nhất vào một mối chỉ huy. Hòa đưa ông Nguyễn tới gặp Hoàng thân Đại úy Siharath Phacouk, chỉ huy tiểu đoàn pháo Phetsarath. Tất nhiên họ nói với nhau bằng tiếng Pháp. Nguyễn Hòa:

- Thưa ngài, đây là Trung tá Nguyễn, cấp trên của tôi, vừa từ Hà Nội sang và được cử chỉ huy chung toàn bộ hỏa lực của quân đội Việt Nam đang tham gia chiến đấu bảo vệ Cánh đồng Chum – Xiêng Khoảng.

Đại úy Hoàng thân:

- Rất hân hạnh! Rất hân hạnh! Từ Viên Chăn về đây tôi đã chứng kiến các chiến sĩ pháo binh Quân đội nhân dân Việt Nam chiến đấu anh dũng như thế nào. Tôi rất ngưỡng mộ và xin tỏ lòng ngưỡng mộ của mình đối với ngài. Với Thượng úy Hòa, tôi muốn được kết nghĩa tình anh em, một người bạn chiến đấu trân trọng và quý mến. Tôi đã nói với sĩ quan cấp dưới và binh sĩ của mình: Chúng ta hãy nhìn những người bạn của chúng ta từ Hà Nội sang để mà hành động!

Binh sĩ Vương quốc được tiếp tế đầy đủ hơn và kịp thời hơn. Họ dường như không bị đói. Và họ cũng không thể nào chịu đựng được sự thiếu thốn quá đáng. Vị Hoàng thân Đại úy dường như hiểu tình cảnh tiếp tế khó khăn đối với lực lượng ta, ông gọi lính hầu mang tới mấy ly rượu và hai típ xôi khá lớn. Rượu thì chạm ngay còn xôi Đại úy nói là tặng, xin các ngài mang về, để ông được tỏ lòng mến mộ. Xuất ăn bữa ấy của cán bộ chỉ huy được nhường lại cho anh em còn các cán bộ chủ chốt quây tròn quanh hai típ xôi to tướng. Cũng chưa no. Nhưng mà quá ngon. Họ vừa ăn xong thì một em bé Lào xuất hiện. Hòa nhận ra em là Ken. Ken thông báo địch đang tập trung ở bản Bun Nhì. Cùng một hướng từ ngã ba Phu Khun kéo tới, một hướng từ bản Xen, đang bắt trâu bò, gà lợn của dân giết thịt và sớm mai hành quân để đánh thọc sâu vào sau lưng quân ta. Ông Nguyễn, cùng em bé Ken và tổ trinh sát lên đường. Nguyễn Hòa được phân công ở lại chỉ huy trận địa pháo. Họ tiếp cận địch từ một cánh rừng liền kề chân bản. Các chiến sĩ trèo lên cây. Địch đúng lúc đang say sưa chuẩn bị đánh chén. Ken đòi cho pháo bắn vào. Không được! - Ông Nguyễn ngăn lại - Nhân dân còn trong bản? - Không! - Em bé khẳng định. Dân sợ bom đạn đã đi nơi khác hết. Đã say sưa, chúng ngả ngốn. Chúng leo lên từng căn nhà của dân và lăn ra ngủ. Với những gia đình đã bỏ cầu thang dẫu đâu đó chúng vẫn tìm ra và gác vào chỗ cũ để leo lên. Nhà nào cắm cành lá làm hiệu không muốn tiếp ai, chúng nhổ cành lá vứt đi. Ken lại đòi bắn! Không được! - Ông Nguyễn nói - Kẻ thù đang rất phân tán, hiệu quả đạn thấp. Đêm nay hoặc sớm mai nhất định chúng sẽ tập họp hành quân, hay biết đâu lại đón một chỉ huy cao cấp nào đó tới úy lạo, thì đó mới là thời cơ nổ súng tuyệt vời!

Trời tối đen. Sương đêm trắng chân rừng. Khoảng bốn giờ bản Bun Nhì xôn xao ánh lửa. quân lính ùn ùn kéo tới bãi cỏ đầu bản tập họp. Dựa trên bản đồ một phần mười vạn, ông Nguyễn cho kế toán tính toán phần tử và báo về phía sau. Trời mờ sáng. Đã lơ mơ nhìn thấy quân địch. Dường như chúng bắt đầu xuất phát. Một quả bắn thử. Đạn bay mất tăm. Ông Nguyễn đề nghị trận địa cho bắn thử hai quả, cùng một lúc, cùng một hướng, cùng một tầm. Ken kêu to: Chú ơi! Đạn rơi trúng cây to ở bên phải bản kia kìa. Thì ra sương đêm vây kín ánh chớp điểm nổ. Nhưng khói đen thì đang đậm đà. Mắt chú bé tinh. Mọi người nhìn theo tay chú và nhận ra. Đường đạn được hiệu chỉnh. Đội hình địch tan tác ngay lập tức. Chúng cứ mạnh ai nấy chạy và suýt xông tới cả chỗ tổ đài quan sát. Ken lại kêu lên: Chúng khiêng nhau chú ơi! Có bảy cái cáng đang chạy về phía chân cánh rừng già bên trái. Thôi, không bắn nữa hả chú?

Tiết kiệm đạn. Không bắn nữa. Và địch cũng đã tan tác. Hai chiến sĩ được lệnh theo Ken vào bản. Họ hối hả mang ra mấy khẩu các bin và khá nhiều lương thực, thực phẩm. Ông Nguyễn ra lệnh thu dây điện thoại và quay trở lại trận địa với Hòa.

Với Khoái đã… Đã có những phút giây kỳ thú trong đời. Anh sinh ra ở một làng quê ven sông Luộc có cái hồ rộng đến kỳ lạ và sâu đến kỳ lạ. Chẳng ai biết nó sâu bao nhiêu mét mà chỉ do các cụ kể lại. Ngày xưa, khi hồ còn ăn liền ra sông, có một đámchài từ Hà Nam sang, xin phép hành nghề. Các cụ ngăn lại, nói hồ thiêng không đánh bắt thủy sản được. Ông trưởng trùm cho rằng làng gây khó dễ nên nằng nặc xin phép lại còn hứa biếu những con cá ngon. Rồi ông ta ra lệnh tung lưới. Lưới mắc. Làng khuyên đừng ai nhảy xuống. Ông trưởng trùm cậy mình khỏe, cởi trần trùng trục, tung mình như con cá quẫy, lượn một đường cong trên không trung trước khi lao tùm xuống nước. Tăm sôi. Nhưng ông ta không bao giờ lên nữa. Đoàn dân chài Hà Nam sợ hãi căng buồm biến mất…

Khoái lớn lên rồi đi bộ đội. Cha mẹ dứt khoát bắt anh lấy vợ trước ngày xa nhà trở thành chiến sĩ. Thì mấy năm nghĩa vụ chẳng đáng là bao, lại còn được đi phép, sau này mình sẽ trở thành con người vững vàng. Bọn trẻ thành phố bảo vào bộ đội là vào trường đại học của cuộc đời. Khoái chẳng biết có đúng thế hay không nhưng anh cứ thấy hay hay, thích thích. Nhớ vợ cồn cào, anh chỉ thư từ hẹn ngày về phép và ngăn nàng đừng lên thăm. Xấu hổ lắm em ơi! – Anh viết thư nói vậy – Chỉ qua đợt huấn luyện này là anh được nghỉ theo chế độ mười ngày, chưa kể thời gian đi đường, em ạ! Đánh đùng một cái, đang huấn luyện ở vùng trung du Vĩnh Yên thì bị tóm. Mà thế này mới tức, Khoái đang dán mắt vào ống kính số một pháo 105 ly kiểm tra điểm dấu thì một bàn tay tóm phía sau cổ áo anh lôi lại. Anh cất tiếng chửi vì tưởng bị đùa: Ơ! Đéo mẹ thằng nào!... Nhưng bàn tay kia đã kéo anh lui hẳn trở lại. Đứng trước anh là một Thiếu tá cùng với Trung úy đại đội trưởng. Thiếu tá chắc ở trên quân khu hay Bộ Tổng gì đó, chưa gặp bao giờ, giọng nói không có vẻ gì là đùa cợt cả: Đồng chí nhận nhiệm vụ mới được chứ? – Khoái trả lời như đùa: Được thôi! – Lệnh ban ra: Hai phút chuẩn bị! – Và Thiếu tá chỉ chiếc GMC bám đầy bụi đất đã đỗ ở đó từ lúc nào – Lên ô tô!

Chiến sĩ ngơ ngác nhưng cứ lên ô tô. Từng người khác cũng được nhặt lên như vậy. Chừng hơn hai mươi người, ô tô được phép chạy thẳng, không dừng lại ở đâu nữa. Đi đâu thế này? Anh em ngơ ngác nhìn nhau. Xe qua cầu Đuống, qua cầu Chui, về phía sân bay Gia Lâm. Ai đó đùa ỡm ờ: Không khéo chúng ta được đi máy bay? Lại một ý kiến khác: Không khéo nhảy vào Sài Gòn bắt sống anh em Ngô Đình Diệm… Không khí trang nghiêm ở sân bay khiến các anh không đùa được nữa… Và lên máy bay thật… Và những gì xảy ra thì ta đã biết…

Tại khu vực ngã ba Sala Phukhun, đại đội pháo 85 ly phòng ngự bên phải khiến tổ cảnh giới của đơn vị do Thượng úy Hòa chỉ huy có phần chủ quan. Họ hoàn toàn không biết đơn vị 85 ly ấy đã quân hồi vô phèng tự ý lui về phía sau một đoạn khá dài. Tổ cảnh giới trông đó có Khoái đang ngủ gà ngủ gật thì lính Cupraxít ập tới. Không kịp bắn, tổ trưởng vơ khẩu CKC vung báng về phía thằng lính gần nhất, hắn ngã lăn quay rồi vùng dậy chạy. Chiến sĩ kia giơ khẩu tiểu liên AK lên bắn. Nhưng mà đạn chẳng biết đã bay đi đâu. Khoái nhảy tới nhưng không kịp nữa rồi. Đám lính của Crupaxít đã vây kín anh, dí mấy mũi súng vào ngực anh bắt anh giơ cao tay cho chúng khám người trước khi trói lại. Anh thấy chúng bắn theo và hò nhau truy đuổi thì tin bạn mình đang chạy và cầu mong họ thoát.

Lính Crupaxít dong anh về chỗ chỉ huy. Họ nói gì với nhau anh không hiểu, chỉ thấy nét mặt viên chỉ huy đầy hoan hỉ. Một tên lính vừa nói vừa lấy bàn tay cứa ngang cổ ra hiệu xin thủ tiêu, nhưng viên chỉ huy lắc đầu và nói: Xắctu Oọcchạc! Tận lúc ấy anh vẫn chưa hiểu mấy từ trên mang ý nghĩa gì nhưng qua thái độ anh biết viên chỉ huy có âm mưu nào đó đối với mình. Chúng cho anh ăn, một típ xôi nho nhỏ và một ít nước lã đựng trong ống tre. Anh đã học được chút ít tiếng Lào nhưng khi chúng hỏi anh chỉ lắc đầu và bọn chúng thì không ai biết tiếng Việt. Chúng trói anh thật chặt vào một gốc cây và cử hai lính gác khiến khó bề giải thoát… Tự dưng nước mắt Khoái ứa ra. Thế là hết! Chẳng gặp lại được chỉ huy đơn vị là thượng úy Nguyễn Hòa và anh em, chẳng bao giờ được trở về với cái làng yêu dấu ven sông Luộc có hồ rộng và sâu không biết bao nhiêu mét có cha mẹ, anh chị em và vợ cùng đứa con trai chưa hề biết mặt, có xóm giềng họ mạc. Đang lúc lòng dạ cồn cào chua xót thì một viên sĩ quan tới, ra lệnh cởi trói cho anh và đưa anh đi. Lại là máy bay, đi đâu thế này? Viên sĩ quan này cũng chẳng thèm nói nửa lời mà cứ mặc kệ cho anh suy nghĩ. Hắn cũng chẳng nghĩ tới việc trói anh lại. Và làm sao anh có thể quậy phá trong khoang chiếc máy bay đang trên bầu trời giữa cả sáu lên lính và viên sĩ quan chung quanh. Thì ra lại là sân bay Váttay. Nhưng hôm nay không còn tiếng súng. Máy bay lên xuống trên đường băng và xe cộ ra vào. Một xe Jeep tới đón anh cùng viên sĩ quan vào trung tâm thành phố. Anh được tắm giặt, được thay quần áo, nhưng bộ quần áo chúng mang đến làm anh ngây ra. Đó là bộ quân phục mùa hè của chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam. Quần buy dông có ba khuy cài ở gấu, có pích kê ở gối và ở mông. Áo buy dông có pích kê ở hai khuỷu tay. Mũ vải mềm có ngôi sao mới tinh và đặc biệt có cả quân hàm quân hiệu kết hợp bậc hạ sĩ. Anh mặc quần đùi và áo lót cổ vuông xong thì viên sĩ quan bước vào. Thì ra hắn nói tiếng Việt rất sõi: Mặc quần áo vào đi anh. Quân phục mới toanh của các anh đó mà. Hay là thời gian qua các anh mặc quần áo của Coongle nên quên nó rồi. Và quân hàm nữa? – Hạ sĩ pháo binh hẳn hoi. Chúng tôi chẳng hiểu cấp bậc của anh ra sao nên mới cứ đưa tạm như vậy. Tiện thể xin anh cho biết, anh là Hạ sĩ, hay Trung sĩ, hay Thượng sĩ, để chúng tôi đưa bộ quân hàm khác tới cho phù hợp. Hoặc giả anh mới là binh nhất thì chỉ có hai ngôi sao và hai quả chùy bắt chéo nhau.

Khoái ngay đơ và im lặng. Thực lòng anh chẳng biết nói năng ra sao. Vả lại chúng đã hỏi han gì đâu mà nói. Anh tỏ ra gan lì! Mẹ chúng bay! – Anh nghĩ – Chúng bay định giết ông hay bày trò gì thế này? Nếu buộc phải chết ông sẽ kiên quyết chọn cái chết xứng đáng nhưng ông sẽ tìm mọi cách thoát khỏi bàn tay chúng mày! Khoái mặc quần áo! – Viên sĩ quan nhắc: Còn đôi giầy! – Mà chúng tôi cũng quên chưa hỏi xem anh thích đi giầy cao cổ hay thấp cổ. Giầy đen mà các anh vẫn gọi là giầy Côxưghin thì chỉ các cấp sĩ quan mới được phát phải không anh! – Khoái đi đôi giầy và thắt quai cẩn thận. Viên sĩ quan làm bộ reo khe khẽ: Đó! Oách chưa? Nom anh lúc này đúng là một chiến binh Cụ Hồ!

Viên sĩ quan ra. Một mâm cơm được mang tới. Ngon. Nóng. Đang tỏa hương và bốc khói nghi ngút. Có ăn không? – Không! – Có! Sao lại không nhỉ? – Sao lại có nhỉ? Ăn để giữ sức đâu phải là đầu hàng? Chắc chắn rồi đây phải đấu trí với bọn này. Phải tỉnh táo! Phải tìm cách chuồn! Nghe nói ở Viên Chăn hiện có hai sứ quán Việt Nam, một của Việt Nam dân chủ cộng hòa và một của Việt Nam cộng hòa của Ngô Đình Diệm. Hay chúng định trao trả mình cho Ngô Đình Diệm? Nhưng nếu trao trả cho Ngô Đình Diệm thì việc gì phải bày trò như thế này? Âm mưu gì đây?

Khoái quyết định ăn. Ăn ngon lành. Đói là được bữa ăn khiến tinh thần tỏ ra minh mẫn và trí lực được tăng cường. Viên sĩ quan mở cửa bước vào. Anh nhìn quanh phòng và thấy chắc chắn lúc mình ăn bọn chúng theo dõi qua các ô cửa bí mật.. Thì bố mày đã làm gì để lộ bí mật? Bố ăn, nhìn bố ăn thì khai thác được gì? Viên sĩ quan cười như kiểu làm thân: Anh ăn ngon chứ? Chắc là bị đói bao ngày nay rồi? Các anh vẫn là những người chịu đựng gian khổ giỏi nhất thế giới. Bây giờ thì anh phải để cho chúng tôi hỏi, hỏi để làm hồ sơ tù binh cho anh thôi nên anh đừng đóng vai vừa câm vừa điếc. Không có một người lính nào ở chiến trường lại vừa câm vừa điếc. Anh tên gì? Ngày tháng năm sinh? Quê ở đâu? Cha mẹ làm gì? Và như bên các anh khi phải khai lý lịch ấy. Rất quan trọng, là thành phần gia đình? Thành phần bản thân trước khi nhập ngũ? Trình độ văn hóa? Trình độ chuyên môn trong quân đội? Khi cần báo tin cho ai?... vân vân và vân vân… Rồi phiên hiệu đơn vị? Tên người chỉ huy? Cấp hàm của người chỉ huy? Sang Lào ngày… tháng… năm? Đã đánh bao nhiêu trận… Khoái bất ngờ bật ra câu nói đầu tiên: Tôi không biết tiếng Lào và chữ Lào!

- Thì anh cứ khai bằng chữ Việt. Nên nhớ, chúng tôi coi anh là Xắctu Oọcchạc, anh có hiểu nghĩa của những từ đó không, lính ra hàng. Anh là lính ra hàng chứ không phải Xắctu Bạtchếp(1) tức là lính bị bắt. Vậy cho nên đối xử với anh theo chính sách khác.

- Các ông không bắn chứ?

Viên sĩ quan cười ha hả:

- Anh không thấy bọn lính bắt anh đòi cứa cổ à? Chúng là lính Cupraxít nhưng định cứ đem cái đầu của anh nộp cho Vàng Pao và lấy thưởng. Nhưng vì anh là Xắctu Oọcchạc nên chúng tôi đưa anh về đây. Chỉ cần anh kê khai những gì tôi vừa nói rồi sau tùy thái độ của anh để mà xử lý. Nói thật là sứ quán của ông Ngô Đình Diệm ở Viên Chăn chẳng cần gì tới anh cả. Còn sứ quán Hà Nội, thì nói thật, anh chỉ là con tép, họ chẳng bao giờ thèm để ý. Anh sống hay anh chết mặc xác. Có chăng nhớ đến anh, trừ cha mẹ vợ con ở Việt nam ra, thì may thay có những người trong đơn vị. Cũng có khả năng chúng tôi trả anh về đơn vị.

Khoái ngây thơ không hề nghĩ rằng, kẻ địch đang cắt cầu trở về đơn vị của anh trước khi cho phép anh thực hiện ý định trở về. Anh mặc thế này, anh ăn thế này, anh không bị đánh nửa roi, chẳng lẽ không tạo ra mối nghi ngờ gì đó hay sao. Nhưng ở trong tay kẻ thù trước sau rồi cũng chết. Phải tìm cách thoát bằng bất cứ giá nào, vào bất cứ thời điểm nào khi hoàn cảnh cho phép. Nghĩ vậy, nhưng chưa thể ra cách gì. Một mình đơn độc!... Khoái nuôi ý chí trở về với bất kỳ giá nào và việc đầu tiên là chăm chú học tiếng. Viên sĩ quan nói nhiều anh đã nghe được lõm bõm.

Hắn lại lên tiếng, tất nhiên bằng tiếng Việt:

- Lát nữa các phóng viên báo chí tới đây sẽ hỏi anh vài ba câu, chỉ vài ba câu như tôi vừa hỏi anh thôi, rồi chúng tôi sẽ trả anh về đơn vị.

- Không được! – Khoái đột ngột kêu lên – Tôi không gặp ai hết. Các ông có âm mưu gì? Tôi không gặp ai hết! Nói trước là không gặp ai hết! Bọn báo chí đến đây tôi sẽ bưng lấy mặt. Và câm? Và điếc?

Buổi họp báo ấy vẫn cứ diễn ra và trở thành trò bát nháo. Phóng viên tờ Quân lực Việt Nam cộng hòa cố chụp ảnh anh nhưng không thể được, còn phóng viên báo Quân đội Nhân dân từ Hà Nội tới nghe nói có được mời nhưng không dự. Anh dứt khoát không cho bất cứ phóng viên nào chụp ảnh và lặng im trước tất cả. Phóng viên tở Bưu điện Băng Cốc cố gặng hỏi: Khi bắn đại bác sang Thái Lan, trận địa các anh đặt ở đâu? – Khoái bịt hai tai lại. Các phóng viên ra về, viên sĩ quan lại xuất hiện. Hắn không tỏ ý điên khùng bực bội mà vẫn giữ thái độ như vừa có. Hắn nói: Các nhà báo phàn nàn anh cố chấp quá, nhưng thôi, đó là việc của anh. Anh làm hỏng buổi họp báo thì chúng tôi cũng không trao trả anh về đơn vị được! – Nói rồi hắn cho lính dẫn giải anh tới trại giam phía bắc thành phố Viên Chăn.

_______________
(1) Mấy từ tiếng Lào ở đây tác giả đã dùng sai. Sắt tu là quân địch, oọc chạc là rời bỏ, có thể hiểu là rời bỏ quân ngũ, ra hàng là oọc nhom.  Bạt chếp là bị thương, còn bị bắt phải là thực chắp mới đúng.

Chàng Xắctu Oọcchạc, ấy là kẻ địch gọi thế chứ anh có ra hàng đâu, ngày đêm rèn luyện tiếng Lào và hỏi thăm đường đi lối lại. Mang cơm tới cho anh cũng như các tù nhân khác là một cô gái người Lào Lum. Cô không biết tiếng Việt càng có lợi cho anh học tiếng Lào. Chỉ một tháng sau họ đã nói chuyện được với nhau. Rồi một tháng sau nữa, viên sĩ quan bữa trước xuất hiện, anh nói chuyện với hắn bằng tiếng Việt và chỉ những từ khó, những câu khó, mới quay trở lại diễn đạt bằng tiếng Việt. Bất ngờ viên sĩ quan nói:

- Anh không có dáng vẻ gì là lính Bắc Việt nữa! Anh là người khác mất rồi! Anh có vẻ như người Lào hoặc một người lính Lào! - Khoái im lặng, viên sĩ quan thêm - Giờ đây chúng tôi muốn giao cho anh phụ trách một tiểu đội của quân đội Vương quốc - Khoái thô lố hai mắt nhìn - Anh đừng nhìn tôi thế! - Viên sĩ quan kêu lên – Nói thật, chỉ một người lính bình thường các anh cũng thừa sức làm tiểu đội trưởng bên phía chúng tôi. Giao cho anh chức này, tôi tin là mình không nhầm người, anh thấy thế nào?

Âm mưu gì đây? – Khoái nghĩ – Rõ ràng chúng theo dõi và không buông tha mình dễ dàng. Giao cho mình một tiểu đội? Để làm gì? Huấn luyện? Ừ, thì có thể huấn luyện. Nhưng chiến đấu? Dứt khoát không bao giờ mình cầm súng bắn lại đồng đội! Suốt một đêm Khoái không sao ngủ được. Và cứ nghĩ đến cha mẹ, vợ con, nước mắt anh lại ứa ra, nghĩ đến anh em đồng đội, lòng dạ lại sôi sục. Làm tiểu đội trưởng? Có nghĩa là cầm súng của kẻ thù? Nhưng khẩu súng ấy trong tay ta sẽ không hướng về đồng đội. Và những người lính do ta chỉ huy… Tự nhiên Khoái nghĩ tới một kế hoạch… Rồi thì anh được giao một tiểu đội sáu người, với anh là bảy. Ngày đêm luyện tập ở những cánh rừng. Chừng một tháng sau, viên sĩ quan đến. Lần này tiếng Lào của anh ngang với trình độ tiếng Việt của hắn, nhưng anh không nói mà chỉ im lặng lắng nghe. Anh có biết tình hình ra sao rồi không? – Viên sĩ quan mở đầu – Các lực lượng Pathét có quân đội Việt Nam giúp sức đã chiếm toàn bộ Cánh đồng Chum và thị xã Xiêng Khoảng. Địa bàn hoạt động của Vàng Pao thu hẹp lại rất đáng kể. Ông ta đang kêu la. Lính của ông ta cũng tỏ ra táo tợn nhưng không thể nào đủ sức mà xông vào đội hình Pa thét được. Anh rất quen cách hoạt động của Bắc Việt Nam và Pa thét, anh hãy dẫn tiểu đội của mình nhảy vào phía sau tiền duyên của họ, bắn một vài loạt đạn, gây một chuyện gì đó rồi rút, hoặc giả anh muốn trở về với đồng đội của anh thì tùy.

Khoái ngay đơ! Kẻ thù táo tợn định sử dụng anh dùng súng bắn vào đồng đội thì mình càng cần tỉnh táo và quyết liệt hơn. Chưa lúc nào anh thấy gần đơn vị bằng lúc này. Chỉ lên máy bay chừng ba mươi phút đồng hồ… Lòng anh đầy khấp khởi. Gặp lại được động đội cũng là cơ may về với gia đình. Ta đã cầm súng địch nhưng ta không bắn anh em? Ta đã ở trong hàng ngũ địch nhưng ta có thể lập công chuộc tội? Bọn lính kia ở trong tay ta? Ta đưa chúng vào tròng? Ta bắt chúng nộp mình và đầu hàng? Chẳng lẽ đơn vị vì những lý do đó mà bắt tù ta chăng? Mà xử bắn ta chăng? Hạ quyết tâm rồi Khoái ra lệnh cho sáu người lính: Các anh phải tuyệt đối tin tưởng ở tôi! - Pathét Lào và quân Bắc Việt đều là những người lính dũng cảm và khôn khéo. Máy bay sẽ thả chúng ta xuống hậu phương của họ và chỉ cần chúng ta quấy rối hậu phương của họ là đã hoàn thành nhiệm vụ. Điều quan trọng nhất là bảo đảm an toàn đừng để ai dính đạn!

Chẳng có một ai dính đạn và cũng chẳng có một viên đạn nào bay ra khỏi nòng. Ngay khi nhảy xuống, thế quái nào lại gần với trận địa pháo thuộc đơn vị cũ của mình. Khoái không còn tính toán gì được nữa. anh hô bằng tiếng Lào: Biến! Và chính mình cũng vứt súng ra, chỉ khác là không chạy trốn vào rừng mà thẳng về phía đơn vị. Cả đơn vị vây lấy anh. Mọi người xúm xít quanh anh. Dường như một lát sau họ mới nhận ra những gì anh mang trên người là lính biệt kích quân dù của Cupraxít. Nguyễn Hòa đến. anh ôm chặt lấy vị chỉ huy, mắt giàn giụa. Sau bữa ăn lót dạ, chỉ là bát cơm suông với muối vừng, mà sao ngon vô kể, Thượng úy đưa cho anh cây bút và tờ giấy để khai báo. Nguyễn Hòa đọc lại rồi hỏi: Có cần gì phải thêm bớt hay không? – Không ạ! – Thế mình phê ý kiến của mình để gửi lên trên nhé? – Vâng ạ! – Nhưng Hòa chưa viết xong thì chuông điện thoại đã kêu vang. Từ đầu dây đằng kia, giọng của người đại diện cấp trên khá hách dịch:

- Cho gặp anh Hòa!

- Tôi đây!

- Sao chưa cho dẫn giải tù binh về mặt trận nhỉ?

Hòa giải thích:

- Hàng binh chứ anh? Mà anh ta là đồng đội trở về!

Đầu dây đằng kia giọng càng gay gắt:

- Tôi phải cảnh báo cho đồng chí giữ vững lập trường  giai cấp đấy nhớ. Anh ta là chiến sĩ của chúng ta thật nhưng đã đứng trong hàng ngũ kẻ thù. Tự nguyện đứng trong hàng ngũ kẻ thù. Tôi nhắc lại là anh cho dẫn giải tên ấy về mặt trận ngay lập tức và phải chịu trách nhiệm về an toàn trên đường. Nếu cần vẫn trói lại chứ không cho đi tự do. Anh phải chịu trách nhiệm đấy!

Hòa quen kiềm chế nhưng vẫn đỏ mặt khi đặt điện thoại xuống. Anh cảm thấy bị xúc phạm. Nhưng tình thương đối với người lính trào dâng trong anh. Khoái đã cưới vợ và khi lên đường biết vợ đã có mang. Chắc chắn anh sẽ bị đầy ải. Chắc chắn anh sẽ bị hành hạ! Kẻ thù không làm khổ mình bằng chính những người anh em làm khổ mình. Nhưng chẳng còn cách nào khác, anh cử một tổ hai người dẫn Khoái lên gặp bảo vệ mặt trận. Anh ghi thêm nhận xét của mình vào bản tường trình của Khoái: Đã từng là chiến sĩ tốt, trong hàng ngũ kẻ thù mà chưa hề gây ra tội ác gì mà luôn luôn tìm cách trở về với gia đình đồng đội.

Trợ lý bảo vệ đọc một mạch những lời nhận xét ấy của Hòa phì ra một hơi rõ dài rồi nói buông thõng: Đồ tiểu tư sản! – Đoạn anh quay sang Khoái truy hỏi: Tên? Họ và tên? Tuổi? Ngày nhập ngũ? Ngày sang Lào? Tên bố? Tên mẹ? Thành phần bố mẹ? Tên ông bà? Thành phần gia đình ông bà nội? Tên ông bà ngoại? Thành phần gia đình ông bà ngoại?... Khoái trả lời đầy đủ rồi anh hỏi lại:

- Thưa thủ trưởng, những điều đó ghi trong lý lịch.

Người đầy quan trọng dừng bút ghi chép, nhìn chằm chằm vào kẻ đang bị truy hỏi, cảnh cáo:

- Tôi đang hỏi anh hay anh đang hỏi tôi? Nhắc lại, anh chỉ có quyền trả lời nghe chưa! Và phải trả lời thẳng thắn! - Vì sao anh cầm súng địch? - Vì nó bắt tôi cầm - Vì sao anh mặc quần áo địch? - Vì nó bắt tôi mặc - Vì sao anh đứng ra làm tiểu đội trưởng của kẻ thù? - Vì nó bắt tôi làm - Vì sao anh học tiếng của kẻ… - Trợ lý bảo vệ ngừng ngay lại và nếu câu ấy đầy đủ là: Vì sao anh học tiếng của kẻ thù? Chao ôi! Chả bù cho chính người đang ngồi ghế chánh án hỏi cung, sang đây hàng tháng rồi mà chưa biết lấy một nửa tiếng của bạn nhưng lúc nào cũng rao giảng đạo lý về tình hữu nghị. Một câu hỏi bay ra làm nếu ai đó ngoài cuộc nghe được chắc phải bật cười:

- Vì sao chúng không tra tấn đánh đập anh?

Câu trả lời cũng đáng buồn cười:

- Tôi không thể nào bắt chúng phải đánh đập và tra tấn tôi được, thưa thủ trưởng!

Ba bốn ngày sau vẫn nội dung những câu hỏi như thế và trả lời như thế, đến lượt chính bản thân Nguyễn Hòa được gọi lên trình bày. Trung úy bảo vệ có phần nể nang tí chút vì hàm thấp hơn và Hòa từng trải chiến đấu đã nhiều. Nhưng cái thứ thành phần tiểu tư sản này! - Trợ lý bảo vệ nghĩ - Hay nghiêng ngửa lắm chứ đâu vững vàng như bần cố nông bọn mình.

Anh ta hỏi Hòa:

- Trước anh học trường nào nhỉ?

Hòa trả lời cho xong chuyện:

- Tư thục Thăng Long.

- Ừ, thảo nào nghe nói tiếng Tây giỏi ghê. Mà sao anh nhận xét cái thằng đảo ngũ đứng trong hàng ngũ địch thế nhỉ? Anh khen hắn à?

- Tôi không khen. Nhận thức thế nào thì tôi ghi ra như vậy.

- Nhưng yếu đuối tiểu tư sản lắm. Tôi muốn anh thay đổi lời ghi của mình.

- Nghĩa là anh muốn tôi nói những điều không thật?

- Sao lại không thật? Bản chất của kẻ đầu hàng khác kia. Thằng này vốn dân học sinh tiểu tư sản…

- Xác định thành phần này nọ không phải là việc của tôi. Thực lòng tôi thương và yêu chiến sĩ này. Nếu bây giờ cho anh ta trở lại đơn vị, anh ta sẽ lập công.

- Trời ơi! Anh thiếu cảnh giác cách mạng quá, thiếu lập trường giai cấp quá.

Nguyễn Hòa bực bội

- Tôi là học sinh tiểu tư sản mà. Học sinh trường Thăng Long. Mà Đại tướng Tổng tư lệnh của chúng ta có thời là giáo viên trường đó.

Trung úy bảo vệ trợn mắt đứng dậy:

- Anh dám so sánh mình với Đại tướng à? Anh định xúc phạm vào một đồng chí lãnh đạo à?

Hòa kiềm chế:

- Chính là anh đã nói ra những lời đó chứ không phải tôi đâu đấy nhớ!

Nói xong anh định bỏ đi thì có một sĩ quan Vương quốc cùng người cần vụ bước vào. Họ chào nhau bằng tiếng Việt rồi nói tiếng Lào. Trung úy bảo vệ đứng ngay đơ. Khách đến không ai biết tiếng Việt cả thành thử hai bên cứ đứng nhìn nhau. Người sĩ quan Vương quốc nói một thôi dài. Hòa nghe hiểu lóm bõm rằng, anh ta muốn gặp sĩ quan thường trực của sở chỉ huy quân đội Việt Nam, rằng… Nhưng anh im lặng. Cũng không tiện bỏ đi. Hòa định kháy con người thành phần bần cố, rằng gọi tay Khoái tới để nó dịch cho, nhưng không nỡ. Anh vốn không phải người như vậy. Và nếu tay bảo vệ thành phần cốt cán này tự ái gầm lên trước mặt khách cũng chẳng hay ho gì. Anh nói tiếng Pháp, ngôn ngữ anh còn khá hơn tiếng Lào nhiều. Viên sĩ quan Vương quốc mừng quá. Anh nghe ông ta nói hết rồi tóm tắt lại nội dung cho trợ lý bảo vệ nghe. Thì ra ông ta vừa ở Hin Hợp về và muốn gặp đại diện quân đội Việt Nam để nắm bắt thêm tình hình và cho thêm ý kiến. Ông Lê Kích không có đây. Ông Chu Huy Mân đang làm việc với lãnh đạo của bạn. Ông Nguyễn đang trực tiếp ở phía trước. Người sĩ quan bảo vệ thừa hiểu vác lập trường giai cấp với thành phần gia đình cơ bản ra ở đây là không phù hợp, anh ta gật đầu làm như ủy quyền cho Hòa. Nhưng anh ta đứng tư cách gì mà ủy quyền! Vả lại Hòa là sĩ quan tác chiến ở cơ sở cũng không thể phát biểu về nước cờ chính trị của các bên được. Anh nói rõ rằng, các cán bộ có trách nhiệm của sở chỉ huy bộ đội Việt Nam không ai có mặt ở đây, xin lỗi ngài, chờ đến sáng mai xin được thông báo lại với ngài. Dịch hộ xong những câu ấy, Hòa nói chuyện mấy câu thăm hỏi bằng tiếng Lào với bạn rồi đi ra mặc xác viên Trung úy trợ lý bảo vệ. Được ít bước anh quay lại thấy viên sĩ quan cùng người cần vụ ra theo.

Chia tay sĩ quan bảo vệ, Hòa đi thẳng về sở chỉ huy pháo binh mặt trận. Gọi là sở chỉ huy nhưng thực ra chỉ là cái hang nho nhỏ, có thông tin, điện đài, có tổ trinh sát kế toán, có một số cán bộ giúp việc và do Trung tá Nguyễn, nguyên Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn pháo của 351 phụ trách. Người ra vào ở đây liên tục, chủ yếu là các đơn vị trưởng tới nhận lệnh hoặc trao đổi nhiệm vụ, các tổ trinh sát bám địch về báo cáo tình hình hoặc vừa có lệnh xuất phát. Nguyễn Hòa thấy rõ mình bị xúc phạm nhưng anh kiềm chế được. Anh thương Khoái bởi tin chắc con người này sẽ bị hành hạ. Rẽ vào gặp chỉ huy cấp trên để báo cáo tình hình và cũng còn để nhờ Trung tá có thể can thiệp.

Ông Nguyễn ngồi im lắng nghe rồi phát biểu bằng giọng trầm trầm:

- Sự đời là thế! Đừng nôn nóng quá Thượng úy ơi! Mình đã gặp tay này ở sân bay Gia Lâm hôm sang bên này. Ai đời quyển bảng bắn và quyển lôgarít toàn chữ Pháp, anh ta cứ cầm ngược rồi lật lật, bắt mình nộp lại rồi nói: Sao lắm số thế này? Mình điên tiết kêu lên: Những quyển ấy đều do thằng Tây nó in, không có một chữ Việt nào trên đó cả nên không sợ lộ đâu. Vả lại không có bảng bắn và lôgarít thì pháo binh chúng tôi làm ăn ra sao đây. Mình còn dọa: Tôi nhận lệnh ra chiến trường của đồng chí Lê Trọng Tấn, không cho tôi mang những thứ kia đi cũng là bịt mắt tôi lại, tôi không đi nữa và sẽ báo cáo với đồng chí Lê Trọng Tấn.
Rồi Trung tá nói thêm như là tâm sự: Anh em ta có người cho rằng, lẽ ra mình phải ở bên cạnh Thao Chăn hay bên cạnh sở chỉ huy của Pathét. Mình không cho rằng những ý kiến ấy là chuẩn xác. Nếu vừa rồi không xông xáo đó đây, không lăn lộn các đơn vị, sao biết được quân đội cách mạng lại có những đám như tàn quân rã ngũ. Thao Chăn nói: Phân đội pháo nào đó đã tự động rút lui. Như vậy cũng có nghĩa là bỏ chạy.

Như vậy chẳng là mất sức chiến đấu hay sao. Chỉ cần người chỉ huy xao xuyến là lính tráng mất niềm tin và bạc nhược.

Im lặng nghe ông Nguyễn nói rồi Hòa mới phát biểu:

- Anh ta bảo tôi là tiểu tư sản…

Ông Nguyễn cười vui:

- Thì chúng ta đều là tiểu tư sản. Gia đình đồng chí ở thành phố. Gia đình tôi quê mùa ở nông thôn. Nếu cha mẹ tôi không có vài ba mẫu ruộng cũng như cha mẹ đồng chí không có cơm ăn áo mặc sao chúng ta qua được trường Thành chung? Sao chúng ta có tiếng Pháp? Cách mạng dạy chúng ta lòng yêu nước, chí kiên cường, chứ đã dạy chúng ta tiếng Pháp đâu. Nhưng giờ đây cách mạng cần chúng ta và vốn tiếng Pháp của chúng ta. Chúng ta nên phát huy tốt những thế mạnh của mình, bạn ạ!

Ông Nguyễn nhấn mạnh âm thanh “bạn” khiến Hòa yên lòng. Ngay sáng hôm sau ông tới gặp Thao Chăn.
Ông định trình bày việc của Khoái nhưng Thao Chăn nói: Việc này cứ để bảo vệ họ làm. Họ có chuyên môn và chức trách của họ. Đừng can thiệp vội!

Rồi Thao Chăn giao nhiệm vụ:

- Ở nhà điện sang đồng chí làm Tư lệnh pháo mặt đất bên cạnh tôi nhưng tôi giao thêm nhiệm vụ mới là cả Tư lệnh pháo cao xạ. Đừng trình bày lý do - Thao Chăn xòe bàn tay ngăn lại khi thấy ông Nguyễn có ý định nói - Đừng ca lên rằng tôi không được học tập gì về pháo phòng không nên khó mà chỉ huy. Chẳng ai quen cả! Chiến trường sẽ dạy thêm cho chúng ta. Khi nào Bộ Tư lệnh Phòng không - Không quân cử cán bộ cỡ đồng chí sang, lúc ấy nhiệm vụ của đồng chí có thể thay đổi. Nhưng đó còn là khi nào…

Ngừng một lát Thao Chăn thêm:

- Máy bay Mỹ và máy bay Thái Lan đang bay lượn trên bầu trời Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng. Chúng vừa đánh vừa thăm dò. Vừa rồi chúng ta bắn rơi chiếc F101 cùng hai chiếc AT6 của Thái Lan là thành tích xuất sắc. Sự phối hợp giữa lực lượng Pathét, lực lượng Vương quốc yêu nước và lực lượng ta tuyệt đẹp! - Giọng Thao Chăn thấp xuống như thì thầm - Từ Phnôm Pênh, Hoàng thân Xuvanna Phuma tuyên bố Chính phủ của ông tiếp tục vì sự nghiệp hòa bình, hòa hợp dân tộc và chính sách trung lập thật sự. Còn đài phát thanh Phnôm Pênh thì đưa tin: Thiếu tướng Phumi Nôsavẳn đã trở thành quân phiến loạn khi quyết định chống lại quân chính phủ do Hoàng thân Xuvanna Phuma đứng đầu bằng vũ lực.

Thao Chăn thông báo:

- Hoàng thân Xuphanuvông vùng ông Kinim Phônsêna đã có mặt ở Sầm Nưa. Coongle tháp tùng các vị. Ông Nguyễn này, tôi tin các vị sẽ tới Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng. Chúng ta sẵn sàng chờ đợi!

Tin tức đến dồn dập. Hôm trước được thông báo Hoàng thân Thủ tướng Xuvanna Phuma sẽ về vùng giải phóng ngày một ngày hai thì hôm sau lại có tin cả Hoàng thân Xuphanuvông và ông Kinim Phônsêna sẽ đến Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng. Hòa được mời gấp về sở chỉ huy pháo binh. Ông Nguyễn nói ngay: Hòa tham mưu cho mình nội dung công việc sau: Bố trí một bộ phận tượng trưng đón các vị Hoàng thân và mặt khác bảo đảm sẵn sàng chiến đấu, không thể để bất cứ sơ sểnh nào có thể xảy ra làm mất an toàn. Rồi đại biểu nhân dân thủ đô Viên Chăn vượt qua chặng đường dài hàng trăm cây số có mặt. Rồi bà con từ nhiều nơi trên đất Lào tự động kéo tới thị xã Phônsavẳn, kéo tới những nơi cho rằng các vị Hoàng thân sẽ tới. Cuối cùng là cuộc mít tinh đông đảo nhân dân ở thị xã Xiêng Khoảng vừa giải phóng. Hoàng thân Xuvanna Phuma phát biểu: mặc dù có sự khẳng định của một số người nào đó, tôi thấy cần phải nhấn mạnh rằng, chính phủ lâm thời Bun Ùm - Phu Mi là hoàn toàn bất hợp pháp. Nhân dân vỗ tay vang dội. Hoàng thân Xuphanuvông nói tiếp: Điều quan trọng nhất là bà con anh em đã nghe Hoàng thân Thủ tướng nói rõ, phải kiên quyết chống kẻ thù, ủng hộ chính phủ hợp pháp của chúng ta.

Rất nhiều cán bộ và nhân dân từ thủ đô Viên Chăn còn đang nằm dưới vòng cương tỏa của Phumi Nôsavẳn và Bun Ùm có mặt tại cuộc mít tinh ở Xiêng Khoảng, đã chứng kiến sự trưởng thành vượt bậc của cách mạng Lào. Đông đảo nhà báo Lào và quốc tế tới dự.

Hoàng thân Xuvanna Phuma đã trả lời phỏng vấn của phóng viên báo Quân đội nhân dân Việt Nam vừa từ Hà Nội sang:

- Tôi rất sung sướng nhận thấy rằng quân đội quốc gia và bộ đội Neo Lào Hắc Xạt đã biểu thị một tinh thần chiến đấu rất cao. Ngày hôm qua, ở giữa Cánh đồng Chum, tôi đã chứng kiến binh sĩ tỏ rõ quyết tâm chiến đấu như thế nào, nhằm thực hiện hòa hợp dân tộc, giải phóng toàn bộ lãnh thổ Lào và thi hành chính sách hòa bình, trung lập, phù hợp với ý nguyện của toàn dân.

Hoàng thân Thủ tướng vừa nói xong, lập tức Đại úy Coongle cùng đông đảo cán bộ, người dân, nhất là những đại biểu từ Viên Chăn ra, công kênh cả hai Hoàng thân rước đi thành một đoạn dài. Khi mọi việc an tọa, Hoàng thân Xuphanuvông bỗng nấn ná, ông nhìn mấy cán bộ, chiến sĩ từ Viên Chăn ra, lặng đi một giây suy nghĩ, chỉ vào một người và nói:

- Quản U Đon, anh đấy ư?

Viên đội không ngờ. Mình chỉ là một anh lính gác, được tuyên truyền, được giác ngộ, cùng bao đồng đội giải thoát cho Hoàng thân khỏi nhà tù Phôn Khêng, ấy vậy mà giờ đây ông vẫn nhớ. U Đon lúng túng chưa kịp trả lời thì Hoàng thân vui vẻ hỏi tiếp:

- Anh bây giờ thế nào?

U Đon lắp bắp:

- Thưa Hoàng thân, tôi đi theo cách mạng, theo Pathét Lào.

Hoàng thân lại chỉ vào người bên cạnh:

- Còn anh, có phải anh là Khăm Bang? – Và thật bất ngờ - Còn anh nữa, anh là Khăm Sinh?

Cả hai cùng thưa vâng.

Hoàng thân:

- Khăm Sinh, nghe nói anh là người Việt Nam, cho dù điệu bộ, ngôn ngữ của anh chẳng khác mấy người Lào? Và anh được cử dẫn đầu tổ bộ đội Việt Nam vượt qua muôn ngàn gian khó sang cùng với các bạn Lào giải thoát cho anh em chúng tôi.

- Thưa Hoàng thân, quả là như thế ạ.

Còn công việc của anh bây giờ?

- Tôi vẫn nằm trong thành phần ban lãnh đạo cách mạng của Viên Chăn. Tôi muốn xin về. Nhưng các bạn Lào đề nghị tôi ở lại và bên nước cũng đồng ý. Thưa Hoàng thân, được gặp lại Người và thấy Người khỏe mạnh như thế này là tôi vui mừng toại nguyện.

Hoàng thân Xuphanuvông im lặng nhìn về phía xa xa… và nói như để mọi người cùng nghe và cùng hiểu: Tôi biết!... Có những bạn Việt nam đã hy sinh cả cuộc đời…

Tin vui cứ đến dồn dập: Đài phát thanh Pathét Lào thông báo, nhận lời mời của Chính phủ nước Việt nam dân chủ cộng hòa và cá nhân Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một đoàn đại biểu Chính phủ Vương quốc Lào do Hoàng thân Thủ tướng Xuvanna Phuma dẫn đầu sẽ thăm Việt Nam vào một ngày sắp tới. Tiếp đó đài đọc danh sách các thành viên trong đoàn, gồm: Hoàng thân Xuvanna Phuma, Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch danh dự Ủy ban hòa bình trung lập, hòa hợp dân tộc và thống nhất quốc gia; Quận chúa Mun Xuvanna Phuma; ông Kinim Phônsêna, Bộ trưởng Tuyên truyền, quyền Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng và Tài chính; Hoàng thân Xuxamay Aixalơnxắc, Thứ trưởng phụ trách các vấn đề nông thôn.

Phút tiễn đưa các cán bộ từ Viên Chăn ra giờ đây thật là lưu luyến. Ông Nguyễn và Hòa cùng bao anh em khác ngồi thâu đêm nghe Khăm Bang và Khăm Sinh nói về cuộc vượt ngục của Hoàng thân Xuphanuvông cùng các đồng chí của ông. Khăm Bang quê ở Lào, là người Lào, ông gần gũi gia đình vợ con. Nhưng còn Khăm Sinh, chính Hòa cũng đang nôn nao mong đến ngày cưới. Giờ thì chị đã biết anh ở đâu nhưng khi nào trở về? Tuổi xuân của người con gái có thì. Ông Nguyễn mới sang. Giờ đây tình thế đã sáng sủa hơn bao giờ hết, không còn đói, không rét, các đơn vị đã tổ chức sắp xếp lại. Những chiến sĩ được chôn cất và đánh dấu mộ chí. Đơn vị của Nguyễn Hòa nở phình ra và bên anh lúc nào cũng có một chiến sĩ công vụ là lính Vương quốc biết tiếng Pháp không khá, nhưng chỉ có thể giao dịch sơ sơ. Hòa nói với Đại úy Hoàng thân Siharath Phacouk, chỉ huy tiểu đoàn pháo binh vương quốc Phetsarạt, rằng mọi việc đối với bản thân, anh tự lo liệu được. Nhưng vị Hoàng thân này không đồng ý. Ông bảo sĩ quan chỉ huy cấp đại đội trở lên là phải có công vụ, phải có người lo cho mọi việc riêng tư, ăn uống, mới tập trung lo cho việc lớn được. Rồi khi Hoàng thân Thủ tướng Xuvanna Phuma dẫn đầu đoàn đại biểu Lào sang Hà Nội, Hòa nhận được giấy mời của viên chỉ huy tiểu đoàn pháo binh vương quốc này, tất nhiên bằng chữ Pháp:

- Trân trọng kính mời ngài tới dự cuộc họp thân mật tình hữu nghị giữa các chiến sĩ của hòa bình được tổ chức vào hồi mười bảy giờ, ngày… tháng… tại trụ sở tiểu đoàn ở Khang Khay.

Thị xã nhỏ, nhưng khá xinh đẹp, như bông hoa giữa rừng núi điệp trùng. Hòa báo cáo với ông Nguyễn và lên đường. Đơn vị anh vẫn đóng ở trong rừng, khác chăng là ăn ở đàng hoàng và từng khẩu đội trong những cái lán nhỏ. Chiếc xe Jeep chở anh lao ra đường trục. Anh hạ sĩ trẻ biết chút ít tiếng Pháp làm cần vụ ngồi ở ghế sau với súng tiểu liên các bin đặt trên đùi tên là Xinvănđon. Lái xe cũng là một chiến sĩ người Lào. Nửa giờ sau, xe chở Hòa đã vào thành phố Khang Khay thoáng đãng. Hoàng thân Đại úy chỉ huy tiểu đoàn ra tận cổng đón anh. Họ chào nhau theo kiểu nhà binh rồi mới bắt tay.

- Ngài ạ! - Hoàng thân Đại úy vừa dẫn anh vào phòng tiệc vừa nói – tình bạn của chúng ta đã được xây đắp nên từ những ngày chiến đấu bảo vệ sân bay Váttay ở thủ đô Viên Chăn. Giờ đây thủ đô đang trong tay các ông chống cộng khét tiếng Phumi Nôsavẳn - Bun Ùm.

Hòa hơi nhún vai, không hiểu sao gần đây anh vẫn có tác phong xã giao như vậy:

- Thưa ngài! Thì chúng ta đang bao vây Viên Chăn kia mà.

Hoàng thân Đại úy vui vẻ:

- Tôi hiểu ngài sẽ nói như vậy. Thực lòng tôi hết sức cảm phục các ngài và quân đội của các ngài. Đó là những chiến sĩ ngoan cường. Nhưng có điều tôi thực lòng chưa cắt nghĩa nổi, vì lẽ gì mà các anh chịu đựng hy sinh, gian khổ và xin ngài đừng giận, lại xa vợ, xa con được như thế?

- Hoàn cảnh mà ngài ơi! Tôi cũng muốn có những đêm trăng đẹp ngồi bên người bạn gái của mình lắm chứ.

Và cũng đã có một lần như thế, chúng tôi đọc cho nhau nghe tác phẩm nổi tiếng Những vì sao của Anphôngxơ Đôđê ngài ạ!

- Chao ôi! Tiếng Pháp của ngài thật tuyệt vời và tôi cứ có cảm nhận đang đọc tác phẩm ấy của văn hào Anphôngxơ Đôđê vậy! – Rồi ông nâng cốc – Thưa ngài, xin cầu mong hạnh phúc cho ngài!

Những người chạy quanh cùng nâng cốc. Hoàng thân Đại úy tiếp tục:

- Ngài dự đoán tình hình rồi sẽ như thế nào? Tôi hiểu sĩ quan Việt Nam đều là những người rất giỏi về thời thế. Vậy ngài có tin rằng chúng ta sẽ trở lại Viên Chăn vào một ngày nào đó hay chăng?

- Tôi tin. Nhưng khi ấy tôi mong sẽ được về Hà Nội.

- Ngài có nghe nói các ông Hoàng sẽ gặp nhau ở Duy rích hay không?

- Tôi có nghe. Và tôi cũng cho là có thể. Nhưng việc ấy chắc chắn không phải phận sự của tôi. Tôi chỉ là một người lính.

Hoàng thân Đại úy cười vui:

- Thưa ngài, tôi cũng là một người lính.

Tin Coongle nhận hàm Thiếu tướng vang khắp các hàng quân. Một buổi lễ long trọng được mở ra không những là mừng vị chỉ huy cuộc đảo chính ở Viên Chăn nhận hàm mà còn tuyên dương công trạng của các cán bộ, sĩ quan quân đội Lào và Việt Nam. Hoàng thân Xuvanna Phuma vừa dẫn đầu chuyến công cán ở Việt Nam về chủ trì buổi lễ. Hoàng thân Xuphanuvông đến dự. Phía Việt Nam có ông Lê Kích, ông Khăm Sinh từ Viên Chăn ra, ông Nguyễn, các sĩ quan tham gia chiến đấu với bạn từ những ngày đầu sau đảo chính ở Viên Chăn.Ông Thao Chăn vừa về nước nên không có mặt. Nhìn hai vị Hoàng thân ta thấy ngay tình thế hôm nay đã khác biết bao nhiêu. Bởi mới ngày nào ở Viên Chăn, ngài Xuvanna Phuma bị ép sang làm đại sứ Lào tại Pháp, sau đó đảo chính Coongle và chính phủ mới thành lập, ông trở về nhận chức Thủ tướng thì chẳng mấy lâu lại phải cùng các bộ trưởng sang nương nhờ chính quyền Sihanúc ở Phnôm Pênh. Mới ngày nào, Hoàng thân Xuphanuvông cùng 15 người đồng chí của ông bị giam ở Phôn Khêng, bị dọa đưa ra xét xử với mức án cao nhất, nay người mạnh khỏe, tươi cười, bên Hoàng thân ông anh và những người bạn chiến đấu của mình. Mới ngày nào Đại úy Coongle đôn đáo, tất tưởi, tìm cách chống đỡ sức tiến công của Phumi Nôsavẳn và Cupraxít thì hôm nay, tuy có phải ra khỏi thành Viên Chăn, nhưng tư thế của ông hoàn toàn khác, lực lượng trong tay ông hoàn toàn khác. Mới ngày nào Nguyễn Hòa sang đây, bí mật, chân ướt chân ráo đã phải tìm mọi cách nổ súng đánh chặn sức tấn công của đối phương, còn ông Nguyễn thì nhịn đói, nhịn khát, lăn lộn cùng anh em vừa chỉ huy chiến đấu, vừa tổ chức xây dựng lại lực lượng. Mới ngày nào Khăm Sinh gặp Khăm Bang, cùng bao anh em khác, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tỉnh ủy Viên Chăn và cá nhân đồng chí Bảy, đồng chí Tám, tìm mọi cách đưa các lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt ra khỏi nhà tù Phôn Khêng. Mới ngày nào U Đon còn cầm súng trong hàng ngũ địch cùng cả tiểu đội vệ binh của anh, nay anh và bạn bè là những người bạn chiến đấu, là những chỉ huy cấp dưới của Hoàng thân Chủ tịch Trung ương Neo Lào Hắc Xạt. Mới ngày nào…

Không khí tưng bừng. Cán bộ dân sự ăn mặc tề chỉnh. Các sĩ quan quân phục cầu vai đàng hoàng. Nguyễn Hòa ở nhà là Thượng úy, bên này cứ coi như Đại úy, anh mặc quân phục dự lễ hội, cầu vai ba sao lấp lánh. Mũ kê pi đội đầu, giầy đen đánh xi bóng nhoáng. Anh thầm nghĩ: Giá Linh được thấy mình như thế này… Nhưng đó chỉ là giá nghĩa là trong mơ, trong tưởng tượng.

Khi hai Hoàng thân bước vào, tất cả cùng đứng lên. Coongle và các sĩ quan dù của ông trong đó có Trung úy Đươn vừa được phong Trung tá đứng gần phía cửa. Các sĩ quan quân đội Vương quốc trong đó có Hoàng thân Đại úy chỉ huy tiểu đoàn Phetsarath hôm nay được phong hàm Đại tá. Phòng rông, sang trọng, nhưng không khí đầm ấm thân tình. Hoàng thân Thủ tướng Xuvanna Phuma nói nhỏ một câu bằng tiếng Pháp với các sĩ quan vương quốc, và chỉ tay về phía các cán bộ, sĩ quan Việt Nam, nguyên văn như sau: Đây là những ông thầy giỏi! Chúng ta sẽ không bao giờ quên sự giúp đỡ của các bạn Việt Nam. (C'est le meilleur maître! Nous n'oublierons jamais l'aide de nos camarades vietnamiens.) Hoàng thân Xuphanuvông bằng giọng nói ấm áp thân tình phát biểu vài ba câu ngắn, rồi nâng ly đến với từng nhóm người một. Hoàng thân đến bên ông Nguyễn nói bằng tiếng Việt: Tôi đã ở Việt Nam, tôi biết bên Việt Nam có câu nhất tự vi sư, bán tự vi sư, nghĩa là một chữ cũng là thầy và nửa chữ cũng là thầy. Hoàng thân Thủ tướng nói đúng đấy, các bạn xứng đáng là những người thầy.

Rồi bằng một thứ tiếng Việt rất Hà Nội, Hoàng thân nói:

- Pháo binh là một binh chủng kỹ thuật có sự hiệp đồng nhiều bộ phận đòi hỏi phải nhanh chóng chính xác. Vừa rồi anh em ta đã lập công, bắn tan xác F101 và đội hình sào huyệt của Vàng Pao, của Nôsavẳn và Cupraxít. Pháo binh cũng ví như cái đồng hồ, thiếu một bộ phận thì không thể hoạt động được - Ông nhanh chóng tháo chiếc đồng hồ Wyler đang đeo ở tay và trao cho Trung tá Nguyễn, tặng người cán bộ chỉ huy hỏa lực Quân đội nhân dân Việt Nam chiếc đồng hồ này và chúc phấn đấu luôn luôn đánh thắng bất cứ kẻ thù nào, bất kể chúng ở đâu như lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Coongle súng sính với bộ quân hàm cấp tướng và bộ quân phục lịch lãm mới toanh nâng ly sâm banh đến bên Nguyễn Hòa:

- Thưa ngài, xin được chúc mừng ngài về sức khỏe và chúc mừng những ngày tháng chúng ta gắn bó bên nhau.
Hòa vội vàng nâng ly đáp lễ:

- Thưa Thiếu tướng, xin ngài tha thứ vì chưa kịp tới chúc mừng Thiếu tướng. Thưa ngài, tôi luôn luôn coi mình là chỉ huy cấp dưới của ngài. Hôm qua vậy, hôm nay vậy, còn ngày mai chúng ta chờ đón nhiệm vụ tiếp theo.

Bỗng viên tướng hạ giọng nói nhỏ dường như chỉ để riêng Hòa nghe:

- Ngài có nghe nói gì về cuộc gặp gỡ ở Hin Hợp không?

- Thưa ngài, tôi cũng có nghe qua loa…

- Dường như người ta đang tính toán tới một hiệp định. Tôi cho là phải ngài ạ. Không lẽ cứ đánh nhau mãi. Người Lào phải ngồi lại với nhau. Ấy là chứ tính tới việc các vị Hoàng thân kia đều là anh em. Ngài tính sao?

- Tôi cho là như vậy.

- Những chiến binh xa quê như các ngài chẳng lẽ cứ tha hương hết cuộc đời chăng? Ngài cũng phải có một gia đình, một nơi chôn nhau cắt rốn chứ!

Hòa im lặng vì không hiểu viên tướng mới được phong nói vậy mang ý nghĩa gì. Dường như Coongle nhận ra điều ấy, ông ta chuyển câu chuyện sang một chủ đề khác.

- Ngài Hòa, ngài không giận tôi chứ? Là tôi muốn nói tới một ngày khói lửa đã xa rồi, tôi đòi ngài phải bắn sang Noọng Khai. Nhưng ngài kiên quyết nói rằng đó là đất đai của Vương quốc Thái Lan…

Sự kiện dồn dập đã khiến Hòa quên đi chuyện này. Giờ được nhắc lại, anh mỉm cười:

- Thưa tướng quân, ngài không giận tôi chứ?

Coongle trả lời mạnh mẽ:

- Không!

- Thế thì xin ngài bỏ qua chuyện này cho, tôi không thể làm khác được.

Họ chạm ly đánh keng. Hai vị Hoàng thân lãnh đạo và một số cán bộ chủ chốt rút rồi nhưng nhiều người vẫn nán lại. Giờ đây mới bắt đầu lăm vông!

Không một người Việt Nam nào không biết tới Hoàng thân, nhưng gian khó chông gai và đầy hiểm nguy mà Hoàng thân vượt qua để trao gửi trọn vẹn cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân Lào và tình bạn chiến đấu khăng khít, có một không hai, đối với nhân dân Việt Nam thì không phải ai cũng biết rõ. Năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công và nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, Hoàng thân đang là một kỹ sư cầu đường tốt nghiệp ở Pháp về, công tác tại Vinh, Nghệ An. Cùng lúc với việc đón ông vua vừa thoái vị là Bảo Đại ra Hà Nội, Hồ Chủ tịch cử ông Lê Văn Hiến và ông Hoàng Xuân Bình vào Vinh đón Hoàng thân. Cũng do tình hình xe cộ lúc đó mà bà Viêng Khăm Xuphanuvông, phu nhân của Hoàng thân, đã phải đi sau chứ không thể cùng ông ra Hà Nội. Bà lo lắng không hiểu Hoàng thân ra trước thì công việc và nhất là sự ăn ở sẽ thế nào. Mấy hôm sau tới thủ đô, bà đôn đáo đi tìm rồi được biết ông Bảo Đại đã được Cụ Hồ dành cho biệt thự 51 phố Gambetta (nay là trụ sở Ủy ban Trung ương Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam), nhưng còn phu quân của bà? Rồi những người đón tiếp bà đã tìm được bà và đưa bà đến Bắc Bộ Phủ.

Chúng ta chưa được biết Chủ tịch Hồ Chí Minh và Hoàng thân nói với nhau như thế nào nhưng chắc chắn chí hướng và tình bạn của hai người đã được đặt nền móng keo sơn từ ngày đó qua lời kể của chính bà phu nhân của Hoàng thân. “Lọt thỏm vào cái dinh thự mênh mông với tâm trạng hoang mang, tôi tự ngắm lại mình xem xống áo đã tươm tất chưa để ra mắt Cụ Chủ tịch và gặp lại chồng. Vào phòng khách: Không có ai. Phòng làm việc: Vắng vẻ. Người hướng dẫn đưa tôi xuống thẳng nhà bếp thì trời đất ơi! Cụ Hồ và ông Hoàng thân đang ngồi ăn cơm trong bếp. Thấy tôi, cả hai người buông đũa. Cụ Hồ đỡ tôi ngồi xuống ghế và bảo: Cô ăn cơm luôn. Tôi nhìn mâm cơm: Gạo lức chưa chà kỹ nên màu cơm hồng hồng. Muối mè, dưa chua, xì dầu. Cụ Hồ hỏi thăm sức khỏe những ngày đi đường của tôi, hỏi thăm gia đình tôi và nhìn tôi với đôi mắt trìu mến. Người nói: Cô ăn đi. Rồi gọi người giúp việc bảo: Cháu vào lấy hộ tôi lọ ruốc bông ra mời bà Hoàng. Vừa cho ruốc bông ra đĩa, vừa gắp bỏ vào bát của tôi và ông Hoàng, Cụ nói: Món này là của đồng bào Hà Nội vừa cho tôi…

Cơm nước xong ông Hoàng đưa tôi về chỗ nghỉ. Tôi thấy trong căn phòng ngủ mênh mông có cái giường rộng hơn bốn mét vuông. Đây là loại giường nệm của Pháp. Khăn trải giường trắng tinh, nhưng vẫn phẳng phiu như chưa từng có ai đặt lưng. Giữa sàn nhà là một chiếc chiếu rộng và một cái gối mây. Cái gối dài có đến hơn một mét với những sợi mây căng như dây đàn. Tôi hỏi nhà tôi mấy hôm nay nằm phòng nào. Ông Hoàng chỉ chiếc chiếu giữa sàn và nói: Ngủ ở đây. Anh và Cụ Chủ tịch gối chung chiếc gối này”

Nếu nói Hoàng thân bắt đầu đi vào con đường cách mạng gian khó, hiểm nguy của nhân dân Lào từ những ngày hôm ấy quả không sai. Cùng lúc với nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời thì ở Viên Chăn, nhân dân cũng vùng lên thành lập chính quyền mới. Chính phủ Ítxala được thành lập và Hoàng thân Phẹtsarạt làm Thủ tướng. Hoàng thân Thủ tướng Phẹtsarạt điện em mình là Hoàng thân Xuphanuvông về Viên Chăn để cùng tham gia chính phủ. Hoàng thân Xuphanuvông đã ra Hà Nội gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, các ông Phạm Văn Đồng, Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, rồi vào Huế gặp các vị Tố Hữu, Trần Hữu Dực, Tôn Quang Phiệt, Nguyễn Chí Thanh… rồi gấp rút trở về Lào theo con đường số 9. Người dừng nghỉ ở thị trấn Sê Pôn đã được nhân dân quanh vùng nô nức tiếp đón. Bà con tụ tập trước huyện đường và một nhà hàng lớn trên phố chính thị trấn với những bộ quần áo đẹp nhất để được hoan hô Hoàng thân. Hôm sau nhân dân Sê Pôn đã tổ chức cuộc mít tinh lớn tại công viên trung tâm thị trấn và mời Hoàng thân phát biểu. Hoàng thân Xuphanuvông lúc đó, tuổi đời ngoài ba mươi, khỏe mạnh dáng vẻ kiên cường, đã ca ngợi những người yêu nước Việt Nam của tỉnh Quảng Trị sang tiếp viện cho những người yêu nước Lào tấn công trại lính Nhật giữa thị trấn Sê Pôn, thu vũ khí trang bị cho đội quân yêu nước Sê Pôn. Rồi người phát biểu:

- Đất nước Lào phải do người Lào làm chủ. Vì vậy chúng ta phải đoàn kếtvới nhau, chung sức, chung lòng, đấu tranh để cứu lấy Tổ quốc yêu dấu của chúng ta. Lào và Việt Nam cùng chung một nguyện vọng duy nhất là có nền độc lập dân tộc và quyền dân chủ thực sự, cùng chung một kẻ thù là thực dân Pháp muốn trở lại thống trị hai nước chúng ta. Do đó nhân dân Lào và nhân dân Việt Nam phải tiếp tục chiến đấu. Nền độc lập của Lào muôn năm! Tình đoàn kết Lào – Việt Nam muôn năm! Hòa bình thế giới muôn năm!

Mọi người hô theo rồi tự nhiên vỗ tay vang dậy. Rồi thật bất ngờ, Hoàng thân giơ cao tấm ảnh nhỏ, có người nhìn thấy được, có người không thể nhìn thấy, chụp mình với Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội vừa qua. Nhân dân Sê Pôn tham dự mít tinh chưa hiểu gì về Hồ Chí Minh nhưng cứ qua lời Hoàng thân là họ tin tưởng đây là nhà yêu nước, là bạn quý của người Lào. 

Hoàng thân chia tay bà con Sê Pôn để nhanh chóng tới Thà Khẹt, rồi gấp rút ngược Viên Chăn và ngày 30/10/1945 đã tiếp kiến Hoàng thân Thủ tướng Phẹtsarạt và Hoàng thân Bộ trưởng Xuvanna Phuma để nhận chức Bộ trưởng Bộ ngoại giao kiêm Tổng tư lệnh tối cao các lực lượng vũ trang Lào. Sau đó người đã trở lại ngay Thà Khẹt, lập bộ chỉ huy quân đội, tổ chức chính quyền, xây dựng lực lượng. Giặc Pháp bắt đầu gây hấn. Chúng tăng cường hoạt động ở vùng Nacay, Lạc Xao, Căm Cớt… Chúng còn có những đơn vị đóng ở Mường Cầu và cây số 10 trên đường 13. Tiếp theo đó, sau khi chúng ký hiệp định Nam Kinh với Tưởng Giới Thạch trên đầu và trên lưng nhân dân Việt Nam và nhân dân Lào, chúng ra sức mở rộng chiến tranh. Chi bộ Đảng cộng sản Đông Dương ở Lào đã nhận định quân Pháp đang ráo riết chuẩn bị đánh chiếm Thà Khẹt.

Chúng tăng cường quân cũng như trang bị vũ khí thay thế trung đoàn 93 của Tưởng Giới Thạch rút đi. Lực lượng cách mạng ở Thà Khẹt do Hoàng thân chỉ huy có sáu trăm tay súng. Sáu giờ sáng ngày 21 tháng 3 năm 1946, các máy bay Pháp bay lượn trên bầu trời thả truyền đơn ra tối hậu thư buộc các lực lượng yêu nước phải hạ vũ khí đầu hàng. Nửa giờ sau, hai chiếc Spichphai tới ném bom xuống chợ trong lúc dân chúng đang mua bán rồi cùng các hỏa lực khác như xe tăng, pháo binh yểm trợ cho bộ binh tấn công. Cuộc chiến diễn ra quyết liệt và hàng ngàn người đã hy sinh, chủ yếu là dân thường, đông đảo Việt kiều cùng các chiến sĩ liên quân Lào Việt. Bến sông Thà Khẹt hôm đó nhuộm đỏ máu đào mà những người còn sống tới hôm nay không bao giờ quên được. Hoàng thân Xuphanuvông bị thương nặng. Chiến sĩ Việt Nam Lê Thiệu Huy, nhà toán học trẻ tuổi từ Pháp về tham gia quân đội cách mạng, con trai cụ Lê Thước, đã nghiêng mình che đạn cho Hoàng thân và anh dũng hy sinh. Cũng thời gian đó, ở Viên Chăn, chính phủ Ítxala di dời sang Thái Lan được chính quyền của Thủ tướng Priđi Phnongđong che chở, giúp đỡ.

Nhưng rồi tới năm 1949, chính phủ Priđi sụp đổ, chính phủ Bunmi Xảmthong không mấy cảm tình với kháng chiến Việt Nam cũng như kháng chiến Lào, Chủ tịch Hồ Chí Minh lập thức mời Hoàng thân về chiến khu Việt Bắc, căn cứ địa vững chắc của cuộc kháng chiến thần thánh. Chuyến đi bí mật và gian khổ. Những cán bộ hoạt động và kiều bào yêu nước của ta ở Thái Lan đã lặng lẽ đưa Hoàng thân tới Nakhon Phanom và nửa đêm ngày 18 tháng 11 năm 1949 thì đưa ông xuống thuyền cắt ngang dòng sông Mê Kông, tại bến Bưng Quang, sát với Thà Khẹt, và đều thuộc địa bàn của tỉnh Khăm Muộn. Một tổ công tác đặc biệt từ Việt Nam sang do ông Nguyễn Tử Quý dẫn đầu, bơi thuyền từ phía Lào đón Hoàng thân ở giữa dòng sông. Cùng đi với Hoàng thân chuyến về Việt Bắc ấy còn có bác sĩ Đặng Văn Ngữ từ Nhật Bản vượt mọi hiểm nguy gian khó để về với kháng chiến của Cụ Hồ. Qua sông là vượt suối, băng đèo. Lúc đi ngày, lúc đi đêm, lúc có ăn, lúc thiếu thốn. Hoàng thân với đôi giầy da cũ, đế mòn, vài nơi rách mép da cọ xát vào chân, bước đi đau đớn nhưng người không nói với ai, cố gắng, chịu đựng. Những giờ nghỉ, anh em bảo vệ dẫn đường tìm đồ cải thiện. Bác sĩ Đặng Văn Ngữ khám bệnh cho từng người, còn Hoàng thân luôn luôn mở ba lô lấy ra tài liệu sách báo để đọc. Thấy ba lô Hoàng thân chật căng, anh em đề nghị chia ra mang giúp, nhưng ông không đồng ý bảo mình có thể đảm đương được. Hơn hai chục ngày sau đoàn đã cắt ngang miền trung nước Lào đến bản Na Hương quyết định nghỉ lại một ngày để chuẩn bị vượt Trường Sơn sang phía đông. Chiến sĩ bảo vệ phát hiện con nai xuống sông uống nước liền báo cáo Hoàng thân xin phép bắn. Người chỉ nói, phải giữ an toàn không nên nổ súng. Một buổi trưa đoàn đặt chân trên đường số Bảy thuộc địa phận Việt Nam rồi đi tiếp để mấy hôm sau nữa, một chiếc ca nô đặc biệt đưa các vị xuôi dòng sông Lam về nhà khách của phòng Biên chính Liên khu Bốn. Ngày 23/12/1949, Hoàng thân và các vị cùng đi có mặt ở chiến khu Việt Bắc và Hoàng thân đã viết thư cho ông Nguyễn Tử Quý: Kỷ niệm chuyến đi đầy gian khổ qua nước Lào mà nhờ sự sáng suốt, sự tận tâm và tinh thần trách nhiệm của ông đã được thực hiện an toàn. Cũng tại căn cứ Việt Bắc kháng chiến, bận rộn với bao công việc cùng với các vị lãnh đạo khác của Việt Nam và Campuchia chuẩn bị cho ra đời Liên minh kháng chiến Việt-Miên-Lào, Hoàng thân càng nhớ đến những con người đã anh dũng ngã xuống vì sự nghiệp cao cả của nhân dân hai nước Lào – Việt. Người nhớ đến các chiến sĩ Việt Nam đã cùng mình lặn lội qua những chặng đường gian nguy gai góc, như Nguyễn Chính, Dương Tư Tẩm, Lê Quốc Sản, Nguyễn Văn, Hoàng Xuân Bình, Trương Văn Quý… và đặc biệt các nữ y tá tình nguyện quân Việt Nam Lê Thị Đặng, Phan Thị Tường Vi, Trần Minh Xuân… đã vượt qua mọi bom đạn thù, băng bó cho bộ đội Lào, Việt Nam, nhân dân Lào và Việt kiều trong ngày đau thương 21 tháng 3 năm 1946 và đã anh dũng hy sinh trên dòng sông Mê Công địa phận nước Lào. Người ngậm ngùi viết thư cho cụ Lê Thước:

- Thưa ngài! Anh Lê Thiệu Huy, người con yêu quý nhất của ngài mất đi, không những riêng trong gia quyến mất một người con yêu dấu, mà nước Việt Nam và nhân dân Lào mất một chiến sĩ đầy tinh thần hy sinh vì công lý. Riêng tôi, cái chết của anh Lê Thiệu Huy làm lòng tôi bùi ngùi thương tiếc. Anh Lê Thiệu Huy đã sát cánh cùng tôi chiến đấu để giải phóng cho đất nước Lào, cho dân tộc Lào.

Ngày 21/3/1946, vì lực lượng quân ta ít, không đủ sức chống đỡ với một lực lượng mạnh hơn, tinh nhuệ hơn của giặc Pháp được quân Anh giúp sức. Tình thế nguy ngập, tôi và một số anh em trong chính quyền cùng với anh Lê Thiệu Huy xuống xuồng vượt sông Mê Công sang Xiêm để tạm lánh. Khi xuồng ra đến giữa sông… Nói đến đây, lòng tôi sôi lên uất hận giặc thù và cồn cào nhớ thương đồng bào, đồng chí. Giặc bắn theo dữ dội. Anh Huy trúng đạn. Máu chảy ra nhiều. Và tôi cũng bị thương. Vào đến bờ bên kia thì anh Huy tắt thở.

Đứng trước thi hài anh Huy có đông đủ anh em Việt kiều và người Lào ở Xiêm tỏ lòng thương tiếc…

Liên minh kháng chiến Việt-Lào-Miên ra đời ở chiến khu Việt Bắc của Việt Nam qua gian nan thử thách, Hoàng thân Xuphanuvông ngày càng có vai trò lớn lao và ảnh hưởng sâu rộng trong sự nghiệp giải phóng nhân dân Lào, trong sự nghiệp đoàn kết chiến đấu chống kẻ thù chung của nhân dân ba nước Đông Dương. Tháng 8 năm 1950, Chính phủ kháng chiến Lào được thành lập ở căn cứ cách mạng do Hoàng thân Xuphanuvông đứng đầu và Hoàng thân Phệtxarat được đại diện đại biểu nhân dân bầu làm Quốc trưởng. Thắng lợi kháng chiến của nhân dân ba nước Đông Dương, đặc biệt tập đoàn cứ điểm mạnh nhất của Pháp được Mỹ hà hơi tiếp sức là Điện Biên Phủ bị tiêu diệt hoàn toàn, đã dẫn đến việc ký kết Hiệp định Giơnevơ 1954 về Đông Dương. Các lực lượng Pathét và Neo Lào Hắc Xạt tập kết về hai tỉnh vùng đông bắc là Sầm Nưa và Phong Sa Lỳ. Trong khi đó ở Viên Chăn, Hoàng thân Xuvanna Phuma trở thành thủ lĩnh Đảng cấp tiến thời đó, nghị sĩ quốc hội và Thủ tướng chính phủ. Tình hình chuyển biên rất nhanh, hai vị Hoàng thân đứng đầu hai phái đều thấy rằng phải chấm dứt thù địch. Ngày 22 tháng 3 năm 1957, Hoàng thân Phệtxarạt trở lại Viên Chăn đúng lúc cuộc đàm phán để thành lập chính phủ Liên hiệp đang được tiến hành. Hoàng thân Phệtxarạt đã đến thăm tỉnh Sầm Nưa vào tháng 6 năm 1957. Tháng 11 năm đó hai bên ký kết Hiệp định Viên Chăn thỏa thuận phân chia số lượng nghị sĩ quốc hội cho các phe, đưa hai tỉnh tập kết về với đại gia đình vương quốc và lực lượng Pathét sát nhập với quân đội quốc gia Lào, thành lập Chính phủ liên hiệp đầu tiên. Hoàng thân Xupha- nuvông giữ chức Bộ trưởng Bộ kế hoạch và xây dựng công trình. Lực lượng phái hữu do Mỹ giật dây chống phá dữ dội. Ngoại trưởng Mỹ còn tuyên bố không chấp nhận có đại diện phía Pathét trong chính phủ Lào. Nhiều điều khoản trong Hiệp định Viên Chăn bị phá vỡ. Ngày 14 tháng 10 năm 1959, Hoàng thân Phệtxarạt lâm bệnh và qua đời để lại lòng thương tiếc lớn lao cho nhân dân và báo hiệu những tháng năm dữ dằn của sự nghiệp phát triển đất nước Lào. Rồi Hoàng thân Xupha- nuvông và các nhà lãnh đạo đại diện cho phái Neo Lào Hắc Xạt bị bắt giữ ở nhà tù Phôn Khêng. Chính phủ Liên hiệp đổ, Hoàng thân Xuvanna Phuma bị đưa đi làm đại sứ ở Pháp…

Sau những ngày giải phóng Cánh đồng Chum và toàn bộ tỉnh Xiêng Khoảng, các căn cứ kháng chiến Lào được thiết lập và mở rộng khắp nơi từ bắc chí nam, phái Nôxavẳn - Bun Ùm thấy rõ không thể xem thường các lực lượng yêu nước Lào nên các cuộc gặp gỡ đã diễn ra liên tục tại Hin Hợp, tại Na Mom – Văng Viêng. Hoàn cảnh quốc tế đã tạo ra khá nhiều thuận lợi cho cách mạng Lào. Tiếng nói khắp nơi đòi phải tôn trọng Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương và Hiệp định Viên Chăn ký kết giữa hai phái về Lào. Tiếng nói đòi mở lại hội nghị Giơnevơ về Lào ngày càng mạnh mẽ.  Ngày 21 tháng 4 năm 1961, đồng chủ tịch Hội nghị Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương gửi thông điệp mời đại diện 14 nước tham dự hội nghị về Lào, gồm: Miến Điện, Campuchia, Trung Quốc, Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa, Pháp, Ấn Độ, Lào, Ba Lan, Việt Nam Cộng hòa, Thái Lan, Liên Xô, Mỹ, Anh, Canađa.

Trước khi hội nghị khai mạc, Hoàng thân Xuphanuvông qua Hà Nội, qua Bắc Kinh, qua Mátxcơva, lên đường sang Thụy Sĩ. Cũng trước ngày gặp gỡ các vị đại diện Hoàng thân đại diện cho ba phái chủ chốt ở Lào, Hoàng thân sang Paris gặp Hoàng thân Xuvanna Phuma, người anh trong Hoàng tộc của mình. Thời gian gấp gáp, Hoàng thân không có thời gian tới thăm vùng Nogent-sur-Marne ở ngoại ô Paris, nơi có biệt thự của ông Jules Bose, cựu toàn quyền Pháp tại Lào, phụ trách sinh viên Lào tại Pháp, mà thời gian học cầu đường người thường hay đến thăm hỏi tình hình đất nước, tranh cãi về các biện pháp giải quyết những vấn đề trong nước… Những năm tháng là sinh viên tại Pháp, người tranh thủ mọi thời gian tham quan đây đó. Khi thì đi tàu ven bờ Địa Trung Hải qua đảo Coóc, dảo Cret, đảo Xixin và đến các nước Angiêri, Tuynisi, Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Ma Rốc, Bỉ, Hà Lan, Đan Mạch, An Ba Ni… Khi thì xuôi theo dòng sông Ranh, sông Rôn, sông Đa Nuýp… Lại có khi đi xe lửa hoặc xe đạp sang Đức, sang Tiệp… Những chuyến đi không mệt mỏi ấy đã đọng lại trong ông khá nhiều kỷ niệm, hiểu biết về con người và đời sống, tìm hiểu các nền văn hóa, giờ đây tình hình nước sôi lửa bỏng khó có dịp chiêm ngưỡng lại những chân trời đáng nhớ ấy. Hoàng thân đến Paris để gặp Hoàng thân người anh Xuvanna Phuma bàn về tương lai của đất nước Lào. Câu chuyện được chính con gái Hoàng thân Xuvanna Phuma là quận chúa Mun kể và do Tô Khuyến ghi lại: Hai vị Hoàng thân ôm chầm lấy nhau, thắm thiết. Mãi sau hai người mới ngồi xuống ghế, trước cái bàn có lọ hoa tươi, cười, nói, nhưng mà chỉ hỏi thăm nhau về sức khỏe, về đời sống, về tình hình trong nước, tình hình Paris, chuyện trong Hoàng tộc. Không biết có phải vì lý do người nhà đang quanh đây hay không mà cả hai vị đều không bàn chuyện chính trị. Đúng phút ấy quận chúa Mun bước đến, Hoàng thân Xuphanuvông ôm lấy cô cháu gái hôn và hỏi:

- Mẹ cháu đâu?

Quận chúa thưa:

- Dạ thưa chú, mẹ cháu đang chuẩn bị đón tiếp chú ở phòng khách ạ!

Hoàng thân Xuphanuvông vào phòng khách. Người nắm chặt lấy hai tay bà chị dâu, đầu hơi cúi xuống:

- Em chào chị! Người chị dâu nghìn lần thân thương.

Bà chị đáp lễ:

- Chào chú em! Ngọn gió nào đưa chú đến đây?

Người em tươi cười cởi mở:

- Dạ thưa chị, ngọn gió Hoàng tộc, gia hương…

Hoàng thân Xuvanna Phuma đến gần, nói khẽ:

- Hai chị em ít gặp nhau quá!

Quận chúa lúc này mới xen vào:

- Do hoàn cảnh khác biệt ba ạ!

Hoàng thân Phuma nói luôn: Hoàn cảnh gì cũng không thể nhấn chìm tình ruột thịt anh em. Trong bữa cơm thân mật gia đình, không ngờ Hoàng thân Xuvanna Phuma nhắc lại và hỏi:

- Mun con! Khi nãy con nói hoàn cảnh khác biệt là thế nào giữa chú và ba? Đây là gia đình, ba cho phép hoàn toàn con nói ra ý mình. Chắc mẹ và chú cũng đồng ý như ba.

- Vậy thì con xin thưa. Con theo dõi thời cuộc ở Lào, con thấy một điều là chú Xuphanuvông luôn luôn giữ vững lập trường chống ngoại xâm, giành độc lập, thống nhất đất nước. Trước kẻ thù phương Tây, trước sau chú vẫn một lập trường ấy… Còn ba, ba cũng yêu nước, yêu độc lập, tự do. Nhưng có khi ba về phía chú, có khi về phía phương Tây.

Nói xong một thôi dài, quận chúa liếc nhìn chú: Khổ người cao lớn, bộ râu đẹp, đôi mắt kiên nghị, tác phong bình dị mà nghiêm trang. Quận chú lại liếc nhìn ba: Khổ người nhỏ nhắn, ăn mặc chỉnh tề, đôi mắt thông minh tỏ ra tư lự. Quận chúa lại liếc nhìn mẹ, đúng lúc mẹ rót cốc rượu, đưa tận tay cho ba, với nụ cười vừa chân tình, vừa khích lệ.

Hoàng thân Phuma lên tiếng:

- Con gái của ba nói đúng. Ba cũng yêu nước như chú. Tuy nhiên, chú có chỗ dựa vững chắc. Dựa vào Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; dựa vào Trung Quốc, một nước láng giềng; dựa vào Liên Xô, một siêu cường. Thế đấy! Còn ba (Hoàng thân xòe tay ra), ba làm Thủ tướng trước bao sức dồn ép từ nhiều phía. Từ bên ngoài: phương Tây và phương Đông. Từ bên trong: Chính quyền dân sự và quân sự Viên Chăn. Từ trong nhân dân Neo Lào Hắc Xạt! Ba phải biết chờ đón thời cơ, tự tìm cho mình một sách lược thích hợp nhất để thực thi nguyện vọng hòa hợp dân tộc, độc lập thống nhất đất nước trong hòa bình.

Hoàng thân Xuphanuvông đột nhiên đứng dậy nhìn người anh một hồi rồi nói:

- Em hiểu anh từ lâu. Qua hành động chính trị, em càng hiểu tấm lòng của anh đối với quốc gia, dân tộc.
Tại hội nghị Giơ ne vơ mười bốn quốc gia về Lào cũng như tại cuộc gặp gỡ ở Duy rich, Neo Lào Hắc Xạt đề nghị anh đảm đương chức vụ Thủ tướng Chính phủ Liên hiệp .

Vào lúc ba giờ chiều ngày 22 tháng 6 năm 1961, ba vị Hoàng thân đã ký thông cáo chung được ông Kinim Phônxêna, thư ký của cuộc hội đàm đã nhân danh cả ba Hoàng thân đọc: Như đã thỏa thuận, ngày 18 tháng 6 năm 1961, ba Hoàng thân Xuvanna Phuma, Bun Ùm, Xuphanuvông, đại diện tối cao cho ba lực lượng hiện có ở Lào, đã gặp nhau ở Duy rich để bàn về vấn đề thực hiện hòa hợp dân tộc bằng cách thành lập Chính phủ hòa hợp dân tộc.

Cũng thời gian này, các đoàn tề tựu đến Giơnevơ, nhưng ngày khai mạc ba ghế bỏ trống là đoàn của Chính phủ Nôsavẳn - Bun Ùm, đoàn của chính phủ Việt Nam Cộng hòa của Ngô Đình Diệm và đoàn Thái Lan. Thái tử Nôrôđôm Xihanúc thay mặt đoàn Campuchia và thay mặt hội nghị đọc diễn văn khai mạc. Hội nghị Giơnevơ về Lào thành công, Hoàng thân Xuphanuvông nhanh chóng trở về Lào và vị thế của Neo Lào Hắc Xạt lúc này xứng với tầm của lực lượng cách mạng được nhân dân yêu quý. Mọi người đều biết rằng Hoàng thân Xuphanuvông đã cùng các đồng chí của ông vượt ngục như thế nào, đã giác ngộ cả một tiểu đội lính gác nhà tù, đã thoát ra như có phép thần thông biến hóa và vượt muôn trùng gian lao nguy khốn để giờ đây tiếng nói chiến thắng vang lên ở Duy rich, ở Giơnevơ. Cuộc mít tinh của nhân dân Xiêng Khoảng đón Hoàng thân từ Duy rich trở về mừng vui ngập tràn nước mắt. Hoàng thân long trọng tuyên bố:

- Tôi yêu nhân dân gian nan vất vả của chúng ta. Tôi rất vui sướng được xả thân vì nhân dân. Sự nghiệp vĩ đại giải phóng dân tộc này là vấn đề sinh tử. Người yêu nước tự giác hi sinh bản thân vì sự nghiệp giải phóng dân tộc cuối cùng sẽ gặp một trong ba điều: Cái chết, nhà tù hoặc thắng lợi. Nếu ai đó muốn có thắng lợi mà không phải mạo hiểm, thì có nghĩa là người đó đã bước lên con thuyền mộng ảo. Như vậy, người đó nên giã từ vũ đài chính trị vốn chỉ cần những người ham hoạt động và có tinh thần dám hi sinh.

Người dân vỗ tay vang dội.

Bốn cuộc gặp gỡ trước đó ở Hin Hợp không đem đến kết quả nhưng cuộc gặp gỡ của ba vị Hoàng thân ở Duy rich, song song với hội nghị Giơnevơ của 14 quốc gia về Lào đã ra được tuyên bố chung. Hoàng thân Xuvanna Phuma và Hoàng thân Xuphanuvông bắt tay vào việc triển khai kết quả hội nghị mặc cho ông Bun Ùm thường hay lảng tránh và gây khó dễ. Sĩ quan pháo binh Nguyễn Hòa, anh không có tên Lào, rất tích cực trong việc giúp ông Nguyễn, ông Lê Kích tổ chức và triển khai lực lượng chiến đấu, bảo vệ vững chắc vùng giải phóng làm chỗ dựa bất khả xâm phạm của cách mạng và nhân dân Lào.

Một buổi sáng anh được báo tin nhà vua Lào đã ký sắc lệnh tặng Huân chương Vạn Tượng, huân chương cao quý của Vương quốc cho anh, đồng thời nhận được giấy mời tới dự lễ. Anh có dịp gặp ở đây Hoàng thân Xuvanna Phuma, Hoàng thân Xuphanuvông, tướng Coongle, nhiều vị quan chức chính phủ và sĩ quan khác từng quen biết từ những ngày bảo vệ Viên Chăn khi đảo chính vừa nổ ra. Nghe nói đã thỏa thuận xong thành phần Chính phủ Liên hợp lần thứ hai do Hoàng thân Xuvanna Phuma làm Thủ tướng, Hoàng thân Xuphanuvông và Hoàng thân Bun Ùm là đồng Phó thủ tướng. Nhưng rồi thì, ngay khi Chính phủ này ra đời, các lực lượng chống đối đã tìm cách phá hoại. Mặc dù được các nước Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Anh, Pháp, Ấn Độ, Thái Lan… công nhận và tiệc tùng nhộn nhịp tại thủ đô Viên Chăn để chúc mừng, lực lượng chống đối vẫn tìm cách phá hoại. Lần này khi Viên Chăn không an toàn, Hoàng thân Xuphanuvông đã rút về căn cứ của Neo Lào Hắc Xạt, cùng các vị lãnh đạo Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, các vị trong Mặt trận Lào yêu nước, tổ chức lãnh đạo nhân dân sẵn sàng với tình hình mới. Chúng la ầm lên là Hoàng thân Xuphanuvông theo cộng sản Bắc Việt. Chúng ám sát ông Bộ trưởng Ngoại giao Kinim Phônxêna, làm cho ông này chết ngay tại chỗ và bà vợ bị thương nặng. Rồi Mỹ đưa quân nhảy vào miền Nam Việt Nam, gây ra chiến tranh phá hoại vô cùng ác liệt ở Bắc Việt Nam và ở Lào, Hoàng thân cùng với nhân dân Lào vượt qua muôn vàn khó khăn gian khổ, anh dũng hy sinh, buộc Mỹ phải ký Hiệp định Paris về Việt Nam tháng 1 năm 1973 và Hiệp định về việc lập lại hòa bình và thực hiện hòa hợp dân tộc ở Lào cùng mùa xuân năm đó. Một ngày tháng 4 năm 1974, Hoàng thân Xuphanuvông đáp máy bay về sân bay Váttay đã được đón tiếp nồng nhiệt và cảm động. Hoàng thân Xuvanna Phuma, một người yêu tha thiết tổ quốc Lào và nhân dân Lào, đã ra tận chân cầu thang máy bay ôm hôn Hoàng thân Xuphanuvông. Tiếng vỗ tay vang dậy. Và các vị qua cổng sân bay về trung tâm thành phố, hàng trăm thanh niên và sinh viên Viên Chăn ngồi trên xe Honđa, kéo thành đoàn rõ dài, tháp tùng những người con yêu quý của nhân dân Lào về nhà nghỉ.
Nhưng đó là chuyện về sau!

Rồi Chính phủ Liên hiệp lần thứ ba tuyên bố tự giải thể vào tháng 12 năm 1975 để thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Hoàng thân Xuphanuvông làm Chủ tịch nước, ông Caysỏn Phômvihản làm Thủ tướng Chính phủ. Nhà vua Lào được trân trọng mời làm cố vấn cho Hoàng thân Xuphanuvông và Hoàng thân Xuvanna Phuma được trân trọng mời làm cố vấn cho Thủ tướng Chính phủ Caysỏn Phômvihản. Hôm nay các vị trên đều không còn nữa, nhưng cuộc đời vẻ vang của các vị, tuy mỗi người mỗi khác, sóng to lúc nhỏ lúc lớn, lúc cường triều, các vị đều đã anh dũng vượt qua hoàn thành nghĩa vụ cao cả đối với đất nước và nhân dân Lào, gìn giữ và phát triển tình đoàn kết thủy chung hiếm có đối với dân tộc Việt Nam.

Nhưng đó cũng là chuyện về sau!

Và Nguyễn Hòa không thể nghĩ được như trên bởi khi tôi viết những dòng chữ này anh cũng không còn nữa. Là một người lính pháo, nhưng ít tuổi hơn anh, tôi nhập ngũ trong những ngày đầu đánh Mỹ. Một lần về chơi Bộ tư lệnh pháo binh, gặp anh khi đó đang là Phó Tham mưu trưởng Bộ tư lệnh, quân hàm Đại tá. Chẳng hiểu có duyên cớ gì không mà tôi và anh ngồi với nhau, chuyện cũng bình thường vì trước đó tôi chưa quen anh, song rồi anh lái câu chuyện sang lĩnh vực làm sĩ quan cho Coongle từ thời khắc nào tôi cũng chẳng hay. Chuyện càng ngày càng hấp dẫn. Người kể điềm đạm, mê say. Người nghe thú vị. Hết giờ làm việc, kẻng thể dục vang lên, vẫn cứ người kể, người nghe. Thế rồi, cuộc sống bươn chải với những mưu sinh của năm tháng chìm trong bao cấp và gian khổ, cứ muốn đến gặp anh mà chưa sao thu xếp được. Đùng một cái nghe tin anh mất. Tôi cứ lang thang khắp mọi chân trời góc biển nên mãi vừa qua mới tới thăm để thắp nén hương thơm trước vong linh anh. Người vợ đảm đang quý mến của anh còn khỏe nhưng đã là một bà già. Chị nhanh nhẹn cho tôi xem những gì là kỷ niệm của anh, trên cái gác xép nho nhỏ là bảo tàng gia đình về anh. Và quân đội ta anh hùng, cán bộ chiến sĩ ta nghe theo lời dạy của Bác Hồ, sẵn sàng hy sinh vì độc lập tự do và tình nghĩa quốc tế cao cả thì ai mà chả biết. Nhưng chuyện pháo 105mm tháo rời thả xuống sân bay Váttay cùng với đội ngũ pháo thủ gấp rút nhận ngay trên thao trường diễn tập, nhanh chóng củng cố đội hình, xây dựng đội ngũ, chiến đấu rất có hiệu quả tạo thuận lợi cho cách mạng Lào thì không phải ai cũng tỏ tường.

Ta hãy trở lại những ngày đầu thập kỷ sáu mươi của thế kỷ trước…

Nguyễn Hòa vinh hạnh bước vào phòng lễ giản dị trang nghiêm. Một vị đứng trước micrô đọc sắc lệnh của nhà vua, tất nhiên bằng tiếng Lào và người ta cũng dịch ngay sang tiếng Pháp. Nguyễn Hòa được mời tới, xúng xính trong bộ quân phục Coongle mới tinh và cầu vai ba ngôi sao, mũ kê pi đội thẳng. Anh bất ngờ và hồi hộp khi Hoàng thân Xuvanna Phuma bước ra, bên ông là cô gái Lào rất trẻ, duyên dáng và lịch thiệp, chiếc “phe ạp nặm” quàng chéo khoe sắc màu rực rỡ.

Hoàng thân nói:

- Tôi hân hạnh được sự ủy quyền của nhà vua trao tặng cho ngài Đại úy tấm Huân chương cao quý của Vương quốc. Cầu mong cho ngài sức khỏe và hạnh phúc.

Nói xong câu ấy Hoàng thân nghiêng mình nhận tấm huân chương từ tay cô gái gài lên ngực áo anh. Nguyễn Hòa tới trước micrô cám ơn nhà vua Lào, cám ơn Hoàng thân Xuvanna Phuma, Hoàng thân Xuphanuvông, cám ơn Thiếu tướng Coongle, Trung tá Đươn và tất cả những người có mặt. Rồi anh đứng về chỗ, giành vị thế trao huân chương cho những người khác. Lễ trao huân chương kết thúc bằng sâm banh rót ra. Hoàng thân Phuma và cô gái đột ngột đi đến bên anh chạm li. Hoàng thân chúc mừng anh và giới thiệu: Đây là con gái tôi! Nguyễn Hòa hơi bất ngờ, thoáng một giây thầm nhận xét: duyên dáng, trang nhã, nhưng xem ra không một chút cầu kỳ. Anh chạm ly với nàng và nói tiếng Pháp rất chuẩn:

- Thưa cô, tôi lấy làm hân hạnh nếu được biết tên cô.

Câu trả lời rất nhanh và giọng nói dễ chịu:

- Quận chúa Mun Xuvanna Phuma.

Nguyễn Hòa một lần nữa đưa cốc ra:

- Xin chào quận chúa Mun Xuvanna Phuma. Nàng là biểu tượng cho những người con gái Lào rất đáng được ngợi ca yêu mến.

Tiếng trả lời vẫn hồn nhiên:

- Cám ơn ông đã quá khen. Tôi chỉ bình thường là con gái của ba tôi. Vừa rồi tôi có vinh hạnh được cùng ba sang Hà Nội. Tôi đã được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông Phạm Văn Đồng, ông Võ Nguyên Giáp…

Đúng lúc ấy, Hoàng thân Xuphanuvông đến. Hoàng thân nâng cốc chúc mừng Hòa. Anh hơi cúi đầu đáp lễ và nói một câu, vẫn bằng tiếng Pháp:

- Thưa Hoàng thân, những gì Hoàng thân đã trải qua là một niềm kiêu hãnh mà lớp chúng tôi phấn đấu noi theo…

Đội ngũ nhà báo đông đảo dường như không bỏ qua những chi tiết nhỏ này. Buổi lễ bế mạc, họ xúm quanh và phỏng vấn anh. Tiếng Pháp trôi chảy của anh đã giúp anh vượt qua tất cả. Bỗng có một phóng viên Việt Nam dường như của báo Quân đội Nhân dân có lẽ đã lên trường sĩ quan pháo binh ở Sơn Tây đôi lần khiến nhìn mặt thấy quen quen. Và anh ta chắc cũng đã nhận ra anh. Anh ta bất ngờ hỏi bằng tiếng Viêt, rằng anh có phải ở trường sĩ quan Sơn Tây ra đi hay không? Nguyễn Hòa sững lại tí chút, làm như không hiểu, trả lời bằng tiếng Pháp: Tôi là sĩ quan của ngài Coongle! Phóng viên báo Quân đội Nhân dân chẳng rõ có hiểu tiếng Pháp hay không, nhưng chắc chắn là đã nhận ra vấn đề, liền lảng sang nội dung khác. Ông Lê Kích tìm đến Hòa đưa ra quyết định đột ngột. Máy bay đang trên Cánh đồng Chum, nửa giờ nữa cất cánh, cậu ra vẫn kịp. Nguyễn Hòa quá bất ngờ, tất nhiên là rộn rã vui sướng, nhưng chưa kịp phát biểu gì thì ông Kích nói thêm:

- Vẫn trong vai sĩ quan Coongle, về nước điện cho tướng Chu Huy Mân (Thao Chăn), tướng Mân sẽ giao nhiệm vụ tiếp theo.

Thì hãy cứ về nước cái đã! Hòa vơ vội những đồ dùng cá nhân, rồi vẫn trong bộ lễ phục đẹp đẽ ấy, cùng anh chàng cần vụ, lên xe Jeep chạy thẳng tới chỗ máy bay đỗ. Mọi người lên máy bay, cả Việt, cả Lào, không đông lắm nhưng dường như cũng đã ổn. Một thành viên tổ lái là người Nga, đếm đếm số hành khách, rồi thì cửa máy bay đóng lại và phi cơ lăn ra đường băng. Nguyễn Hòa không để ý xem nó tung mình lên không trung như thế nào và cũng chẳng còn lòng dạ nào quan tâm xem những ai ngồi chung quanh hay thái độ của anh lính Vương quốc đối với mình ra sao. Anh đang sung sướng, đúng là được nhấc bổng lên chin tầng trời. Ngày ra đi, mà cũng là máy bay như thế này, nhưng mà gấp rút, ngơ ngác, lén lút, chẳng hiểu mọi sự rồi sẽ ra sao. Hôm nay về vinh quang và say đắm.Với bộ sĩ quan Coongle ư? Thì đã sao nào? Về trong lòng Tổ quốc, về nhà, chẳng có gì phải băn khoăn cả. Còn anh lính Vương quốc kia ư? Anh ta sẽ là khách của Việt Nam và của mình. Kể từ chuyến bay đầu tiên của ông Đươn qua yêu cầu viện trợ khẩn cấp, các sĩ quan vương quốc sang Hà Nội đều là khách quý của Việt Nam. Cũng không hiểu là Linh sẽ nghĩ thế nào? Thôi thì cứ kệ! Và em giờ đây ra sao? Em có thể tin được mấy củ xu hào gửi sang đã được cắt ra thành trăm miếng chia đều cho nhau, để nhai sống như nhai củ đậu? Em có thể tin được rằng?...

Nguyễn Hòa quay sang ông Lê Kích còn níu lại nói tiếp, bằng tiếng Việt, chỉ đủ hai người nghe:

- Cậu phải thay mặt anh em bên này báo cáo tình hình với Bộ tư lệnh pháo binh và có thể cả với cơ quan Bộ Tổng tham mưu. Nhớ liên lạc với Thao Chăn. Ông sẽ giao nhiệm vụ tiếp theo cho cậu.

Hòa bỗng ngẩn người. Thôi chết rồi! Làm sao biết được địa chỉ của chàng Xắctu Oọcchạc bây giờ. Tay Khoái ấy mà! Phải tìm hiểu xem hắn ra sao và có dịp thì đến thăm gia đình hắn. Mọi ý nghĩ cứ miên man. Anh ngồi nhìn qua cửa sổ máy bay và dường như không thấy gì cả. Hai tai anh chỉ như có tiếng gió thổi vi vu. Đôi mắt anh nhòe nhoẹt và dường như rơm rớm hai giọt lệ. Chợt nhìn xuống bộ quân phục đang mặc, anh tự cật vấn mình, ta đâu có khóc, ta đâu có yếu hèn làm vậy, ta phải đàng hoàng trong tư thế người sĩ quan quân đội. Rồi anh mỉm cười tự hỏi để vui đùa. Quân đội nào đây? Đôi giầy đen cao cổ đánh xi bóng nhoáng, áo ca pốt dài phủ ngoài chiếc áo có cầu vai gắn ba ngôi sao trước khi lên máy bay người lính hầu cận đưa. Mũ đỏ với huy hiệu dù thay cho mũ kê pi lễ phục khi nhận huân chương… Mải mê suy nghĩ đã thấy máy bay vào bầu trời Hà Nội và đang nhanh chóng hạ thấp độ cao. Rồi sông Hồng hiện ra, sân bay Gia Lâm hiện ra, phố xá với những con đường. Trời tháng tám xanh thắm và đầy mây trắng nhởn nhơ. Hòa bước xuống, vững vàng, sau anh là Hạ sĩ quan cần vụ. Chưa kịp ngơ ngác ngó quanh thì một cô gái mặc sa tanh trắng, thời đó chỉ có ở những lễ lớn nhà nước, áo dài màu hoa thanh thiên, tiếng Pháp dìu dịu như có chút điệu đà lễ phép:

- Thưa ngài! Xin được hân hạnh chào mừng ngài vừa từ đất nước Vạn Tượng sang thủ đô Hà Nội. Tôi được lệnh tiếp đón các ngài và xin cho hỏi đi đường khỏe mạnh chứ ạ?

Hòa nói nhanh:

- Cám ơn cô! Đường gần, không mệt!

Làn môi cô gái tươi duyên:

- Ngài là sĩ quan dù của ngài Coongle chứ ạ?

- Đúng vậy, thưa cô!

- Xin cho phép hỏi một câu dù có thể không làm ngài vừa ý. Ngài có thể cho biết quý danh và cấp bậc không ạ?

Hòa trả lời bừa:

- Đại úy Xiêng Phăn!

Cô gái nghiêng người về Hạ sĩ quan đứng bên anh:

- Còn ngài này ạ?

Hòa dường như bị bắt buộc phải trả lời:

- Hạ sĩ Xinvănđon, người đồng hành với tôi! (anh không thể nói lên từ lính hầu).

Làn môi cô gái dẻo quẹo:

- Thưa ngài Đại úy Xiêng Phăn và ngài Hạ sĩ Xinvănđon, chúng tôi có nhiệm vụ đón các ngài về nhà khách của Chính phủ Việt Nam ở trung tâm thành phố. Chúng tôi sẵn sàng đáp ứng mọi yêu cầu của các ngài để tĩnh dưỡng qua chặng đường mệt mỏi.

Cô gái nói xong vẫy khẽ tay, chiếc xe Volga màu đen lao tới. Họ được đưa về nhà khách Chính phủ. Phòng của Hòa có bộ bàn ghế tiếp khách, còn phòng của Xinvănđon tầng một nhỏ hơn. Chúng tôi sẽ dọn bữa mời hai ngài! - Cô gái lễ phép - Xin cho biết sở thích riêng là các ngài là các ngài ăn ở phòng nghỉ hay xuống nhà ăn. Hòa hiểu ngay là họ sẽ có hai chế độ ăn khác nhau cho hai người, một sĩ quan và một hạ sĩ quan cần vụ. Anh nói nhanh, không cần, thưa cô, tôi và ngài Xinvănđon đây cùng xuống nhà ăn, cùng ăn một chỗ, chúng tôi như anh em một nhà cô ạ! Cô gái lại nói thêm: Ngài thích ăn kiểu Việt Nam, kiểu Lào hay châu Âu? - Cho chúng tôi ăn như người Việt Nam. Nghe nói có những món ăn bình dân nhưng rất ngon và nhớ mãi! Bữa ăn ấy quả nhất trần đời và khi hỏi về cảm tưởng, Xinvănđon cũng bảo nhất trần đời. Hòa dừng lại một giây trong ý nghĩ để đưa sự suy tưởng về với Học viện Nông Lâm. Tất nhiên bây giờ Linh đã ra trường! Chắc chắn ông Tuế biết nhưng mình chưa được phép liên lạc với ông. Đang lúc tâm hồn lơ lửng thì cô gái lễ tân lại gõ cửa bước vào:

- Thưa các ngài, các ngài ăn ngon miệng chứ ạ?

Hòa trả lời hơi cứng:

- Món ăn Việt Nam thật tuyệt!

Cô gái nói thêm:

- Các ngài muốn đi dạo phố phường Hà Nội chứ ạ?

Xinvănđon láu táu định nói nhưng thấy Hòa đưa mắt chưa cho phép liền im ngay. Anh gật đầu. Nhân viên nhà khách hồ hởi:

- Sẽ có người hướng dẫn các ngài. Các ngài sẽ đến thăm đền vua Lê, đền Quán Thánh, Hồ Tây… là những di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh của Hà Nội.

Chợt Hòa thấy nên chấm dứt câu chuyện bèn cắt ngang:

- Xin lỗi vì có ý thay đổi. Chúng tôi muốn được tản bộ một mình. Chúng tôi muốn được tản bộ một mình. Chúng tôi muốn được tự do ngắm cảnh phố phường. Cô không sợ chúng tôi lạc. Chỉ cần đưa chúng tôi cácvisit để nếu quên đường về sẽ có địa chỉ mà hỏi. Và theo tôi biết, ở Việt Nam, nhất là Hà Nội, nhiều người giỏi tiếng Pháp.

Cô gái quay đi, đột nhiên Hòa gọi lại:

- Này cô, tôi nhờ một việc được chứ?

Cô gái vui vẻ:

- Vâng ạ! Thưa ngài!

- Nhưng mà ngay bây giờ!
-
 Vâng sẵn sàng, thưa ngài!

- Tôi muốn liên lạc với ngài Thao Chăn. Tôi không biết cấp hàm của ngài ấy nhưng chắc chắn là sĩ quan cao cấp. Tôi biết ngài đang ở Việt Nam nhưng không rõ địa chỉ của ngài và cũng không có số điện thoại của ngài. Cô giúp tôi việc này thì cám ơn nhiều lắm.

Ngày và đêm hôm đó qua đi. Hòa hồi hộp và phần nào căng thẳng. Hôm sau, tám giờ rưỡi sáng, cô lễ tân gõ cửa phòng bước vào đưa một mảnh giấy nhỏ và nói: Thưa ngài! Đây là số điện thoại của ngài Thao Chăn, chỉ huy của ngài!

Cô gái trao mảnh giấy và khẽ lui ra khép cửa lại. Hòa luống cuống quên cả cám ơn cô gái. Anh vồ ngay lấy máy và quay số. Anh nhầm mấy lần, rồi tới tận lần thứ ba hay thứ tư gì đó, phía đầu dây bên kia vang lên một giọng đàn ông khỏe mạnh: Khép vở kịch lại nghe chưa! Hòa líu ríu nói bằng tiếng Việt, rằng mình là ai, đã được nhận huân chương Vạn Tượng thế nào, đã được bắt tay Hoàng thân Xuvanna Phuma và Hoàng thân Xuphanuvông, và theo lệnh ông Lê Kích về Hà Nội. Anh nói dồn dập như bao lâu rồi hôm nay mới được nói.

Phía đầu dây đằng kia, ông Thao Chăn, tức tướng Chu Huy Mân, dường như hiểu tâm trạng của Hòa nên im lặng lắng nghe một lát rồi mới nói bằng một giọng thân tình:

- Này! Nhiệm vụ đã hoàn thành. Cậu không phải sang chiến trường nước bạn nữa. Tôi sẽ điện xuống Bộ tư lệnh pháo binh ngay bây giờ. Họ sẽ đón và giao nhiệm vụ tiếp theo cho cậu. Nhanh nhanh cưới vợ và đừng quên mời thằng này đấy nhớ. Nghe nói mấy lần cô ấy lên trường 400 và cả Bộ tư lệnh pháo tìm hỏi tin tức cậu. Đừng phụ bạc người ta mà vô đạo đức nghe chưa! Người ta thương nhớ cậu như thế mà cậu lơ mơ là không xong với tôi đâu!

Những lời mắng mỏ chân tình ấy cứ như sóng reo trong lòng Nguyễn Hòa. Một giờ sau, chiếc commăngca mang biển số pháo binh lượn theo đường Bờ Hồ rẽ vào nhà khách Chính phủ. Xe đỗ đúng lúc cô lễ tân định gõ cửa phòng Hòa. Cô nhìn ra thấy những sĩ quan quân đội bước xuống, quân hàm mũ mãng chỉnh tề. Này cô! - Một người hỏi - Chúng tôi muốn gặp ngài sĩ quan của Coongle! Cô gái định gõ cửa phòng liền bị ngăn ngay lại - Phiền cô dừng công việc của mình với ngài ấy lại. Chuyện quân sự mà! Cô chẳng cần phải nghe! - Cô gái lui về phía xa và cứ đứng ngây ra để nhìn. Người ta gõ. Cửa phòng mở. Mọi người bước vào. Tiếng reo vui òa lên. Cửa được đóng lại. Cô gái chẳng hiểu chẳng hiểu những gì xẩy ra bên trong nhưng cứ đứng như trời trồng.

Người bước vào phòng đầu tiên là Thượng tá Doãn Tuế. Phó tham mưu trưởng Bộ tư lệnh pháo binh. Tiếp đến là một Thiếu tá phó ban cán bộ cùng hai trợ lý. Nguyễn Hòa ôm chầm lấy ông Tuế và không khóc mà sao nước mắt cứ trào ra. Ông Tuế ngăn lại: Ô hay! Cậu này! Cậu là sĩ quan của Coongle kia mà! Nguyễn Hòa buông ông ra và lùi lại một chút thì ông Tuế nói tiếp những câu văn hoa vốn ít có ở ông: Ngày mình tiễn cậu ra đi ở sân bay Gia Lâm với hôm nay đón cậu trở về là khoảng cách một trời một vực. Mỗi chúng ta đều đã lớn lên. Binh chủng của chúng ta lớn lên. Quân đội trưởng thành. Rồi đây cậu sẽ báo cáo kinh nghiệm công tác trước một hội nghị cán bộ. Anh Nguyễn về sau sẽ có đúc kết thêm.

Chiến sĩ bảo vệ từ nãy vẫn đứng gác ở ngoài, gõ cửa và mời ông Tuế ra. Ông hiểu ngay là Linh đã tới nhưng không dám vào mà cứ đứng bên phòng chờ ngoài cổng. Ông ra ngay sau khi căn dặn mọi người giữ nguyên vị thế. Thấy ông, Linh vồ ngay lấy: Ôi! Thủ trưởng ơi! Có thật không hả thủ trưởng ơi? - Ông Tuế ngạc nhiên - Thật cái gì? - Cô gái xúc động thở hổn hển - Có thật anh Hòa nhà em?... Ông nói với giọng đàn anh - Thế cô tưởng Bộ tư lệnh đùa chắc? Còn thực hơn cả ngày cô gửi xu hào và bắp cải cho nó. Hai người líu ríu đi từ ngoài cổng vào, cô gái lại vừa thở vừa kêu: Ôi! Thủ trưởng ơi!... Nếu đây chỉ là giấc mơ thì em chết mất!...

Nhưng cửa phòng đã mở và hiện thực diễn ra. Cả hai người, Hòa và Linh, bỗng dưng nhao tới nhau và cùng quỳ xuống ôm chặt lấy nhau. Thiếu tá phó phòng cán bộ định nhắc điều gì thì ông Tuế ngăn lại: Từ từ đã, một phút giây vàng! Mãi sau họ mới đứng lên và theo lệnh Phó tham mưu trưởng, Hòa cùng một trợ lý vào trong phòng vệ sinh. Khi họ quay ra thì Hòa đã thay đổi hoàn toàn: Quân phục mùa đông của sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam, mũ mềm gắn ngôi sao lấp lánh, quân hàm quân hiệu kết hợp có bốn ngôi sao lấp lánh. Linh mở tròn hai mắt nhìn.

Thiếu tá ra lệnh:

- Đồng chí Nguyễn Hòa, đứng nghiêm nghe quyết định!

Cả phòng im phăng phắc!

Thiếu tá đọc: Căn cứ điều… điều… của Luật sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam. Xét đề nghị của đồng chí Tham mưu trưởng Bộ tư lệnh pháo binh… Xét thành tích chiến đấu và công tác… Phong quân hàm từ cấp Thượng úy lên cấp Đại úy cho đồng chí… Thay mặt Bộ trưởng Bộ quốc phòng, Thứ trưởng… đã ký.

Nguyễn Hòa lẩy bẩy đón tờ quyết định, còn Linh đứng bên cạnh cứ ngẩn ngơ như đang trong cơn mê. Lúc này người ta mới cho cô gái lễ tân và Hạ sĩ Xinvănđon vào. Cô gái đã phỏng đoán điều gì sẽ diễn ra nhưng không tính hết được là như thế này. Cô nhìn Hòa và kêu vẫn bằng tiếng Pháp: Ôi!... Thì ra ngài là… Hòa nói ngay bằng tiếng Việt: Từ giờ phút này tôi là sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam. Xin bạn đừng gọi tôi là ngài nữa. Và cũng đừng nói với tôi bằng tiếng Pháp nữa! - Rồi anh nở một nụ cười hài hước - Tôi sõi tiếng Việt lắm mà!

Đoạn anh quay sang người hạ sĩ quan Lào và phải nói bằng tiếng Pháp và nhờ cô lễ tân dịch sang tiếng Việt cho mọi người cùng nghe: Xinvănđon thân mến! Từ giờ phút này anh hết vai trò cần vụ cho tôi. Giờ đây anh là khách quý của chúng tôi giống như tất cả các bạn Lào đã sang tới Hà Nội và đem theo tình hữu nghị. Anh cứ ở đây. Chắc chắn sẽ có liên lạc đến tìm. Chúc sức khỏe, vui vẻ, có những giờ phút thú vị ở thủ đô Việt Nam! – Dừng lại một giây cho cô lễ tân nhà khách dịch sang tiếng Việt, Hòa chìa bàn tay ra cho Xinvănđon và kết luận lời phát biểu của mình – Chúng ta là bạn nhau mà!

Đoàn người đi ra. Tất cả lên hai xe ô tô. Ông Doãn Tuế quay lại nói với Hòa và Linh: Về Bộ tư lệnh đã nhé! Hôm nay cơ quan mời - Và nhấn mạnh riêng với Linh - Phải nhanh chóng tổ chức. Trước tiên cô hãy ăn mừng thằng Đại úy này một bữa xu hào thỏa thích và bắt phải ăn sống!