Lịch sử Quân sự Việt Nam

       
        - Tên sách: Chuyến bay giành tự do
        - Tác giả: G. Ép-xtích.nhê-ép; Lê Kim dịch
        - Nhà xuất bản: Quân đội nhân dân
        - Năm xuất bản: 1963
        - Số hóa: Giangtvx




        Một ngày tháng Hai năm 1945 chan hòa ánh nắng, có một chiếc máy bay kiểu "Hanh-ken III" của phát-xít Đức đã hạ cánh xuống đám ruộng cày gần một làng nhỏ vừa mới được bộ đội xô-viết giải phóng.

        Mười người kiệt sức, mặc quần áo kè dọc của tù nhân trong trại tập trung của bọn Hít-le, đã khó nhọc trèo ra khỏi máy bay và khi nhìn thấy các chiền sĩ xô-viết chạy đến, họ đã mừng rỡ nhảy bổ ra đón.

        Trong số những người đã trở về được quê hương đất nước, có đồng chí Mi-khai Pê-tơ-rô-vích Đê-va-ta-ép, phi công lái máy bay khu trục, hỉện nay là anh hùng Liên bang xô-viết, là người đã tổ chức ra cuộc vượt ngục này.

        Cuốn sách của nhà báo G. Ép-xtích-nhê-ép, nhan đề là: "Chuyến bay giành tự do" kể lại kỳ công phi thường của Mi-khai Đê-va-ta-ép và các bạn của anh, về những con người xô- viết mến yêu Tổ quốc vô bờ bền, đã đấu tranh trong điều kiện bị bọn phát-xít đọa đầy.

        Cuốn sách phát hành trong dịp tái bản lần thứ hai này đã được bổ sung và sửa chữa. Tác giả đã thêm vào cuốn sách những tài liệu mới về các đồng chí của M.P. Đê-va-ta-ép trong các trại tập trung của bọn Hít-le, về tính tương trợ và hữu nghị quốc tế, về cuộc sống cùa một số người trong chuyến bay này sau khi đã giành được tự do.

        - "Muốn vượt khỏi Xơ-vi-nê-mun-đê thì phải biến thành chim !".

        Đó là lời tên trưởng trại tập trung giết người của bọn phát-xít Đức đặt ở vùng này. Hẳn hay thích nhắc lại câu nói đó.

        Và bọn Hít-le đã đinh ninh rằng không một ai trong số tù binh của chúng có thể thoát về với tự do được. Thật vậy, làm thế nào tẩu thoát được, một khi trại tập trung lại đặt trên một hòn đảo ở biển Ban-tích. Chung quanh lớp nhà gỗ thấp giam người là những hàng rào dây thép gai có truyền điện cao thế.

        Cả đến thiên nhiên hình như cũng thông đồng với bọn phát-xít. Gió bầc lạnh buốt, hầu như thổi thường xuyên từ biển Ban-tích nổi sóng vào đảo. Suốt đêm ngày, những làn sóng lạnh lẽo đập mạnh vào bờ. Những người bị giam phải làm việc khổ sai, phải chịu đói khát, rét buốt. Nhưng ngay cả trong những hoàn cảnh cùng cực đó họ vẫn nuôi hy vọng sẽ được tự do và họ đã tranh đấu để được tự do.

        ... Ngày 8 tháng Hai năm 1945, vào lúc giữa trưa, một tốp tù binh xô-viết đi dọn tuyết trên trường bay Pê-ê-nê-mun-dê gần trại giam đã chiếm lấy chiếc máy bay ném bom "Hanh-ken III".

        Thoạt đầu, máy bay đã bay trên biển Ban-tích, về phía Xcan-đi-na-vơ¹  nhưng sau đó đã chuyển hướng về phía đông, về Liên bang xô-viết. Một chiếc máy bay khu trục "Phổc-kê Vun-phơ" đuổi theo nó nhưng không có kết quả. Chiếc " Hanh- hen 111" đã nhanh chóng lẩn vào những đám mây đen trên mặt biển.   

        Thật là một biến cố phi thường đối với bọn cai quản trại giam. Tụi Ghét-ta-pô²  không thể nào tin được rằng những người tù đã kiệt sức, ngay gió thổi cũng xiêu vẹo, thế mà lại lái được máy bay, mà là máy bay ném bom tối tân mà tên thủ trưởng doanh trại vẫn thường đi chứ chẳng phải chiếc nào khác. Chúng hối hả tập hợp tất cả lại để điểm danh. Chúng đã đọc đi đọc lại bản danh sách nhiều lần, nhưng vẫn thiếu đứt đi một đội lao công gồm mười người tù. Trong lúc điểm danh, bọn ss³ giải thích rằng chiếc máy bay ném bom đã bị chiếc khu trục "Phốc-kê Vun-pho" bắn rơi và tất cả những người vượt ngục đã bị chìm xuống biển. Nhưng dường như không một ai trong số tù lại tin điều đó. Trên những bộ mặt hốc hác vàng ệnh của những người tù thoáng một nụ cười và mắt họ bừng lên ánh lửa hy vọng sẽ được giải phóng. Những người tù sau buồi điểm danh về đã quyèt định rằng: Cần phải chiến đấu để giành lấy tự do như mười dũng sĩ xô-viết đã chiến đấu để vượt khỏi trại tập trung giết người. Cả đến dáng điệu cùa họ cũng có vẻ rắn rỏi hơn, tin tưởng hơn. Tư tưởng họ hướng về phía đông, nơi những người vượt ngục đã bay đi trên chiếc "Hanh-ken III"

        Mười người dũng cảm đã chiến thắng cái chết, đã thể hiện tinh yêu nồng nhiệt đối với Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, đối với tự do, trong kỳ công bất diệt này, là những ai đó?

------------------------
        1. Bán đảo Bắc Âu, gồm ba nước: Phần-lan, Na-uy, Thụy-điền.

        2. Cơ quan mật vụ của phát-xít Đức

        3. Đội quân xung kích của Hít-le

                           Vui sao chiến thắng trở về
                           Tay con mừng rỡ ôm ghì mẹ yêu
                           Ước mơ đẹp biết bao nhiêu
                           Nhưng, đang chinh chiến, còn nhiều gian nan.¹

        Mùa hè năm 1944, trận tuyến càng ngày càng bị đẩy lui về phía Tây, tới gần biên giới nước Đức phát-xít. Nhưng, tại làng Tơ-rơ-bê-rê-vô xa xôi thuộc nước Cộng hòa tự trị Mô-rơ- đa-vi cũng như tại khắp mọi nơi trên đất nước chúng ta, tiếng súng trận của cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại vẫn vang tới như một dư âm. Mọi tình hình mặt trận đều được các báo chí và đài phát thanh truyền đi, các thương binh về nhà kể lại và cuối cùng, còn được những người đang tham gia chiến đấu. chống bọn phát-xít chiếm đóng viết thư về trong mấy dòng hà tiện. Mỗi một tin tức, dù vui hay buồn, đểu nhanh chóng trở thành vật sở hữu chung cùa cả làng.

        Có lẽ, ở làng Tơ-rơ-bê-ê-vô này không có gia đình nào là không có những người thân thích ruột thịt đi đánh giặc.

        Những người mẹ, người cha, người vợ, anh em, chị em.., tất cả đều nóng lòng đón đợi những tin tức ngoài mặt trận. Và có lẽ, trong làng Tơ-rơ-bê-ê-vô chỉ có bà cụ A-cu-li-na Đi-mi-tơ-rép-na Đê-va-ta-ê-va đã bảy mươi tuổi, người gầy gò mảnh khảnh, là nhận được thư thường xuyên hơn tất cả mọi người.

        Cụ đã nuôi nấng được sáu con trai tất cả. Người con cả, Nhi-ki-phô-rơ, là lính bộ binh, Va-xi-li là lính xe tăng, Pi-ô- tơ-rơ chỉ huy một phân đội bộ binh, A-lếch-xan-đơ-rơ lái xe hơi, A-lếch-xi là lính pháo binh và Mi-khai là phi công. Bà mẹ hiểu rằng tất cả những đứa con mình đều lớn khôn, đều yêu lao động như cha chúng là Pi-ô-tơ-rơ Đê-va-ta-ép vẫn thường mong muốn, người cha đã tử trận từ năm 1919 trong cuộc chiến đấu gần Xa-ma-ra để bảo vệ nước Cộng hòa xô - viết trẻ tuổi. Gia đình đông đúc này vẫn nhớ đến ông cụ. Lúc vui mừng vì con cái, bà cụ A-cu-li-na Đi-mi-tơ-rép-na vẫn thường nói: "Nếu bây giờ bố chúng nó nhìn thấy chúng nó nhỉ... ".

        Thật vậy, không phấn chấn làm sao được! Tất cả con cái của bà cụ đều đã bước trên đường đời rộng lớn. Chỉ cầu mong sao sống được hạnh phúc. Nhưng mây đen của chiến tranh đã kéo đến uy hiếp. Bà cụ đã khóc hết nước mắt hồi mùa hè năm ngoái khi được tin đứa con trai A-lếch-xi vừa mới hy sinh trong cuộc chiến đấu gần Ô - ren! Rồi đến mùa đông, lại một tin buồn nữa gieo vào lòng bà cụ: đứa con trai thứ nhì là A-lếch-xan-đơ-rơ đã ngã xuống trong một trận chiến đấu ác liệt với quân địch. Bây giờ, cứ mỗi lần bóc một lá thư, bà cụ lại thấp thỏm.

        Một lần, giữa buổi trưa tháng Bẩy oi bức, bà cụ đã nhận được một phong thư có đóng dấu hình tam giác. Thư nào thế ? Vui hay buồn ? Đứa cháu gái của cụ bóc phong bì ra. Một mảnh giấy nhỏ rơi xuống sàn nhà. Đó là thư của các phi công, bạn đồng ngũ với Mi-khai. Họ đau đớn báo tin rằng Mi-khai Pê-tơ-rõ.vích Đê-va-ta-ép, con trai của cụ và là người bạn của họ, ngày 13 tháng Bẩy năm 1944 đã bị mất tích...

        Các bạn của Mi-khai đã an ủi cụ, khuyên cụ đừng mất hy vọng rằng con trai cụ sẽ trở về. Song, những dòng nước mắt, những dòng nước mắt cay đắng, như tấm màn sương đã che phù tất cả mọi vật chung quanh, cụ không còn nhìn thấy gì nữa...

        ... Gia đình cụ trước kia nghèo đói và Mi-khai là đứa con thứ mười ba. Nhưng nó đã sinh ra vào cuối năm 1917, giữa thời buổi hạnh phúc: công nông đã nắm được chính quyền trong tay mình. Hồi đó, cụ ông là Pi-ô-tơ-rơ đã nói: "Bây giờ chúng ta đang bắt đầu một cuộc sống mới, không phải còng lưng làm thuê cho bọn nhà giầu nữa".

        Nếu còn chính quyền cũ, có lẽ các con cụ đã phải đi làm thuê rồi. Nhưng điều đó không xẩy ra nữa. Chính quyền xô- viết đã đem hạnh phúc đến xóm làng Mô-rơ-đa-vi xa xôi hẻo lánh. Cùng với tất cả đất nước, bộ mặt cùa các làng bản này đã thay đổi. Nhân dân Mô-rơ-đa-vi dưới thời Sa hoàng bị khổ cực và lạc hậu nay đã vươn lên trong cuộc sống mới hạnh phúc. Bà cụ Ar-cu-li-na Đi-mi-tơ-rép-na Đê-va-ta-ê-va là một trong những người đầu tiên ở làng Tơ-rơ-bê-ê-vô đã vào nông trang tập thể. Gia đình tử sĩ này đã thở phào, nhẹ nhõm. Hầu hết những đứa con trai con gái lớn tuổi tập họp lại cũng gần thành một đội sản xuất. Đến mùa thu, họ thường chở đến mấy chuyên xe ngựa chất đầy những bao lúa mì về nhà, đỏ là phần trả công lao động. Cuộc sống mỗi năm một cải thiện. Không, các con cái của bà cụ đã chẳng phải trở thành cố nông nữa!...

        Trong mấy đứa con cùa cụ thi chú bé Mi-khai là đứa hiếu động nhất, đã làm bà cụ bận bịu không phải ít. Chính chú vẫn thường hay lôi cuốn một lũ nhóc, chơi đánh trận, làm Tra-pa-ép... Mà chú bé mới bền gan và quyết tâm làm sao.

----------------
        1.Nguyên văn: mọi sự đều có thể xảy ra.

        Bà quên sao được lần tiễn Mi-khai đi học ở Ca-dan. Hồi đó, chú mới vừa mười lăm tuổi. Bà đã bảo con:

        — Mi-sa¹ con định đi đâu ? Cuộc sống trong gia đình ta và trong nông trang tập thể đã khá giả. Bây giờ đâu phải là thời Sa hoàng, khi chúng ta còn phải làm việc cho tui con buôn nữa?

        . Nhưng Mi-sa vẫn ra tỉnh vì muốn trở thành phi công. Bà mẹ đành chỉ còn biết oán trách thằng con cả Nhi-ki-phô-rơ vì mỗi khi nó từ đơn vị nghỉ phép về thăm nhà thì nó lại kể cho thằng bé Mi-sa nghe rất nhiều chuyện về bộ đội, về máy bay.

        ... Những năm ba mươi không thể nào quên được, Đó là những năm thực hiện các kế hoạch 5 năm đầu tiên. Khắp đất nước rộng lớn đều xây dựng những thành phố mới, những xí nghiệp, công xưởng, nhà máy điện, đường xe lửa. Đó là thời kỳ xây dựng những tòa nhà của xí nghiệp to lớn sản xuất máy kéo đầu tiên, thời kỳ xây dựng thành phố Com-xô-môn trong khu rừng rậm hoang vắng bên bờ sông A-mua, xây các lò cao đầu tiên ở Na-gơ-nhít-ca, xây dựng Tuốc-cơ-xíp. Trong những ngày lao động gian khổ, khó khăn nhưng tươi đẹp đó, đã đạt được những cơ sở hùng mạnh của đất nước xã hội chủ nghĩa, khắc phục được tình trạng lạc hậu hàng bao thế kỷ của nước Nga cũ. Hàng nghìn hàng vạn con người đã được ngồi vào bàn học, được vào các trường đại học đề trở thành kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, vì đất nước đang cần nhiều cán bộ. Mi-khai Đê-va-ta-ép đã đi theo con đường bình thường đó của thế hệ mình...

        Đến Ca-dan, Mi-khai đã không được nhận vào trường hàng không. Nhưng,anh không trở về làng Tơ-rơ-bê-ê-vô. Anh đã ở lại Ca-dan, làm việc tại nhà ăn công cộng của trường chuyên nghiệp trung cấp vận tải đường sông rồi học luôn ở trường này. Ở đây anh đã được kết nạp vào Đoàn thanh niên cộng sản mang tên Lê-nin. Trong khi học tập lái tầu trên sông Vôn-ga, Mi-khai vẫn không rời bỏ ước mơ sẽ lái máy bay. Cứ rỗi rãi thời gian là anh lại đến câu lạc bộ hàng không. Trong: bức thư gửi về nhà, anh rất phần khởi báo tin để mẹ biết rằng mình đã được cùng với huấn luyện viên bay chuyến máy bay đầu tiên và sau đó đã tự cầm lái một mình được. Tim bà A- cu-li-na Đê-mi-tơ-rép-na đã đập mạnh khi biết tin đó. Bà không biết nên như thế nào: nên vui hay nên buồn. Trong thư, bà chỉ khuyên con trai mình mỗi một điều: "Bay thâm thầp và chầm chậm thôi !".

        Mặc đầu Mi-khai đã nhận được bằng thuyền trưởng tầu  chạy sông rồi, nhưng anh vẫn trung thành với chí hướng của mình.

        . ...Ước mơ lái máy bay của anh đã được thực hiện từ những năm khi mà toàn thế giới đều biết đến tên các phi công xô-viết nổi tiếng như: Va-le-ri Sca-lốp, Mi-khai Gơ-rô-mốp, Vơ-la-đi-mia Cốc-ki-na-ki, Giê-oóc-gi Bai - du - cốp, Mi - khai Vô-đô-pi-a-nốp. Các thanh niên nam nữ xô-viết mong muốn được là người anh dũng và quả cảm, đều khao khát được trở thành những người anh hùng về mọi mặt. Theo tiếng gọi của Đảng, thanh niên đã bước vào ngành hàng không. Đoàn thanh niên cộng sản Lê-nin đã đỡ đầu không quân. "Đoàn viên Côm-xô-môn, hãy lên máy bay!" đó là khẩu hiệu chiến đấu của đất nước...

        Được Đoàn thanh niên cộng sản Lê-nin cấp giấy giới thiệu,. Mi-khai Đê-va-ta-ép đã vào học trường hàng không. Anh đã vào học ở đấy không những chỉ vì mơ ước từ lâu mà còn vì đất nước đang cần có những phi công.

        Bây giờ, mỗi khi viết thư về làng Tơ-rơ-bê-ê-vô, anh không phải gửi từ Ca-dan nữa mà là từ Ô-ren-buốc, nơi anh đang theo học ngành hàng không. Cùng học với anh có cả các: bạn Va-li-u-lin và Ma-cu-sép mà anh đã quen hồi ở câu lạc bộ bàng không Ca-dan. Anh đã chụp chung với các bạn cùng lớp một tấm ảnh rồi gửi về nhà. Bà mẹ nhìn ảnh và vui mừng: dù ở chỗ nào, từ trường tiểu học đến trường chuyên nghiệp trung cấp, câu lạc bộ hàng không, trường không quân... con bà vẫn có những người đồng chí tốt.

        Bà A-cu-li-na Đi-mi-tơ-rép-na còn nhớ: năm 1940, sau khi tốt nghiệp trường không quân, Mi-khai đã trở về Tơ-rơ- bê-ê-vô trong bộ quần áo phi công quân sự, rắn ròi, vạm vỡ, Bà mẹ rất hãnh diện vì đông đảo dân làng đã kéo đến gian nhà gỗ của bà, tất cả mọi người đều muốn ngắm nhìn con bà. Hồi đó khắp cả làng Tơ-rơ-bê-ê-vô chỉ có Mi-khai và Va-xi- li Gơ-ra-sép, bạn cũ cùng học với anh ở trường làng, là vào phi công.

        Sau khi tốt nghiệp, Mi-khai đã phục vụ ở một đơn vị không quân. Nhưng chưa đầy một năm thì những chuyến bay tập ở đấy đã chuyển thành những chuyến bay chiến đấu. Ngay từ hôm đầu tiên, khi bọn phát-xít tràn vào lãnh thổ chúng ta, Đê-va-ta-ép đã tham dự những trận không chiến. Bà mẹ rất lo lắng khi được tin con trai bị thương, phải nằm bệnh viện. Sau khi bình phục, Mi-khai lại trở về đơn vị. Và đây, các bạn anh đã gửi đến lá thư này...

        Xảy ra chuyện gi với anh rồi ? Còn sống không ? Số phận của đứa con trai út bà ra sao?

        Phi công Mi-khai Đê-va-ta-ép vẫn còn sống. Nhưng bà mẹ không thể nhận được một chút tin tức gì của anh, bởi vì anh đã bị rơi vào tay bọn phát-xít và đang bị đẩy đọa trong cảnh nô lệ. Đầu đuôi câu chuyện ra sao?

------------------------
        1. Tức Mi-khai, gọi một cách thân yêu trìu mến.

        Phi đội cùa Gia-kha-rơ Va-xi-li-ê-vích Pơ-lốt-nhi-cốp đã niềm nở chào đón thiếu úy Đê-va-ta-ép được cừ đến phục vụ sau khi tốt nghiệp.

        Mi-khai được cử làm phi công-phụ¹. Anh tự hào nói: "Dù là phi công phụ nhưng lại là phi công lái máy bay khu trục. Anh vui mừng được bay trên chiếc I-16 là một loại máy bay có đôi cánh bé nhỏ, thân ngắn, nhưng nhanh như một viên đạn.

        Ngay từ hồi còn ở Ô-ren-buốc, Mi-khai đã rầt thích thú cuộc đời hoạt động của anh hùng Va-lê-ri Sca-lốp là người đã tốt nghiệp trường không quân trước anh khá lâu. Và ở đây, tại phi đội này, dù phải tập luyện nhiều và khẩn trương, nhưng anh vẫn thường nhớ đến những lời cùa người phi công nổi tiếng đó trong bức thư gửi cho các học viên trường không quân Ô-ren-buốc: "Nếu chỉ học bay một cách đơn giản thôi thì vẫn chưa đủ. Cần phải học bay để bất cứ lúc nào cũng sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc ở trên không"

        Cuộc "chiến đấu"² trên không rất ngắn, từng tích tắc đều có giá trị quyết định. Không phải lúc nào Đe-va-ta-ép cũng thực hiện được đúng các động tác kỹ thuật lái máy bay cấp cao, nhưng anh đã kiên tâm tập luyện thật thành thạo các động tác đó.   ị

        Đê-va-ta-ẻp đã nhanh chóng bước vào gia đình chiến , đấu của các phi công. Anh được các bạn đồng ngũ mới rất yêu quý. Họ thích lối sống vui tươi, cởi mở cùa Mi-khai. Anh là một người đồng chí tốt.

        Nhân dịp lễ kỷ niệm Cách mạng tháng Mười vĩ đại lần thứ hai mươi ba, Mi-khai đã được thủ trưởng đơn vị biểu dương về những tiến bộ đã đạt được trong học tập quân sự và chính trị. Tại cuộc hội nghị thanh niên, đồng chí bí thư đoàn Côm-xô-môn của trung đoàn đã nêu tên Đê-va-ta-ép một cách tự hào và nói về lòng yêu nghề của anh.

        Trong thời kỳ đó tình hình thế giới không được yên ổn. Ngọn lửa chiến tranh thế giới lần thứ hai càng ngày càng đến gần biên giới Liên-xô.

        Đúng trước ngày nổ ra cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại một hôm, Đê-va-ta-ép đã được cử chỉ huy một tổ máy bay³ và ngay trong ngày 22 tháng Sáu năm 1941⁴ anh đã cùng với các bạn đổng đội trong trung đoàn bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu.

        Quân đội phát-xít đã tràn vào lãnh thổ Liên-xô. Những tháng đầu tiên của cuộc chiến tranh thật là gian khổ. Kẻ thù chiếm được ưu thế về xe tăng và máy bay lại tận dụng được yếu tố bất ngờ khi tấn công đã ào lên phía trước. Trong những ngày đầu chiến tranh, trung đoàn của Đê-va-ta-ép~đóng ở Mô- ghi-lê-vô. Các máy bay khu trục được lệnh bảo vệ thành phố chống lại những cuộc tấn công bằng đường không của bọn Hít-le. Trong những ngày khủng khiếp đó, Mi-khai cũng như tất cả mọi người xô-viẽt đã sống với một nguyện vọng duy nhất: chặn địch lại.

        Trong bản hồi ức của mình, Đê-va-ta-ép đã viết:

        — "Người ta thường gọi tôi với các bạn cùng sinh một năm với tôi là những người cùng tuổi với Cách mạng tháng Mười. Nhưng, ngay từ hồi nhỏ, tôi cùng với các bạn học đã từng tiếc rẻ rằng mình ra đời "muộn quá ". Chúng tôi cho rằng: nếu được sinh ra sớm, từ đầu thế kỷ này, thì tốt hơn. Bởi vì có thể chúng tôi mới kịp thời được tham gia chiến đấu bảo vệ chính quyền xô-viết, để có thể tác chiến như Tra-pa-ép trên các mặt trận của cuộc nội chiến. Còn bây giờ, trong những ngày hòa bình, thì như người ta vẫn thường nói, tìm đâu ra đất dụng võ đề làm một việc gì có ý nghĩa... Nhưng rồi thời cơ đã đến. Chúng tôi, những con người cùng tuổi với Cách mạng tháng Mười vĩ đại, lớn lên trong những năm của chính quyền xô-viết, đã đứng dậy để bảo vệ Tố quốc, giữ vững những thành quả mà các bậc cha anh đã giành được hồi tháng Mười năm 1917".

        Đê-va-ta-ép nhớ mãi suốt đời chuyến bay chiến đấu đầu tiên. Ngày hôm đó, những con "chim ưng" xô-viết bay trên thành phố đang bị làm mồi cho lửa đạn, chiến đấu chồng lại các máy bay "Gioong-ke" của kẻ địch, có đến hàng mấy chục cái. Pơ-lốt-nhi-cốp đã dũng cảm bay lọt vào giữa đội ngũ máy bay ném bom của đích và hạ được một chiếc. Các phi công khác đã theo gương anh. Do đánh địch quyết liệt, mọi người đã buộc chúng phải quay đầu chạy. Phi đội của Pơ-lốt-nhi-cốp đã an toàn trở về căn cứ, không bị thiệt hại một máy bay nào. Mỗi ngày, các phi công xô-viết đã bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu tới năm sáu lần.

---------------------
        1. Phi công phụ, còn gọi là phi công đi kèm có nhiệm vụ bám sát để yểm hộ cho chiếc máy bay chính trong một tổ chiến đấu ở trên không.

        2. Ý nói những cuộc diễn tập.

        3. Gồm có hai hoặc ba chiếc máy bay.

        4. Là ngày phát-xít Đức bội ước tấn công Liên-xô.

        Chẳng bao lâu Mi-khai đã có dịp chọi tay đôi với một tên phi công Hít-le trong trận không chiến. Đê-va-ta-ép đã biết bí mật bay vòng từ phía mặt trời lại và lia băng đạn. Chiếc máy bay phát-xít phụt khói ra và chúi mũi rơi xuống. Trung đoàn của Đê-va-ta-ép đã tỏ ra xuất sắc ngay trong tháng đầu tiên của cuộc chiến tranh. Các phi công thuộc trung đoàn đã hoàn thành một trăm năm mươi chuyến bay chiến đầu, tiêu diệt nhiều binh khí kỹ thuật và sinh lực địch. Trong số những người xuất sắc nhất có Đê-va-ta-ép, anh đã được tạng thưởng huân chương "Cờ đỏ".

        Lễ gắn huân chương tổ chức ở Mạc-tư-khoa. Sau đó các phi công được cử đi tiếp nhận các máy bay mới. Vài ngày sau họ đã bay trên những máy bay mới, chặn đánh bọn phát-xít đền ném bom Mạc-tư-khoa.

        Đê-va-ta-ép đã chiến đấu với địch nhiều lẩn. Một bận, Mi-khai có Y-a-si Snây-e-rơ đi kèm đã chiến đấu với một đội máy bay ném bom phát-xít. Đôi "chim ưng" xô-viết này đã xông vào tấn công nhiều đợt. Những đường lửa đạn phụt về phía địch. Các phi công xô-viềt đã biết làm rối loạn đội ngũ máy bay phát-xít và đã hạ được một chiếc, nhưng trong đợt giáp chiến tay đôi, Đê-va-ta-ép đã bị thương. Máy bay của anh bị hạ. Mi-khai vội rời khỏi buồng lái. Các chiến sĩ bộ binh của chúng ta nhìn thấy chiếc dù mở ra trên đầu người phi công và đã vội chạy ngay đến chỗ anh vừa nhảy xuống. Sau đó Đê-va-ta-ép đã được đưa vào bệnh viện.

        Đê-va-ta-ép bị thương nặng. Các bác sĩ đã không hứa hẹn sẽ để cho anh mau chóng trở về đội ngũ. Mặc dù người phi công báo cáo rằng mình đã cảm thầy dễ chịu và sẵn sàng ra mặt trận được nhưng người ta vẫn không cho anh ra viện. Mi-khai đành cứ mặc quần áo bệnh viện và đi dép, chạy trốn về trung đoàn. Thủ trưởng và chính ủy đã khiển trách Mi- khai nhưng vẫn cho phép anh ở lại đơn VỊ. Các đổng chí ấy nói rằng:

        - Từ chối làm sao được con người như thế này! Đê-va-ta-ép được biên chế vào phi đội do Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp chỉ huy, Mi-khai đã nghe nói nhiều đến người phi công này. Ngay từ năm 1936, khi Đê-va-ta-ép mới chỉ mơ ước phục vụ trong ngành hàng không, thì người cộng sản Bô-bơ-rốp đã từng đánh tơi bời bọn phát-xít trên vòm trời Tây-ban-nha rồi. Hồi đó Đê-va-ta-ép đã hồi hộp theo dõi cuộc chiến đấu của nhân dân Tây-ban-nha anh hùng. Nhiều người tình nguyện từ các nước khác nhau trên thế giới đã tới giúp nước Cộng hòa Tây-ban-nha. Những người xô-viết yêu nước cũng đi tới đó. Trong số đó có Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp. Hồi đó, anh đã hạ được mười ba chiếc máy bay địch trên chiến trường Tây-ban-nha. Và bây giờ Mi-khai lại được phục vụ dưới quyền chỉ huy của người phi công có kinh nghiệm này.

        Cũng như Gia-kha-rơ Pơ-lốt-nhi-cốp, Va-la-đi-mia Bô- bơ-rốp đã dạy Đê-va-ta-ép phải luôn luôn đi tìm địch mà đánh, dũng cảm buộc kẻ đích phải tham chiến.

        Bô-bơ-rốp nói:

        - Cậu phải nhớ rằng: kẻ nào đầu tiên nhìn thấy địch và giành được chủ động trong chiến đấu thì đã thắng địch một nửa rồi. Phải tìm địch ở khắp mọi nơi: thẳng trước mặt mình, sau lưng mình, bên trái, bên phải, trong các đám mây và sau các đám mây. Hãy tìm nó đến cùng, chừng nào mình chưa rời khỏi buồng lái...

         Mi-khai đã rút được nhiều bài học quý giá ở người chỉ huy của mình. Anh đã nắm vững được chiến thuật của Bô- bơ-rốp, mặc dầu anh chưa phục vụ ở phi đội này lâu. Tuy nhiên, vấn đề không phải tùy thuộc ở thời gian: những cánh bay trường thành trong chiến đấu, lòng dũng cảm nảy nở trong đấu tranh.

        Ít lâu sau, Mi-khai đã phải chia tay với các bạn đồng ngũ trong cùng một trung đoàn, tuy họ rất buồn. Tháng Chín năm 1941, khi trung đoàn đang đóng quân ở khu Ba-khơ-ma-sơ, Mi-khai Đê-va-ta-ép đã được cử đi tìm các chiến sĩ bộ binh của chúng ta đang hành quân vượt vòng vây của địch và ném xuống cho họ một gói hàng. Bô-bơ-rốp đã bình thản nói với anh :

        - Hãy bay đi, Mi-sa! Mình hy vọng rằng cậu sẽ quay trở về kịp trước đêm nay.

        Chiếc " Yak -1" của Đê-va-ta-ép nhanh chóng vút lên cao.

        Vài tiếng đồng hồ đã trôi qua. Trời mỗi lúc một tổi. Bô-bơ-rốp thỉnh thoảng lại nhìn vào đồng hồ và nói .

        - Đã đến lúc, đã đến lúc phải trở về từ lâu rồi. Hẳn là đã có chuyện gì xẩy ra rồi. Nhưng tôi rất yên tâm ở Đê-va- ta-ểp. Nếu anh ta còn sống thì thế nào cũng sẽ bay về...

        Một thời gian ngắn nữa trôi qua... Chợt có tiếng động cơ ầm ầm vang lên rồi một chiếc máy bay vụt xuất hiện. Các phi công chạy ùa ra khỏi các nhà hầm:

        - Về rồi! Đê-va-ta-ép bay về rồi!

        Nhưng, tất cả mọi người đều nhận thấy chiếc máy bay khu trục đã mở thiết bị hạ cánh rất chậm. Nghĩa là, có một cái gì không được bình, thường đã xảy ra rồi. Đúng vậy. Máy bay vừa mới chạm đất Bô-bơ-rốp đã nhận thấy chiếc đèn pha ở buồng lái bị vỡ. Anh vội chạy lại phía máy bay và nhìn thầy bộ mặt xanh nhợt của Đê-va-ta-ép. Chỉ có sức mạnh của ý chí và tinh thần dũng cảm to lớn mới giúp Mi-khai đưa được máy bay trở về căn cứ và hạ cánh được. Anh đã bị thương nặng vì một mảnh đạn cao xạ pháo của địch và đã gần như bất tỉnh. Bác sĩ của trung đoàn cho biết cần phải cấp tốc truyền máu mới cứu sống được Mi-khai. Thủ trưởng phi đội hiến anh bốn trăm năm mươi gơ-ram máu.

        Khi tỉnh lại, Đê-va-ta-ép đã nhìn thấy Bô-bơ-rốp ờ bên giường mình. Anh liền báo cáo:   

        - Thưa thủ trưởng, nhiệm vụ đã hoàn thành. Cái gói đã được ném xuống. Tôi đã nhìn thấy họ nhặt cái gói đó lên như thế nào rồi
Vừa nói, Mi-khai vừa giơ ngón tay yếu ớt còn run lẩy bẩy ra chỉ vào tấm bản đổ con đường giữa cánh đổng cỏ U-cơ- ren mà đoàn bộ đội xô-viết đang hành tiến. Từ sáng sớm, các máy bay của chúng ta đã bay đi yểm hộ cho họ.

        Vài ngày sau, Mi-khai kể lại cho thủ trưởng của mình biết rằng trong chuyền bay trinh sát đó anh đã bị sáu chiếc khu trục của địch tiến công, và anh đã giao chiến với chúng ở trên không...

        Vết thương rầt nặng, do đó phải điều trị lâu. Mãi đến tháng Hai năm 1942 Mi-khai mới ra viện được. Nhưng quyết nghị của hội đồng quân y đã có hại cho anh: các bác sĩ không cho Đê-va-ta-ép phục vụ ở đội máy bay khu trục nữa mà chỉ cho phép anh bay trên chiếc "PO-2" là loại máy bay hạng nhẹ, bay êm. Nhưng Mi-khai nghĩ rằng anh phải có mặt ở nơi chiến đấu gay go với kẻ thù. Anh đã chứng minh rằng: "Vì tôi là phi công khu trục". Nhưng chẳng còn lý lẽ nào giúp anh được nữa. Các bác sĩ đã tỏ ra rất nghiêm khắc, và theo quyết nghị của họ, Đê - va - ta - ép đã phải chuyền về trường không quân để tập bay trên những máy bay loại khác.

        Thế là Mi-khai lại trở về Ca-dan là nơi anh còn nhớ biết bao kỷ niệm. Anh đã ở đây những năm đang tuổi thanh niên. Tại thành phố này anh đã được chắp cánh, đã tự lực hoàn thành chuyến bay đầu tiên. Từ thành phố này có người thiếu nữ đã gửi những lá thư ra trường bay ngoài mặt trận cho anh, người con gái mà anh quý nhất trên đời...

        Mặc dầu những buổi học rất căng thẳng, nhưng Mi-khai vẫn có thì giờ đề tìm gặp người con gái có cặp mắt đen tên là Phao-di-a. Và anh đã lập gia đình với người đó. Đó là một ngày không bao giờ quên được trong cuộc đời người thanh niên. Những dẫy núi U-xlan phủ tuyết, con sông Von-ga đóng băng, tất cả đầy vẻ yên tĩnh, đến nỗi người ta không thể tin được rằng, ở một khoảng nào đó về phía tây vẫn diễn ra trận đánh quyết liệt vì hạnh phúc và hòa bình trên trái đất.

        Mới được vài ngày, người phi công đã báo cáo với ban chỉ huy, đề nghị cho ra mặt trận. Sau khi đã bay tập nhiều lần, Đê-va-ta-ép được đi chiến đấu thực sự. Anh đã tác chiến ở khu vực mặt trận Rô-dép-xcơ rồi ở gần vô-rô-ne-giơ. Ban đêm, anh đã đi lùng bộ tham mưu địch và giội bom đạn vào chúng.

        Đê-va-ta-ép vẫn nhớ đến những chuyến bay trên chiếc khu trục vì vẫn mơ ước được chiến đấu trên không. Anh muốn trở về trung đoàn cũ, về phi đội của Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp...

        Nhưng người ta đã chuyền anh sang đơn vị máy bay cứu thương. Anh phải duy trì liên lạc với các đội ngũ du kích, chuyển thương binh về vùng tự do ¹. Trong những buổi mưa thu trời xấu, trong những tiết đông ngày ngắn đêm dài, anh đã hướng theo các đống lửa của du kích để làm chuẩn, khéo léo hạ cánh xuống những mảnh đất nhỏ không thể nào gọi là trường bay được. Đê-va-ta-ép đã được tặng thưởng huân chương "Chiến tranh giữ nước" hạng hai về thành tích lao động vất vả và dũng cảm. Mi-khai đã tìm được nhiều bạn thân trong số những anh em đồng đội mới. Anh hiểu rằng, ở đây, công tác tầm thường và buồn tẻ của anh rất cần cho Tổ quốc, cho nhân dân. Nhưng, vẫn như trước kia, tư tưởng muốn quay trở về trung đoàn máy bay khu trục vẫn không rời bỏ anh. Tuy nhiên anh đã không thực hiện được ngay ý muốn đó,

        ... Một lần, vào buổi sớm mùa thu năm 1944, Đê-va-ta- ép theo lệnh của đồng chí chỉ huy đã bay đến Ben-xơ. Anh hạ cánh xuống trường bay, là căn cứ của một đơn vị không quân nào đó. Mi-khai đã nhìn thấy những con "chim ưng" đậu ở sân bay và trái tim của người phi công khu trục đã thắt lại vì buồn. Anh ngồi gần trụ sở của Bộ tư lệnh, quay mặt về phía các tia nắng dịu dàng của mặt trời tháng Tư, bắt đầu nhìn ngẳm những chuyến bay. Mi-khai chợt nhớ đến "bài ca của những người lái máy bay khu trục" mà anh vẫn thường cùng hát với các bạn vào buổi chiều tối. Thông thường lúc đó có một người bạn bước lại phía anh và nói rẳng: "Nào, Mi-khai, chúng ta cùng hát bài ca ưa thích...". Thế là gian nhà hầm lại. vang lên khúc hát:

                                   Trên phi trường
                                   Máy bay cất cánh
                                   Tiếng vang như sấm.
                                   Từ sau đám mây
                                   Người đồng chí của ta
                                   Gứi đến chúng ta
                                   Lời chào chiến đấu
                                   Tốt đẹp nhất...

        Nhìn thấy các máy bay khu trục làm xong nhiệm vụ chiến đấu trở về đang hạ cánh, Mi-khai bèn hát lên điệp khúc:

        Các cậu chim ưng vững mạnh thật. Bất cử cậu nào cũng thắng nổi tụi "Mét-xéc-smít"².

        Đê-va-ta-ép chưa kịp nhắc lại điệp khúc đó thì có một bàn tay ai đã đặt lên vai anh. Người phi công quay đầu lại. Anh không tin ở mắt mình nữa: trước mặt Mi-khai là Vơ-la- đi-mia Bô-bơ-rốp, người chỉ huy cũ của anh:

        - Đồng chí phi công khu trục, cừ lắm!

        Đê-va-ta-ép đứng phắt dậy và thắm thièt ôm hôn Bô-bơ-rốp. Đúng là đã hơn hai năm nay anh không được gặp bạn, mà lại là hai năm chiến tranh ở ngoài mặt trận...

--------------------
        1. Nguyên văn : về "đất lớn".

        2. Một loại máy bay khu trục của phát-xít Đức.
   

        Bô-bơ-rốp hỏi dồn:

        - Kể đi, cuộc sống thế nào, công tác ra sao ?

        - Tôi biết kể gì được! Bây giờ tôi không phải là phi công khu trục nữa mà là "cấp cứu". Tôi đang công tác ở ngành hàng không cứu thương.

        Mi-khai trà lời một cách chua chát rồi kể lại cho Bô-bơ-rốp nghe tất cả những dự định thất bại của mình trong việc xin trở về đội máy bay khu trục. Anh nói tiếp:

        - Tất cá các thầy thuốc đều từ chối lời đề nghị của tôi. Mặc dầu họ có đặt ống nghe lên ngực tôi nhưng tai họ vẫn điếc trước lời kêu gọi của trái tim tôi...

        - Đừng buồn nữa, Mi-khai ạ. Mình sẽ cố giúp cậu. Chúng ta cùng đến Bộ tư lệnh gặp đồng chí A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin. Đồng chí đó biết thuyết phục các bác sĩ...

        Đầu tháng Năm, bộ tư lệnh đơn vị không quân X. nhận được một công lệnh điều động Đê-va-ta-ép. Mi-khai vội chuẩn bị lên đường. Các bạn anh cũng là những phi công khu trục cũ, đã nhìn anh, đầy vẻ thèm muốn.

        Đê-va-ta-ép nhận được giầy điều động đến trung đoàn không quân thuộc sư đoàn do A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin chỉ huy. Sư đoàn này là mối đe dọa khủng khiếp đối với kẻ địch. Không phải vô cớ mà mỗi khi nhìn thấy bất cứ chiếc máy bay khu trục nào thuộc sư đoàn này trên trời, bọn phát- xít cũng phải báo động bằng vô tuyến điện cho các phi công của chúng: "Chú ý ! Chú ý! Trên trời có Pô-cơ-rứt-skin! ".

        ... Mùa xuân năm 1944, mùa xuân tiến công thẳng lợi của quân đội xô-viết. Những cái mốc lịch sử đã lùi lại phía sau: các trận đánh lớn trên bờ sông Von-ga vĩ đại của nước Nga, ở gần Ô-ren, Cuốc-xcơ, Ben-gô-rớt. Sau khi đã vững chắc chiếm được thế chủ động trong tay, quân đội Xô-viết đã đặt bộ máy chiến tranh của Hít-le trước thảm họa.

        Để hoàn toàn đuổi hết bọn chiếm đóng ra khỏi quê hương đất nước và giải phóng nhân dân châu Âu khỏi ách chuyên chế của Hít-le, đòi hỏi phải có nhiều nỗ lực anh hùng mới, nhiều kỳ công mới. Những người xô-viết đã hoàn thành những đòi hỏi đó, dù ở tiền tuyến hay hậu phương. Mỗi ngày những đòn giáng vào kẻ địch lại càng thêm mạnh. Thượng tuần tháng Năm năm 1944, tại thủ đô Mạc-tư-khoa của Tổ quốc chúng ta đã bắn những loạt đại bác chào mừng các đơn vị tiến công vừa mới quét sạch bọn phát-xít ra khỏi bán đảo Cơ-ri-mê. Bộ đội của chúng ta đã tiến vào những miền ở chân rặng núi Các-pát và chuyển sang chiến đấu trên lãnh thổ nước Ru-ma-ni. Đơn vị không quân mà Mi-khai Đê-va-ta-tép được cử đến phục vụ đã chuyển sang đây từ tháng Năm năm 1944.

        Mi-khai đã tìm đơn vị rất vất vả. Anh đã phải căn cứ vào những lời chỉ dẫn, tìm đèn các cột mốc lộ tiêu hoặc các thân cây có đề chữ "Đồn điền Pồ-cơ-rứt-skin". Trường bay đây rồi! Anh đã nhìn thấy những chiếc máy bay có ngụy trang đỗ dọc hai bên đường băng cất cánh và hạ cánh.

        Các bạn đồng ngũ mới đã đón tiếp Đê-va-ta-ép nồng nhiệt, thẳm thiết. Đặc biệt Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp đã rất vui mừng. Mi-khai không phải chỉ là cấp dưới của Bô-bơ-rốp mà còn là người mà Bô-bơ-rốp đã tiếp máu cho hổi mùa thu năm 1941. Không để cho người phi công báo cáo hết, Bô-bơ-rốp đã ôm lấy anh. Hai người bạn chiến đấu cùng nhớ lại những ngày gian khổ của mùa hè chiến tranh đầu tiên.

        Mi-khai cảm thấy anh đã bị lạc hậu so với các phi công xuất sắc. Anh đã luyện tập nhiều để nắm thật vững chiến thuật chiến đấu trên không. Và một lần nữa, anh lại nhận được sự giúp đỡ của người chỉ huy này. Đối với Mi-khai, người đảng viên cộng sản Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp là một tấm gương về tinh thần dũng cảm, về lòng trung thành vô hạn đối với Tổ quốc, lòng trung thành với nghĩa vụ của mình. Đê-va-ta-ép đã nỗ lực noi gương Bô-bơ-rốp về mọi mạt.

        Đê-va-ta-ép nhớ mãi suốt đời ngày anh được kết nạp vào Đảng, mặc dầu ngày hôm đó hình như không có gì đặc biệt lắm so với những ngày khác ở ngoài mặt trận. Thật vậy, từ buổi sáng mọi người đã bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu và đến buổi trưa mới họp hội nghi các đảng viên cộng sản trong phi đội. Các phi công, kỹ sư, kỹ thuật viên, thợ chữa máy, thợ máy nồ ngồi ngay gần các máy bay trên bãi cỏ úa vàng vì hơi dầu máy nhiều hơn là vì các tia nắng.

        Đồng chí tổ trưởng tiểu tổ Đảng đọc đơn xin gia nhập Đảng của Mi-khai, Đê-va-ta-ép bước lại phía chiếc bàn làm bằng các hòm gỗ ghép lại, Anh hồi hộp, phát biểu ấp úng, Anh đã chuẩn bị cho ngày hôm nay từ lâu nhưng vẫn cảm thấy chưa chuẩn bị chu đáo, Anh muốn hoàn thành một cái gi to lón, có ý nghĩa,

        Mi-khai kể lại tiểu sử của mình, Cũng như tất cả mọi lứa tuổi với mình, anh đã đi học, vào trường chuyên nghiệp, trở thành đoàn viên thanh niên cộng sản mang tên Lê-nin,

        Nhưng sau những lời ít ỏi đó có giấu một ý nghĩa sâu sắc, một đặc điểm của thời đại. Biết tìm thấy ở đất nước nào khác con đường chân chính đã dẫn chàng trai từ một làng Mô-rơ-đa-vi xa xôi đi thực hiện ước mơ của mình? Chỉ có thể tìm thấy con đường đó ở đất nước xã hội chủ nghĩa, nơi đã mở đường tới hạnh phúc, tới việc phát triển những tài năng của nhân dân và khả năng của hàng triệu con người như anh.

        Hội nghị Đảng đã nhất trí công nhận Đê-va-ta-ép là đảng viên dự bị, Ngay trong ngày hôm đó, các phi công thuộc phi đội cùa Bô-bơ-rốp lại tác chiến, Mi-khai rất tự hào vì lần này anh đã thực hiện nhiệm vụ của người chỉ huy với tư cách là một đảng viên cộng sản.

        ...Đầu tháng Bảy năm 1944, quân đội của chúng ta chuẩn bị một trận tấn công lớn nữa vào khu vực Li-vốp. Sư đoàn không quân do A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin chỉ huy đã được điểu động đến đây. Các máy bay khu trục được lệnh yểm hộ cho các đơn vị dưới đất.

        Trận tấn công chọc thủng tuyến phòng ngự kiên cố của địch bắt đầu từ ngày 13 tháng Bẩy. Trong ngày hôm đó, các phi công do A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin dẫn đầu đã hoàn thành hơn một trăm chuyến bay chiến đấu, hạ được hai chục máy bay địch. Riêng tư lệnh trưởng sư đoàn hạ được bốn chiếc, Đê-va-ta-ép bay trong phi đội cùa Bô-bơ-rốp. Anh là phi công đi kèm, có nhiệm vụ yểm hộ cho người chl huy. Hai người liên lạc với nhau bẳng vô tuyến điện. Bô-bơ-rổp lấy bí danh là "Von-ga", còn Đê-va-ta-ép là "Mô-rơ-đơ-vin "

        Các phi công vừa‘mới bay qua trận tuyến thì đội máy bay khu trục của địch đã từ sau những đám mây xông vào phi đội của Bô-bơ-rốp. Các máy bay quần nhau trên trời như một tổ ong. Mi-khai nhìn thấy những chièc máy bay "Mét-xéc- smít" và "Phốc-kê Vun-phơ" mũi nhọn, cả ở bên phải, cả ở bên trái.

        - Tôi là "Von-ga", tôi tấn công đây. Yểm hộ!

        Đê-va-ta-ép nghe thấy tiếng nói của người chỉ huy. Anh

        tập trung tất cả thị giác và thính giác vào mục tiêu, bám thật sát theo sau Bô-bơ-rốp, thực hiện rất đúng sự chỉ huy của đồng chí. Chẳng bao lâu anh đã nhìn thấy một chiếc "Phốc-kê Vun-phơ" phụt khói và tách ra một bên. " Lại một thẳng phát- xít nữa bị loại rồi! ". Anh nghĩ như vậy và tiếp tục yểm hộ cho chiếc máy bay cùa người chỉ huy. Mi - khai không nhận thấy có một chiếc khu trục khác của địch đã bắn súng máy vào thân chiếc máy bay của anh. Người phi công cảm thấy vai trái rát như phải bỏng. Máu nhuộm đỏ cả chiếc cần lái. Buồng máy đầy khói cay sè, máy bay đã bốc cháy.

        - "Von-ga" đây! "Von-ga" đây! - Đê-va-ta-ép vẫn nghe thấy tiếng nói cùa người chỉ huy. Bô-bơ-rốp hạ lệnh cho anh nhảy dù xuống. Nhưng dưới cánh máy bay là các vị trí của địch, bọn phát-xít chạy đi chạy lại lăng xăng. Mi-khai quyết định cố bay về tới phòng tuyến cùa mình. Anh kêu lên:

        - "Mô-rơ-đơ-vin" đây! "Mô-rơ-đơ-vin" đây! Tôi bị mất phương hướng rồi. Dẫn tôi về phía đông...

        Nhưng làm gì bây giờ cũng muộn mất rồi. Ngọn lửa như những cái lưỡi đã lọt vào buồng lái, gần chạm tới các thùng dầu máy làm cho nó có thể nổ bùng lên lúc nào không biết.

        Nhìn thấy bạn không còn lối thoát nào khác, Bô-bơ-rốp quên cả mật hiệu đã kêu to lên:

        - Mi-sa, nhảy xuống!

        Đê-va-ta-ép rời khỏi chiếc máy bay bốc cháy và mất hút trong đám mây trắng. Chỉ có các quan sát viên dưới mặt đất là nhìn thấy chièc dù của người phi công bị gió đưa vào sâu trong vùng bị bọn Hít-le chiếm lĩnh.

        Ngày hôm đó, thượng úy Mi-khai Đê-va-ta-ép đi làm. nhiệm vụ đã không trở về...

        

        

        "Thế là hết bay! Bị tù rồi! Làm nô lệ phát-xít!". Ý nghĩ đó đã sói vào trong nhận thức cùa Mi-khai Đê-va-ta-ép. Từ lúc nghe thấy tiếng Đức, người phi công đã hiểu rằng mình ờ trong tay bọn Hít-le. Một tên mặc áo khoác trắng vấy máu đã băng bó chân anh. Anh nhìn thấy chiếc cổ cồn của bộ quân phục Đức ló ra dưới lớp áo khoác.

        Toàn thân anh đau nhừ, mạch máu ở hai thái dương đập mạnh. Nước mắt Mi-khai đã trào ra vì anh biết rằng sẽ không có ai tới cứu giúp, anh sẽ bị nhục mạ cay đắng, bị làm tù binh địch. Anh không đủ sức để chùi nước mắt nữa.

        Người phi công cố nhớ lại xem sự việc đã xẩy ra như thế nào. Trong trí nhớ của anh hiện ra những phút chiến đấu trên không, nhưng rồi cái dù đã mở ra như thế nào, và cuối cùng anh đã lọt vào gian hầm này ra sao thì anh không tài nào nhớ lại được, và bây giờ, trước mắt anh là đám mây máu. Anh nghĩ: "Thế nghĩa là máy bay cùa mình đã bốc cháy. Cần phải chạy trốn, thể nào cũng phải chạy trốn! Nhưng chạy thế nào được nếu mình cứ nằm như khúc gỗ thế này?..

        Một lát sau, Đê-va-ta-ép nhìn thấy trong gian phòng, ngoài tên thầy thuốc ra còn có một tên sĩ quan nữa người thấp lùn, béo phị, có bộ tóc sáng bóng chải mượt,

        - "Snel! Snel!" - Tên sĩ quan nhắc lại câu đó.

        Đê-va-ta-ép không hiểu nó nói gì nên cứ nằm im. Nó nổi giận, bèn tát Mi-khai một cái vào bên má đã bị bỏng. Anh nảy người lên vì đau, phải dựa vào cái giá. Tên sĩ quan bước lại gần và tiếp tục gào thét những gì nữa không hiểu. Đê-va- ta-ép hiểu rẳng chúng bắt anh mau đứng dậy. Anh nghĩ "hẳn là đề nó hỏi cung...".

        - "Snel! Snel!" - Tên sĩ quan lại kêu lên. Nhưng Đê- va-ta-ép vẫn làm ra vẻ không nghe thấy. Tên phát-xít liền cúi thấp xuống gần anh hơn. Mi-khai vội nhỏm ngay dậy, cố đập đầu vào cằm nó nhưng không trúng. Tên phát-xít giơ tay lên đánh Đê-va-ta-ép thẳng cánh làm anh lại ngất đi. Bọn lính Đức chạy đến lôi phi công ra khỏi nhà hầm và vứt anh xuống một cái hố sâu, trước kia đựng vôi.

        Mi-khai khó nhọc mò. mắt ra. Tít trên cao là một mảng trời đêm, có các vì sao rải rác. Anh lại nghe thấy tiếng nói lạ tai và khó hiểu. Thỉnh thoảng ổ trên bờ miệng hố lại thấp thoáng những đầu con chó. Lũ chó "béc-giê" canh tù đang chạy đi chạy lại.

        Trong hố tối đen, mùi ầm ướt nồng nặc. Mi-khai bỗng ngạc nhiên vì chợt nghe thấy cổ người nói tiếng Nga ở góc hố trước mặt:   

        - Còn sống chứ, người anh em? Thế mà chúng minh tưởng rằng cậu không tỉnh lại...

        Mi-khai tưởng chừng như đã nghe tất cả những câu đó trong cơn mộng. Nhưng không! Không phải là giầc mơ ! Bên cạnh anh là người mình, người Nga, những người xô-viếí, cũng như anh.

        Đê-va-ta-ép hồi:

        - Anh là ai ?

        Có tiếng trả lời:

        - Thiếu tá Van-đư-sép. Lái máy bay cường kích, chi huy phi đội.

        Một người nữa ở trong hố cũng xưng là phi công. Nhưng Mi-khai không nghe rõ tên đồng chí đó là gì. Anh cũng không thể nhìn rõ mặt hai người, chỉ thấy những bóng mình lờ mờ in trên nền tường hố cổ chất vôi, mầu xám.

        Mi-khai chua chát nói:

        - Thế là bọn mình rơi vào đâu rồi. Vào tù!

        Van-đư-xép sán lại gần anh hơn và khẽ nói:

        - Ở trên trời, trong các máy bay kiều "Y-a-cốp-lép" và "La-vốt-skin" thì tất cả chúng ta đều là những anh hùng. Còn ở đây, cậu cũng phải biết trở thành anh hùng.

        Đê-va-ta-ép chưa biết nói gì thì thiếu tá đã tiếp tục:

        - Nếu đã cùng nhau lâm nạn thì hãy cùng nhau thoát nạn.-

        - Tôi cựa quậy chả nổi thì còn làm gì được ?

        - Cậu làm sao ?

        - Chân tôi bị đau. Chân trái ấy. Hẳn là nó đã bị đau khi nhảy xuống đất. Tên thầy thuốc đã băng lại nhưng nó vẫn đau như cũ.

        - Mình không phải là bác sĩ nhưng có thể thử làm xem, có lẽ mình sẽ chữa được...

        Van-đư-sép nói rồi trườn lại gần Đê-va-ta-ép, Khi những ngón tay của Van-đư-sép vừa mới chạm vào các xương bánh chè ở đầu gối Đê-va-ta-ép, anh đã kêu lên vì đau.

        - Gớm, anh làm như tôi không còn là một cái thân người còn sống nữa ấy!

        - Mình muốn chữa cho cậu mà. Cậu bị sai khớp đấy.

        - Nếu thế thì anh hãy kéo thật mạnh, tôi sẽ cố chịu đựng...

        Van-đư-sép bảo Đa-va-ta-ép chống khuỷu tay xuống đất còn anh thì ôm lấy bàn chân Đê-va-ta-ép mà kéo. Khớp xương kêu răng rắc.

        - Cố chịu đựng nhé, sau rồi sẽ dễ chịu hơn.

Van-đư-sép nói rồi lấy tay sờ soạng trên mặt đất. Kiếm được một thanh ván nhỏ, anh liền áp nó vào cái chân đau và buộc chặt lại. Đê-va-ta-ép hỏi:

        - Quê anh ở đâu ?

        - Ở Ru-gia-ép-ki.   

        - Hay lẳm! Vậy ra chúng minh là đổng hưomg. Tôi cũng là người Mô-rơ-đa-vi, ở làng Tơ-rơ-bê-ê-vô. Tôi nghe nói rằng hình như ở đó đã có ga xe lửa.

        - Còn nghe gì nữa. Mình từng qua gần đấy luôn.

        Tim Mi-khai như ấm lại. Từng người trao đổi kế hoạch của mình và tất cả cùng thống nhất là phải vượt ngục. Chỉ có vượt ngục thôi !

 
        Các phi công nằm ôm lấy nhau, hồi hộp đợi chờ buổi sáng. Khi trời hửng, Đê-va-ta-ép đã có thể nhìn rõ mặt những người bạn mới của mình. Xéc-gây Van-đư-sép tầm vóc không cao, mặt đen sạm, có bộ râu mép cứng như bàn chải. Trên chiếc áo quân phục nhạt mầu và vấy máu của anh còn hẳn lại dấu vết những chỗ đính các huân chương và huy chương. Mi-khai nghĩ: "Thoáng nhìn cũng biết là một tay phi công đã chiến đấu. Mà anh ta lại có tấm lòng vị tha nữa".

        Khi Mi-khai đưa mắt nhìn tới đồng chí trung sĩ suốt đêm qua chỉ đòi uống nước thi anh bỗng giật mình kinh hãi. Tất cả bộ mặt cùa đồng chí này đều bị méo mó đi vì nhiều vết sưng bầm tím, đôi môi sưng vều, máu đã đông lại!

        Buổi sáng đã bắt đầu, một buổi sáng tháng Bảy chan hòa ánh nắng. Nhưng tâm tư những người trong hố vẫn âu sầu. Tất cả đều im lặng. Mỗi người đều bận rộn với những ý nghĩ riêng của mình.

        Mi-khai hình dung rất rõ những người thân thích và các bạn đồng ngũ cùa anh sẽ xúc động như thế nào khi họ biết rằng anh đã bị mất tích. Chắc hẳn là trung đoàn đã biết tin này rồi. Cả sư đoàn trưởng A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin cũng biết rồi, anh nhớ đến Mô-lô-cốp, cán bộ kỹ thuật của tổ máy bay hôm qua vừa mới tiễn anh đi làm nhiệm vụ chiến đấu, Mô-lô-cốp đã tươi cười bảo anh rằng: " Mi-khai anh sẽ chiến thẳng trở về để tôi được vẽ thêm trên chiếc máy bay cùa anh một ngôi sao nhỏ nữa". Máy bay của anh đã có chín ngôi sao rồi.

        Không, Mô-lô-cốp đã không được vẽ thêm ngôi sao mới, nữa trên thân máy bay của anh. Không phải anh, Mi-khai Đê- va-ta-ép, đã hạ được kẻ địch mà là máy bay của anh đã bị bọn phát-xít bẳn cháy. Cho mãi đến bây giờ, hình như mùi khét vẫn còn sặc sụa trong mũi anh.

        Nét mặt răn reo của bà mẹ vụt hiện lên trong trí nhớ của Mi-khai. " Không bièt bà già liệu có chịu đựng được mối lo phiền này nữa không " ?

        Hiền nhiên, trong lúc đó cả Xéc-gây Van-đư-sép cũng nghĩ đến những người thân thuộc của mình. Anh hỏi Mi-khai:

         - Cậu có vợ rồi chứ?

         - Vâng. Tôi mới lấy vợ... Tôi đã bảo cô ta: "Phao-di-a này, chúng ta hãy chờ đến hết chiến tranh rồi hãy làm lễ cưới Nhưng cô ta trả lời rắn rỏi rằng: " Không. Em tin rằng anh sẽ trở vể ". Rồi tôi được điều động đến trung đoàn dự bị. Cả Phao-di-a cũng đến đó. Lúc chia tay, cô ta bảo tôi rằng chúng tôi sẽ có con trai và cô đã chọn được tên đề đặt cho con rồi.

         - Tôi cũng vừa mới lấy vợ. Chúng tôi chơi với nhau từ thuở bé. Chúng tôi cùng đi học một trường, cùng chuẩn bi đi học thêm nữa, Rồi tôi vào phục vụ trong ngành hàng không, còn Ki-ra thì vào trường đại học sư phạm. Hiện nay cô ta đang dạy lũ trẻ.

        Tiếng gọi của tên lính Đức đã làm gián đoạn những hồi ức của các phi công:

         - Snel! Snell

        Tiếng ra lệnh vang lên. Nhưng vì không hiểu nên chẳng ai quan tâm đến. Tên lính có tuồi, người gầy đét, bèn chỉ vào Đê-va-ta-ép và nhắc lại mệnh lệnh. Mi-khai cẩn thận ngọ nguậy cái chân đau, rồi được Va-đư-sép giúp sức, đã leo ra khỏi hồ vôi. Anh khó nhọc kéo lê chân, bước lại gần bọn Hít-le.

         - Snel! Snel!

        Tên lính áp giải nhắc đi nhắc lại câu đó, như là nó không còn biết một câu nào khác nữa.

        Bọn lính đầy Mi-khai vào gian hầm của bộ tham mưu địch. Một tên sĩ quan, mang quân hàm trung tá, ngồi sau chiếc bàn bằng gỗ ghép. Đó là tên tham mưu trưởng. Nó đã quyết định đích thân hỏi cung người phi công tù binh để mau chóng thu được những tin tức bổ ích.   

        Để bố trí cho người tù mới đến có thể chuyện trò cởi  mở, tên trung tá đã cho phép Mi-khai được ngồi. Trong lúc ; chờ đợi tên phiên dịch đến, viên sĩ quan bắt đầu xem kỹ các tài liệu giầy tờ mà hôm qua chúng đã tích thu được ở các túi quần áo của Đê-va-ta-ép. Rồi tên Hít-le đưa mắt nhìn con mồi của chúng. Khuôn mặt của người phi công đã bi quấn kín băng chỉ còn hở cổ đôi gò má rộng và cặp lông mày cháy sém. Một lát sau, tên phiên dịch bước vào gian nhà hẩm. Đó là một sĩ quan vóc người tầm thước, đeo kính có bộ tóc đen chải mượt.

          -  Anh là người Nga?

        Đó là câu hỏi đầu tiên.

         - Không, tôi là người Mô-rơ-đa-vi -Đê-va-ta-ép trả lời.

         - Tôi không biết có một dân tộc nào như thế cả - tên phiên dịch nhắc lại lời tên tham mưu trưởng.

         - Ông thật là ít biết về đất nước Xô-viết chúng tôi quá!

        Câu trả lời vừa được dịch xong, nét mặt tên trung tá đã biến sắc. Bàn tay hẳn lẩy bẩy lật giở các giấy chứng minh của Đê-va-ta-ép, rổi cầm lấy tấm ảnh giơ cho Mi-khai xem

         - Người đàn bà này là ai?

         - Vợ.

         - Nó ở đâu?

         - Ở tỉnh Ca-dan.

         - Chưa chắc mày còn được nhìn thấy nó nữa. Tuy thế, mọi sự đều tùy mày cả. Nếu mày không giấu diếm, điều gì, chịu giúp đỡ chúng tao thì sẽ được trở về Ca-dan của mày. Chúng tao cần có những tin tức để biết những trung đoàn không quân nào đang hoạt động ở khu vực mặt trận của chúng tao. Tao chỉ cảnh cáo trước rằng mày cần phải nói thật, nếu không sẽ nguy đến tính mạng. Tự mày chọn lấy. Tao mong rằng mày sẽ suy nghĩ thận trọng. Mày đã bay đi chiến đấu bao nhiêu chuyến rồi?

         - Một trăm!

         - Thế đã hạ được bao nhiêu chiếc máy bay ? Lẽ tất nhiên là không hạ được chiếc nào, hả ? Có thể, mày sẽ không phải chịu tội trước quân đội của đức quốc trưởng...

         - Trong năm bốn mươi mốt và bốn mươi hai tôi đã hạ được chín máy bay. Trong số đó, ba máy bay ném bom.

         - Tinh thần trong đơn vị thế nào?

         - Tốt. Tất cả đểu tin tường ở thẳng lợi của chúng tôi.

        Tên phát-xít đã phải ngạc nhiên một cách khó chịu: tên phi công tù binh xuýt bi chết cháy này đã không xin ân xá mà còn bình thản tuyên bố rằng "tất cả đều tin tưởng ở thắng lợi của chúng tôi". Nó rút ở trong cặp ra một mẩu giấy cắt từ một tờ báo xô-viết xuất bản ngoài mặt trận. Đó là ảnh sư đoàn trường A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin.

        Lẽ nào Mi-khai lại có thể không biết được người chỉ huy của mình và người phi công quang vinh đó. Nhưng anh đã quyết định không trả lời hoặc chỉ trả lời sai lạc.

         - Tôi không biết người sĩ quan này. Chỉ huy của chúng tôi là người khác cơ.

        Tên Hit-le tức đỏ mặt lên:

        - Mày không biết thế nào được ? Chỉ có các phi công của Pô-cơ-rứt-skin mới bay trên những máy bay cùng loại với chiếc của mày, bị bắn rơi ngày hôm qua thôi.

        -  Tôi phục vụ ở đơn vị khác.

        Đê-va-ta-ép đã trả lời như vậy vì anh dự tính rằng lý lẽ đó rất minh bạch. Bởi vì trong giấy chứng minh của anh chỉ ghi số hiệu của đơn vị cũ mà anh đã phục vụ từ trước. Các giấy tờ chưa kịp điều thêm rằng anh đã được phụ trách chỉ huy một tổ máy bay thuộc đơn vị mới hiện nay.

         - Qua các lời khai cùa mày, có nghĩa là bọn Nga đã tung vào khu vực mặt trận của chúng tao một đơn vị không quân mới. Chúng tao sẽ điều tra xem. Nếu mày khai láo, lúc đó mày sẽ phải chịu trách nhiệm... Chuyến bay cuối cùng của mày nhằm mục đích gì?

         - Chúng tôi đi yểm hộ cho máy bay cường kích làm nhiệm vụ ném bom xuống các bộ đội tập trung ở phía tây bắc Bơ-rô-đa.

         - Điều đó thì không có mày chúng tao cũng biết. Thế, nhiệm vụ của trung đoàn mày trong tháng này là gì?

         - Tôi là cán bộ sơ cấp, tôi không được biết nhiệm vụ của toàn trung đoàn.

        Tên sĩ quan lại dò hỏi đến họ tên các cán bộ chỉ huy trung đoàn, các dấu hiệu liên lạc bằng vô tuyến điện và các tin tức khác. Nhưng, Đê-va-ta-ép đã không trả lời đúng bất cứ một câu hỏi nào.

        Tên Hít-le rất cáu. Nó dọa sẽ bắn anh.

        Cuối cùng, nó đành phải đình chỉ cuộc hỏi cung và hạ lệnh cho bọn quân báo phụ trách khai thác người tù binh này.

        Biên bản cuộc hỏi cung ngày 17 tháng Bảy năm 1944 đã chứng minh rằng phi công Đê-va-ta-ép vẫn trung thành với lời thề và tỏ ra dũng cảm. Biên bản này đã được tìm thấy khi chiến tranh kết thúc, trong đống tài liệu chiến lợi phẩm do các đơn vị quân đội xô-viết đoạt được. Biên bản này đã viết vể Đê-va-ta-ép như sau:

        "... Không thể tin được rằng tên tù binh là thượng úy lại biết quá ít ỏí về tình hình đơn vị của nó như thế. Nhưng không thể kiếm tra được để xem những lời khai của nó đúng đến mức nào ".

        Đê-va-ta-ép cũng chi cần có thế: tức là làm cho tên sĩ quan phát-xít hoang mang và không cho kẻ địch có thể sử dụng được một tin tức nào.

        Còn việc kiểm tra lại các khẩu cung thì thực tế là bọn Hít-le không có khả năng thực hiện. Cuộc tấn công mới của các đơn vị quân đội xô-viết đã nổ ra rất nhanh chóng làm cho bọn phát-xít chỉ kịp rút sang bên kia sông, đèo thêm những thiệt hại nặng.

  

                           Mẹ hiền Tổ quốc Nga ơi,
                           Con còn quay trở lại nơi mẹ hiền
                           Đề nhìn sông nước xanh êm
                           Để nghe rừng núi vang lên điệp trùng
                           Để đi theo vềt cha ông¹!

        Ngay trong ngày hôm đó tức là 14 tháng Bảy năm 1944, bọn Hít-le đã chuyển Đê-va-ta-ép, Van-đư-sép và Cơ-ráp-xốp lên chiếc máy bay vận tải đưa về hậu phương của chúng. Lúc máy bay đỗ, Đê-va-ta-ép bi cùm xích nên phải khó nhọc lắm mới leo được cầu thang. Đầu gối bên chân đau cứ khuỵu xuống. Anh đã vấp ngã. Van-đư-sép vừa kịp đỡ Mi-khai đậy thì bị ngay tên lính áp giải dùng báng súng tiểu liên đánh mạnh vào lưng. Những tên lính bảo vệ khác cũng chạy lại, lôi tuột Đê-va-ta-ép lên máy bay.

        Máy bay rời khỏi mặt đất, bay về phía tây. Chuyến bay không lâu lắm. Các tù binh bị giải đến Vác-xô-vi. Cơ quan tình báo của Đức đặt ở đây. Lại bắt đẩu những cuộc hỏi cung, tra tấn. Bọn phát-xít đã dùng mọi mưu kế hòng thu được những tin tức mà bọn chỉ huy Đức đang rầt muốn biết. Đê-va-ta-ép đã bền gan chiu đựng các cuộc tra tấn, nhục mạ, mà không hề làm mầt thanh danh người chiến sĩ, người đảng viên cộng sản.

        Mi-khai đặc biệt nhớ mãi cuộc đấu khẩu với một tên sĩ quan Đức. Thằng này nói tiếng Nga rầt sõi. Nó rất muốn biết đến kỹ thuật chiến đấu của không quân xô-viết.

        Mới bắt đầu vào cuộc hỏi cung nó đã hứa hẹn sẽ trả lại cho Đê-va-ta-ép bộ quân phục và các huân chương, nếu Đê-va-ta-ép tỏ ra biết điều và trả lời cởi mở tất cả các câu hỏi của nó.

        - Mày nghĩ mà xem, chiến tranh với mày thế là hết rồi. Mày có thề đến nghỉ ở chỗ chúng tao, trên bờ Địa-trung- hải. Chúng ta nói chuyện tay đôi với nhau. Tao để nghị mày nên chuồn sang phía chúng tao. Trước hết chỉ cần một điều là mày ký vào cái giấy này.

        Tên gián điệp chìa ra một bản tuyên bố chống Liên-xô.

         - Không, ông đừng chờ đợi tôi làm điều này !

        Đê-va-ta-ép rắn rỏi tuyên bố và từ chối không chịu trả lời các câu hỏi.

        Tên sĩ quan Hít-le liền đổi chiền thuật. Nó mời anh uống rượu vang, hứa hẹn "hàng núi vàng", nhưng thấy chiến thuật đó vẫn không đi đến đâu cả, hắn đã phải ngạc nhiên và dọa sẽ bắn anh:

        - Mày đang ở trong tay chúng tao. Nếu mày muốn sống thì hãy trả lời. Tao buộc mày phải nói. Mày khăng khăng một mực không chịu cũng vô ích, thế nào chúng tao cũng thắng thôi.

        - Các anh thắng thế quái nào được nếu cứ bị quân đội chúng tôi đánh lui hoài ?

        - Chúng tao tạm thời lui quân để thu hẹp phòng tuyến rồi sẽ nhanh chóng phản công. Chúng tao có loại vũ khí mới đã sẵn sàng rồi. Bộ đội xô-viết không đứng vững nổi trước loại vũ khí này đâu!

        - Không vũ khí nào có thề giúp các anh ngăn chặn được quân đội chúng tôi.

        Tên sĩ quan Đức vội quát mắng rồi tát vào hai má anh, đôi má sau khi bị bỏng đã phải băng bó.

         Biên bản cuộc hỏi cung số 211 ngày 27 tháng Bẩy năm 1944 cũng đã được tìm thấy trong đống giầy tờ chiến lợi phẩm. Biên bản đó đã ghi lại tỉ mỉ những câu trả lời của Đê-va-ta-ép, do tên sĩ quan phát-xít ghi lại như sau:

        "Tất cả đểu tin tường ở thắng lợi. Liên-xô sau ba năm chiến tranh đã vượt Đức nhiều về số lượng sản xuất các vũ khí hiện đại (trước hết là máy bay và xe tăng), về mặt này, Liên-xô còn tiếp tục chế tạo nhiều đến mức Đức sẽ bị đánh bại vì bị đè bẹp bời ưu thế vũ khí của Liên-xô".

        Mi-khai Đê-va-ta-ép cùng với các bạn đã phải trải qua những ngày gian khổ trong thời gian ở tù. Họ càng cực khổ hơn khi nghĩ rằng giữa lúc Tổ quốc đang sôi nổi như thế này họ lại phải xa rời Tổ quốc. Các phi công đã tận dụng mọi khả năng khi được ở cùng với nhau đề dự thảo kế hoạch vượt ngục, đồng thời cũng thận trọng coi chừng bọn khiêu khích do tụi Ghét-ta-pô gài vào. Tất cả mọi người đều nẩy nở, quyết tâm, trong bất cứ hoàn cảnh nào dù cực khổ đến mấy cũng vẫn tiếp tục đấu tranh với bọn Hít-le, không chịu khuất phục kẻ thù.

-----------------
        1. Đoạn thơ này. cũng như các đoạn thơ khác ở một số trang khác là do tác giả trích từ một quyển vở của một liệt sĩ vô danh tìm thấy ở trại tập trung Giác-xen-hao-den.

        Thỉnh thoảng Van-đư-sép và Đê-va-ta-ép lại nhớ đến vùng quê Pơ-vôn-gì-ê, đến các đồng chí của họ. Hai người thường kể cho nhau nghe cuộc sống của mình hồi trước chiến tranh và hồi tưởng lại những chuyến bay chiến đấu. Mi-khai đươc Van-đư-sép kể cho nghe rằng Van-đư-sép đã xuất trận lần đầu tiên trong trận tiến công vào các pháo đài của đích ưên bờ sông Von-ga. Hồi đó anh đã bay trên chiếc máy bay cường kích IL-2, đã bay tất cả 153 chuyến, tiêu diệt nhiều máy móc dụng cụ và bộ binh địch. Sáu lần máy bay của anh bị cao xạ địch bẳn trúng nhưng anh vẫn cứ lái được chiếc máy bay bị hỏng của mình về đến tận trường bay. Có một lần, cả động cơ cũng bị hỏng và thiết bị hạ cánh bị vỡ nhưng Van-đư-sép vẫn biết cách đưa máy bay về tận trận địa quân mình và vẫn hạ cánh được. Đến hồi đầu tháng Bảy vừa rồi anh đã bay cùng với phi đội để phá hùy kho đạn dược của địch. Khi vừa tấn công xong, máy bay của Van-đư-sép đã bị hạ luôn. Anh đã phải hạ cánh bắt buộc xuống vùng địch chiếm đóng và bị bắt làm tù binh. Anh nói:

        - Mình đã từng ước mơ được theo đuổi cuộc chiến đấu đến tận Béc-lanh. và bây giờ thì rõ ràng là tụi phát-xít sẽ kéo mình đền tận chỗ chúng nó, nếu nó không bắn minh sớm.

        Tình bạn của họ đã được củng cố. Mọi ngươi đều tôn trọng lẫn nhau. Đê-va-ta-ép được biết rằng Xéc-gây Van-đư- sép cũng là đảng viên cộng sản. Anh bèn nói với bạn:

        -  Tôi cũng đã được gia nhập Đảng. Tôi được kết nạp trước chuyến bay cuối cùng một hôm. Cuộc họp của các đảng viên cộng sản đã tiến hành trong lúc tạm nghỉ giữa hai đợt chiến đấu. Toàn phi đội của chúng tôi trong ngày hôm đó đã bay đi đánh địch, cho nên tôi không kịp nhận thẻ đảng viên. Tôi đã được công nhận là đảng viên dự bị. Nhưng hiện nay thì anh cứ coi tôi là đoàn viên thanh niên cộng sản cũng được...

        - Không, mình sẽ công nhận cậu là đảng viên cộng sản. Nếu cậu không khuất phục bọn phát-xít, cậu tỏ ra cứng rắn thì có nghĩa là cậu đã hết thời hạn dự bị... Chỉ có một điều là, không biết rằng thời hạn dự bị của cậu sẽ kéo dài bao lâu - nửa năm, một năm, hay có lẽ ngày hôm nay sẽ kết thúc- bởi vì bất cứ lúc nào chúng mình vẫn có thể bị tụi nó tiêu diệt được.

        Mi-khai nói:

        - Dù tôi bị đe dọa thế nào đi nữa, tôi cũng sẽ không hiến mình cho bọn chúng. Xéc-gây này, anh còn nhớ câu nói của nữ đồng chí Đô-lô-rét I-ba-ru-ri chứ: "Thà chết đứng còn hơn sống quỳ!". Hồi đó, tôi vẫn chăm chú theo dõi tình hình Tây-ban-nha. Chính tôi cũng muốn được sang bên đó làm chí nguyện quân, đề tham gia chiến đấu. Mà lúc đó, còn trẻ, tôi đã biết bay trên máy bay đâu...

        Từ trong nhà tù của bọn phát-xít, họ đã tìm mọi cách trở về hàng ngũ những người đang bảo vệ Tổ quốc. Ngay tại trại giam này Van-đư-sép và Cơ-ráp-xốp đã từng thử vượt ngục chuyến đầu tiên. Van-đư-sép đã thuyết phục các bạn:

        - Chung quanh đểu là cây cối cả mà trại giam hình như lại không có rào chung quanh đâu. Có lẽ chúng ta cứ vượt ra là thoát được tới chỗ quân mình.

        Nhưng Mi-khai không thế tính chuyện vượt ngục được: chân anh còn đau lắm, anh đi lại rất khó nhọc, phải chống gậy.

        Khi vừa mới đêm, Van-đư-sép và Cơ-ráp-xốp đã lẻn ra khỏi gian nhà ngủ. Bất ngờ họ vấp phải một hàng rào dây thép gai. Ở gần đâu đây có tiếng chó giữ nhà sủa cắn, tiếng súng của lính canh bắn. Những người vượt ngục vội bò quay trở lại.

        Cách đó ít lâu, Đê-va-ta-ép và Van-đư-sép cùng với các tù binh khác phải chuyển về trại giam Lốt-gin-xkỹ đành riêng cho các tù binh phi công. Hơn năm chục người tù bị dồn vào một nửa toa xe lửa có chăng dây thép gai, còn nửa toa bên kia là một số lính áp giải có vũ trang. Xe lửa dừng lại ở ngay khu vực trại giam. Từ trên toa xe nhìn xuống sân trại thấy có những người mặt mũi hốc hác, quần áo rách rưới. Một người tù trên toa xe liền hỏi:   

        - Phải chăng đầy là các phi công của chúng tôi ?

        Tên phiên dịch trả lời độc ác:

        - Trước kia chúng nó là phi công đấy, nhưng bây giờ thì còn xa mới bay được. Rồi chẳng bao lâu nữa chúng mày cũng sẽ như thế.

        Trại giam ở ngoại ô thành phố và đặt tên là " Lúp-phơ- tơ Váp-phe", tiếng Đức, có nghĩa là "Các lực lượng không quân". Trên cổng trại có một lá quân kỳ của không quân Đức bay phất phơ trước gió.

        Các góc trại giam đều có đặt chòi canh. Trên các chòi canh đều có lính gác mang súng máy túc trực suốt ngày đêm. Những khu vực cấm đều có biền đề: nếu ai đi qua gần đó sẽ bị bắn ngay không cần cảnh cáo.

        Những người tù mới đến phải tập hợp thành đội ngũ. "Một tên sĩ quan trong ban quản trị trại giam hướng về phía họ mà nói rằng: trại giam này tự coi là trại giam kiểu mẫu; kỷ luật ở đây là kỷ luật sắt. Bất cứ mọi vi phạm nhỏ nhặt nào của tù binh cũng sẽ bị trừng phạt nặng, âm mưu vượt ngục sẽ bị xử bắn. Tất cả các tù binh đều phải giao cho đại biểu hội đồng quân quản trại giam các tài liệu giấy tờ, tiền bạc, các vật nhọn và những thứ khác. Hắn nói đến đâu tên phiên dịch dịch luôn đến đấy. Sau đó, những người tù mới đến đều bị lục soát quần áo rất kỹ và bị chờ tói các nhà gỗ chung quanh có rào dây thép gai.

        Đê-va-ta-ép bị tách khỏi các bạn. Anh được đưa đến bệnh xá. Khi Mi-khai theo lính áp giải bước vào gian nhà gỗ và ngồi trên giường ván thì chợt nhận thấy có một người đàn ông cứ nhìn dán mắt vào anh. Người đó không cao, có bộ râu màu hung, hình cánh quạt. Khi người đó cất tiếng nói, Mi. khai nhớ ra ngay đó là phi công, I-van Pa-xu-la mà anh vẫn thường gặp hồi cùng ở phương diện quân U-cơ-ren thứ hai. Mặc dầu họ thuộc hai trung đoàn khác nhưng cùng đóng trên một trường bay.

         Trong khi bay thám thính trên khu vực Co-rơ-xun Sép- tren-cốp-xcơ máy bay của Pa-xu-la đã bị pháo cao xạ địch bắn rơi. Anh bị thương, bị bắt làm tù binh rồi bi giải đến trại giam này. I-van Mê-phô-đê-ê-vích Pa-xu-la cũng đã kể lại cho Mi-khai nghe về những cuộc vượt ngục không thành công của mình.

        Gần sát trại giam là trường bay Đức. Các phi công rầt khổ tâm khi nhìn thấy những máy bay địch cất cánh và càng phải chịu đựng cuộc đời nô lệ của mình cực nhục hơn.

        - Hành động! Phải hành động! - I-van Pa-xu-ia nói vậy. Mi-khai đã cùng với I-van thảo luận nhiều kế hoạch vượt ngục khác nhau.   

        Ít lâu sau, Mi-khai Đê-va-ta-ép và các bạn anh lại được đưa đến trại giam Lớt-gin-xky. Một lần, như có báo động, tất cả các tù binh đều bị lùa vào trong các toa xe lửa đi về phía tây. Hành động cuống quít đó của bọn Đức đã chửng minh rằng bộ đội xô-viết đã tác chiến trên lãnh thổ Ba-lan. Đó là một tin vui đối với các tù binh xô-viết.

        Đoàn tàu đi rất chậm, thỉnh thoảng lại dừng lại để tránh đường cho các đoàn tàu khác đi ra mặt trận. Mãi ba ngày, ba đêm đoàn tù binh mới đến Kơ-lanh-kê-ních-xơ-béc. Trại giam số "2D" đặt ở ngoài thành phố. Đến đây lại thấy những nhà gỗ thấp, có chòi gác, lính canh cẩn mật. Mỗi gian nhà gỗ đểu được nhét thêm vào một số tù mới, khoảng chừng hai trăm người, sống lẫn lộn với số tù cũ. Các phi công bị bắt đều phải mặc quần áo tù có vạch kẻ sòng sọc, chân đeo cùm gỗ. Từ nay, mỗi người tù đểu chỉ được gọi bằng số thứ tự mà họ phải nhớ và thưa lên khi điểm danh. Những tên lính canh đã căn dặn họ: "Chúng mày phải quên tên họ đi. Từ nay trở đi chúng mày là bọn hẻp-tơ-linh (bị cầm tù) rồi!". Các tù binh được ăn mỗi ngày một bữa, mỗi bữa hai trăm gơ- ram bánh mì chế biến, một nửa đã mục, một nửa khác là mạt cưa. Kèm với bánh mì là một lít canh cải bắp hoặc cải củ. Trong trại giam này cũng như ở mọi nơi khác, tù binh đều bị tàn sát, bị đem ra làm trò cười cho bọn Đức. Tù binh phải thi hành thật đúng mọi mệnh lệnh hô bằng tỉếng Đức. Ai không kịp thời thi hành đều phải chịu sự trừng phạt.

        Mỗi gian phòng nhỏ kê hai dãy giường gỗ ván cho những hai mươi tám tù binh. Tất cả đều là phi công. Đê-va- ta-ép vui mừng vì anh không bị tách rời các bạn, vẫn được sống với Van-đư-sép và Pa-xu-la. Ít lâu sau, Mi-khai lại tìm thêm được những người bạn mới là hai phi công: A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ, người Bi-ê-lô-rút-xi và A-lếch-xây Va-rôn-trúc,i người U-cơ-ren. Phê-đia-rơ-cơ người tầm thước, gầy gò linh hoạt. Va-rôn-trúc tầm vóc to lớn, vai rộng, trầm tĩnh.

        Một lần, Mi-khai đã ngồi sán lại gần A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ và hỏi:

        - Anh có cái gì mà cứ nhìn trộm vào đấy luôn thế ?

        Phê-đia-rơ-cơ không trả lời vội mà đưa cho bạn xem 1 một quyển sồ tay nhỏ bé bằng cái bao diêm. Trong lần bìa quyển sổ có tấm hình một phụ nữ.

        - Đây là Gi-nai-đa, vợ tôi. Chúng tôi lấy nhau trước hôm xảy ra chiến tranh một ngày. Cô ấy là thầy thuốc và cũng đã ra mặt trận.

        Rồi Phê-đia-rơ-cơ kể lại cho bạn biết mình đã làm thế nào để giữ được tầm ảnh. Anh nói tiếp:

        - Đấy là vật quý nhất mà tôi còn lại được.

        Đê-va-ta-ép đáp:

        - Còn tôi thì đã bị chúng tước hết ngay hôm đầu tiên bị bắt.

        Chợt nhìn thấy những bài thơ chép trong quyền sổ tay, Đê-va-ta ép vội hỏi:

        - Anh làm thơ đấy à ?

        - Không, tôi chép mấy bài này ờ báo quân đội ra đấy chứ.

        Và Phê-đia-rơ-cơ đưa cho Mi-khai đọc. Bài thơ tả cảnh một phi công chiến đấu sau trận đánh đã chia sẻ với bạn một dúm thuốc lá rời loại ba. Đoạn kết như sau:

                                    Tốt thay, người bạn thân tình
                                    Đã yểm hộ mình trận đánh trên mây
                                    Thân này ví sẻ làm hai
                                    Cũng chia sẻ cả cho người bạn thân!

        A-lếch-xây Va-rôn-trúc chen vào câu chuyện:

        - Tôi cứ phải nhắc lại đoạn thơ này luôn.

        Trong khi kết bạn với nhau, hai phi công khu trục này đã kể cho Mi-khai nghe lịch sử tình bạn của họ.

        A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ và A-lếch-xây Va-rôn-trúc cùng phục vụ ở một trung đoàn. Trước hôm xảy ra chiến tranh họ đều là học viên trường hàng không. Từ hồi đó, họ đã rất thân với nhau, Thật ra thì sau khi tốt nghiệp hai người đã nhận được hai chức vụ khác nhau: A-lếch-xây Va-rôn-trúc được cử đi Viễn-đông và A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ đi U-cơ- ren. Đến năm 1944 do công tác điều động, họ lại được cùng phục vụ một nơi. Va-rôn-trúc là tổ trường một tổ máy bay, còn Phê-đia-rơ-cơ là phi công thường.

        Ngày 26 tháng Sáu năm 1944, A-lếch-xây Va-rôn-trúc là phi công chính1, A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ là phi công đi kèm, trong khi thực hiện nhiệm vụ chiến đấu đã bay qua một nhà ga lớn có nhiều tàu địch đang đỗ. Họ quyết đinh tấn công. Các máy bay đã bất ngờ hạ thấp sát nhà ga. Hai người nhìn rất rõ bọn lính địch chạy trốn giữa các toa xe.

        Va-rôn-trúc nói trong máy vô tuyến điện thoại:

        - Yểm hộ, bạn thân yêu nhél Tôi đánh bọn phát- xít đâyl

        Quên cả nguy hiểm, các phi công đã bắn phá nhà ga dữ dội. Đạn cao xạ pháo nổ chung quanh họ. Phía chân trời, máy bay địch xuất hiện. Một viên đạn pháo văng vào máy bay của Va-rôn-trúc.

        - Máy bay của tôi bị trúng đạn rồi. Tôi sẽ bắn đến viên đạn cuối cùng rồi về trường bay.

        Phê-đia-rơ-cơ nghe xong trả lời ngay:   v ị

        - Cứ giữ vững, tôi yểm hộ!   !

        Va-rôn-trúc nghiêng cánh bay từ phía này sang phía khác để dập tắt ngọn lửa nhưng không được. Không kịp quay về trận địa nhà nữa, anh bắt buộc phải hạ cánh giữa phòng tuyến thứ hai và thứ ba của địch. Suốt thời gian đó Phê-đia-rơ-cơ vẫn che chở cho bạn từ trên không và khi thấy bạn gặp nạn, anh đã vội vã cứu giúp bạn. Thấy Va-rôn-trúc đã chạy ra khỏi chiếc máy bay đang bốc cháy, Phê-đia-rơ-cơ cũng lập tức hạ cánh xuống bên cạnh. Anh gọi to:

        - Nhanh lên! Nhanh lên!   

        Va-rôn-trúc mặt đầy khói, thổ hổn hển, chạy lại phía máy bay của bạn. Phê-đia-rơ-cơ đỡ Va-rôn-trúc leo lên. Hai người vứt bỏ dù nhảy đi cho đủ chỗ và Va-rôn-trúc đã khó nhọc chui được vào buồng lái. Phê-đia-rơ-cơ bắt đầu cất cánh. Mỗi giây đồng hồ đều rất quý. Bọn Hít-le đã từ khắp các phía chạy đến, hàng loạt đạn súng máy nồ vang. Máy bay lăn bánh khoảng chừng ba bốn trăm thước rồi rời khỏi mặt đất. Các phi công dường như đã thoát nạn rồi. Nhưng, máy bay bỗng bị vấp nhẹ một cái và hai người bị đập mạnh vào cái bảng gắn các máy đo ở trong máy bay. Từ cái đà đổ, máy bay vấp phải một cái cột mốc đo đạc, vấp mạnh đến nỗi rách cả cánh bên trái.

        A-lèch-xây Phê-đia-rơ-cơ buồn rầu kết thúc câu chuyện:

        - Thế là chúng tôi bị bắt làm tù binh. Còn sự việc về sau ra sao, chính anh cũng biết rồi. Chúng tôi bị giải đến bộ tham mưu của quân Đức: "Các ngài sĩ quan, các ngài chớ lo ngại. Các ngài phải vui sướng mới được vì đối với các ngài thế là chiến tranh đã kết thúc rồi. Chúng tôi sẽ đưa các ngài về đại hậu phương - về nhà nghỉ". Ở bộ tham mưu, tụi nó đã tuyên bố với chúng tôi như vậy. Và chúng tôi đã được "nghỉ" thế này đây.

        Hai người bạn còn báo cho Mi-khai biết bọn Hít-le đã yêu cầu họ phục vụ trong ngành hàng không của Đức và khi họ từ chối thì chúng đã nhốt họ vào xà-lim cá nhân. Chúng bảo A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ rằng Va-rôn-trúc đã đồng ý phục vụ đức quốc trường, rồi lại bảo Va-rôn-trúc những điều chúng đã nói với Phê-đia-rơ-cơ. Hai người bèn tuyên bố tuyệt thực.

        Sau khi đã giam giữ hai phi công vài ngày nữa trong buồng giam riêng mà thấy vẫn không đi đến đâu cả, bọn Ghét-ta-pô đã phải từ bỏ ý định vớ vẩn của chúng. Hai anh A-lếch-xây đã bị giải đi từ trại giam này đến trại giam khác rồi cuối cùng rơi vào Kơ-lanh-kê-ních-xơ-béc.

        Câu chuyện hai người bạn giúp nhau đến mức không tiếc cả tính mệnh minh đã làm Mi-khai Đê-va-ta-ép xúc động mạnh. Anh vui mừng vì đã tìm được những người bạn mới, đáng tin cậy. Anh nghĩ rằng: "Những con người như thế này thì không ngại gì cả, có thể tin cậy ở họ được".

        Thế là mỗi ngày xung quanh Mi-khai lại tăng thêm số bè bạn tin cẩn. Cũng như anh, họ đều sẵn sàng mọi việc để vượt ngọc, giành tự do.

       


        Trong tác phẩm bất hủ cùa mình nhan để là "Viết dưới giả treo cổ", Giu-li-út Phu-xích đã gọi các buồng giam các phạm nhân trước khi hỏi cung mang sồ "400" là một chiến hào nhô ra phía trước tiền duyên. Theo cách thể hiện của tác giả thì mọi phía chiến hào đều bị địch vây bọc, tập trung hỏa lực bẳn phá nhưng không một chiến sĩ nào nghĩ đến quy hàng, dù chỉ trong giây lát.

        Những người xô-viết bị bọn phát-xít cầm tù cũng vậy. Không một phút nào họ nghĩ đến đầu hàng. BỊ rơi vào phòng tra tấn cùa bọn Ghét-ta-pô, họ đã không cúi mình trước kẻ địch. Từng ngày, từng giờ, trong cả trại giam có rào dây thép gai bao quanh vẫn nổ ra cuộc đấu tranh căng thẳng chống bọn đao phủ Hít-le, cuộc đấu tranh không phải "Vì vinh quang mà vì cuộc sống trên trái đất¹". Đây cũng là mặt trận, nhưng có tính chất độc đáo, vô hình.

        Hiện nay, vẫn còn nhiều anh hùng trong cuộc đấu tranh bất tử và chênh lệch này mà chúng ta chưa được biết đến. Các tù binh bị đưa đến Kơ-lanh-kê-ních-xơ-béc trước Mi-khai Đê-va-ta-ép đã kể cho anh nghe chuyện một trong những người anh hùng đó, một con người cực kỳ anh dũng và quả cảm. Câu chuyện như sau:   

        ...Hổi đẩu tháng Sáu năm 1944, những người bị giam ở đây cũng rất ngạc nhiên. Phải, không ngạc nhiên sao được ? Bởi vì thường thường họ vẫn bị đánh đập, sỉ nhục, nhạo báng, nhưng bỗng nhiên một hôm bọn phát-xít lại tuyên bố với họ rằng: "Các ngài sĩ quan, chúng tôi mời các ngài đến họp. Trong cuộc họp này các ngài có thể tự do bộc lộ tư tương và những ý nghĩ về số phận tương lai của mình".

        Các phi công đã xét đoán: "Không phải vô cớ mà bọn phát-xít lại quan tâm đến số phận của chúng mình. Có một cái gì mờ ám ở đây...". Nhưng rồi họ đã được rõ. Một lần, vào buổi trưa, bọn quản tri trại giam đã ra lệnh cho các tù binh phi công tập họp ở sân trại. Chung quanh sân có tụi lính bảo vệ cầm súng máy... Một lát sau, bọn Ghét-ta-pô kéo đến, có lũ ngụy quân xun xoe bên cạnh. Các phi công hiểu ngay rằng chúng triệu tập họ đến đây để tuyền mộ họ vào đội quân của Hít-le.

        Phường kèn cử quốc thiều phát-xít. Rồi có một tên SS nào đó bắt đầu nói. Nó đề nghị các phi công thành lập những phi đội máy bay để chiến đấu ở mặt trận phía tây chống lại Anh và Mỹ. Nếu làm được như vậy họ sẽ được chúng cấp cho nhà cửa, ruộng đất...

        Tên Hít-le này tự xưng danh là cục trưởng cục phản gián. Nó tuyên bố là các phi công có thể mạnh dạn tham gia cuộc họp và tự do phát biểu mọi ý kiến. Sẽ không một ai vì thế mà bị trừng phạt...

        Nhưng các phi công vẫn đứng im không nhúc nhích, chờ đợi mọi diễn biến. Thế rồi, sau đó có một thằng cha khỏe mạnh tiến ra, tự xưng là tù binh. Nó đã phát biểu những lời lẽ rập khuôn theo bọn phát-xít rồi ghi tên trước tiên làm "chí nguyện quân"! Tên cục trưởng cục phản gián gật đầu hoan nghênh nó. Các phi công không ngờ lại có một tên phản bội, nhưng không một ai có ý định tiến lên diễn đàn công khai phản đối "nhà hùng biện" đó. Vì làm như vậy có nghĩa là tự mua lấy cái chết chắc chắn.

        Sự im lặng thảm khốc kéo dài. Mặc cho tên quản trị trưởng trại giam kêu gọi, vẫn không có ai muốn lên phát biểu. Tên cục trưởng cục phản gián liền ra hiệu chỉ định. Giữa hàng tù binh có một người tiến về phía chiếc bàn. Tất cả đều nhìn vào người đó. Đó là một người tầm thước, tóc đen, đã điềm hoa râm ở hai phía thái dương. Các phi công nhận ra ngay đó là thượng tá A-lếch-xan-đơ-rơ I-xu-pốp. việc ông ta xuất hiện trên diễn đàn thật bất ngừ... "Phải chăng ông đã không chịu được đòn tra tấn, đã phản bội ?". Họ biết rằng trong thời gian qua thượng tá thường bị dẫn lên hội đồng quân quản trại giam để lấy cung.

        Tên cục trưởng cục phản gián nở một nụ cười đắc ý và tuyên bố:

        - Các ngài sĩ quan, bây giờ thượng tá I-xu-pốp, nguyên tư lệnh trưởng sư đoàn máy bay cường kích Nga sẽ nói chuyện.

        Khi thượng tá mới bắt đầu nói, các tù binh đã biết ngay rằng đứng trước mặt họ là một người xô-viết dũng cảm, không chịu thất bại trước sự tra tấn và nhục hình. I-xu-pốp đã nói:

        - Tôi gửi lời tới các bạn, những người bạn chiến đấu, những người bạn đồng ngũ bất hạnh của tôi. Các bạn đừng mắc vào tròng khiêu khích mà bọn Hít-le dựng lên ngày hôm nay. Trước mặt các bạn có một tên phản bội vừa mới phát biểu đấy...

        Thoạt đầu, nét mặt của I-xu-pốp tái nhợt nhưng chẳng bao lâu đôi má ông đã ửng hổng. Cặp mẳt ông sáng lên, còn cặp lông mày rậm của ông thi nhíu hẳn lại. Ông căm thù nhìn về phía bọn SS và bọn lính ngụy đang ngồi sau bàn và nói tiếp:

        - Chúng tao, những phi công xô-viết, sẽ không phản lại Tổ quốc! Không! Đừng trông chờ ở chúng tao điều đó! Chúng tao sẽ không đánh lại các bạn đồng minh của minh...

-------------------
        1. Câu này tác giả trích trong bài thơ nổi tiếng của A. Tơ-va-rơ-đốp-xki, nhan đề là "Va-xi-li Te-rơ-kin".

        Trong hàng ngũ các tù binh nồi lên tiếng ổn ào tán thường. I-xu-pốp càng vững tâm, tiếp tục phát biểu. Ông biết rằng bọn chúng không để cho ông nói hết. Do đó, ông đã phát biểu một cách ngắn gọn, rõ ràng và tha thiết.

        Các tù binh chăm chú nghe I-xu-pốp, khâm phục tinh thần dũng cảm của con người đã dám công khai trêu ngươi kẻ địch. Những lời lẽ phẫn nộ, sôi nổi của ông đã thể hiện rõ lòng tin tưởng sâu sắc của người quân nhân vào chính nghĩa của những tư tưởng vĩ đại của Đảng Cộng sản. Chính vì những tư tưởng đó mà ông đã chiến đấu ngoài mặt trận và bây giờ lại hiến thân mình cho những tư tưởng đó. Ông biết rằng bọn Ghét-ta-pô sẽ không tha tội cho ông vì bài nói chuyện này. Ông lại hướng về phía tù binh, nói tiếp:

        - Các bạn, hãy tin tưởng. Ngày sụp đổ của nước Đức Hít-le không còn xa nữa. Không phải Liên-xô mà là nhà nước phát-xít sẽ bị đánh bại. Trước mặt các bạn đây không phải là những kẻ chiến thắng mà là bọn chiến bại, đã bị kết tội chết...

        - Im! - Tên cục trưởng cục phản gián quát lên. Nó đứng dậy và bắt đầu nói, gọi I-xu-pốp là tên "tuyên truyền bôn-sê-vích" nhưng các tù binh không nghe nó. Cuộc hội họp bị vỡ...

        Câu chuyện về thượng tá I-xu-pốp mà Mi-khai Đê-va- ta-ép và các bạn anh được nghe kể lại, đã xúc động họ rất mạnh. Mi-khai nói:

        - Thật là một anh hùng chân chính! Đây chính là con người mà ta phải noi gương. Thế bây giờ thượng tá ở đâu rồi ?

        Một phi công ưả lời:

        - Đổng chí ấy đã bị giải đến trại tập trung giết người. Cách đây ít lâu, vào hồi trung tuần tháng Bảy. Hôm đó, bọn chúng lại tập họp tất cả chúng tôi ở sân. Tôi đã nhìn thấy I-xu-pốp. Ông đứng gần chỗ tôi. Mặt ông đầy những vết bầm tím. Tên sĩ quan trại giam bắt đầu gọi thượng tá I-xu-pốp ra khỏi hàng rồi đến trung tá Trúp-tren-cốp, một pháo thủ kiêm vô tuyến điện viên trên máy bay, một bác sĩ và hai phi công nữa. Tất cả những người đó đều bị đẩy vào một cái xe phù kín và chở đi mất. I-xu-pốp đã kịp hô to: "Vĩnh biệt các đồng chí! Tổ quốc ta muôn năm!".

        I-xu-pốp và Trúp-tren-cốp bị giam vào khu tử hình số 20 của trại tập trung Mao-tơ-hao-den. Tới đây, những người yêu nước này vẫn tiếp tục cuộc đấu tranh chênh lệch chống kẻ thù. Chính họ đã cùng với trung tá Nhi-cô-lai Vơ-lát-xốp, anh hùng Liên-xô, tổ chức cuộc vượt ngục cho hơn bảy trăm tù binh ở khu vực trại giam đó trong đêm mồng 3 tháng Hai năm 1945. Riêng chỉ có ba người cầm đầu cuộc vượt ngục là không may: trước hôm vượt ngục một ngày bọn Ghét-ta-pô đã bắt và giết họ trong phòng hơi ngạt.

        Kỳ công của I-xu-pốp đã khích động các tù binh. Họ càng thêm căm thù kẻ địch, càng thêm bền bỉ, kiên trì, cùng cố ý chí đấu tranh.

        Hàng ngày các tù binh vẫn bị đưa đi làm những công việc nặng nhọc. Họ phải bốc dỡ xi-măng trên các sân ga xe lửa, phải xây dựng một trại giam mới. Kíp lao công gồm có các phi công đã phải khai thác than bùn ở bãi soi trên con sông nhỏ, chảy qua khu vực phía bắc trại giam mới. Họ phải lội bùn đến tận đầu gối để làm việc. Làm việc xong, các phi công đã trở về các gian nhà bằng gỗ, thất thểu vì mệt nhọc, lạnh cóng và ướt đẫm. Trong trại giam người ta đã đặt cho họ cái tên là "lính đầm lầy".

        Những buổi chiều mùa thu dài đằng đẵng, đi theo bọn lính áp giải về ngủ trong gian nhà gỗ, những người bạn lại thảo luận các kế hoạch vượt ngục khác nhau. Họ đã chọn được một cách, tức là đào đường hầm từ nhà ngủ đến cơ quan hội đồng quân quản trại giam rồi bất ngờ đánh úp tụi lính bảo vệ, cướp lấy vũ khí, dùng những vũ khí đó không phải chỉ để tự giải thoát mà còn giải phóng cho cả các bạn khác bị giam.

        Kế hoạch dự định vượt ngục này rất khó khăn và mạo hiểm nhưng lại hứa hẹn được tự do nhanh chóng.

         Giu-li-út Phu-xích đã viết: "Hai người cộng sản ở chung trong tù chỉ năm phút sau là nảy nở tinh thần tập thể". Trong phòng giam ở gian nhà gỗ này có tới hai mươi tám phi công, đa số là đảng viên cộng sản, đã trải qua trường học gian khổ của cuộc chiến tranh, đã được tôi luyện trong chiến đấu. Khi các phi công được Đê-va-ta-ép, Van-đư-sép, Pa-xu- la cho biết kế hoạch đào đường hẩm thì tất cả mọi người đều tán thành. Hơn ba mươi người sống trong gian nhà gỗ này đã phân chia ra thành từng nhóm năm người một, có chỉ huy cẩn thận. Tất cả công việc chuẩn bị cho cuộc vượt ngục đều được tiến hành hết sức bí mật.

        Một lần vào buổi tối, Mi-khai Đê-va-ta-ép, I-van Pa-xu- la và Mi-khai Si-lốp đã nậy ván lát nhà ra và chui xuống sàn. Họ ngạc nhiên khi thấy sàn nhà cao hơn mặt đất những một thước. Các phi công suy tính: "Thế nghĩa là đã có chỗ để đổ đất rồi" Nhưng đào bằng gì ? Họ không có được một dụng cụ nào cả. Những người tù chỉ có độc một loại là cà-mèn, bát sắt và thìa. Đấy là những thứ họ đã dùng để bắt đầu đào đất. Họ đã kiếm được một mảnh sắt tây và làm thành một cái chảo. Hạ đã đổ đất vào cái chảo này rồi tãi nó ra dưới sàn nhà.

        Các phi công đào đất vào ban đêm, sau giờ điểm danh buổi tối. Trước khi bắt tay vào việc họ đã phải cởi quần áo ra, bởi vì nếu để quần áo bẩn và ướt, trước khi trời sáng vẫn chưa khô thì có thể sẽ làm cho tên cai nhà giam hoặc một tên Ghét-ta-pô nào đó nghi ngờ. Họ làm việc luân phiên. Một người phải đứng canh để kịp báo trưóc cho các đồng chí của mình trong trường hợp lính bảo vệ xuất hiện bất ngờ trong nhà gỗ.

        Đường hầm càng đào càng khó. Vì nó hẹp nên người đào đã bị mất cả lối thông hơi. Làm việc trong những điều kiện đó, người đào hầm thường bị ngất đi, anh em phải lấy dây thừng buộc vào chân mới lôi ra được.

        Thìa, bát sắt và cà mèn dùng đề đào hẩm rằt chóng gãy và có thể làm cho bọn Ghét-ta-pô nghi ngờ. Loại "dụng cụ" đó không dùng được nữa, đòi hỏi phải kiếm một cái khác, dù chỉ là mỗi một cái xẻng.

        Đào đâu ra xẻng được? Đê-va-ta-ép và các bạn đã nghĩ nhiều đến vấn đề này. Họ quyết đinh đánh cắp xẻng ở công trường xây dựng trại giam mới. A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ và A-lếch-xây Va-rôn-trúc được cử làm việc này. Hai người biết rằng công việc này không dễ. Bời vì, theo quy tắc, tất cả các tù binh sau khi làm xong việc đều bị khám xét hai lần. Mà cái xẻng không phải là cái kim, không thể dấu nó vào trong gấu quần áo được. Nếu bọn Ghét-ta-pô phát hiện được, chúng nó sẽ xử bẳn ngay.

        A-lếch-xây Va-rôn-trúc làm trong kíp đổ nền gạch để xây các nhà làm việc trong trại giam. A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ có thể được cử vào kíp làm hàng rào chướng ngại bằng dây thép gai. Tất cả dụng cụ đều thuộc công ty bao thẳu xây dựng trại giam. Mỗi buổi tối, sau khi làm xong công việc, bọn đốc công lại thu thập dụng cụ của các tù binh lại, kiểm điểm rồi báo cáo với tên đội trưởng đội áp giải.

        A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ phải dùng đến mưu mẹo. Anh tận lực làm việc để hoàn thành nhiệm vụ trước thời hạn. Tất nhiên hành động của anh đã bị các tù binh chề riễu cay độc. Họ nói:

        -  A-lếch-xây ơi, mày cố gắng cũng vô ích thôi. Không có mày thi bọn Hít-le cũng "rào dây thép gai" được toàn châu Âu, vẫn xây dựng được xong trại giam. Thế mà mày lại giúp đỡ chúng, rõ ràng là mày muốn xu nịnh chúng !

        Sau khi đã xong phần việc của mình, A-lếch-xây Phê-đia- rơ-cơ vội báo cáo ngay cho tên đốc công biết. Rồi anh lại đề nghị nó cho anh đi đào hố đề trồng cột. Tên đốc công sẵn sàng hoan nghênh con người "nhiệt tình" và cử luôn anh đi theo tên lính áp giải sang kíp đào móng để mượn xẻng. Việc đó đã liên tục xẩy ra từ ngày này qua ngày khác. Bọn đốc công đã quen với việc nhin thấy một cái xẻng "đi du mục" từ kíp này sang kíp khác. Nếu có lần chúng không thấy xẻng thì  kíp này lại tưởng kíp kia đã thu xẻng rồi.

        Lợi dụng điều đó, A-lếch-xây Va-rôn-trúc đã tháo lưỡi xẻng ra khỏi cán và giấu nó vào trong áo như một kho tàng quý giá. Đến lúc khám xét, anh đã bí mật chuyền lưỡi xẻng cho A-lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ. Thế là hai phi công, với tất cả những khó khăn to lớn, đã mang được chiếc xẻng về tới nhà ngủ. Có dụng cụ này, việc đào đường hầm đã được dễ dàng và nhanh chóng hơn nhiều.

         Chẳng bao lâu các phi công lại được tin bọn Ghét-ta- pô đang dự đinh chuyển tất cả tù binh từ trại này sang trại mới làm xong ở bên cạnh. Mi-khai bảo các đồng chí:

        - Phải đào nhanh hơn mới được.

        Nhưng, họ lại gặp phải một cản trở mới trên bước đường chuẳn bị vượt ngục. Một hôm, trong lúc đang đào hầm, các phi công đã đào phải một cái hố phân cũ. Những tấm gỗ mục đã bị bật tung và chằt lỏng này đã trào ra.

        - Cái mùi lạ lùng này ở đâu xông ra ầy nhỉ?

        Bọn lính gác hỏi thế, nhưng chúng vẫn không đoán được rằng ở dưới mặt đất đang sôi nổi một công cuộc lao động căng thẳng.

        Một số người đào hầm đã ngừng công việc lại. Họ thất vọng, nói:

        - Thật là phí công !

        Chỉ còn Đê-va-ta~ép, Si-lốp, Van-đư-sép, Pa-xu-la, Phê- đia-rơ-cơ, Va-rôn-trúc và vài người nữa là vẫn tích cực xuống hầm mỗi khi tối đến. Họ đã đào được một cái rãnh ờ bên cạnh để thoát nước tràn ra và đã tháo được hết nước ở trong hố.

        Đê-va-ta-ép lấy cái que đo đường hầm rồi đưa cho các bạn xem và nói:

        - Các cậu xem này, đường hầm đã đào được xa thế này rồi. Cố gắng một chút nữa là chúng mình được tự do...

        Lời nói đó đã cổ vũ những phi công đang bỏ việc. Họ lại bắt đầu đào con đường bí mật. Công việc trở nên gian nan hơn. Hầu như không khí mát mẻ không còn lùa được vào trong đường hầm nữa. Nước rỏ giọt từ vách hầm xuống, mùi ẩm ướt nồng nặc. Họ phải lấy cọc nhỏ chọc những lỗ hổng lên trên mặt đất để thông hơi.

        Trong khi phải đi vét bùn ngoài sông, đôi bàn tay cùa Đê-va-ta-ép trước kia đã bị hỏng nay lại bị thương. Thầy thuốc trong trại giam - cũng là một tù binh - thấy vậy đã lắc đầu thương xót bảo anh:

        - Anh phải giữ gìn đôi bàn tay, phải cẩn thận...

        Ông thầy thuốc này đã băng bó cho Đê-va-ta-ép và đã xin cho anh được miễn công tác xây dựng trại giam. ít lâu sau ông cũng trò thành "kẻ tòng phạm" với các phi công, đã hoạt động mọi việc cho họ. Ông đã mạo hiểm đưa vào trong nhà ngủ, cung cấp cho họ tấm bản đồ nước Đức vẽ trên chiếc khăn quàng lụa, một số dao và địa bàn.

        Nhưng rồi bọn Ghét-ta-pô cũng biết rằng các tù binh đã bí mật đào đường hầm và chuẩn bị vượt ngục.

        Một lần, sau khi đi làm về, những người tù chợt thấy có hai tên ss lầy sà beng nện thăm dò trên mảnh đất ở gần trại. Bỗng một tên trong bọn chọc thủng mặt đầt và phát hiện được ra đường hầm. Trại giam được lệnh báo động. Một tên sĩ quan trại giam là thiếu tá Gôn-smít đã cùng với tên ss làm phiên dịch tiến hành điểm danh. Chúng đã giữ những người bị giam đứng trong hàng suốt hai tiếng đồng hổ. Trong khi đó, bọn ss lục soát tỉ mỉ tầt cả gian nhà gỗ nhưng không có kết quả. Chúng không tài nào hiểu rằng những người Nga đã đào được tới mười lăm thước đường hầm bằng cách nào? xẻng, dao, địa bàn, bản đồ... tất cả đều đã giấu kỹ trong lớp đất sét dưới sàn nhà. Chỉ có người nào rất gầy mới có thể chui lọt vào chỗ đó được.

        Sau cuộc lục soát trong nhà gỗ, tên Gôn-smít đã giận dữ "hạ lệnh:

        - Những đứa tổ chức ra việc đào hầm, tiến lên năm bước !

        Nó lại nhắc lại lệnh đó hai lần nữa, nhưng tất cả mọi người vẫn đứng nguyên tại chỗ. Nó đã dọa sẽ trừng phạt rất ác, là đưa những người tù vào trại giam tử hình. Bốn con chó lài chạy đến chân nó, hít hít. Thái độ bình tĩnh của các tù binh đã làm cho bọn Ghét-ta-pô phát cáu. Nó lại ra lệnh:

        - Xếp thành một hàng!

        Các tù binh hiểu rầng bọn phát-xít thường quen dùng cách này để chọn lấy năm người một hoặc mười người một đem đi bắn. Khi tất cả mọi người đã dàn thành hàng xong, chúng lại bắt đầu lục soát. Bọn Ghét-ta-pô đã lôi từng người một ra khỏi hàng, bắt họ phải cởi hết quần áo. Bọn lính bảo vệ đã lộn trái các túi quần áo, tháo cả các mụn vá và các vải lót ra, nhưng vẫn không tìm thấy vật gì phạm pháp.

        Đặc biệt, hai mươi tám phi công sống ở gian phòng có đường hầm đi qua đã bị tra tấn hành hạ rất nhiều. Ngay tối hôm đó họ đã bị giam vào xà lim riêng. Đến khi được sống ở buồng giam chung, tất cả mọi người đều thề một lần nữa rằng không một ai tiết lộ những người tổ chức ra việc đào hầm và kế hoạch vượt ngục. Chẳng bao lâu, những cuộc tra hỏi đã bắt đầu. Thoạt tiên, chúng gọi đến Mi-khai Đê-va-ta-ép, I-van Pa-xu-la, Mi-khai Si-lốp, A-rô-ca-di-a Xô-un. Hơn một tiếng đồng hồ trôi qua. Sau đó, bọn lính bảo vệ đã đày Mi-khai Si- lốp bị tra tấn thừa sống thiếu chết vào ngục tối. Những người còn lại bị giam vào xà lim riêng. Cuộc thảm vấn các phi công đã kéo dài suốt đêm. Họ bị tra tấn, đánh đập, nhưng không ai phản bội đồng chí của mình.

        Ngày thứ ba, tên ss phiên địch tuyên bố rằng, theo quyết nghị của hội đồng quân quản trại giam, các tù binh sẽ bị giam ba tuần lễ trong ngục tối vì tham gia vào vụ đào dường hầm.

        Những người bị giam đã hết sức kiệt quệ. Thế mà thức , ăn - nêu có thể gọi nước và bánh mì chế biến là thức ăn -  lại chỉ ba ngày mới được phát một lần. Nhiều người bị ốm nặng và không thể cử động được.

        Mi-khai Đê-va-ta-ép bị giam vào một gian ngục tối rộng không quá hai thước vuông, trong đó có lò gang đốt than. Trong cái hộp đá ngạt thở đó không thề nào trở mình được. Đói khát hành hạ anh, khắp thân thể anh bị đòn đau nhừ.

        Tên quan tư trại giam chỉ huy cuộc điều tra thường gọi Đê-va-ta-ép lên lấy cung vào ban đêm. Trong phòng của nó có đặt một cái bàn, trên bàn bày các chén rượu vang và các món ăn nhẹ. Tên chúa ngục đã buộc tội Mi-khai tổ chức ra việc đào hầm và vượt ngục rồi hạ lệnh cho anh phải ký vào bản tuyên bố chống Liên-xô. Nó nói:

        - Chỉ có như vậy mày mới có thể còn sống mà trở về nhà được. Hãy làm theo lời tao bảo đi rồi ngồi vào bàn mà uống rượu mừng sức khỏe của mày.

        Đê-va-ta-ép đã dứt khoát từ chối không ký vào tờ giấy. Tên ss liền cầm lấy cái gậy cao-su đánh anh luôn. Khi Đê- va-ta-ép ngất đi, chúng lại giội nước lã cho anh tỉnh lại và lại tiếp tục tra tấn.

        Mi-khai đã anh dũng chiu đựng những cuộc tra tấn và đói khát. Nhiều lần chúng đã đưa Đê-va-ta-ép ra đối chất với Van-đư-sép và các phi công khác nhưng thấy đều vô ích.

        Một lần, có một người lính Hung-ga-ri trong đội bảo vệ bước vào ngục tối giam Đê-va-ta-ép. Anh ta đưa cho người tù một miếng bánh và nói:

        - Đây là quà của tôi và các đồng chí của tôi.

        Mi-khai cũng được các phi công ủng hộ. Họ đã dè sẻn khẩu phần ít ỏi để bí mật chuyền tới cho anh những mẩu bánh mì chế biến.

        Mấy ngày sau, Mi-khai được chuyền vào xà lim công cộng. I-van Pa-xu-la cũng đã được đưa vào đây. Mặt anh đầy vết thương đẫm máu.

        I-van Pa-xu-la kể lại rằng trong lúc bị tra tấn anh đã nhổ vào mặt tên sĩ quan phát-xít. Bọn Ghét-ta-pô đã đánh anh một hồi lâu rồi chúng lôi anh ra sân, bắt anh phải chạy. Trong lúc chạy, lúc thì chúng hạ lệnh cho anh nằm xuống, lúc bắt đứng dậy. Thế mà chúng vẫn chưa tha, lại còn bắt anh đứng nghiêm suốt hai tiếng đồng hồ nữa.

        Hình phạt độc ác của bọn Ghét-ta-pô đối với những người tổ chức ra việc đào hầm đã không làm cho các phi công khiếp sợ. ít lâu sau, trong trại giam lại có một cuộc chuẩn bị vượt ngục nữa. Lãnh đạo việc này là một trong những người đã tham gia đào đường hầm: đại úy Vích-to Ca-lư-sốp. Đội phi công làm than bùn dự trữ đã tấn công vào tụi binh lính bảo vệ và tước vũ khí của chúng. Sau đó toàn kíp lao công này đã tháo xiểng ra và chạy về phía bờ sông. Họ đã bơi qua sông và lẩn trốn vào các bụi cây.

        Bọn lính bảo vệ đã nổi hiệu báo động. Tất cả công việc trên công trường xây dựng trại giam mới đều bi ngừng lại. Các tù binh ở đó bị giải về nhà gỗ. Một ngày trôi qua. Lại một ngày nữa. Tất cả mọi người đều vui mừng dù rằng chỉ có một tốp nhỏ đã vượt ngục được. Nhưng nỗi vui mừng của họ chẳng được bao lâu. Hôm thứ ba, các tù binh được lệnh tập hợp thành hàng ngũ ở sân trại. Một chiếc xe hơi phù kín tiến lại gần. Cửa xe mở toang ra và từ trên xe lẩn lượt bước xuống một số người đã vượt ngục thất bại. Sau đó, bọn Hít- le ném xuống hai xác chết. Các tù binh nhận ra xác Vích-to Ca-lư-sốp, người tổ chức vượt ngục.

        Những phi công còn sống vẫn giữ vững tinh thẩn dũng cảm. Tên sĩ quan trại giam tuyên bố qua lời tên phiên dịch:

        - Chúng tao đưa bọn bị bắt về đây để chúng mày nhìn thấy rõ rằng tù binh Nga không bao giờ chạy thoát khỏi nước Đức được.

        Sau khi đã xua các phi công vượt ngục bị bắt ra đứng trước hàng ngũ các tù binh, bọn Ghét-ta-pô lại đẩy họ lên, xe, mang đi bắn...

        Tháng Mười năm 1944, Đê-va-ta-ép, Pa-xu-la và Xô-un đã bị giải đến một trại giam khác. Trước khi lên đường, một tên Ghét-ta-pô đã nói độc ác rằng:

        - Chúng mày được giải đi Giác-xen-hao-den. Ở đó không có đứa nào còn sống mà trở về được đâu...

           

        ...Hàng nghìn đảng viên cộng sần đã ở đây. Nhưng chỉ còn lại một cái không thay đổi: đó là tinh thần tập thể, tinh thần tận tụy trong cuộc đấu tranh và lòng tin ở thắng lợi.


        Cách Béc-lanh ba mươi cây số về phía, bắc, ở ngoại ô Ô-ra-ni-en-buốc có một trại giam giết người khổng lồ tên là Giác-xen-hao-den. Đó là một thành phố địa ngục. Chỉ trong một khoảng thời gian đã có tới gần bốn triệu người bị đầy đọa ở đây. Những người này đã phải sống chen chúc trong sáu mươi bảy gian nhà gỗ thấp lè tè, giống như chuồng ngựa. Trại giam này đã được xây dựng theo lệnh của Hít-le từ những năm trước chiến tranh, dùng để giam hãm những người con ưu tú của nhân dân Đức là các đảng viên cộng sản.

        Từ năm 1936 đến 1945, ở Giác-xen-hao-den đã có hơn mười vạn người tù bị tiêu diệt. Ngày nào cũng có người bị bắn, bị chết trong phòng hơi ngạt và bị đốt cháy trong lò thiêu xác. Ở đây, không có một miếng đất nào là không tắm máu những người bị hy sinh vì bọn đao phủ phát-xít.

        Giác-xen-hao-den đã chiếm một địa vị chủ yếu trong số các trại tập trung của bọn Hít-le. Không phải nó chỉ dùng để tiêu diệt các tù nhân bị giam giữ ở ngay trong trại này mà còn dùng đề giết hại hàng loạt những người tù từ các phòng: tra tấn và nhà ngục của bọn Ghét-ta-pô và SD (cơ quan an ninh) ở Béc-lanh và miền tây-bắc nước Đức đưa tới nữa… Tại Giác-xen-hao-den có đặt cơ quan trung ương chỉ huy tất cả các trại tập trung châu Âu của phát-xít Đức. Bọn phát-xít đã lấy nhân công ở đây để đưa đi xây dựng các công binh xưởng, trường bay và làm việc tại các công trường làm đá. Đó là một loại cơ quan chuyển dịch nô lệ. Cũng tại nơi đây, đã phát minh ra những phương pháp giết người tối tân. Bọn phát-xít đã dùng cơ thể các tù nhân để thí nghiệm tác động của các chất độc, thuốc độc, do các tên dược sĩ của chúng làm ra. Chúng cũng đã xây dựng ở đây các phòng hơi ngạt và lò thiêu xác. Kinh nghiệm giết người ở Giác-xen-hao- den đã được bọn phát-xít truyền cho các trại giam khác. Điều này đã được tên ss An-tơn Canh-đơ-lơ, cựu quản trị trưởng trại tập trung Giác-xen-hao-den trơ trẽn nói lên trong phiên tòa xử các tội phạm chiến tranh, mở tại Béc-lanh năm 1947.

        Dưới đây là những lời thú nhận của tên sát nhân khát máu và cuồng bạo này. Chính hắn đã từng thản nhiên đưa người vào các phòng hơi ngạt và lò thiêu xác.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Anh đã dùng những hình thức tiêu diệt nào trong trại tập trung của anh ?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Cho đến tận mùa thu 1943 thì việc tiêu diệt những người bị giam ở Giác-xen-hao-den chỉ tiến hành bằng cách xử bắn hoặc treo cổ. Để bắn hàng loạt các tù binh Nga, tôi đã sử dụng một ngôi nhà đặc biệt, ngụy trang là phòng thuốc trong đó có bố trí các thiết bị đề đo tầm vóc người và bảng kiểm tra thị giác.

        Tấm ván đo chiểu cao có một lỗ hổng. Bọn ss khoác áo choàng trắng đã cho tù binh dựa và tấm ván đó rồi trong lúc giả vờ đo chiều cao, chúng đã bất ngờ bắn một phát đạn qua lỗ hổng ở tấm ván vào gáy tù binh. Gian phòng bên cạnh có vặn kèn hát để cho tiếng âm nhạc át tiếng súng nổ.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Như vậy tức là trước khi anh bắt đầu làm quản trị trưởng trại tập trung thì ở đó đã nghiên cứu kỹ thuật giết người rồi ?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Đúng vậy! Ngoải phòng thuốc ra còn có một nơi nữa để giết những người bi giam. Đó là những cái giá treo cổ cơ giới lưu động, có thể hành hình được ba bốn người cùng một lúc.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Anh có tiến hành những thay đồi gì trong kỹ thuật giết người đó hay không?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Từ hồi trung tuần tháng Năm năm 1943 tôi đã sử dụng phòng hơi ngạt làm phương tiện tiêu diệt hàng loạt.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Theo sáng kiến của anh ?

        CANH- ĐƠ-LƠ: Một phần là của tôi. Bởi vì các phương tiện lúc đó không đủ để tiêu diệt một cách quy mô nên tôi đã mở một cuộc hội nghị trong đó có bác sĩ viện trưởng Bôm- két-te tham dự. Ông này đã bảo tôi rằng kết quả việc đầu độc bằng dung dịch a-xít xi-nhi-tỉch vào các phạm nhân bị giam trong các xà lim đặc biệt đã có thể làm cho họ chết ngay trong chốc lát. Tôi bèn quyết định xây dựng các phòng hơi ngạt để cho việc tiêu diệt hàng loạt người tù được hợp lý và cũng được nhân đạo hơn.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Ai phải chịu trách nhiệm về việc tiêu diệt hàng loạt người ?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Cá nhân quản trị trưởng trại tập trung.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Tức là anh ?

        CANH-ĐƠ-LƠ : Đúng vậy !

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Bao nhiêu người tù đã bị tiêu diệt ở Giác-xen-hao-den trong thời gian anh làm quản trị trưởng ở đó, tức là trong vòng hai năm tám tháng?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Tôi chịu trách nhiệm tiêu diệt 42.000 ngươi, trong đó có 18.000 người trực tiếp ở trại này.

        ỦY VIÊN CÔNG TỐ: Còn bao nhiêu người đã bị chết đói trong thời gian anh ở đó ?

        CANH-ĐƠ-LƠ: Theo tôi tính thì có chừng 8.000 người đã bị chết đói trong thời gian đó...

        Tuy vậy, trong những hoàn cảnh khùng khiếp ở Giác-xen-hao-den, con người vẫn tin rằng sẽ tự giải thoát được và vẫn giữ được sức lực để đầu tranh. Dưới sự lãnh đạo của nhũng người cộng sản, trong trại tập trung này đã thành lập tổ chức kháng chiến bí mật chống phát-xít. Những người xô- viết đã đứng hàng đầu trong đội ngũ các chiền sĩ đấu tranh giành tự do. Bọn Hít-le đã tỏ ra bất lực, không đàn áp nổi ý chí và lòng yêu nước của những người xô-viết cũng như lòng trung thành của họ đối với tư tưởng của chủ nghĩa cộng sản. Tinh thần kiên cường, dũng cảm, tình đồng chí hiếm có -  đó là đặc điểm của những con người đất nước xã hội chủ nghĩa. Kỹ sư I. Pô-ta-pốp trước kia đã từng bị giam ở Giác- xen-hao-den đã viềt: "... Những ngươi xô-viết đã không quỳ gối trước kẻ thù, đã chiu đựng tình trạng nô lệ mà đầu vẫn ngẩng cao kiêu hãnh..., đã dũng cảm xông lên con đường đấu tranh chống chủ nghĩa phát-xít, con đường kháng chiến"

        Người hướng dẫn khách tham quan viện bảo tàng Giác- xen-hao-den hiện nay là ông Vơ-la-đi-xláp Miếc-xin-xky trước kia cũng bị giam ở trại tập trung này. Ông vẫn xúc động nhớ đến những người xô-viết quen biết từ hồi đó.

        Mièc-xin-xky nói: "Mỗi khi gặp một người xô-viết, tôi lại muốn ngả mũ chào. Trong cảnh lao tù, những người Nga vẫn xử sự một cách tự hào, tự chủ, mặc dầu bị hành hạ đến đâu cũng vậy. Thật là những con người dũng cảm, những anh hùng. Tôi còn nhớ chúng nó đã treo cổ một thanh niên người Nga như thế nào. Ba lần, cái nút thòng lọng đã bị đứt và mỗi lần như vậy là anh ta lại hô vang cả trại: "Tổ quốc xô-viết muôn năm! Tiêu diệt chủ nghĩa phát-xít" !"

        Ba phi công xô-viết là Mi-khai Đỗ-va-ta-ép, I-van Pa-xu-la, A-rơ-ca-đi Xô-un đã bị giải từ Cơ-lanh-kê-ních-xo,-béc đến trại tập trung giết người này. Ba tên lính áp giải đã đi kèm ba người tù hốc hác, đói khát, kiệt sức.

        ... Vùng ngoại ô Ô-ra-ni-en-buốc đã ở lại phía sau. Con đường đi qua khu rừng tùng. Chẳng bao lâu các phi công đã nhìn thấy những bức tường pháo đài, giống như tường nhà tu kín. Nơi đó là trại tập trung giết người Giác-xen-hao-den: ống khói của lò thiêu xác vươn khỏi bức tường như báo trước điềm hung dữ. Khói đen dày đặc từ đó tuôn ra. Cả đến những cơn gió mùa thu cũng không thể xua tan được luồng khói dày đặc đó.

        Thỉnh thoảng họ lại gặp những đoàn tù mặc quần áo kẻ dọc bị xua đi làm, có lính áp giải nghiêm ngặt. Mi-khai nghĩ: "Hẳn rồi chúng mình cũng như thế thôi!». Anh phải dìu A- rơ-ca-đi Xô-un vì Xô-un bị đói quá không nhấc nổi đôi chân phù thũng nữa.

        Bọn lính canh mở rộng cánh cổng. Ba phi công nhìn thấy những dãy nhà gỗ màu xám chung quanh có rào dây thép gai, sát tường đều có những vòng dây thép gai bùng nhùng và khoảng đất giữa các vòng dây thép gai đó đều bị xới lên. Bọn phát-xít đã làm như vậy để có thể phát hiện ngay dấu vết của những người vừa mới vượt ngục.

        Khi tên đội trưởng đội lính áp giải hạ lệnh cho các tù binh đứng quay mặt vào tường rối đi ra chỗ khác, Đê-va-ta- ép bèn nhìn trộm lên các chòi canh, có lính gác và súng máy túc trực.

        Một tên lính trong đội áp giải biết võ vẽ đôi chút tiếng Nga thấy thế liền bảo:

        -  Chúng mày nhìn sang bên cạnh cũng vô ích. Không chạy thoát được đâu. Ở trại này thì đến con ruồi cũng không bay lọt.

        Đê-va-ta-ép nghĩ: "Phải chăng cuộc đời của chúng ta đứt quãng ở nơi đây ?". Anh buồn bã nhìn I-van Pa-xu-la và A-rơ-ca-đi Xô-un. Cũng như anh, họ hãy còn trẻ, tất cả đều thèm khát được sống, được trở về Tổ quốc. Đê-va-ta-ép hướng dòng tư tưởng về làng quê Tơ-rơ-bê-ê-vô của mình, về ngôi nhà gỗ bình thường ở nông thôn là nơi anh đã sinh ra và lớn lên, là nơi mẹ già đang đợi anh. Anh đoán : "Hẳn là mẹ khóc hết nước mắt về mình...".   

        Từ sân trại vẳng lại những tiếng hát, tiếng hát của những người tù đã kiệt sức khó lòng nhấc nổi đôi chân. Những người này làm sao thế nhỉ, tại làm sao họ lại hát? Mãi sau này Đê-va-ta-ép mới hiểu rằng những người tù đó bị phạt. Bọn Ghét-ta-pô đã bắt họ phải đi vòng tròn, vừa đi vừa hát. Chúng muốn thí nghiệm xem những đôi giày do các công ty chè tạo của Đức làm có bền không !

        Thời gian kéo dài như hành tội. Trước luồng gió mùa thu lạnh buốt thấu xương, các phi công đã cóng hết chân tay, mặt cắt không còn giọt máu, chảy cả nước mắt. Họ nhìn nhau cùng nghĩ một điều: "Còn nhục hình nào đang đợi chúng ta nữa ?".

        Rét lạnh và chết chóc như tỏa khắp trại giam đáng nguyền rủa này. Nhìn vào chỗ nào cũng gợi đến lĩnh vực của thần chết: ngôi nhà xám xịt và đường hầm phía dưới giống như cải mõm con chó ngao khổng lồ, ống khói bằng gạch của lò thiêu xác đùn khói đen đặc xịt. Một bức tường cao ba thước bao bọc chung quanh trại tập trung. Phía ngoài tường là hàng rào có cắm cọc sắt và cột bê-tông tua tủa như những móng vuốt. Trên các bình sứ trắng cách điện đều có mắc dây thép gai dày. Những tấm biển treo cạnh đó ghi rõ: "Cường độ dòng điện: 550 von. Không được đền gần, Sẽ bắn không cần báo trước".

        Hai tên Ghét-ta-pô từ phía cửa ngách ngôi nhà màu xám là trụ sở của hội đồng quân quản trại giam bước ra. Một tên có hình thù quái gở đến nỗi ai cũng phải chú ý đến. Đôi chân nó dài quá đáng mà thân nó lại ngắn, vai nó lại so. Bộ mặt khô khốc lờ đờ của nó dài ra vì cái cằm nhọn. Dưới cái mũ nhọn lưỡi trai, đôi mắt đảo điên của nó ánh lên một cách độc ác. Đó là cặp mắt của con thú dữ đánh hơi thấy mùi máu. Ngực hắn đeo huân chương "chữ thập sắt", hông bên trái đeo một cái bao súng lục không cài cúc, thòi lòi ra ngoài cái báng khấu súng ngắn kiều "pa-ra-ben-lom", phía đuôi thắt lưng thòi ra một cái gậy chỉ huy.

        Sau khi đã kiểm tra xong bản danh sách tù binh, tên Ghét-ta-pô này liền hô:

        -  Mút-xen ắp!

        Nhưng các phi công không hiểu nó muốn gì cả. Cái giọng khô không khốc của nó lại vang lên một lần nữa.

        - Mút-xen ắp!

        Vẫn không có ai nhúc nhích. Các phi công cũng đã từng quen với một số khẩu lệnh tièng Đức, nhưng đến khẩu lệnh này thì họ mới chỉ nghe thấy lần đầu.

        - À, "khoông" hiểu hả!

        Tên đao phù hét ầm lên rồi vung gậy chỉ huy lên đánh. Nó đánh một hồi lâu. A-rơ-ca-đi Xô-un không kịp lấy tay che mặt, bị toạc cả môi trên. Máu chảy ra từng dòng trên bộ mặt râu ria bờm xờm của I-van Pa-xu-la.

        Tên "phen-phê-ben"¹ còn dùng cái gậy chỉ huy một hồi lâu để "giới thiệu cho những người mới đền biết các trật tự của trại giam, dạy họ phải biết ngả mũ chào rồi đập ngay tay vào sườn, làm thế nào để cho hai động tác đó chỉ rắp một tiếng. Ở trại tập trung này, các tù nhân đã phải chào tụi ss theo kiểu đó.

        Sau khi đã trêu chọc thỏa thích những người tù mới đến, tên đao phù rít lên đe dọa qua kẽ răng:   

        - Ô, phe-rơ-phơ-lúc-te hun-de (Ồ, đồ chó đáng nguyền rủa), chúng mày sẽ còn biết tay tao

        Thật vậy, sau này các phi công mới biết rằng họ đã được tên "ráp-po-phu-re" (trường phòng nhân chính) tiếp nhận. Hắn ta tên là Gu-xơ-táp Gioóc-ghe. Nhưng ở trong trại giam, người ta còn gọi nó là "Gu-xơ-táp mặt sắt". Nó rất hãnh diện về cái biệt hiệu đó. Chức trách của nó là kiểm điểm các tù binh hiện có và mới chuyển đến. Nhưng Gioóc-ghe chỉ quan tâm đến mỗi một điều: làm thế nào chuyển được nhiều tù hơn nữa vào lò thiêu xác. Đó là nơi, theo ý nó, không thể để nghỉ việc được. "Người Nga còn lại càng ít đi, càng mau chóng thiết lập được "trật tự mới" trên mặt đất". Đó là điều dự tính của tên phát-xít "Xa-đi-xtơ"² này.

        Một lát sau, ba phi công mới đến được sát nhập vào đoàn tù và bi lùa vào nhà tắm. Đây là nơi "chỉnh đốn lại" những người tù mới và phát cho họ thẻ tù có ghi số. Sau khi đã cởi quần áo ra, Mi - khai nhận thấy có một người tù làm công vụ ở nhà tắm cứ nhìn chằm chằm vào tấm thẻ mà anh phải đeo. Người ấy nói nhỏ với anh:

        - Tổ chức vượt ngục à ? Ở đây, phạm tội đó là chúng nó đem thiêu trong lò thiêu xác đấy. Nhưng, chúng mình có thể giúp cậu qua tai nạn được. Chỉ cần cậu làm theo lời tớ bảo.

        Sau đó, người tù này đi luôn sang gian nhà bên cạnh. Khi trở về anh ta giao cho Mi-khai một cái thẻ số 3.234 và nói thầm:

        - Quên họ tên cậu đi. Bây giờ cậu là Nhi-ki-ten-cô.

        Thế là một lần nữa Mi-khai lại càng vững tâm ở sức mạnh vĩ đại cũa tình hữu ái xô-viết.

        Sau đó, Mi-khai được biết rằng hai người Nga làm thợ cạo ở khu nhà tắm đều là hai chiến sĩ xe tăng xô-viết đã bị bọn Hít-le bắt làm tù binh khi bị thương nặng. Họ đã trải qua nhiều trại giam trước khi tới Giác-xen-hao-den. Nhưng, đến đây, những người xô-vièt yêu nước này vẫn tiềp tục đầu tranh và cứu giúp các đồng chí mình. Lần này, họ đã lấy trộm của bọn ss được cái thẻ của một người tù binh đã bị hành hạ đến chết và chuyển cho Mi-khai. Nhờ đó mà Mi-khai thoát nạn.

        Sau khi đã được "chỉnh đốn lại ba phi công này lại bị tách rời nhau và bị phân phối vào các nhà giam khác nhau. Dù họ rất buồn, nhưng vẫn phải chia tay nhau. Ai nấy đều đau khổ vì sự phân chia đó.

        Được vài ngày sau, Đê-va-ta-ép lại gặp những người bạn mới của mình là hai chiến sĩ xe tăng phục dịch ở nhà tắm. Họ khuyên anh đừng có lần nào để lọt vào mắt bọn SS: chúng sẽ dùng anh làm trò tiêu khiển. Chúng thường làm như thế này: lột mũ của những người tù mới đến, ném vào khu vực cấm rồi hạ lệnh: "Chạy đi nhặt mũ !". Khi người tù vừa mới vượt qua cái vạch cấm bất hạnh đó là chúng nổ súng luôn. Mỗi lần bắn được một kẻ "âm mưu vượt ngục" như vậy là bọn ss được thưởng ba ngày nghỉ phép.

------------------------
        1. Tên một hầu tước trong chuyện cổ thích giải trí tiêu khiển bằng cách hành hạ người khác. Nay trở thành danh từ chung đề chỉ những kẻ cuồng bạo

        2. Một cấp bậc trong quân đội phát-xít Đức, tương đương vói thượng sĩ và thưòng làm nhiệm vụ quản trị đại đội bộ.

       
        Những lời khuyên của các bạn còn giúp Mi-khai thỉnh thoảng tránh. được những trận đòn như mưa của bọn lính bảo vệ.

        Đê-va-ta-ép đã rơi vào kíp lao công phải đi dỡ đất đen U-cơ-ren ở sân ga. Bọn phát-xít đã chở loại đất đen này từ Liên-xô về Đức để bón thêm cho những vùng đất sét khô mầu của chúng. Mi-khai đã bốc một nắm đất, cho vào cái túi nhỏ, mang theo bên mình như một biểu hiện của sự ràng buộc chặt chẽ giữa anh với Tổ quốc. Anh đã nhiều lần nhìn thấy bọn Đức xoa đám đằt đen mịn màng trong lòng bàn tay và thán phục: "Gie-rơ-gút! Gie-rơ-gút!"¹.

        Một lần trong lúc vun đám đất đen thành từng đồng một, Mi-khai đã bắt được một mẩu thuốc lá hút dở. Anh vừa mới hút vụng để nén cơn đói cồn cào thì lập tức bị ngay một cái gậy cao su đánh vào đầu.

        -  Thằng đỏ khốn kiếp này!

        Tên SS thét mắng Mi-khai và dọa sẽ đưa anh lên báo cáo với Gu-xtáp Gioóc-ghe. Nhưng sau nó lại "tò lòng thương hại" và chỉ đưa Mi-khai vào đội trừng phạt mà thôi.

        Mi-khai đã được nếm cái "ân huệ" của tên phát-xít này như thế nào. Một hôm, trong giờ điểm danh buổi sáng, tên trưởng khối  đã gọi đến số tù của anh. Mi-khai theo lệnh đứng vào một hàng khác trong đó đã có chừng hai trăm người tù, đi giày "bốt-tin" mới toanh. Mỗi người phải đeo trên vai một cái túi ba-lô đựng đầy cát. Lũ cuồng bạo đã trang bị cho những người trong đội "cấp tốc hành quân" như vậy để gây cho họ cảm tường hoàn toàn là những người lính.

        Chúng đã dùng những người tù bị phạt để thí nghiệm loại giày quân sự kiểu mới. Từ năm giờ sáng đèn sáu giở tối họ phải đi hơn bốn mươi cây số theo đường vòng làm ở trên một khu vực có các chất đất khác nhau. Trên con đường vòng này, chỗ thì rải đá sỏi, chỗ thì phủ xỉ sẳt, chỗ lại đề nguyên đất sét dính nhơm nhớp, tượng trưng cho các con đường ngoài mặt trận.

        Mi-khai đã nhanh chóng làm quen được một chàng trai trong đội "cấp hành quân". Anh ta sinh ở vùng Xmô-len-xcơ, tên là Va-nhi-u-sa. Và ngay ở đây, tại nơi đáng nguyền rủa này anh thanh niên Nga đó vẫn còn giữ được tính hài hước. Anh ta đã nói đùa: "Tớ đã đi tới năm loại giày "bốt-tin" nhà binh này rồi, đi mãi trên đường vòng dài bằng con đường từ Béc-lanh đến Vơ-la-đi-vốt-xtốc và khứ hồi".

        Trong lúc hành quân, "những người chạy thi" phải hát một bài hát Đức, mỗi khúc hát lại tận cùng bằng một điệp khúc: "Ai-li Ai-lô! Ai-li Ai-lô!" Nếu tên giám thi thấy ai không hát, nó sẽ vung roi ngựa quất luôn và khi người tù đã quá kiệt sức thì nó bắn luôn. Không ngày nào trong đội tù bị phạt này không có vài người bị hy sinh. Mỗi buổi tối, khi quay trở về gian nhà gỗ, những người tù đã phải khiêng theo tử thi các đổng chí của mình. Và chỉ sau khi đã điểm đanh buổi tối xong xuôi, những cái xác chết đó mới được phép đưa vào lò thiêu xác.

        Cả đến những buổi tối, trong gian nhà gỗ lạnh lẽo và hôi hám này cũng không được yên thân. Tên Vi-li là trưởng nhà còn có một cái tên nhạo báng nữa là "Quạ đen". Nó rất thích làm nhục tù binh dù có lý do hay không có lý do. Một lần, Mi-khai gặp Vi-li không kịp ngả mũ, thế là anh bị luôn bốn cái đạp vào bụng bằng mũi ủng có đóng cá sắt. Rồi một tai họa mới nữa lại đè nặng xuống: Mi-khai bị cảm lạnh rất nặng. Bệnh cùa anh đã phát ra vào một buổi tối mùa thu lạnh lẽo, khi các tù binh đi làm về phải cởi trần truồng và bị lùa vào nhà tắm. Nhưng, trước khi được phép rửa ráy họ còn bị giữ lại hàng hai tiếng đổng hồ ngoài đường. Rồi lại còn phải đứng chực ở trước cửa nhà gỗ, cũng bằng ấy thời gian, vì trong nhà chưa tảy uế xong. Sau vụ "rèn luyện" đó đã có vài chục người bị chết vì nhiễm lạnh và sưng phổi, còn Mi-khai thì bị ốm nặng. Tuy nhiên anh vẫn phải cố gượng, nếu không làm thế sẽ bị đưa đi nhà thương mà từ nhà thương chi có một con đường là dẫn đến lò thiêu xác.

        Thế nhưng, Mi-khai đã thẳng được bệnh tật. Có lẽ, sự rèn luyện trong quân đội trước kia đã giúp anh có được sức khỏe lớn lao. Nhưng anh cũng đã bị yếu đi rất nhiều. Mặt anh trở nên đen sạm như màu đất, đôi mắt càng thâm trũng sâu xuống, thân hình chỉ còn xương với da. Mà lấy đâu được sức lực nếu mỗi ngày người tù chỉ nhận được một bát chiết yêu súp nấu bằng cải bắp đã mục một nửa hoặc cải củ, còn bánh mì chế biến thì chỉ được có 200 gơ-ram. Trước kia, hồi còn ở trung đoàn máy bay, anh cân nặng gần 90 ki-lô mà bây giờ thì 50 ki-lô cũng không được.

-------------------
          1. Tiếng Đức, có nghĩa là tốt lắm! tốt lắm !

        Đến đêm, trong nhà gỗ lạnh đến nỗi nhiều người tù phải ngồi sát nhau thành vòng tròn, người nọ áp lấy người kia cho ấm. Thỉnh thoảng họ lại trao đổi vài lời với những người tù láng giềng ở nửa bên kia nhà gỗ, ngăn đôi bằng một vách gỗ mỏng. Bên đó là những tù binh xô-viết bị lao nặng. Những người này đã nói rõ cho các bạn tù mới đến nhiều bí mật về các công xưởng giết người ở Giác-xen-hao- den. Họ đã nói về cái nhà ngục Xen-len-bao ở trong lòng trại giam là nơi các tù binh bị xích chặt vào nền xi măng, về cái trại tiêu diệt người và về đội sát sinh. Tim Mi-khai sôi sục phẫn uất khi nghe thầy nói các tù binh xô-viết trong đội này đã bi bọn phát-xít bỏ vào người 50 con rận rồi dán "thuốc cao" lên. Suốt một tháng ròng họ đã bi ký sinh trùng hút máu và phải chịu đề cho nó cắn. Mẩn ngửa đã làm cho họ suốt đêm ngày không được yên thân. Có hai người không chiu nổi hình phạt này đã phát điên.

        Nghe kể lại câu chuyện này, có một người tù nào đó ngồi trong góc tối đã thì thào lên tiếng:

        - Bọn cuồng bạo ôn dịch ấy hành hạ chúng mình như thế để làm gì nhỉ, cứ đem bắn quách đi có nhanh hơn không ?

        Một giọng nói sôi nổi trả lời:

        - Cậu đừng vội đi sang cái thế giới đó, ở đấy không có khách sạn đâu. Tốt hơn hết là nên nghĩ cách làm thế nào thoát khỏi cái địa ngục này, trở về với cuộc sống, với đấu tranh.

        Các tù binh đã dự thảo mọi cách vượt ngục khác nhau. nhưng tất cả những cái đó đều hẩu như không thể thực hiện được. Bởi vì, cả cái sư đoàn "Đầu lâu" cùa bọn ss đã bảo vệ trại tập trung này. Tuy vậy, vẫn có những con người gan góc, dám làm những việc dường như không thể thực hiện được.

        Đê-va-ta-ép đã được nghe câu chuyện xúc động về một trong những con người đó. Người gan góc này là một chiến sĩ xô-viết. Các tù binh đã tả lại được hình dáng anh ta, xác định được tuổi anh ta là hai mươi, duy chỉ có tên anh ta là không ai nhớ. Anh phải đeo trên ngực hai cái "Phơ-lúc-ghơ pun-tơ" (tức là dấu hiệu để phân biệt những người đã can tội vượt ngục). Đối với những người này, bọn SS có quyền bắn luôn mà không cần cảnh cáo. Chính lòng khát khao trở về với tự do, với cuộc sống, đã thúc đầy anh vượt ngục lần thứ ba. Với kỹ thuật leo trèo không ai sánh kíp, anh đã đi chân không leo lên các bình sứ cách điện ở lớp hàng rào có truyền dòng điện cao thế và đã nhảy được qua lớp hàng rào đó. Mặc dầu cuộc vượt ngục này lại một lần nữa bị thất bại, nhưng tinh thần gan dạ cùa anh đã làm cho cả tên quản trị trường trại giam là An-tôn Canh-đơ-lơ phải sửng sốt. Tên đao phủ này đã cho anh được sống, không xử tội ngay nhưng lại bắt anh đeo trên ngực một cái dấu hiệu vượt ngục thứ ba nữa. Có thêm dấu hiệu này, tức là anh không được sống tới một tháng nữa.

        Đê-va-ta-ép hiểu rằng chỉ dựa vào tập thẻ mới có thề thoát chết được. Cho nên anh đã tìm cách tiếp xúc với những người tin cẩn đề cùng họ tiếp tục đấu tranh chống bọn phát- xít. Bây giờ, vấn đề đó là mục tiêu chù yếu cùa đời anh. Anh tâm sự với những người bạn mới, do các đồng chí tù binh xe tăng giới thiệu. Đó là thượng tá Nhi-cô-lai Xư-chê-pa-nô-vích Bu-sma-nốp và đại úy An-đơ-rây Đô-mi-tơ-ri-ê-vích Rư-ban- tren-cô cùng là đảng viên cộng sản. Nhi-cô-lai hồi mới bắt đầu chiến tranh là tham mưu trưởng sư đoàn bộ binh và An-đơ- rây là chính trị viên. Cả hai người đều có màu vải đỏ đính trên áo tù kẻ dọc. Mầu vải đó có nghĩa rằng họ là chính tri phạm và đã bị kết án tử hình¹.

        Hồi 1942, trong lúc bị giam ở một trại giam gần Béc-lanh họ đã kêu gọi các tù binh chống lại bọn Hít-le, không chịu đi xây dựng các công binh xưởng, vì tội đó, Bu-sma-nốp và Rư-ban-tren-cô đã bị giải đến trại tập trung giết người ở Giác- xen-hao-den. Trong thời gian đầu, họ bị giam ở xà lim cá nhân dành cho những người bị án tử hình rồi sau lại bị giam vào một nơi gọi là phòng cách ly. Đó là hai cái nhà gỗ, bố trí trong lòng trại tập trung, có rào dây thép gai. Một cái để giam những người bị phạt và bị án tử hình. Một cái để giam những người bị bệnh truyền nhiễm. Trong gian nhà thứ hai, cứ vào khoảng ba tuần lễ một lại bị khuấy đảo lên vì có nhiều người tù mới bị đưa đến trại giam. Gian phòng chỉ đù chứa từ 120 đến 150 người nhưng chúng đã nhốt tới gần một nghìn người.

---------------------
        1. Ở trại tập trung này có rất nhiều người đã bị kết ản tử hình từ các nơi đưa đến. Mỗi ngày, bọn phát-xít lại gọi một số đưa vào phòng hơi ngạt, lò thiêu xác... mà vẫn chưa hết. Cỏ ngưòi đeo án tử hình hàng tháng.

       
        Bu-sma-nốp được biết rằng những người bị kết án tử hình cổ thể tạt vào buồng cách ly được. Anh liền nảy ra một kế hoạch táo bạo và bàn với Rư-ban-tren-cô:

        -  An-đơ-rây ơi, cậu xem này. Đây có thể coi như một Vị trí xuất phát vậy. Tất cả những người tù đều qua đây. Chúng mình có thể chọn trong bọn họ những người tin cẩn để thành lập những đội hoạt động bí mật trong trại giam nào mà sau này họ được chuyền tới.

        Ít lâu sau, hai sĩ quan xô-viết này đã có thể đặt được liên lạc với cả các đảng viên cộng sản người Đức, Tiệp, Pháp, Đan-mạch. Đặc biệt tham gia tích cực nhất trong tổ chức bí mật ở Giác-xen-hao-den hồi đó có đồng chí Y-an Bô-đi-sca, sau chiến tranh là ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Tiệp-khắc và đồng chí Ô-xơ-ca véc-ne hiện nay là thanh tra công đoàn thợ nề Đan-mạch ở Cô-pen-ha-gơ.

        Như vậy là ở Giác-xen-hao-den đã có những tồ chức kháng chiền quốc tế hoạt động. Bu-sma-nốp và Rư-ban-tren-cô đã tích cực hoạt động trong đó và đã nhận được các thông báo về tình hình quốc tế và tình hình mặt trận. Tận dụng từng khả năng một, họ đã phân phối những tin tức đó cho các tù binh được biết.

        Các tổ chức bí mật đã nhiều lần dự định tiến hành khỏi nghĩa, nhưng sự khủng bố tàn bạo của bọn Ghét-ta-pô đã phá hoại không cho các âm mưu gan góc đó thực hiện được.

        Vụ đàn áp những người hoạt động bí mật ngày 11 tháng Mười năm 1944 thật là hết sức tàn bạo. Hồi đó, bọn đao phủ đã bẳn chết một số lớn những người tích cực chống phát-xít. Trong số những người bị hy sinh có một vị tướng Liên-xô là Xê-men Tơ-ca-tren-cô, hai nghị sĩ cộng sản Đức là E-rơ-ne- xtơ Snen-le và Mi-ti-a-xơ Tê-gian, một bí thư khu đảng bộ cộng sản Đức là Hu-xtơn Gian-tơ-ne và ba người Pháp là Rô-giê Rô-banh, Bê-noa Mo-rơ-cu và An-đơ-rê Béc-giê-rông.

        Trong số các chiến sĩ anh hùng ở Giác-xen-hao-den có Mác-xơ Rây-man, An-tô-nin Gia-pô-tô-xky và nhiều nhà hoạt động lỗi lạc khác trong phong trào chống phát-xít.

        Tinh thần cao cả và dũng cảm của những người con ưu tú của nhân dân Đức, tức là các đảng viên cộng sản, đã thể hiện rõ ở những dòng sôi nồi và xúc động trong bức thư cùa đồng chí E-rơ-ne-xtơ Lút-ke, một người tù ở trại giam Giác- xen-hao-den. Đồng chí đã viết thư này cho con trai trước khi chết:

        "... Được gọi là đảng viên cộng sản cũng không khó nếu chưa đến lúc phải cống hiến xương máu mình cho chủ nghĩa cộng sản. Chi trong già phút thừ thách mới rõ ai là ngươi cộng sàn chân chỉnh. Cha là đảng viên cộng sản ! Con thân yêu, con hãy biết rằng cha là một đảng viên cộng sản chân chính. Cha ưa thích chết cho Liên-xô, ngàn lần hơn là sống cho chủ nghĩa phát- xít. Con hãy nghe đây : chết dưới lưỡi rìu của tên đao phủ còn hơn sống nhục".

        Càng ngày người ta càng được biết thêm tên tuổi cùa các chiến sĩ trung kiên của mặt trận vô hỉnh to lớn mà trước kia không ai được biết. Mặt trận này đã thâm nhập tất cả hang hốc cùa bầy thú dữ phát-xít. Trung tướng công binh Đơ-mi-tơ-ri Ca-rơ-bư-sốp bị hành hạ trong trại tập trung Giác-xen-hao-den cho đến hơi thở cuối cùng vẫn trung thành với Tổ quốc. Phẩm chất dũng cảm trong hoàn cảnh tù đầy của đổng chí đã giúp những người tù khổ sai khác đứng thẳng lưng, cảm thấy tự hào, bất khuất. Những người tích cực hoạt động bí mật trong trại tập trung này còn có tướng A-lếch-xan-đơ-rơ Giô-tốp, thiếu tá gan dạ An-đơ-rây Pi-ra-gốp và nhiều người yêu nước khác.

        Các tồ chức bí mật trong trại giam đã giúp đỡ những người kiệt sức, gần chết đói. Trong số người được cứu giúp này có cả Mi-khai Đê-va-ta-ép. Một lần, anh đã nhận thấy rằng suất bánh mì chế biến mà các bạn đưa cho anh gồm toàn những mẩu nhỏ. Anh đã hỏi Rư-ban-tren-cô:

        - Gì thế này?

        - Hãy tẩm bổ cho khỏe, Mi-sa ạ, rồi mình sẽ nói cho cậu rõ.

        Rồi Đê-va-ta-ép đã được An-đơ-rây cho biết: những mầu bánh nhỏ vuông vuông đó là sự quyên góp độc đáo của Đảng. Các đảng viên cộng sản đã cắt khầu phần bẻ nhỏ thảm hại của mình ra thành từng mẩu đề cứu sống người đổng chí. Trong trại giam giết người này, hành động đó thật chằng khác gì sẻ cho nhau từng giọt máu.

        Mi-khai nghĩ: "Thế là ở đây, nơi hung dữ nhất, trong các phòng tra tấn của tụi Ghét-ta-pô, ngay dưới mũi kẻ thù, đã có tổ chức bí mật. Đây là nơi dường như bọn đao phù giết hại mọi sinh mệnh, nhưng cuộc đấu tranh vẫn tiến triển". Anh tự hào rằng mình được ở trong Đảng ¹ của những người cộng sản, là đảng bao giờ và ở đâu cũng nêu cao ngọn cờ đấu tranh vi chân lý và hạnh phúc của con người.

        Trong khi quen bièt Mi-khai Đê-va-ta-ép, Bu-sma-nổp và Rư-ban-tren-cô đã khẳng định anh là một người dũng cảm, kiên cường, có thề đưa vào hoạt động trong tồ chức bí mật được. Những người hoạt động bí mật đã bảo nhau:

        - Nếu không giúp đỡ Mi-khai thì anh ta không chịu đựng lâu được.

-----------------
        1. Nguyên văn: mình thuộc về Đảng
 

        Được các đảng viên cộng sản người Đức làm việc ở bộ phận trang dụng giúp đỡ, họ đã kiếm được cho Mi – khai bộ quán áo đã cũ nhưng còn ấm và tẩm bổ cho anh bằng những mẩu bánh mì chế biến, đôi khi có cả khoai tây và củ cải đo các tù binh làm việc ở nhà bếp kiếm được. Thỉnh thoảng họ còn bí mật đưa được đến nhà gỗ các bưu kiện của hội Hồng thập tự. Thường thường tất cả các tù nhân đều được nhận quà của hội Hổng thập tự quốc tế, trừ các tù nhân người Liên-xô. Nhưng đồng chí Ô-xơ-ca Véc-ne, đảng viên Đảng cộng sản Đan-mạch vẫn nhiều lẩn chuyển cho An-đơ- rây Rư-ban-tren-cô từng hộp nhỏ đựng lương thực. Đồng chí đã nói:

        - Các bạn xô-viết thân mến, các bạn hãy nhận của những người cộng sản Đan-mạch và Na-uy chúng tôi món quà này. Chúng tôi sẽ luôn luôn giúp đỡ các bạn...

        Sự giúp đỡ đó đã cứu nhiều người bị giam khỏi chết đói.

        An-đơ-rây Rư-ban-tren-cô vừa mới được biết rẳng trước kia Mi-khai là thượng úy lái máy bay khu trục, đã bàn luôn với anh một chuyện. Câu chuyện đó sau này đã cỏ ý nghĩa to lớn đền cuộc sống của Đê-va-ta-ép.

        Rư-ban-tren-cô đã hỏi anh .

        - Thế cậu có biết lái máy bay Đức không ? Có thể bay trên đó được không?

        Đê-va-ta-ép trả lời:

        - Không, mình không biềt. Ừ, mà nếu mình có thể lái nó bay đi nhỉ? Nhưng thôi, bọn phát-xít khi nào lại cho mình đến chỗ máy bay, vậy thì có bàn chuyện đó cũng vô ích.

        Ít lâu sau trong buổi trò chuyện với thượng tá Bu-sma- nốp, Mi-khai cũng được nghe thượng tá nhắc lại câu chuyện như Rư-ban-tren-cô đã bàn với anh lần này, anh đã nín thở, nghe một cách nghiêm chỉnh. Bu-sma-nốp đã nói:

        - Cậu phải bay đi, Mi-khai ạ!

        - Liệu tôi có thể lái máy bay lạ được không ? vì chưa lần nào tôi bay trên đó cả.

        - Nếu cậu muốn thì làm được. Tẩt nhiên, cẩn phải có ý chí và tinh thẩn dũng cảm.

        Đê-va-ta-ép hồi hộp hỏi:

        - Nhưng cướp lấy máy bay ở đâu được ?

        Thượng tá trả lời:

         - Chỉ ở trường bay được thôi. Tiếc rằng bọn mình không được thả ra khỏi cái nhà ngục này - ông chỉ vào gian buồng cách ly dành riêng cho những người bị án tử hình -  để cùng vượt ngục với cậu. Bọn phát-xít hiện nay đang thiếu nhiều nhân công. Bây giờ chúng không kinh tởm tù nhân nữa, chúng đang chở nhiều đoàn tù đến các công xưởng không quân. Ở đó có trường bay. Chúng mình ở đây sẽ làm đủ mọi cách để cậu được nhanh chóng lọt vào đoàn xe vận tải đó.

        Ít lâu sau, An-đơ-rây Rư-ba-tren-cô đã liên lạc được với các đảng viên cộng sản Đức thuộc các tổ chức bí mật. Anh báo cho các đồng chí đó biết số tù của Đê-va-ta-ép. Những đồng chí này sẽ tìm đến các đảng viên làm việc tại phòng ghi phiếu tù ở trại giam đề ghi Đê-va-ta-ép vào danh sách tù binh được chở đi làm tại các trường bay.

        Ý nghĩ mới về việc vượt ngục không rời khỏi đầu óc Đê-va-ta-ép. Mỗi lần gặp An-đơ-rây Rư-ban-tren-cô, Mi-khai lại hồi hộp hỏi xem bao giờ thì anh được cử vào đội lao công đi làm khỏi trại giam này.

        Một lẩn, vào buổi sáng sớm, sau khi điểm danh ở nhà ngủ xong, các tù binh được lệnh xếp thành hàng ngũ. Một số người được gọi theo số hiệu ra khỏi hàng, trong đó có Đê-va- ta-ép. Bọn coi tù đã vung gậy cao su lên, chỉ cho anh biết phải đứng vào hàng nào.

        Sau khi chọn được một đoàn tù gồm 500 người, ngay ngày hôm đổ bọn Hít-le đã xua họ lên xe lửa. Chúng đưa tù đi đâu, các bạn Đê-va-ta-ép không một ai được biết. Bu- sma-nốp và Rư-ban-tren-cô đã nồng nhiệt tiễn đưa Mi-khai và cũng không mong rẳng đến khi nào sẽ lại được gặp nhau, bởi vì hai anh đã bị kết án tử hình.

        Đoàn tù lên đường vào ban đêm. Con tàu chở họ tiến lên phía bắc, phía bờ biển Ban-tích.

        "Cái gi đang đợi ta ở phía trước đây ? Kế hoạch dự định liệu có thành không? Cần phải làm đủ mọi cách để giành tự do mới được!" Những ý nghĩ đó đã không rời Mi-khai trên đường đi, khi anh buồn bã nhìn vòm trời phù nặng mây mùa thu.

    

                                    Tim sôi. Ta muốn tung bay
                                    Về nơi đó, lại tràn đầy ánh xuân.
                                    Nóng lòng, ta muốn về nhanh
                                    Ngắm nhìn đất nước mến thân của mình !

        Tại khu vực phía bắc hòn đảo U-giê-đôm đầy rừng rú và bãi lầy, bọn phát-xít đã xây dựng một trại giam giết người ở gần thành phố Xơ-vi-nê-mun-đê¹

        Phần lớn các tù binh bị chuyển từ Giác-xen-hao-den đến Xơ-vi-nê-mun-đê, ngay ngày hôm sau đã phải đi làm việc luôn. Đê-va-ta-ép ở trong kíp lao công có nhiệm vụ dỡ các bao xi-măng từ các toa xe lửa xuống sân ga.

        Đã vào cuối thu. Thỉnh thoảng tuyết ấm lại rơi xuống. Vòm trời phía bắc mờ đục cùng với những lớp sóng biền Ban-tích xám Xịt đã hòa lẫn với nhau khiến cho không thể nào phân biệt được đường chân trời nữa. Và gió, gió bầc lạnh buốt đã lồng lộn lùa vào dưới lớp quần áo rách rưới của những người tù. Họ đã phải giấu diếm bọn Ghét-ta-pô, bí mật lót vào dưới áo những vỏ bao xi-măng bằng giấy đề cho ấm, nhưng cũng vẫn lạnh.

        Trong khi làm việc ở nhà ga, Đê-va-ta-ép đã nghe thấy tiếng động cơ quen thuộc. Thế nghĩa là ở gần đây có trường bay. Một lát sau, Mi-khai nhìn thấy những chiếc máy bay Đức vút lên cao, rồi bay hút đi xa. Tim anh đập dồn dập. Ý nghĩ vượt ngục bằng máy bay địch đã làm cho Đê-va-ta-ép suốt đêm ngày không yên "Cậu phải bay đi, Mi-khai ạ!". Những lời thượng tá nói, đã trở thành phương châm chiến đấu cùa anh.

        Đối với bọn Hít-le, Đê-va-ta-ép là một con người không tên không họ. Chúng chỉ cần nhớ đến số hiệu viết trên thẻ tù cùa anh mà thôi. Mi-khai đã phải đeo cái thẻ đó lên trên lớp áo tù dòng dọc như mọi người tù khác. Bọn phát-xít có thể bắn Mi-khai như bắn bất cứ người tù nào khác, chúng có thể tiêu diệt thể xác anh, nhưng không thể dùng sức mạnh cùm xích tư tưởng anh được. Và tư tưởng anh thì lúc nào cũng hướng vế Tổ quốc.

        Đê-va-ta-ép nghĩ: "Thật ra thì bọn Hít-le dường như đã làm đủ mọi cách đề bắt những người xô-viết phải quỳ gối. Nhưng dù sao chúng vẫn không thể làm tiêu tan được lòng tin cùa chúng ta vào sự nghiệp chân lý cùa mình, vào thắng lợi cùa mình".

        Mi-khai đã sống với một niềm mong muốn là nhanh chóng trở về đất nước xô-viết, về với tự do, để lại được đứng trong đội ngũ và chiến đấu với kẻ thù. Nhưng thực hiện làm sao được điểu mong muốn đó nếu chung quanh toàn là biển nồi sóng ! Có lẽ cũng có thể vượt qua được eo biền bằng tàu thủy. Mi- khai có thể lái được tàu thủy, anh đã học lái từ hồi còn nhò ở trường chuyên nghiệp trung cấp đường sông. Nhưng bờ biển bên kia vẫn là đất địch, cho nên, chỉ có thể vượt khỏi cái trại tập trung đáng nguyền rủa này bằng máy bay được thôi. Chỉ có những đôi cánh thép mới có thể cứu được anh! Mặc dầu bọn phát-xít đã hủy hoại sức khỏe cùa anh, làm kiệt sức anh, nhưng Đê-va-ta-ép vẫn cảm thấy minh có một nguồn nghị lực phi thường. Lòng tin vào thắng lợi của kế hoạch dự định đã đem lại cho anh nghi lực đó. Không phải ngẫu nhiên mà anh đã tự bảo rằng: đôi cánh của ý chí sẽ vượt được qua mọi hỏa lực... Từ đây, cần phải bay qua một eo biển rồi qua một vùng đất địch rồi mới tới được trận tuyến. Càng bay tới gần biên giới Đức càng chóng tới chỗ có người mình, những người xô-viết... Không nên bay một minh mà phải tim những người tin cẩn, dũng cảm, cùng chuẩn bị vượt ngục với các đồng chí đó.

        Nhưng, trong thời gian đầu, Mi-khai đã cảm thấy minh bị lẻ loi ở Xơ-vi-nê-mun-đê. Số phận đã lại một lần nữa phân lìa anh với các bạn tin yêu và đã vứt anh vào hòn đảo xa lạ. Song, nếu không tìm bạn thì chính mình sẽ trở thành kẻ thù của minh Đã không có bạn, lại ở đất người thì còn cực nhọc gấp đôi²

        Đê-va-ta-ép đã quan sát mọi người chung quanh anh, đánh giá những thái độ cử chỉ của họ. Và chẳng bao lâu anh đã hiểu rõ rằng ngay cả ở nơi đây vẫn có những con người xô-viết có tâm hồn cứng rắn, đấu tranh giành tự do, cứu giúp đồng chí mình.

        Một lần, Mi-khai nhìn thấy có một tù binh người Ba- lan đã kiệt sức, hai tay run lẩy bẩy bưng bát súp mì bị xầy chân và đánh rơi bát. Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp là một người tù xô-viết đã đỡ người Ba-lan đứng dậy và sẻ cho người tù Ba- lan một phần súp bánh mì của mình. Trong hoàn cảnh ở một trại tập trung, cử chỉ này đã nói lên nhiều ý nghĩa. Mi-khai nghĩ thẩm: "Trái tim của anh chàng này vẫn chưa cằn cỗi, có thể tin cậy anh ta được...". Thật tình thì lúc đầu anh cũng ngại không dám bàn chuyện vượt ngục với Xô-cô-lốp vi anh ta là phó "Ca-pô"³có nhiệm vụ giám sát các tù binh trong kíp lao công, sở dĩ Xô-cô-lốp được làm nhiệm vụ này vì anh bièt chút ít tiềng Đức.

-------------------
        1. Nay đổi tên là thành phố Xư-vi-nô-út-xe thuộc Ba-lan.

        2.Một thành ngữ Nga, ý nói hành động mà không có bạn thì dễ thất bại,

        3.Tiếng Đức, có nghĩa là "cai tù” (viết tắt).

        Nhưng ít lâu sau, Mi-khai đã được nghe thầy Xô-cô-lốp tỏ ý phẫn nộ vể việc có một tên phát-xít đã hành hạ người tù đến chết. Vơ-la-đi-mia đã căm hờn, nói: "Tên đao phù này sẽ phải trả bằng giá rất đắt món nợ máu của người Nga chúng ta". Sau một thời gian ngắn Đê-va-ta-ép đã quen thân với Vơda-đi-mia Xô-cô-lốp. Anh được biết rằng Xô-cô-lốp cũng đang chuẩn bị vượt ngục. Xô-cô-lốp dự định thực hiện kế hoạch đó khi máy bay xô-viết đến ném bom trường bay. Kế hoạch vượt ngục của Xô-cô-lốp không phải là ảo tưởng, nó có thể thực hiện được, bởi vì khi những máy bay ném bom có cờ hiệu sao đỏ bay đến thì bọn Hít-le vội lẩn trốn hết dưới hầm, các tù nhân có thể lợi dụng lúc đó để vượt qua hàng rào dây thép gai. Nhưng còn vượt qua eo biển thì làm thế nào?

        Thấy vậy, Đê-va-ta-ép đã nói với người bạn mới rằng: có lẽ tốt hơn cả là nên chiếm lấy máy bay Đức để ở trường bay mà vượt ngục. Trường bay ở ngay bên cạnh trại giam, và như người ta thường nói, chỉ với một cái là được. Xô-cô- lốp hỏi:

        - Nhưng ai lái máy bay ? Tìm phi công ở đâu ?

        - Mình có một người quen... là phi công. Chỉ phải cái anh ta rất yếu. Mà cậu cũng đừng nói chuyện này với ai cả. Nếu bọn Hít-le biết, anh ta sẽ bị nguy to.

        - Cậu cứ yên chí!

        Mi-khai rất muốn biết những người dũng cảm nào dám vượt eo biến giữa tiết thu này. Phải mau mau bắt liên lạc với họ mới được!

        Ít lâu sau, trong khi đi kiếm củi ở rừng, Đê-va-ta-ép bỗng thấy có năm ngươi tù đi lại phía mình, trong đó có cá Xô-cô-lốp. Một người bé nhỏ nhất trong bọn, râu tóc bù sù nhưng cặp mắt rất linh lợi, tên là I-van Cơ-rô-dô, đã nằn nì bảo Mi-khai:

        - Anh bảo cho tôi biết người phi công ấy ở đâu với. Tôi muốn nói chuyện với anh ta.

        - Ngày mai tôi lại thăm anh ta, rồi tôi sẽ bảo với anh sau.

        Đê-va-ta-ép không muốn nhận mình là phi công ngay. Anh định tâm phải tìm hiếu về I-van Cơ-rô-dô cặn kẽ hơn nữa. Đúng lúc đó thì bọn lính mang tiểu liên đi tới giải tán ngay những người tù đang nói chuyện.

        Ngay tối hôm đó Mi-khai hỏi Xô-cô-lốp:

        - Vơ-lô-đi-a này, I-van Cơ-rô-dô là người thế nào đấy ?

        Thì ra, Cơ-rô-dô chỉ là tên bịa. Còn tên thật của anh là Cơ-ri-vô-nô-gốp. Trước kia, Xô-cô-lốp đã cùng bị giam với Cơ-ri-vô-nô-gốp ở trại tập trung Nát-xư-vin-le, sau đó hai người mới bị giải đi cùng với đại bộ phận tù binh ở trại đó tới hòn đảo này. Hai người bạn đã sống ở đây được hai năm, cùng nâng đỡ nhau, chia cho nhau từng mầu bánh ít ỏi. I-van Cơ-ri-vơ-nô-gốp đã làm việc lâu trong đội lao công phá bom nổ chậm. Trong khi đào những quả bom chưa nổ lên, anh đã nhiều lần nhìn thấy cái chết ngay trước mắt. Đê-va-ta-ép càng biết nhiều về I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp, anh càng tin chắc đó là một người gan dạ và kiên cường, trung thành đến cùng với Tổ quốc.

        Trước hôm xảy ra cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại, I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp là trung úy chỉ huy một trung đội khu vực phòng thù Phê-rê-mư-slen-scơ. Trung đội này đóng tại pháo đài trên bờ sông Xen ở biên giới.

        Ngày 22 tháng Sáu năm 1941, khi bộ đội phát-xít tràn vào lãnh thổ xô-viết, trung đội của Tvan Cơ-ri-vô-nô-gốp đã nồ súng luôn vào kẻ địch. Chẳng bao lâu cái đồn ải bé nhỏ này đã bị nằm lại trong lòng địch nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu quyết liệt. Đường liên lạc với các pháo đài khác đã bị gián đoạn. Tuy vậy, dúm người dũng cảm này vẫn đánh lui mọi cuộc tần công của địch. Thật vậy, những người xô-viết yêu nước nấy đã cẩm cự được cho tới ngày mồng 3 tháng Bảy. Cả đến sau khi pháo đàỉ đã bị pháo binh địch bẳn phá tan nát, bốn người còn sống sót trong số mười lăm chiến sĩ trong đồn vẫn tiếp tục chiến đấu. Họ đã bị bọn Hít-le bắt làm tù binh sau khi bị thương nặng, mất nhiều máu.

        Cơ-ri-vô-nô-gốp đã phải chịu nhiều đắng cay đau khổ trong tù. Cùng với một bộ phận tù binh có lính áp giải theo kèm, người sĩ quan xô-viết này đã đi hầu khắp nước Đức cho tới vùng An-dát Lo-ren. Ở chỗ nào anh cũng đấu tranh chống bọn Hít-le. Cơ-ri-vô-nô-gốp đã cùng với một đội tù binh, chuẩn bị vượt ngục. Nhưng có một tên khiêu khích đã báo cáo việc đó với bọn Ghét-ta-pô. Các tù binh đã trừng trị tên phản bội này. Vì tội đó, Cơ-ri-vô-nô-gốp đã bị kết án tử hình và bị giam vào khu vực dành riêng cho các tù nhân bị trừng phạt ở trong trại tập trung. Tên phiên dịch hỏi anh:

        - Mày là cộng sản ?

        - Phải.

        Cơ-ri~vô-nô-gốp đã rắn rỏi trả lời như vậy. Anh định tâm không thèm giấu diếm điều gì về đảng tịch của anh, đế tất cả những người tù ờ đây biết rằng người xô-viết không, khi nào sợ chết.

        Một người Pháp làm trường nhà  ¹đã nghe thấy câu đối đáp giữa Cơ-ri-vô-nô-gốp với tên phiên dịch. Do đó, anh đã được bắt liên lạc với tổ chức bí mật của những người cộng sản Pháp. Một thời gian sau, tổ chức bí mật đã tim cách chuyển được người sĩ quan xô-viết này từ nhà giam trừng phạt đến nhà giam chung. Cơ-ri-vô-nô-gồp bắt đầu làm việc ở công trường làm đá. Ở đây, anh đã quen với Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp. Vài tháng sau họ bị điều ra hòn đảo U-giê-đôm cùng với một bộ phận lớn tù binh.

        Trong "đội phi hành" cần phải chọn lựa được những người cứng rắn, dũng cảm, đủ sức đương đầu được với mọi thử thách, Đê-va-ta-ép cũng đã quen với Pi-ô-tơ-rơ Cu-tê-rơ- ghin, một người cao lớn, tầm vóc rắn chắc, sinh trưởng ở Xi-bê-ri. Pi-ô-tơ-rơ không những gan dạ, kiên quyết mà còn là một đồng chí tốt, hiền hậu, có tấm lòng vị tha, Mi-khai đã thầy rõ điều này vào dịp các tù binh phải mang các vật ngụy trang ra trường bay. Vác nặng quá, Đê-va-ta-ép phải khó nhọc lắm mới đi được trên con đường phù tuyết ẩm, Đôi giầy gỗ đã bị trượt, Anh bị xảy chân xuýt ngã, Lúc đó Pi-ô-tơ-rơ Cu- tê-rơ-ghin đã kịp tới giúp đỡ Mi-khai. Đê-va-ta-ép nghĩ: "Chúng minh cần phải có người hiệp sĩ này!", Trong lúc tâm sự với Cu-te-rơ-ghin, anh đã cho đồng chí Xi-bê-ri này biết kế hoạch vượt ngục, Cu-te-rơ-ghin không cần suy nghĩ đắn đo đã nhận sẽ giúp Mi-khai mọi sự.

        Trong đội dũng cảm này còn có cả Vô-lô-đi-a Nem-tren-cô mới 19 tuổi, I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp biết rõ anh chàng người Bi-ê-lô-rút-xi này, đã giới thiệu với Mi-khai, I-van và Vô-lô- đi-a đã sống cùng với nhau hai năm ở trên đảo. Bọn phát-xít đã xua đuổi Vô-lô-đi-a từ làng quê của anh ở gần Gô-men sang Đức. Trong khi tra tấn, tụi Ghét-ta-pô đã đánh dập mắt bên trái của anh, Mặt anh bị biến dạng đi.

        Những bạn tù do Đê-va-ta-ép chọn vào đội của mình đã từng nhiều lần vượt ngục. Chính vì tội đó họ mới đưa ra Xơ- vi-nê-mun-đê, Mi-khai E-mét-xơ cũng ở trong số đó, Trước khi bị bắt, anh là chính trị viên một đội du kích ở U-cơ-ren. Cùng với các lực lượng nhân dân căm thù bọn phát-xít, anh đã làm trật bánh nhiều đoàn xe lừa Đức, phá sập nhiều cầu xe lửa, Một lần, ở làng Cơ-rát-xnô Giơ-na-mê-nốc gần Đơ-nhi- ép-pơ-rô-nê-tơ-rốp-xky, đội du kích do Mi-khai E-mét-xơ dẫn đầu đang đêm đã tấn công vào bọn lính áp giải và giải phóng được cho mấy trăm chiến sĩ và sĩ quan xô-viết bị chúng đưa sang Đức.

        Mùa đông năm 1942, bộ tư lệnh Đức đã phải cử một đơn vị tiễu phạt đi càn quét du kích. Vòng vây của đích xiết chặt. Từ chỗ bị vây đến trận tuyến khoảng chừng hai trăm năm mươi cây số. Không có chỗ nào ẩn nấp được vì chung quanh thảo nguyên đã bị phủ tuyết. Đến con chim đậu trên tuyết cũng nhìn thấy nữa là cả một đội du kích. Các chiến sĩ du kích đã chiến đấu đến khả năng cuối cùng. Lực lượng của họ mỗi ngày một ít đi. Vì vậy ban chỉ huy đã quyết định cử riêng một bộ phận nhỏ vượt vòng vây từ đây tới Xum-si-na để bắt liên lạc với đội du kích của I-xi-do Cốp-pác đang hoạt động ở khu vực Pu-ti-vơ-lơ.

        Bộ phận này đã đi suốt hai ngày hai đêm qua thảo nguyên bão tuyết. Mi-khai E-mét-xơ đã bị tê cóng tất cả chân tay vào đúng lúc đội quân tiễu phạt của địch đuổi đánh và anh đã bị bắt làm tù binh. Bọn phát-xít đã giải anh đi hết trại giam này đến trại giam khác. Nhưng không bao giờ anh rời bỏ ý định vượt ngục. Lần vượt ngục đầu tiên của anh là ở gần Béc-lanh, khi anh cùng với các bạn tù khác phải đi sửa đường. Nhưng, cực thay, con đường xuyên qua đất Đức đó lại không đưa anh về được tới quê hương. Mi-khai E-mét-xơ đã bị bắt và bị đóng gông sắt giải đi Giác-xen-hao-den.

        Sau khi đến đây, anh lại bị giải đi cùng với những người tù khác tói một trại giam ở gần thành phố Ô-ra-ni-en-buốc để dọn dẹp thành phố sau mỗi lẩn bị ném bom. Một lần, thừa dịp này E-mét-xơ đã nấp vào một cái hẩm nhà đổ nát, mặc vào người bộ quẩn áo thường phục vừa mới kiếm được trong cảnh hỗn loạn rồi đi ra phố lúc ban đêm.

        E-mét-xơ cứ thế đi miết về phía đông. Tới một thành phố khác, anh gặp một người con gái U-cơ-ren bị bọn phát- xít bắt đưa sang Đức. Bị rơi vào cảnh nô lệ, cô gái này đã nhiều lần định tự vẫn đề thoát kiếp tôi đòi. Cô đã lầy trộm chủ nhà, cho người bạn đồng hương ăn no bánh mì với dầu thảo mộc rồi quyết tâm theo anh chạy trốn về Tổ quốc.

-------------------
        1. Trong mỗi nhà giam, có một người tù được chỉ định làm trưởng nhà để tiện giao dịch với bọn Đức.

        Hai người đã tránh bọn lính gác, lọt được vào sân ga rồi leo lên một toa xe, chui vào trong tấm bạt có in đấu hiệu chữ thập ngoặc¹theo đoàn xe lửa quân sự đi sang mặt trận phía đông... Trong tầm bạt này là các khẩu pháo. Hai người chạy trốn đã bí mật vượt qua được một nửa nước Đức, nhưng đến một nhà ga kia thì bị phát hiện. Thế là lại tù! Lại trở về cuộc sống tôi đòi đáng nguyền rủa ! Mi-khai E-mét-xơ bị giải đi Xơ-vi-nê-mun-đê. Nhưng đến đấy anh vẫn còn hy vọng vượt ngục. Do đó anh đã nhanh chóng kết hợp với Đê-va-ta- ép và các bạn của Đê-va-ta-ép.

        Còn Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lổp thì cũng đã từng vượt ngục hai lần trước khi bị giải đến Xơ-vi-nê-mun-đê và đều bị thất bại. Càng thân với Xô-cô-lốp, Mi-khai Đê-va-ta-ép càng tin chắc rắng con người này bao giờ cũng sẵn sàng vượt mọi khó khăn để giành tự do.

        Cùng làm một kíp lao công với Đê-va-ta-ép còn có Phê- đô A-đa-mốp người vùng Rô-xtốp, hồi trước chiến tranh lái xe hơi. Xô-cô-lốp đã thổ lộ cho A-đa-mốp biết kế hoạch vượt ngục vì anh hiểu rõ con người đầy nghị lực này. Cuộc đời của chiến sĩ A-đa-mốp đã trải qua rất nhiều bước gian truân. Mùa hè năm 1942 anh bị rơi vào nanh vuốt địch trong trận chiền đấu ờ gần Khác-cốp. Anh đã phải chịu đựng những đòn tra tấn, những lời nhạo báng, đói khát, làm việc kiệt sức. Nhưng chưa tới đầu năm 1943 anh đã vượt ngục thành công, rồi lại tiến ra mặt trận. Thỉnh thoảng, anh lại đi trinh sát ở vùng hậu địch. Nhưng rồi anh lại bị bắt làm tù binh lần thứ hai. Đến lẩn này thì bọn Ghét-ta-pô đã giam chặt con người bất khuất đó vào trại tập trung Búc-khen-van rồi ít lâu sau lại giải anh đến đảo U-giê-đôm. Người lái xe của nông trường cũng đã chịu đựng tất cả mọi cảnh trong tù. Lòng yêu Tổ quốc và lòng khao khát tự do đã đem sức lực đến cho anh và kêu gọi anh lập những kỳ công mới.

        Trong khi gặp gỡ các bạn, Đê-va-ta-ép đã thảo luận tỉ mỉ với họ kế hoạch chiếm lấy máy bay. Vấn đề là cẩn phải chuyển được ra làm việc tại một kíp lao công ở trường bay. Hiện nay mới chỉ có một mình Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp được làm việc trong kíp này.

        Một sự may mắn kỳ lạ là chính tên SS Éc-vin làm trưởng khối, đã giúp họ thực hiện được ý định. Câu chuyện như sau: một lần tên Éc-vin nhận của tên lính bảo vệ chiếc vòng vàng đề gắn thêm vào đó viên ngọc đỏ. Tên trưởng khối này đã cất chiếc vòng đó vào một chiếc tù con ở đầu giường, nghĩ rằng không một ai trong số tù nhân dám lây trộm. Nhưng chiếc vòng đã bi mất. Ai đã ăn cắp?

        Theo lệnh tên Éc-vin, tất cả tù nhân đã phải cởi trần truồng và lộn tất cả túi quần áo rách rưới ra để khám. Nhưng vẫn không có kết quả. Bọn Đức liền bắt đầu khám đến những người bị giam trong trại tập trung về tội hình. Chúng đã nhanh chóng tìm thấy vật bị mất trong túi tên Ca-pô, tức là tên trưởng kíp lao công làm việc tại trường bay, một tên mà các tù nhân thường ám chỉ là "Di-gan"¹. Bọn ss đã xông vào tên "kẻ cắp" này, đánh nó một trận nhừ tử đến nỗi nó không sống nổi tới giò điểm danh buổi tối nữa.

        Trong khi đội lao công ờ trường bay khuyết trưởng kíp, Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp đã tạm thời được giữ chức vụ đó vì anh biết ít nhiều tiếng Đức.

        Hi vọng của I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp vào việc "đề bạt" đồng chí mình đã thực hiện được: bọn Hít-le, sau thời kỳ tổng động viên đã tuyển lựa các tù nhân để tự giám sát lấy nhau trong trại giam.

        "Tên Ca-pô mới"³đã khéo léo báo cáo với trưởng khối về việc đưa người đi làm. Anh đã nhận được nhiệm vụ và đã làm tròn mọi chức trách, chủ yếu là đã chuyển được Mi-khai Đê-va-ta-ép và Vơ-la-đi-mia Nem-tren-cô sang làm việc ở kíp của anh. Thật ra thì việc chuyển người từ nơi này sang nơi khác cũng có nhiều mạo hiểm vì bọn Đức có thể nghi ngờ. Ví dụ như I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp đang, làm thợ nguội trong nhà đã thỏa thuận đi làm nhiệm vụ nặng nhọc ở trường bay và do đó đã làm cho một vài người tù phải ngạc nhiên. Rồi ít lâu sau Pi-ô-tơ-rơ Cu-te-rơ-ghin và Mi-khai E-mét-xơ cũng tìm được cách chuyển được sang kíp lao công ở trường bay.

        Nhiều người trong "đội phi hành" đã bị bọn phát-xít bắt giam hàng mấy năm nay rồi. Được cùng ở một chỗ với nhau, các bạn đã hồi hộp nghe Mi-khai Đê-va-ta-ép kể chuyện Tồ quốc, chuyện các trận chiến đấu tiến công của quân đội xô-viết. Ngay cả đây, tại trường bay Pê-ê-nê-mun-đê này cũng thấy rõ quân đội xô-viết đang đánh địch những đòn dữ dội. Các máy bay xô-viết đến ném bom hòn đảo U-giê-đôm mỗi ngày một nhiều. Sau mỗi cuộc "viếng thăm" đó, đường băng cất cánh và hạ cánh ở trường bay trên đảo lại xuất hiện nhiều hố bom. Các tù binh đã phải lấy đất lấp những hố đó và phủ xi măng lên trên, và ở đây, sau lớp hàng rào dây thép gai, vẫn vẳng đến những tin tức cho biết các đơn vị xô-viết đang chiến đấu thắng lợi trên đất Đức. Các tin tức đó đã khích lệ những người tù, bồi bổ sức lực cho họ.

--------------------
        1. Dấu hiệu của bọn phát-xít Đức.
 
        2. Tên một dân tộc trước kia nghèo đói thường đi hát rong và chữa thuốc, bị các dân tộc khác khinh ghét cho là hay lừa đảo và hay ăn cắp.
 
        3. Nguyên văn: họ. Người châu Ẳu thưò’ng gọi nhau bằng họ.

        Đê-va-ta-ép vẫn thường phải trả lời nhiều câu hỏi của các bạn. Vô-lô-đi-a Nem-tren-cô đã hỏi anh khá lâu về các quân hàm kiểu mới, bắt đầu ban hành trong quân đội xô-viết hồi đầu năm 1943, Pi-ô-tơ-rô Cu-te-rơ-ghin hỏi về nhà máy luyện kim Cu-dơ-nét-scơ là nơi mình đã từng làm việc hồi trước chiến tranh. Mi-khai vui mừng nhận thấy rằng sau mỗi lần trò chuyện như vậy, "đội phi hành" của anh càng đoàn kết hơn, vững mạnh hơn.

        Mọi người trong đội cũng đã chuẩn bị cả các vũ khí để tần công đội lính bảo vệ. Thật là loại vũ khí khác thường: I-van Cơri-vô-nô-gốp kiếm được một cái chìa khóa sắt tương đối nặng có vòng ở phía tay cầm, Pi-ô-tơ-rơ Cu-te-rơ-ghin có một cục sắt nhặt được ở trường bay và một đồng chí khác thì lượm được một hòn đá.

        Những người tham dự vào cuộc vượt ngục sắp tới không khỏi lo lắng về sức khỏe của người phi công là Mi khai đã bị kiệt sức rất nhiều. Xương bả vai của anh nhô cả lên dưới lớp giấy lót trong áo kẻ dọc, còn đôi gò má thì gồ lên trên bộ mặt vàng ệnh. Họ bảo nhau:

        - Liệu anh chàng ốm yếu này có thể lái được máy bay không, nhất là máy bay Đức mà anh ta chưa hề bay lần nào ?

        Đề có thể nâng đỡ người phi công một phần, họ đã tấm bổ cho anh bằng cách chia sẻ những mẩu thức ăn nhỏ xíu của họ, riêng I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp đã nhiều lần đưa cho Mi-khai cả bát cháo loãng của mình. Còn anh thì chờ đền lúc đã chia súp cù cải cho tù hết nhẵn đền tận đáy chảo rồi mới tình nguyện xin đi rửa chảo để vét nốt chỗ cặn còn lại.

        Mi-khai đã trầm ngâm suy tính nhiều về chuyến bay sắp tới, bởi vì cần phải dự tính sớm mọi việc. Khi có thời cơ hoạt động thì thắng lợi có thề giải quyết từng phút. Cần phải hành động chắc chắn, mà muốn vậy thi cần phải dự kiến thật đầy đủ. Thực hiện chuyến bay này rất khó. Anh là phi công khu trục, nhưng lại phải lái máy bay ném bom của địch mà anh mới chỉ nhìn qua trong lúc chiến đấu trên không với bọn phát-xít, cơ cấu của nó thế nào anh chưa rõ. Những lúc chiến đấu anh vẫn tìm chỗ phạm của loại máy bay "Hanh-ken" này để cố hạ được nó ngay từ vòng đầu. Còn ở đây thì lại phải lập tức cất cánh ngay bằng chiếc máy bay đó, bất cứ trở ngại nào cũng có thể nguy hại tới tính mệnh¹.

        Mi-khai đã hồi hộp khi nghĩ đền vần đề chọn hướng bay nào tốt hơn cả: bay trên đất liền hay bay qua bể ? Anh nhủ thầm: "Nèu mình bay theo con đường thứ nhất thì chẳc chẵn sẽ bị đội cao xạ của phát-xít bắn. Không được! Tốt nhất là bay trên mặt biển về phía bán đảo Xcan-đi-na-vo'' rồi mới rẽ về hướng đông...".

        Mi-khai bắt đẩu tận đụng mọi khả năng nhỏ nhất để nhìn vào buồng lái của máy bay Đức, để tìm hiểu cách mở máy như thế nào. Thật ra, không phải lúc nào cũng nhìn vào đó được. Kíp lao công làm việc ở trường bay dưới sự giám sát của bọn lính áp giải, chúng nó không cho phép tù đwan gần các máy bay.

        Đê-va-ta-ép bèn tim cách khác. Anh đã thu thập các bảng thiết kế máy móc của máy bay ném bom bị rơi vãi ngồn ngang ở trường bay sau mỗi lần có máy bay xô - viết đến bắn phá. Nhưng, muốn thu được những bảng chỉ dẫn của các máy bay ném bom bị phá hủy, cũng phải dùng đến mưu mẹo. Thường thường, trong lúc làm việc ở trường bay, Mi-khai đã báo cáo với tên lính áp giải, xin đi ngoài. Sau khi được phép, anh đã chạy về phía các máy bay bị phá hùy, bí mật lượm lấy những bảng chỉ dẫn cần thiết. Anh đã giấu diếm nó về nhà ngủ, nghiên cứu kỹ càng, và Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp đã dịch những lời chỉ dẫn trên tấm bảng đó ra tiếng Nga cho anh.

        Trong lúc dọn tuyết trên các máy bay, Mi-khai đã không bỏ lỡ dịp để nhòm trộm vào các buồng lái. Một lần, anh đã quan sát được tên phi công Đức lúc nó mở máy, tắt máy. Mi- khai chỉ cần được nhìn và nhớ lấy những hoạt động của máy bay sau khi mở máy. Tất nhiên, nếu tên lính áp giải nhìn thấy bất cứ người tù nào ở phía cánh máy bay, nó sẽ lập tửc lấy báng súng xua đuổi đi ngay.

        Nhiều lần Mi-khai đã cùng với các bạn mưu thực hiện kế hoạch vượt ngục của mình. Có buổi, kíp lao công trong đó có Đê-va-ta-ép được lệnh ngụy trang chiếc máy bay vận tải. Mi-khai nhin thấy các động cơ máy bay đang hoạt động. Anh liền rẽ vào phía cánh máy bay và chuẩn bị ra hiệu lệnh tấn công cho các bạn. Nhưng máy bay lại nhanh chóng tắt động cơ ngay.

------------------
        1. Nguyên văn: sẽ trị giá bằng cuộc sống.

        Một lần khác, kíp lao công lại được lệnh đi ngụy trang chiếc máy bay "Hanh-ken 111". Mi-khai Đê-va-ta-ép định tận dụng dịp này đề chiếm lấy máy bay. Anh đã nhìn thấy rõ chiếc xe hơi chở dầu xăng tiến lại gần chiếc máy bay ném bom. Sau khi máy bay được bơm dầu xăng các động cơ bắt đầu hoạt động. Những người bạn tù đã ước định sẵn với nhau là sẽ chờ hiệu lệnh của Đê-va-ta-ép đề tấn công. Pi-ô-tơ-rơ Cu-te- rơ-ghin đã đến cạnh tên lính áp giải. Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp chuản bị tấn công tên đốc công, Vơ-la-đi-mia Nem-tren-cô chuẩn bi tấn công tên lái xe. Còn tên phi công Đức thì sẽ do Mi-khai Đê-va-ta-ép và I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp trừng trị. Hai người đã lẻn vào phía cửa máy bay, đinh bí mật lọt vào buồng lái không cho tên phi công biết. Nhưng giữa lúc đó thì một tù binh trong kíp lao công không được liên hệ với kế hoạch vượt ngục đã phát hoảng. Anh chàng trẻ tuổi này khẽ kêu lên:

        - Lẻn vào đấy làm gì ? Bọn Đức nhìn thầy, nó bắn chết hết cả bây giờ!

        Cơ-ri-vô-nô-gốp vội lấy chân gạt anh ta ra. Anh chàng thanh niên sợ tái cả mặt lại. Anh ta vội kéo chân Mi-khai, làm bọn Hít-le chú ý đến. Tên đốc công nghe thầy tiếng động vội chạy đến nhòm vào buồng lái...

        Thời cơ thích hợp để chiếm lấy máy bay đã bị bỏ lỡ. Đê-va-ta-ép đã kịp thời nhảy xuống đất, đau đớn xua tay ra hiệu cho các bạn...

        Sau đó, họ còn mưu chiếm lấy máy bay ném bom của Đức một lần nữa. Chiếc máy bay này đậu ở tận cùng trường bay, gần biển. Kíp lao công được lệnh tháo lưới ngụy trang trên máy bay ra và cất nó vào trong buồng lái. Đê-va-ta-ép đoán rằng như vậy là bọn chúng muốn chuyển máy bay sang đỗ ở chỗ khác. Một lát sau, có hai tên phi công đi xe hơi đến. Chúng mở động cơ máy bay và bắt đẩu thử máy trong buồng lái.   

        Một lần nữa, kíp lao công trường bay lại chuẩn bị tấn công. Đê-va-ta-ép đã lọt vào trong máy bay đề cất lưới ngụy trang. Theo sau anh có Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lổp, Pi-ô-tơ-rơ Cu-te-rơ-ghin và Vơ-la-đi-mia Nem-tren-cô. Họ làm ra vẻ cùng giúp nhau khiêng lưới ngụy trang. Còn Cơ-ri-vô-nô-gốp trong lúc đó thì dửng canh gần chiếc xe hơi. Không nén được sự hồi hộp, anh đã nắm chặt lấy chiếc khóa sắt, sẵn sàng bí mật choảng vảo đầu tên lái xe. Mi-khai E-mét-xơ đứng bên cạnh sẽ phải trừng trị tên lính áp giải.

        Tình hình mỗi lúc một căng thẳng, Cơ-ri-vô-nô-gốp khỏng rời mắt khỏi buồng lái máy bay, đợi chờ từng phút một cuộc tấn công. Nhưng việc đó đã không xảy ra, vì chỉ một lát sau máy bay đã tắt máy. Mi-khai vừa nhảy xuồng đất, Cơ-ri-vô-nô-gốp đã chạy lại phía anh, hỏi:

        - Tại sao không bắt đầu đi?

        Đê-va-ta-ép giải thích rằng không thể bay được vì phía trước máy bay có một đống tuyết cao như núi. Muốn dọn nó đi phải mất nhiều thời gian. Chung quanh là bọn lính Đức. Nghe thấy động chúng có thể chạy vội đến máy bay luôn.

        Những thất bại liên tiếp đó đã buộc Mi-khai Đê-va-ta- ép phải tìm tất cả mọi khả năng mới đề vượt ngục. Các bạn anh cũng đã định tâm phải địch vận một tên lính áp giải để được sự giúp đỡ. Trên hòn đảo U-giê-đôm này có một người lính Đức trước kia phục vụ trong phân đội cao xạ pháo rồi sau đó được điều động vào lính bảo vệ thay cho một tên ss phải ra mặt trận. Người lính cao và gầy này không bao giờ đánh đập các tù binh và có khi còn mang bánh mì ở nhà đến chia cho những người tù đã quá kiệt sức.

        Anh ta thường nói với các tù binh:

        - Các đồng chí chí còn bị hành hạ ít lâu nữa thôi. Sắp hết đời nước Đức phát-xít rồi.

        Chỉ vẻn vẹn cổ hai tiếng "đổng chí" thôi, nhưng nó đã nâng cao tinh thần những người tù biết mấy! Họ thấy rằng giữa đám lính Đức cũng có người lương thiện. Những người tù không biết họ tên người lính Đức này, họ chỉ nói với #nhau một cách đơn giản rằng đó là anh "đồng chí". Những lúc riêng lẻ với nhau không có bọn Ghét-ta-pô đến gần, anh lính Đức này đã chuyện trò với các tù binh xô-viết, hỏi họ về Mạc-tư-khoa, về nhân dân Nga.

        Những người tù càng có thêm thiện cảm với anh lính "đồng chí" khi được biết anh đã từ chối không chịu vào đội SS. Vì thế mà anh đã bỊ phạt giam một tháng vào ngục tối.

        Sau khi biết rõ như vậy, Mi-khai Đê-va-ta-ép đã bảo Cơ-ri-vô-nô-gốp đề nghị anh "đồng chí" giúp đỡ.

        - Cậu hãy bảo anh ta đưa chúng mình lên máy bay rồi cùng bay đi với nhau.

        Đề nghị này thật là hay nhưng cũng nhiều mạo hiềm. Để cho toàn đội đang chuẩn bị vượt ngục khỏi bị lộ, I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp đã định bụng chỉ nói chuyện tay đôi với anh "đồng chí" thôi và trong trường hợp bị lộ sẽ chịu tội một mình. Như vậy chỉ phải hy sinh có một người.   ^

        Chọn được lúc thuận lợi, I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp đã nói chuyện với anh "đổng chí" bằng một thứ tièng Đức phát âm sai, đề nghị anh cùng bay đi Liên-xô:

        - Chỉ hai ba tiếng đổng hồ là đến chỗ chúng tôi thôi. Tôi cam đoan rằng anh sẽ được tuyệt đối an toàn.

        Trên gương mạt người lính Đức nở một nụ cười: .

        - Ổ, Liên bang xô-viết! Được sang đấy, thật là ước mơ của tôi...

        Nhưng anh lại buồn rầu nói tiếp luôn:

        - Tôi không thể cùng bay đi với các anh được. Gia đình tôi đông người: bốn con, bố, mẹ, vợ. Chúng nó sẽ tiêu diệt hết mất. Các anh hãy kiên nhẫn. Hít-le sắp hết đời rồi!

        Nhưng các bạn tù không thể kiên nhẫn được. Họ đã làm mọi cách để nhanh chóng thoát khỏi trại tập trung mun-đê.

        Một lần có một chuyện bất ngờ đã xảy ra xuýt nữa tan vỡ mọi việc. Lúc đó vào buổi tối, trong nhà gỗ có một tên nào đó đã nói:

        - Ôi chao! Tổ quốc! Lũ học trò con gái vẫn phải luận về cái đề tài đó. Còn đối với tớ thi cứ chỗ nào tí ti tiền, tí ti rượu và các thứ khác thì đó là Tổ quốc rồi.

        Căm phẫn vì những lời nói ba hoa đó, Mi-khai đã nhảy bổ về phía tên vô lại đó và cho nó một cú đấm vào cằm. Tên này bị tóe máu, kêu ầm lên. Bọn Hít-le chạy ngay đến nhà ngủ. Sau khi đã nghe tên bị đánh báo cáo, chúng liền kết tội Đê- va-ta-ép một cái án gọi là "mười ngày sống". Tức là suốt trong mười ngày đó, ngày nào người tù cũng bị đánh đập, hành hạ. Sau thời gian này, ít người còn sống được... Mỗi buổi sớm khi mới bắt đầu thức dậy đề đi làm, Đê-va-ta-ép lại bị chúng đánh đập tàn nhẫn. Buổi tối, khi trở về nhà gỗ anh lại bị bọn phát-xít đem ra làm trò cười và đánh đập.

        Các bạn Mi-khai đã phải vất vả chườm cho anh đề cứu sống anh. Dường như không còn hy vọng nghĩ đền chuyện vượt ngục được nữa, bởi vì Mi-khai phải khổ nhọc lắm mới cử động được. Nhưng ý chí và tinh thần kiên cường đã giúp anh giữ được bình tĩnh. Anh đã khắc phục được đau đớn và vẫn tiếp tục đi làm...

        ... Mấy ngày liền tuyết rơi liên tiếp. Rồi bỗng bất ngờ xuất hiện một buổi sớm trời quang mây tạnh hiếm có. Kíp lao công ở trường bay được cử đi dọn tuyết trên đường băng cất cánh và hạ cánh.

        Đê-va-ta-ép tụ tập các bạn vào trong phòng rửa mặt và bảo anh em rằng:

        - Nhất định ngày hôm nay phải bay đi không thì chẳng còn bao giờ nữa!
Những lời đó nói vang lên như một mệnh lệnh. Sớm hôm đó họ đã làm việc cẩn thận để bọn lính bảo vệ khỏi để ý. Đê-va-ta-ép không rời mắt khỏi chiếc máy bay mới, hai động cơ, kiểu "Hanh-ken III" thuộc loại ném bom. Người phi công đã nhìn thầy nó được bơm xăng và hâm nóng động cơ lên như thế nào. Điểu đó có nghĩa là máy bay đã chuẩn bị để sẵn sàng cất cánh.

        Đã gần đền buổi trưa. Đội bảo vệ phải đi ăn cơm. Đê- va-ta-ép đã quyết định lợi dụng lúc đó để đoạt lấy máy bay. Anh ra hiệu cho các bạn sẵn sàng. Nhưng có một người trong bọn hỏi lại:

        - Có thể hoãn cuộc vượt ngục không?

        - Không, hôm nay nhất định chúng ta phải bay đi - Đê-va-ta-ép rắn rỏi trả lời.

        Theo lời dặn của anh, Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp đã nói với tên lính áp giải rằng: tên đốc công - không hiểu tại sao hôm đó lại không đi làm - ngày hôm qua đã dặn kíp lao công phải đi dọn hầm chứa vũ khí bị máy bay xô-viết đến bắn phá. Tên lính áp giải chửi đổng một hổi rồi cũng dẫn tù đi làm.

        Khi toàn kíp vừa chui vào hầm vũ khí, Cơ-ri-vô-nô-gốp theo kế hoạch định trước đã đứng ngay phía sau tên lính áp giải. "Liệu Đê-va-ta-ép có biết lái máy bay lạ không ? Và tất cả máy móc trên máy bay liệu có tốt không ?". Những ý nghĩ xao xuyến đó vụt xuất hiện trong óc Cơ-ri-vô-nô-gốp. Do đó, trong khi giơ cái khóa sắt nặng lên đẩu tên lính áp giải, anh vẫn còn đưa mắt nhìn Mi-khai. Người phi công đã bình tĩnh gật đầu khẳng định.

        Tên lính áp giải đã bị giết. Một vài người tù không được biết kè hoạch vượt ngục đã sợ hãi chạy tán loạn. Giữa lúc đó bỗng có tiếng nói rắn rồi của Cơ-ri-vô-nô-gốp vang lên:

        - Các cậu ơi, cứ bình tĩnh. Mi-khai là phi công. Bây giờ chúng ta bay về Tồ quốc.

        Xác tên lính ảp giải đã nhanh chóng bi phù kín bằng tuyết. Lúc đó, Đê-va-ta-ép và Xô-cô-lồp đã ở trên máy bay. Theo hiệu lệnh'của hai anh, những người còn lại đã ra khỏi hầm chứa vũ khí đề những tên lính Đức ở ngoài khỏi nghi ngờ. Lẩn này Cơ-ri-vô-nô-gốp đi vào chỗ tên lính áp giải.

        Mỗi giây đổng hồ lúc này đều quý giá. Đê-va-ta-ép đã mở cửa buồng lái, còn Cơ-ri-vô-nô-gốp đã mở máy động cơ. Muốn cho động cơ chạy phải bật điện: Nhưng mà các bình "ắc-quy" ở đâu ? Không có "ắc-quy" thì máy bay không cất cánh được! Nét mặt Mi-khai đã biến sắc, trán anh toát mổ hôi. Anh kêu lên:

        - Này cảc cậu! Đi tìm bình "ẳc-quy" mau lên!

        I-van Cơ-ri-vô-nô-gổp nhảy bồ sang phía chiếc máy bay bên cạnh. Anh đã tim thấy trong chiếc xe nhỏ tải đồ ở gần máy bay các bình "ắc-quy" phụ tùng. Lại một lát nữa mới nối được dây điện giữa các bình "ắc-quy" với hệ thống máy móc trên máy bay. Động cơ bên trái đã nổ, rối đèn bên phải. Mi- khai sốt ruột đợi nhiệt độ ở dầu máy lên cao. Sau lưng anh vang lên những tiếng nói hổi hộp:

        - Nào, Mi-khai, bay nhanh lên!

        I-van Cơ-ri-vô-nô-gốp đã làm công việc của một người phi công thực thụ, không phải xoàng, mặc dầu trước kia anh chưa hề đến gần máy bay. Anh đã rút miếng gỗ chèn ra khỏi bánh máy bay, tháo nẹp ra khỏi đuôi cánh và bánh lái, tháo bao ra khỏi ống thu khí động lực¹

--------------------
        1.Những thứ này để giữ cho mảy bay đứng yên chỗ khỏi bão tuyết làm hỏng.

         
        Tất cả mọi người đã chui vào trong buồng lái, Đê-va-ta- ép bẳt đầu lái máy bay trên đường băng cầt cánh. Nhưng sao thế này? Máy bay cử tiếp tục lăn bánh trên đường băng chứ không cất cánh lên được. Đuôi máy bay vẫn chưa chịu nhấc lên khỏi đường băng "bê-tông nhỏ". Phía trước đã rõ ràng là mặt biển đang nối sóng rồi. Chi một lát nữa là máy bay bị hút vào trong vực thẳm của biển thôi...

        Một luồng hơi phụt mạnh ra và chiếc máy bay ném bom bất ngờ rẽ ngoặt về phía trái, đột ngột đến nỗi đầu cánh bên phải sạt cả xuống nền đất. Rồi chiếc máy bay nẩy liền ba cái. Cũng may mà không xảy ra sự hư hại nào. Nhưng tại sao máy bay vẫn không rời khỏi mặt đất được ? Đê-va-ta-ép phải bảo Xô-cô-lốp kiểm tra lại cái cần lái cất cánh lên cao xem sao:

        - Cậu nhìn xem có thấy những cái nẹp đỏ ở đấy không.

        - Chả thấy cái nẹp đỏ nào cả.

        Đúng lúc đó, Mi-khai cũng nhận thấy là cái cần lái cử lắc lư tự do, chửng tỏ rằng những nẹp đỏ chưa xuất hiện thật. Đáng lẽ anh phải nhớ ra sớm hơn, nhưng vì hấp tấp nên đã quên mất. Máy bay không bốc lên cao được vì cẩn lái cất cảnh lại để ở tư thế hạ cánh.

        Giữa lúc đó từ buồng lái nhìn ra ngoài đã thấy rõ bọn Hít-le từ khắp các phía đang tất tả chạy đến. Các đồng chí lại giục giã Mi-khai.-Mi-khai bay nhanh lên, không có chết cả bây giờ!

        Đê-va-ta-ép lại bắt đầu lái máy bay vào đường "bê-tông nhỏ"¹

        . Bọn phát-xít đang chạy đến thầy thế vội rạt về một bên đề tránh máy bay. Và chiếc "Hanh-ken 111" lại bắt đầu cất cánh. Phi công nhả hết ga và thả hết phanh, Cơ-ri-vô-nô- gốp và Xô-cô-lôp cũng kịp thời tới giúp anh. Họ bám cả vào cần lái đề nẩy đuôi máy bay lên cho máy bay cất cánh bởi vì Mi-khai không còn đủ sức để vít cần lái xuống nữa. Máy bay tăng tốc độ. Nó nẩy lên một cái nữa rồi rời khỏi mặt đất. Tất cả thở phào nhẹ nhõm rồi một người nào đó xúc động cất tiếng hát:


        Những lời hát của bài ca thiêng liêng mà mọi người đã biết từ hồi nhỏ, những lời đó, đối với những con người đã mệt nhoài nhưng bất khuất này là biểu hiện của Tổ quốc mình. Tất cả mọi người cùng xúc động hát theơ

        Trong lúc đó Đê-va-ta-ép bỗng cảm thấy sức ép ở bánh lái cứ tăng lên mãi. Máy bay cứ vút thẳng lên caơ Anh không thể nào làm cho nó bay ngang bằng được. Nếu cứ thế này mãi thì máy bay sẽ bị xoay như chong chóng và rơi xuống mất. Mi-khai lại phải gọi các bạn đến giúp sức. Họ lại vít chặt lấy bánh lái, nhưng vì bám chặt quá nên chiềc máy bay lại chúc xuống và hạ thấp xuống biển. Mi-khai vội nói:

        - Đừng vít chặt thế, nhè nhẹ thôi.

        Cuối cùng chiềc máy bay đã bay ngang bằng được ờ trền độ cao khoảng hai, ba trăm thước. Nhưng lại có một mối nguy cơ mới. Một người chợt kêu to:

        - Khu trục địch đuổi theo chúng mình!

        Chièc máy bay ném bom vội vã bay sát vào rìa những đám mây thấp. Chiếc máy bay đuổi theo có vẻ đã mầt hút mục tiêu. Mi-khai lại cho máy bay lên cao nữa. Vưa bay anh vừa nghiên cứu cách điểu khiển chièc máy bay ném bom này.

        Bay đến chỗ đám mây đứt quãng, một người chợt nhìn thấy một đoàn tàu thủy của phát-xít đang đi trên mặt biền, có những chiếc máy bay "Phốc-kê Vun-phơ" bay theo hộ tống. Anh em lại bắt đầu lo ngại: liệu lũ khu trục này có nhận ra chiếc máy bay chạy trốn không? Cơ-ri-vô-nô-gốp chỉ vào ba khảu súng máy đặt trên máy bay có đầy đù băng đạn tròn dự trữ và những viên đạn tiều pháo rồi nói to:

        - Đừng sợ các cậu ạ, chúng mình đã có cái đề tự vệ rối. Mà chúng mình còn có thể hạ được máy bay phát-xít nữa.

        Nhiên liệu đựng trong các thùng chứa trên máy bay còn hơn một nghìn ki-lô. Mi-khai nghĩ: "Có lẽ đù để bay đến tận Mạc-tư-khoa đấy, nhưng "hoa tiêu" thì lại không bảo đảm, mà cả bản đồ cũng không có".

        Đê-va-ta-ép đề nghị Vơ-la-đi-mia Xô-cô-lốp đang làm nhiệm vụ hoa tiêu dẫn đường tìm hộ tấm bản đồ. Phải vất vả lắm mới phát hiện được nó. Xô-cô-lốp tìm đọc tên các địa điểm đông dân nhưng không thấy có một thành phố nào ở gần trái tim Liên-xô cả. Họ chợt nghĩ ra: đây là bản đồ miền Tây nước Đức!

        Mi-khai đành định hướng bằng mặt trời và giữ vững đường bay thẳng về phía đông là nơi quê hương đất nước.

-------------------
        1. Tức là đường băng cất cánh.

        Sau khi đánh lạc hướng được chiếc máy bay đuổi theo. Đê-va-ta-ép đã nhanh chóng lái máy bay bay trên đầt liền. Dưới cánh máy bay vụt hiện ra những bờ biển dốc thẳng rồi đến đồng ruộng và rừng nhỏ. Và đây rõ ràng là những đường hào đường hẩm và các vị trí pháo binh. Mi-khai đã nhiều lần bay đi trinh sát. Anh đã từng học giỏi cách "đọc" địa hình. Trận tuyến đã vượt qua được vài phút. Giữa lúc đó một chuyện bất ngờ đã xảy ra: cao xạ pháo xô-viết bắn vào máy bay. Anh em pháo binh Liên-xô biết thế nào được rằng trên chiếc máy bay ném bom mang dấu hiệu phát-xít này lại có người mình, những người xô-viết đang bay? Một thoáng sau các bạn báo cho Mi-khai biết rằng khoang buồng "xạ thủ - thông tin"   ¹đã bi đạn cao xạ bắn thủng hai chỗ. Sau đó lại phát hiện ra thêm năm lỗ thủng vì đạn súng máy nữa.

        Càng bay nữa thì càng nguy hiểm. Bởi vì các pháo thù cao xạ cùa mình đã từng được thao luyện trong mấy năm chiến tranh họ có thể bắn rơi máy bay. Mi-khai bèn quyết định hạ cánh: Anh bắt đầu tìm chỗ đất thuận tiện để đỗ. Hạ thầp xuống khoảng hai trăm thước anh nhìn thấy một đoàn bộ đội đang hành quân.

        - Hoan hô! Bộ binh chúng mình đang đi!

        Mi-khai đã chọn được một cánh đồng đã cày ở phía sau làng để hạ cánh, Tất nhiên, địa điểm này rất khó đỗ máy bay. Ở một vài chỗ, thấy có cả những đám băng đã tan và tuyết mới rơi. Trên đường hạ cánh, phi công nhìn thầy có một quả đồi mà trước kia anh không nhận ra, Khi máy bay vừa chạm đất thì thiết bị hạ cánh bị vỡ luôn và máy bay đã lướt bằng "bụng" trên đám đất đen rồi nằm chết dí ngay tại chỗ,

        Mi-khai hồi hộp kêu to:

        - Trèo ra thôi các bạn ơi ỉ

        Cũng trong lúc đó các chiến sĩ bộ binh của chúng ta đã nắm chặt súng tự động trong tư thề sẵn sàng chiến đầu, cẩn thận tiến đến gần chiếc máy bay có dấu hiệu chữ thập ngoặc ở phía đuôi, Họ đã ngạc nhiên ghê gớm khi nghe thấy tiếng gọi:

        - Anh em ơi! Chúng tôi là người nhà, người Nga đây !

        Và họ nhìn thấy có những người hốc hác, mặc quần áo kẻ dọc, đeo thẻ tù ở ngực, đứng trên cánh máy bay, Nhiều tiếng hỏi gần như vang lên cùng một lúc:

        - Các anh là ai ?

        - Chúng tôi là những người xô-viết như các anh thôi. Nhưng chúng tôi đã bị phát-xít Đức bắt làm tù binh, Chúng tôi đã bay thoát được trên chiếc máy bay này đây.

        Thoáng một cái, tất cả những người đó đã nhạy từ trên cánh máy bay xuống, chạy về phía các chiến sĩ, ôm chặt lấy họ, hôn họ, tranh nhau kể cho họ nghe chuyện vượt trại tập trung. Trên những khuôn mặt võ vàng, trào ra những giọt lệ sung sướng và cảm động. Mới buổi sáng nay họ còn bị giam cầm, bị lính áp giải quát mắng, bị đe dọa xử bắn, Thế mà bây giờ họ đã được tự do!

        Đồng chí tiểu đoàn trường cùng chạy theo các chiến sĩ về phía chiếc máy bay đã đề nghị:

        - Thế ai đã lái chiếc máy bay ném bom này ? Các bạn chỉ cho tôi biết người phi công gan dạ đó với !

        Một người đi đôi guốc nông thôn, trà lời:

        - Đây, người phi công cùa chúng tôi đây!

        Đồng chí sĩ quan bắt tay Mi-khai, tự giới thiệu:

        - Tôi là đại úy Cuốc-ma-nồp.

        Đê-va-ta-ép cũng tự giới thiệu là thượng úy, và cho biết rằng trước khi bi bắt anh là phi công khu trục, phục vụ ở sư đoàn do đồng chí A-lếch-xan-đơ-rơ Pô-cơ-rứt-skin chỉ huy.

        - À ra anh đấy ! Anh gần bằng chỉ huy của mình rồi !

        Cuốc-ma-nốp nhận xét như vậy và nhìn kỹ Đê-va-ta-ép. Con người này bề ngoài không có vẻ gì đặc biệt so với những anh em khác cùng mặc bộ quần áo kẻ dọc. Anh cũng đã kiệt sức, mặt mũi râu ria xồm soàm. Chỉ có đôi gò má nhô lên trong lớp da vàng ệnh là rộng và cặp mắt đặc biệt ánh lên sáng ngời.

        Chiếc máy bay ném bom hai động cơ kiểu Đức đã buộc đồng chí sĩ quan và các chiến sĩ phải chú ý đến nó. Giống như một con chim khổng lồ bị bắn rơi, nó nằm giang rộng đôi cánh trên cánh đồng. Chung quanh ngổn ngang những bộ phận lẻ tẻ bị văng ra khỏi máy bay khi chạm mạnh xuống đất.

        Đại úy Cuốc-ma-nốp trèo lên cánh máy bay trước tiên. Các chiến sĩ cũng bước theo anh. Ngoảnh về phía Mi-khai, đồng chí sĩ quan để nghị:

        - À, mà đồng chí cho chúng tôi xem chiến lợi phẩm của các đồng chí chứ.

        Được một chiến sĩ giúp sức, Mi-khai đã leo lên cánh máy bay. Rồi, y như một người hướng dẫn các khách tham quan, anh bắt đầu kể chuyện về chiếc máy bay ném bom của Đức mà buổi sáng nay anh mới chỉ dám nhìn thầm vụng, lén lút, không dám để tên lính áp giải biết. Cùng với phi công, đồng chí sĩ quan và hai chiền sĩ nữa đã chui vào trong máy bay. Họ đã nhìn thấy ba khẩu súng máy với các băng đạn tròn dự trữ và những viên đạn tiểu pháo. Phía dưới khoang buồng của xạ thủ - thông tin bị hai lỗ thủng. Đó là kết quả bắn của các chiến sĩ cao xạ pháo. Ngoài ra, còn có năm lỗ thủng khác bị đạn súng máy khoan thủng. Chiếc đèn pha trong buồng máy có nhựa hóa học bọc ngoài cũng bị bắn vỡ.

---------------------
        1. Đặt ơ phía bụng máy bay nẻm bom để chống lại máy bay khu trục. Trong khoang này có đặt súng máy. Người thông tin ra-đi-ô kiêm cả nhiệm vụ bắn súng máy.

     
         Một chiến sĩ nhận xét:

        - Lạ thật, thế mà toàn bộ các đồng chí trên máy bay vẫn an toàn!

        Một chiến sĩ khác nhỏ nhẹ xét đoán:

        - Nhưng chỉ nháy mắt nữa thì cũng có thể bị bắn rơi...

        Đại úy Cuốc-ma-nốp kết luận:

        - Tóm lại, họ là những vị anh hùng, các cậu ạ!

        Rồi nhìn vào đồng hồ, đồng chí tuyên bố:

        - Các đổng chí, chúng ta phải kết thúc cuộc tham quan thôi. Đến bữa ăn rồi.

        Các chiến sĩ đã dìu những người mới bay tới đến tận nhà ăn và thết họ món bắp cải nấu theo kiểu U-cơ-ren và món cháo lúa mạch đen.

        Đổng chí cấp dưỡng nói:

        - Các đồng chí bay tới rất kịp thời. Vừa đúng bữa.

        Nhưng đồng chí đã nói tiếp ngay:

        - Chỉ có một điều là chúng tôi không thể cho các đồng chí ăn nhiều được. Tôi sợ các đồng chí sẽ bị đau bụng sau một thời gian phải ăn đói ở trại tập trung...

        Những người bạn mới đã ăn uống rầt háu, hình như trên đời này không còn gì ngon hơn bữa ăn đó nữa. Đến tối họ đã nghe không biết mỏi các bạn chiến đấu kể chuyện. Không phải là chuyện nữa mà là tin tức mới đúng. Họ rất vui mừng được biết tin quân đội xô-viết đã chiến đấu trên lãnh thổ kẻ địch và đang tiền công thắng lợi, giải phóng nhiều nước châu Âu khỏi ách phát-xít chiếm đóng.

        Các nhân viên trong đội phi hành cũng đã đi tìm kiếm các bạn đồng hương để hỏi thăm tin tức quê nhà.

        - Đồng chí nào ở Goóc-ki đấy ?

        Cơ-ri-vô-nô-gốp vừa mới hỏi, đã có mấy chiến sĩ người vùng sông Von-ga hưởng ứng, Và họ tranh nhau nói chuyện ồn ào.

        Pi-ô-tơ-rơ Cu-te-rơ-ghin đã bị các chiến sĩ Xi-bê-ri vây quanh, còn Mi-khai E-mét-xơ thì nói chuyện bằng tiếng U- cơ-ren với các chiến sĩ vùng Xum-xcơ, vô-lô-đi-a Nem-tren- cô nói chuyện bằng tiếng Bi-ê-lô-rút-xi với các chiến sĩ vùng Gô-mê-li. Người Ca-dắc, Tác-ta, Kiếc-ghi-di, Ư-dơ-bếch, Gơ- ru-gi-a¹... các chiến sĩ thuộc nhiều dân tộc khác nhau đã say nghe câu chuyện của những người có thể nói là từ bên kia thế giới trở về,

        Tình yêu nồng nhiệt đối với Tổ quốc, tinh thần bền bỉ và lòng tin vững chắc vào chân lý của tư tưởng đã giúp những con người xô-viết bình thường không khuất phục trước kẻ địch và thoát khỏi cảnh nô lệ bọn phát-xít, Mi-khai Đê-va-ta- ép đã nói rất đúng như sau:

        -  Tổ quốc! Đối với người xô-viết, không gì có thề quý hơn cuộc sống bằng Tổ quốc. Trong những ngày tháng sống trong cảnh nô lệ phát-xít, chúng tôi chỉ sống được bằng một mơ ước là trở về đất nước xô-viết thân thuộc. Chúng tôi đã làm tất cả mọi cách để nhanh chóng trở về. Trong tình huống gian khổ gần như là cùng cực, chúng tôi đã tìm được lối thoát, đã vượt khỏi nhà tù của kẻ địch, Tổ quốc ơi, chúng con luôn luôn ở bên Mẹ!   

        Sau khi chiếc máy bay ném bom do Mi-khai Đê-va-ta-ép lái đã lẩn vào trong những đám mây tuyết hạ thấp trên mặt biển thì ở bên kia mặt trận, trong trường bay Pê-ê-nê-mun- đê đã xảy ra những chuyện gì?

        ... Đúng lúc chiếc "Hanh-ken III" vừa rời khỏi đường băng cất cánh và bắt đầu vút lên cao thì những ánh lửa hình rẻ quạt cũng vút lên nền trời. Theo tín hiệu "báo động", bọn Hít-le ở khắp các phía đã đổ xô về trường bay.

        - A-sơ-tung! A-sơ-tung! (chú ý! chú ý!) -- tiềng nói hốt hoảng vang lên trong thinh không - Những chiếc máy bay khu trục vừa đi làm nhiệm vụ chiến đấu trở về sân bay được lệnh phải đuổi theo ngay chiếc "Hanh-ken III" vừa mới bay ra phía biển và hạ bằng được chiếc máy bay chạy trốn đó!

        Tên đại tá Van-te Đan-lơ là người đầu tiên nhận được lệnh này bằng vô tuyến điện, trong lúc đang lái chiếc "Phốc- kê Vun-phơ" của hắn về trường bay. Chiếc máy bay khu trục phát-xít này lập tức vòng trở lại phóng đuổi theo chiếc máy bay ném bom. Nó đã đuổi kịp, đã nổ súng bẳn, nhưng không kết quả. Tên phi công Đan-lơ này được coi là xuất sắc nhất của trung đoàn, hắn thường dùng chiến thuật con hổ: nó đã không hạ được đối phương ngay từ vòng đầu, thế nghĩa là đối phương đã thoát chết...

        Mặc dầu bọn Hít-le cố sức truyền đi các tin đồn nói rằng "Hanh-ken III" mà các chiến sĩ xô-viết dũng cảm bay đi đã bị bắn rơi xuống biển, nhưng không ai tin những lời bịa đặt đó của chúng. Vài ngày sau, chính bọn phát-xít cũng phải tin chắc là chiếc máy bay ném bom này đã bay qua trận tuyến một cách thuận lợi. Chúng đã phải tin như vậy, bởi vì có một đêm các máy bay xô-viết đã đèn oanh tạc Pê-ê-nê-mun-đê một trận dữ dội nhất từ trước đến nay. Đặc biệt, trận ném bom này rất trúng đích, như là có một bàn tay vô hình nào đó đã hướng dẫn những chiếc máy bay sao đỏ bay tới các mục tiêu quân sự quan trọng nhất.

        Sự việc đã xảy ra như thế này: sau khi đã đáp máy bay tới các vị trí của bộ đội xô-viết ở gần Vác-xô-vi, các tù binh cũ đã kể lại ngay cho bộ chỉ huy rõ tất cả những điều đã được trông thấy trên hòn đảo đáng nguyền rủa ở biển Ban-tích. Họ đã vẽ sơ đồ, ghi rõ những vị trí ở trường bay, địa điểm của bộ tư lệnh địch, các bệ phóng tên lửa "V" và viện nghiên cứu về tên, lửa. Những chỉ dẫn quan trọng đó thật khó lấy gì đánh giá được!

-------------------
        1. Còn gọi là Giê-oóc-gi.

        Cuộc bắn phá mạnh mẽ của các máy bay ném bom xô- viết vào Pê-ê-nê-mun-đê như sấm sét từ trên trời giáng xuống đầu bọn phát-xít. Các máy bay xô-viết đã bay từ chỗ khuất lưới lửa cao xạ tới ném bom tàn phá mạnh viện nghiên cứu tên lửa, các bệ phóng tên lửa, trường bay, khu vực các cán bộ khoa học. Sau vụ ném bom, các nhà cửa trên đảo vẫn còn cháy lâu, nhiều tiếng nổ vẫn còn vang lên. Bọn Đức đã phải tốn nhiều thời gian mới lấp được các hố bom trên trường bay và ổn định được cuộc sống bình thường.

        Tụi Hít-le ở Pê-ê-nê-mun-đê chưa kịp hoàn hồn sau trận ném bom đêm của các máy bay xô-viết thì một tai họa khác lại rơi xuống đầu bọn chúng. Ngày 13 tháng Hai năm 1945, tên tổng tư lệnh các lực lượng không quân phát-xít là Gơ- rinh đã cùng với bọn tùy tùng bất ngờ ập tới trường bay. Sau khi biết tin các tù binh đã chiếm lấy chiếc máy bay ném bom bay đi mất, hắn đã quyết định đích thân tới điều tra biến cố phi thường đó và trừng phạt những kẻ phạm lỗi.

        Tên thống chế Đức này đã tiến hành điều tra ở Pê-ê-nê- mun-đê như thế nào ? Điều này, mãi mười lăm năm sau chúng ta mới được biết, nhờ ở các tài liệu tìm thấy trong các tập hồ sơ lưu trữ để ở Béc-lanh mà tờ báo "Văn học" của Liên- xô trong số ra ngày 7 tháng Tư năm 1960 đã thuật lại:

        "... Gơ-rinh đã đi chiếc xe "li-mu-din" màu đen, kiểu "Méc-xê-đét", phóng đến. Đáp lại động tác chào của tên thủ trưởng đơn vị, hắn chỉ khoát tay một cái hững hờ. Còn thủ lĩnh tối cao của đội quân ss là tên trung tướng Bu-le cùng đi với tên thống chế thì không thèm đếm xỉa gì đến lời chào của tên thù trưởng đơn vị cả.

        Gơ-rinh đã nắm lấy vạt áo tên thủ trường đơn vị, giật mạnh một cái rồi điên cuồng thét lên:

        - Mày là đồ ăn hại! Ai đã cho phép mày lấy tù binh phi công người Nga vào làm trong trường bay?

        Rồi hắn quay sang phía các phi công Đức:

        - Chúng mày là lũ khốn kiếp ! Chúng mày đã để cho chiếc máy bay ném bom có bọn tù binh Nga tếch đi mất. Chúng mày sẽ phải đền tội... Trước khi mặt trời lặn tất cả chúng mày sẽ bị bắn tuốt. Tao sẽ cho lập tòa án binh...   

        Tên ss BuTe bắt đầu tiền hành cuộc điều tra ngắn tại chỗ. Hắn đã tích thu các quân hàm và cuống huân chương của tên quản trị trưởng trại tập trung, tuyên bồ bắt giam tên này và truy tố trước tòa án quân sự. Một số lính bảo vệ trại tập trung và đơn vị không quân cũng chịu chung số phận. Bọn bị bắt giữ đã bị giam trong ngục tối, còn tên quản trị trưởng thì bị quản thúc ở nhà. Chỉ riêng tên phi công đã lái chiếc "Phốc- kê Vun-phơ" đuổi đánh chiếc "Hanh-ken III là được tha bổng: người ta cho rằng hắn đã hết đạn vì vừa mới bay đi làm nhiệm vụ chiến đấu về thì phải đuổi theo chiếc "Hanh- ken" ngay.

        Sau khi điều tra xong, tên Gơ-rinh đã kêu rít lên và đi ra xe. Hắn hét lên, bảo tên tài xế lái chiếc "Méc-xê-đét".

        - Đi! Lái tao ra khỏi cái hố phân này !...

        Ngày hôm sau, những tên ss phụ trách tòa án quân sự đã tới Xơ-vi-nê-mun-đê. Tên quản trị trưởng trại giam các tù binh, bốn tên lính ss thuộc đội bảo vệ và một số lính khác đã bị kết án xử bắn. Cả bọn đã bị tống lên xe vận tải, đưa đi một nơi không ai biết. Chỉ riêng tên thủ trưởng đơn vị không quân là được phóng thích khỏi bị quản thúc nhờ có lệnh của Hít-le đích thân can thiệp...".

        ... Dù cho tên Gơ-rinh và đồng bọn có điên cuồng lên cũng vô ích thôi, các anh hùng đã đi xa rồi. Họ đã giành được tự do trên chiếc máy bay địch. Nhưng phải chăng đôi cánh của chiếc máy bay địch đã đưa họ bay đi ? Không phải! Họ đã được đưa về quê hương đất nước trên đôi cánh của tinh thần dũng cảm, của lòng yêu Tổ quốc nồng nhiệt, bền vững, suốt đời

   

        Đừng quên !... Hãy kiên nhẫn thu đưỢC  những chứng cớ về những người đã ngã xuống cho họ và cho các bạn... Tôi muốn tất cả mọi người đều biêt đến họ  để khỏi có những anh hùng vô danh!


        Cuộc đời nô lệ kinh khủng trong nhà ngục phát-xít đã kết thúc. Mười người xô-viết yêu nước đã trở về quê hương đất nước. I-van Cơ-ri-vô-nô-gồp đã hồi tưởng lại: "Không phải vì tính mạng của mình mà chúng tôi đã nghĩ đến việc thực hiện chuyến bay đó. Không! Chúng tôi đã bay về, chủ yếu là để có thể lại tiếp tục chiến đấu với kẻ địch".

        Sau một tháng rưỡi nghỉ ngơi, bảy người tù cũ đã được biên chế vào các trung đoàn bộ binh, những người này được bắn tiểu liên, những người khác là xạ thủ súng máy. Lần này họ đã tiến vào đất địch không phải là các tù binh nữa mà là các quân nhân xô-viết.

        Những người anh hùng trong nhà tù của kẻ địch lại trở thành anh hùng trên mặt trận. Tháng Tư năm 1945, Vơ-la- di-mia Xô-cô-lốp, người "hoa tiêu dẫn đường trong chuyến bay bất thường hồi trước đã gửi cho Đê-va-ta-ép và Cơ-ri- vô-nô-gốp một bức thư, trong đó viết:

        "Mi-sa và Va-nhi-a ¹

        Tôi viết gửi các bạn ở ngay trong chiến hào bên bờ sông Ô-đe. Chung quanh tôi, đạn nổ súng reo. Các đơn vị chúng ta đang chiến đấu tấn công. Tôi rất vui mừng lại được trở thành một chiến sĩ Hổng quân. Cách đây ít lâu tôi đã được đề bạt là thượng sĩ. Thủ trưởng trung đoàn của chúng tôi là một anh hùng Liên bang xô-viết. Tôi sẽ cùng với đồng chí đó chiếm lấy Béc-lanh!".

        Hai ngưòi tù cũ nữa là Phê-đô Pê-tơ-rô-vích A-đa-mốp và chàng thanh niên Bi-ê-lô-rút-xi là Vơ-la-đi-mia Nem-tren-cô đã tỏ ra cực kỳ dũng cảm trong trận chọc thùng phòng tuyến Ô-đe. Họ đã được chính phủ tặng thưởng huân chương. Trong bản ghi công khen thưởng hiện còn giữ ở hồ sơ lưu trữ của Bộ Quốc phòng Liên-xô, có ghi:

        "Xạ thủ Phê-đô Pê-tơ-rỏ-vỉch A-đa-mốp thuộc đại đội 7, ngày 18 tháng Tư năm 1945 đã tỏ ra xuất sắc trong trận chiền đấu mở rộng bàn đạp ở bờ phía tây sông Ô-đe. Đồng chí là người đầu tiên đã đột nhập thị trấn và đã chiền đấu dũng cảm, kiên cường, dùng súng trường tiêu diệt được ba tên địch. Chỉ sau khi bị thương nặng A-đa-mốp mới chịu rời trận đìa... ".

        Một bản ghi công vắn tắt nữa đã viết rằng: "... Ngày 17 tháng Tư năm 1945, hạ sĩ Vơ-la-đi-mia Rô-ma-nô-vích Nem-tren-cô, khẩu đội trưởng súng máy đã ở trong đội đầu tiên vượt sang bờ phía tây sông ô-đe và đã dùng hỏa lực súng máy đánh lui đợt phản công của địch, tiêu diệt 25 tên".

        Thế là những người tù cũ, nắm vũ khí trong tay, đã phẫn nộ đánh tơi bời kẻ đích là những bọn đã gây cho nhân dân ta nhiều đau thương thiệt hại.

        ... Cuộc chiến đấu vĩ đại để giải phóng Tổ quốc đã kết thúc. Các chiến sĩ lại trở về với công cuộc lao động hòa bình. Bà cụ A-cu-li-na Đơ-mi-tơ-rép-na và chị Phao-di-a Hai-ru- lốp-na Đê-va-ta-ê-va đã đợi mãi người chiến sĩ của minh. Mặc dù họ không còn hy vọng rằng Mi-khai sẽ trở về nhưng họ vẫn cứ đợi. Và họ đã đợi đến cùng!

        ... Mùa thu năm 1957, các báo chí xô-viết lần đầu tiên đã thuật lại cuộc vượt ngục của Đê-va-ta-ép và các bạn của anh.  Ngày 19 tháng Tám năm đó, Chủ tịch đoàn xô-viết tối cao Liên-xô đã tặng anh danh hiệu "Anh hùng Liên bang xô-viết".

        Một tháng sau, nguyên soái không quân K.A. Ve-rơ-si- nhin, tổng tư lệnh các lực lượng không quân xô-viết đã trao tặng Đê-va-ta-ép huân chương Lê-nin và huy chương Sao vàng. Trong khi nhiệt liệt chúc mừng người anh hùng, nguyên soái đã nói:

        - Cuộc vượt ngục bằng máy bay của đồng chí cùng với chín đồng chí khác là một gương vô song về tinh thần dũng cảm và chủ nghĩa anh hùng.

        - Vì Liên bang xô-viết, phục vụ!

        Người phi công xô-viết xúc động đáp lại. Tất cả cuộc đời của Đê-va-ta-ép gói ghém trong một câu nói đó.

        Ngày nay, ai là người trên đất nước chúng ta mà không biết đến người thuyền trường có gắn huy chương Sao vàng trên ngực áo mầu xanh, phụ trách chiếc tàu chở hành khách "Sao-băng"  chạy trên sông Von-ga ? Mọi người thường gọi anh là "con người có cánh". Điều đó không phải ngẫu nhiên. Trong chiến tranh Mi-khai Đê-va-ta-ép đã biết lái những máy bay khu trục loại nhanh. Bây giờ, bàn tay rắn chắc của anh lại nắm vững guồng lái tàu thủy. Dù anh không lái máy bay nữa mà lái tàu thủy chạy sông, nhưng vẫn là loại tàu có cánh ngẩm dưới nước. Vẫn là loại chạy nhanh! Điều đó thích hợp với con người có lý trí và dũng cảm. Dù phụ trách ngành công tác nào cũng không bao giờ Mi-khai lùi bước trước khó khăn. Đó là đặc điểm của anh. Chính vì vậy mà từ hồi còn trẻ anh đã thực hiện được ước mơ của mình là trở thành phi công, ngoài mặt trận anh đã đánh tơi bời bọn chiếm đóng, còn trong những ngày gian khổ bị phát-xít bắt giam anh đã không ngã lòng và đã vượt ngục về với tự do;

-------------------
        1. Tức là Mi-khai và I-van, gọi một cách trìu mến.

        Trong thời gian đầu mọi người đã được biết rất ít tin tức về số phận các bạn chiến đấu của Mi-khai trong cuộc đấu tranh chung ở các ngục tù phát-xít và đã phải tìm kiếm tích cực mới phát hiện được.

        Ở Go-rơ-ki, người ta đã tìm được người bạn chiến đấu của Đê-va-ta-ép là I-van Pa-vơ-lô-vích Cơ-ri-vô-nô-gốp. Anh là chuyên viên kiểm nghiệm hàng hóa của ngành vận tải đường thủy trên sông Von-ga. Những trận tra tấn, những cảnh đói khát phải chịu đựng trong các ngục tù của bọn Ghét- ta-pô đã ảnh hưởng đến sức khỏe của anh. Nhưng, cũng như trước, cặp mắt anh vẫn rắn rỏi, gan góc, tính tình anh vẫn cương nghị, anh đã được tặng thưởng huân chương vì thành tích chiến đấu đũng cảm chống bọn phát-xít chiếm đóng. Năm 1960, nhà xuất bản Go-rơ-ki đã xuất bản tập hồi ký của I-van Cơ-ri-vô-nô-gồp nhan đề là "Tổ quốc kêu gọi". Trong cuốn sách này, tác giả đã xúc động và kể lại một cách đơn giản chuyện những người xô-viết bất khuất, ngay trong cảnh đọa đầy dưới ách phát-xít vẫn trung thành với nghĩa vụ quân sự.

        Tháng Tư năm 1957, khi tờ báo "Không quân xô-viết" bắt đầu đăng tập hồi ký của Mi-khai Đê-va-ta-ép thì tòa soạn bỗng nhận được một bức điện của đảng bộ khu Xi-nhép-xcơ thuộc vùng Xum-xcơ gửi tới. Bức điện đó báo tin rằng Mi-khai A-lếch-xê-ê-vích E-mét-xơ hiện đang làm đội trường đội trồng trọt ở nông trường. Năm 1958, tại hội nghị Đảng ở khu  anh đã được long trọng trao tặng huân chương "Chiến tranh giữ nước" hạng nhất vì thành tích chuẩn,bị tích cực cuộc vượt ngục.

        Còn Phê-đô Pê-tơ-rô-vích A-đa-mốp thì ở nông trường "Con đường I-lít-sơ" thuộc khu vực Be-lô Ca-lít-ven-xcơ, vùng Rốt-xtốp. Hiện nay anh vẫn lái xe như hồi trước chiến tranh. Năm 1958, anh cũng đã được tặng thưởng huân chương "Chiến tranh giữ nước" hạng nhất vì thành tích đấu tranh quên mình trong nhà tù phát-xít. Đến mùa hè 1961 các nông trường viên lại được dịp nhiệt liệt chúc mừng A-đa-mốp nhân ngày anh được chính phủ tặng thưởng huân chương "Sao đỏ" vì thành tích chiến đấu anh dũng quả cảm trong trận chọc thủng phòng tuyến sông Ô-đe hồi chiến tranh. Hồi đó Phê-đô A-đa-mốp đã bị thương nặng trong trận chiến đấu và phải đi bệnh viện. Sau khi binh phục, anh đã được biên chế vào đơn vị khác rồi phục viên. Do đó, mãi mười sáu năm sau phần thưởng mới tới được người anh hùng.

        Nhưng, không phải tất cả những người đã tham gia "đội phi hành" trên chiếc "Hanh-ken 111" đều được đón mừng chiến thắng. Trong những trận chiến đấu để bảo vệ Tổ quốc, Pi-ô-tơ-rơ Cu-te-rơ-ghin, I-van ô-lây-nhích, VơTa-đi-mia Nem- tren-cô, Tơ-rơ-ghim Xe-rơ-đu-cốp, Vơ-la-đi-miá Xô-cô-lốp và Nhi-cô-lai Ư-bơ-ra-nô-vích đã bị hy sinh.

        Những ngươi thân thích ruột thịt của các anh hùng đã bị hy sinh, có kể lại nhiều mẩu chuyện xúc động về họ.

        Ở thành phố Xơ-la-vi-an-xcơ trên Cu-ban hiện nay còn một người con gái của I-van Va-xi-li-ê-vích Ô-lây-nhích, tên là Mi-la-nhi-a Ô-lây-nhích. Chị vẫn trân trọng giữ gìn một quyển sổ tay của cha để làm kỷ niệm. Quyển sổ này do một lão nông vùng Xmô-len-xcơ tìm được ở một cái lán du kích trong rừng và đã chuyền lại cho mẹ chị. Bị rơi vào vòng vây của địch, người cộng sản trẻ tuổi I-van Ô-lây-nhích đã thành lập ngay trong lòng địch một đội du kích. Anh đã nhiều lần chiến đấu với địch, đã phá hoại các kho tàng, tiêu diệt các xe cộ và máy móc, dụng cụ của địch. Trong một trận chiến đấu, anh đã bi thương nặng và bị bắt.

        Trong tiểu sử của Vơ-la-đi-mia Nem-tren-cô và Tơ-rô- phim Xe-pơ-đu-cốp có nhiều điềm giống nhau. Từ hồi còn trẻ, họ đều bị bẳt sang Đức vì tội không chịu làm việc cho bọn Đức và có liên quan với du kích.   

        Mi-khai Đê-va-ta-ép cũng nhận được nhiều bức thư nồng nhiệt và cảm động của các bạn tù cũ cùng bị giam với anh ở trại tập trung Xơ-vi-nê-mun-đê. Ví dụ, A-lếch-xan-đơ-rơ Vơ-rốt-nhi-cô" ở thành phố Cơ-ru-stim vùng Trê-li-a-bin-xcơ đã viết cho anh:

        "Tôi viết thư cho bạn mà trong lòng rất hồi hộp vì bất giác lại nhớ đến tất cả quá khứ mà tôi với bạn cùng với nhiều đồng chí khác đã trải qua trên đất Đức phát-xít, trong các trại tập trung, là nơi bè lũ SS đã giết hại hàng chục vạn con người vô tội,..

        Bạn thân mến của tôi! Tôi muốn gọi bạn là cứu tinh của chúng tôi. Chính bạn đã là con chim ưng đem cuộc sống đến cho tôi và tất cả các đồng chí khác. Sau khi các bạn đã bay đi rồi, chúng tôi vẫn còn bị giam ở trại ít lâu nữa. Những nàongười nào còn có thể ngọ nguậy được đều bị chất đầy vào một cái thuyền đẩy ra biển khơi. Chúng tôi rất hoảng, sợ bị dìm chết. Nhưng may mắn thay, điều đó đã không xảy ra. Chúng nó đã đưa chúng tôi lên bờ rồi xua vào một cái trại giam khác... Đến đây, bầy chúng tôi đã chạy thoát và chưa tới biên giới phía đông thi đã gặp ngay bộ đội mình. Thật là vui mừng không sao tả xiết...".

        Mi-khai Đê-va-ta-ép còn nhận được thư của An-đơ-rây Gia-rút-nưi hiện làm thợ máy ở Ki-ép. Trong thư có đoạn viết:

        "...  Đây là thư của một trong những người đã cùng bị giam với bạn ở trại tập trung Xơ-vi-nê-mun-đê. Một buổi tối, khi chúng tôi bị dồn vào nhà gỗ thì được tin có một kíp lao công của chúng ta đã bay đi bằng máy bay rồi. Tôi biềt rõ ai đã bay đi. Lúc điểm danh, bọn Đức nói rằng máy bay của các bạn đã bị đuổi kịp và bắn rơi. Nhưng các đồng chí đã nhìn thấy cuộc vượt ngục của các bạn thì kể lại rằng: thoạt đầu, máy bay của các bạn đã bị chòng chành nghiêng ngả rồi sau đã vứt lên cao, bay về phía đông và lẩn vào trong những đám mây. Còn bộ tư lệnh của bọn Đức đặt ở trường bay thì rất nhốn nháo. Tất cả lũ chỉ huy và bọn phi công đều không thể hình dung được sự việc đã xảy ra như thế nào".

           Đây là một lá thư nữa của đồng chí Nhi-cô-lai Đe-rơ-ga-sốp làm thợ mộc ở Ma-kê-áp-ca, một người đã từng được mục kích chuyền bay vượt ngục:

        "Sau khi các bạn đã từ hòn đảo đó bay đi rồi, thì bạn không thể hình dung được những chuyện gì đã xảy ra ở trong trại giam. Buổi điểm danh tối hôm đó không một ai muốn đứng vào hàng mười, vì nghĩ rằng bọn Đức sẽ cứ mười người lấy một đem đi bắn. Trong trại giam rất lặng lẽ và xao xuyến. Cả trong các nhà ngủ cũng chỉ có tiếng thì thào. Nhưng tất cả đều không có ai bị bắn, chỉ không được ăn thôi. Chúng đã tra hỏi chúng tôi có biết ai là phi công không. Nhưng tất cả đều nín thinh. Sau đó bọn Đức liền phao tin rằng người Nga không tự bay đi được, đó là có một phi công người Đức đã đưa họ đi và máy bay đã bị hạ rồi. Nhưng chúng tôi không tin những luận điệu đó, vì có một số anh em tù đã chính mắt nhìn thấy các bạn bay đi như thế nào. Chúng tôi rất thèm muốn được như các bạn và tự hào về các bạn.

        Sau chiến tranh, tôi đã kể lại hành động anh hùng của bạn cho những người thân thích nghe. Tôi không dám nói với người ngoài, sợ họ không tin. Rồi bỗng đến năm 1957, em gái tôi đưa cho tôi một tờ báo và nói: "Anh Nhi-cô-lai này, đọc mà xem, bài báo này giống câu chuyện anh kể lắm...".

        Người thầy thuốc hồi ở Cơ-lanh-kê-ních-xơ-béc đã cứu chữa cho Mi-khai Đê-va-ta-ép, trước kia bặt không tin tức nay cũng đã cho anh bièt tin về mình. Chính đồng chí này hồi đó đã mang vào nhà gỗ cho Mi-khai địa bàn, dao, bản đồ nước Đức vẽ trên khăn quàng lụa. Mi-khai đã hồi hộp đọc thư:

        "Đây là bức thư của người bạn tù Vô-rô-bi-ép A-lếch- xây Phê-đô-tô-vích viết cho bạn. Tôi còn nhớ rõ buổi gặp bạn ờ trại giam, lúc đó tôi đã chữa cho bạn và nói rầng: "Anh phải giữ gìn đôi tay, phải cẩn thận"."

        Thế là người yêu nước "vô danh" đó đã được biết tiếng. Hiện nay, A-lếch-xây Phê-đô-tô-vích Vô-rô-bi-ép làm bác sĩ phẫu thuật ở bệnh viện của công nhân mỏ tại thành phố Kha- rơ-xư-xca, vùng Đô-nét-xơ.

        Đê-va-ta-ép còn nhận được thư của các bạn chiến đấu thuộc trung đoàn máy bay cũ, những người mà anh đã từng chia sẻ nỗi vui buồn ngoài mặt trận. Một trong những người đầu tiên đã hoan nghênh nhà anh hùng là đại tá Vơ-la-đi-mia Bô-bơ-rốp, thủ trưởng chiến đấu cũ của Mi-khai. Ông đã viết:

        "Mi-sa thân 'yêu! Cậu ngạc nhiên vì mình đã viết nhiều lời khen ngợi cậu trên báo à. Không, bạn thân mến ạ. Tất cả những điều đã đăng chỉ là một phần nhỏ của tinh yêu của cậu đối với Tổ quốc".

        Sĩ quan A. Mơ-la-cốp, kỹ thuật viên của tổ máy bay do Mi-khai Đê-va-ta-ép chỉ huy hồi mùa hè 1944 đã viết:

        "Tôi còn nhớ rõ hôm Mi-khai Đê-va-ta~ép đi làm nhiệm vụ chiến đấu rồi không trở về căn cứ. Sau khi cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại kết thúc, tôi vẫn tiếp tục phục vụ trong hàng ngũ quân đội xô-viết. Tôi vẫn nhớ đến nội dung bức thư của đồng chí Đê-va-ta-ép gửi tới đơn vị chúng tôi. Tại sao tôi vẫn còn nhớ rất rõ? Chính vì bức thư đó đã được chuyền qua tay từng chiến sĩ và sĩ quan trong đơn vị. Trong thư, đồng chí Đê-va-ta-ép đã báo tin mình trở về bằng máy bay địch... Hiện nay tôi đã phục vụ ở đơn vị khác và khi nào có dịp nói chuyện với các chiến sĩ về những anh hùng của cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại, tôi vẫn luôn luôn lấy chuyện đồng chí Đê-va-ta-ép, người bạn chiến đấu cũ thuộc cùng một trung đoàn với tôi để làm gương".

        Mi-khai Đê-va-ta-ép rất xúc động khi gặp lại các bạn tù cũ. Anh đã gặp I-van Mê-phô-đi-ê-vích Pa-xu-la ở Mạc-tư- khoa và đã được nghe bạn kể chuyện vượt ngục như thế nào.

        Hiện nay I-van Pa-xu-la là nhân viên phòng thí nghiệm của ngành dầu lửa thuộc viện Hàn lâm Khoa học Liên-xô.

        Trong những năm đầu tiên sau khi chiến tranh kết thúc Xéc-gây Van-đư-sép đã làm trung đoàn phó không quân. Hiện nay anh làm việc ở thành phố E-léc-tơ-rô-xta-lơ, thuộc vùng Mạc-tư-khoa. Mùa xuân 1957, được biết Mi-khai Đê-va-ta-ép ở Mạc-tư-khoa, anh đã cùng với vợ là Ki-ra A-lếch-xan-đơ- rốp-na và con trai tới thăm bạn cũ. Đến lúc đó, Đê-va-ta-ép mới được biết bạn mình đã vượt ngục như thế nào.

        Chúng ta còn nhớ, mùa thu năm 1944 Van-đư-sép đã bị giải đến trại tập trung Búc-khen-van ở phía nam Béc-lanh vì tội đã tham gia vào việc đào đường hầm. Tại các nhà ngục ở trại giam này, những người tù đã thành lập được một tổ chức bí mật, Van-đư-sép là một ủy viên lãnh đạo. Đêm 21 rạng ngày 22 tháng Tư, những người trong tổ chức bí mật đã lãnh đạo các tù nhân tấn công đội lính bảo vệ trại giam và giải thoát được chừng ba nghìn tù. Xéc-gây Van-đư-sép lại được trở về trung đoàn cũ, bắt đầu chỉ huy một phi đội và đã được thực hiện nhiều chuyến bay chiến đấu trong thời gian đánh chiếm Béc-lanh.

        Đê-va-ta-ép cũng được gặp các bạn tù cũ ở trại giam Cơ-lanh-kê-ních-xơ-béc là Phê-đia-rơ-cơ và Va-rôn-trúc. A- lếch-xây Phê-đia-rơ-cơ hiện ở thành phố U-man và A-lếch-xây Va-rôn-trúc ở Ki-ép.

     
        Đặc biệt, có cuộc gặp gỡ này thật đáng ghi nhớ: trong một cuộc họp mặt giữa những người tù cũ ở Giác-xen-hao- den do ủy ban cựu chiến sĩ xô-viết tổ chức, Mi-khai Đê-va- ta-ép chợt nhận ra một người giống như đồng chí cán bộ chính trị An-đơ-rây Rư-ban-tren-cô. Anh nghĩ: "Phải chăng là đồng chí đó ? Đồng chí đó đã chết từ lâu rồi cơ mà". Không, Mi - khai đã nhìn rõ và nhớ đúng. Đến giờ nghỉ, anh đã ôm chật lấy An-đơ-rây và được nghe câu chuyện hồi hộp đã khiến cho Bu-sma-nòp và Rư-ban-tren-cô còn được sống: có lẽ bọn Ghét-ta-pô trước khi thi hành án tử hình hai người này đã muốn dùng bọn phản động trà trộn trong số tù đề dò ra xem còn có ai tham gia vào cuộc đấu tranh bí mật nữa không. Nhưng không có kết quả. Những người anh hùng đã không tiết lộ một ai. Họ đã thắng thời gian và chờ đợi được tới khi giải phóng.

        "Kỉnh gửi anh hùng Liên bang xô-viết Mi-khai Đê-va-ta-ép thành phố Ca-dan". Mỗi ngày có tới hàng chục bức thư gửi tới địa chỉ này. Những người viết thư là các công nhân, nông trường viên, quân nhân, nhà khoa học, sinh viên, học sinh, học sinh nội trú... Tất cả những bức thư đổ đều nói đến tình yêu vô bờ bến của nhân dân xô-viết đối với Tổ quốc, với Đảng Cộng sản đã từng giáo dục những con người dũng cảm kiên cường này.

        Những dòng chữ cảm động dưới đây là của một nữ sinh viên ở thành phồ Ga-rơ-lốp-ca, tên là H. Sép-tren-cô. Chị đã viết: "Kỳ công của anh thật đẹp. Đẹp vì lẽ này: hỏi rằng người nào chỉ nghĩ đến cá nhânmình, đến quyền lợi riêng của mình, mà lại có thể đạt được kỳ công đó không ?".

        A-na-tô-li Cơ-ma-nhen-cô cũng đã đề cập đến vấn đề đó: "Trong giờ phút gian nguy, Mi-khai Đê-va-ta-ép vẫn nghĩ đến các đồng chí của mình. Tình yêu rộng lớn đối với con người, đối với Tổ quốc đã cho anh sức mạnh và nghị lực để cất cánh máy bay lên trời ngay trước mắt kẻ thù và đem về cho đất nước đàn con anh dũng!".

        Đại úy De-lu-đốp đã thay mặt các thanh niên đơn vị X viết thư gửi Đê-va-ta-ép:
"Mi-khai Pê-tơ-rô-víeh! Chúng tôi đã học tập được ở kỳ công của anh cũng như các kỳ công khác của những bậc anh hùng bảo vệ Tổ quốc: tinh thần can đảm, kiên cường và lòng tin tưởng ở nghĩa vụ".

        Bà mẹ liệt sĩ Gơ-ri-gô-nốp đã gửi đến người phi công anh hùng bức thư đầm ấm và thẳm thiết như sau:

        "Kỳ công của con đã đem đến cho mẹ niềm an ủi lớn. Con là một trong những người đã chiến đấu chống bọn chiếm đóng để rửa thù cho những giọt nước mắt của các bà mẹ, cho những người đã bị hy sinh vì đất nước. Mẹ ôm hôn con như con trai của mẹ".

        Và đây là bức thư của một nhà bác học ở Mạc-tư-khoa: "Tôi xin phép được chúc mừng anh như chúc một người xô-viết đã đạt tình cảm, nghĩa vụ đối với Tổ quốc, và nhân dân lên cao trên hết. Kỳ công của anh là kỳ công của nhân dân ta. Anh đã cùng các đồng chí của minh chứng minh rằng bất kỳ người xô-viết sống trong hoàn cảnh nào cũng vẫn luôn luôn là những con người xô-viết".

        Đất nước xô-viết đã sản sinh ra rất nhiều anh hùng. Loại kỳ công phi thường của Đê-va-ta-ép đã làm cho cả kẻ thù cũng phải kinh ngạc, không phải là duy nhất. Hiện nay người ta đã biết còn một số trường hợp nữa cũng vượt ngục phát-xít bằng máy bay địch như kỳ công của các đổng chí phi công A-ca-vi-a-gin, A. Ca-xtơ-rốp, I.U. La-bu-tin.

        Nhà thơ G. Lu-sơ-nhín đã từng trải qua những cảnh khủng khiếp trong các trại tập trung của Hít-le đã viết về những con người bất khuất và dũng cảm đó như sau:

                                       Anh còn đánh địch chưa kết thúc
                                       Thì trước kẻ địch không khuất phục¹  
                                       Dù trong hoàn cảnh cực gian nan
                                       Vẫn chắp cánh bay mà vượt ngục

        Mi-khai Đê-va-ta-ép cũng như các bạn đồng ngũ cùng bị bắt với anh thuộc về thế hệ đã lớn lên trong những năm xây dựng chính quyền xô-viết.   

        Những thử thách gian khổ đã rơi vào số phận thế hệ này hồi chiến tranh giữ nước. Nhưng họ đã nêu cao danh dự, đương đầu với thử thách đó. Kỳ công của Mi-khai Đê-va-ta- ép và các đồng chí của anh là biểu hiện tinh thần kiên cường anh dũng của những người xô-viết, đúng như một trong những bức thư gửi cho người anh hùng đã viết:

        "Kỳ công của anh thật là đẹp. Nó làm cho chúng tôi càng thêm tự hào hơn nữa về nhân dân mình".

------------------
        1. Nguyên văn: thì người đó không nói "xin lỗi" kẻ địch.

        ...Trại tập trung giết người Giác-xen-hao-den.

        Lần đầu tiên Mi-khai Đê-va-ta-ép nhìn thấy nó là vào hồi mùa thu 1944. Vì tội mưu vượt ngực, anh và các bạn tù khác đã bị vứt vào cái địa ngục phát-xít này. Hồi đó, một tên Ghét-ta-pô đã bảo anh:

        -  Đã bị giam vào Giác-xen-hao-den thì đừng có hòng sống mà trở về.

        Nhưng Mi-khai Đê-va-ta-ép đã trở về.

        Và rồi mười sáu năm rưỡi sau, anh lại đến Giác-xen- hao-đen. Lần này Đê-va-ta-ép đã tới đấy không phải như một người tù mà là một người xô-viết tự do, một đảng viên Đảng Cộng sản vĩ đại. Anh thuộc đoàn đại biểu ủy ban cựu chiến sĩ xô-viết tới đây dự lễ khánh thành đài kỷ niệm những người đã bị hy sinh bởi chủ nghĩa phát-xít. Qua thư từ của các bạn người Đức, anh được biết rằng tại địa điểm trại tập trung trước kia ở Giác-xen-hao-đen có khánh thành nhà bảo tàng và dựng đài kỷ niệm. Anh nóng lòng được nhìn thấy tận mắt.

        Cuộc hành trình của anh đã tiến hành trong những ngày tháng Tư năm 1961 đáng ghi nhớ, khi toàn thế giới đang khâm phục kỳ công mới đầy kinh ngạc của nhân dân xô-viết: Lần đầu tiên trong lịch sử đã hoàn thành chuyến bay của con tầu vũ trụ chung quanh trái đất, chuyến bay đó đo con người của chủ nghĩa xã hội, con người cộng sản lập nên!

        Đê-va-ta-ép đã đến Giác-xen-hao-đen trước lễ khánh thành đài kỷ niệm hai ngày. Anh cùng đi với cảc bạn tù cũ ở trại tập trung này là kỹ sư I. Pơ-ta-pốp ở nhà máy cơ khí Mạc-tư-khoa và thợ cả A. Xa-ráp-kin ở nhà máy nhôm U- ran, Cả ba người đã tới thăm khu vực trước kia là cơ xưởng giết người. Họ đã im lặng đứng nhìn nơi bọn đao phù hành hạ các tù nhân, nơi chúng xử tử hàng loạt người. Máu chảy nhiều quá đã thấm cả vào đất, Các công nhân trẻ tuổi xây dựng đài kỷ niệm những người bị hy sinh bởi chủ nghĩa phát- xít đã kể lại rằng: lúc đào móng tường, họ đã nghẹn ngào xúc động khi ấn lưỡi xẻng vào nền đất. Hình như lúc đó từ lớp đất mát mẻ này đã vọt lên dòng máu của hàng nghìn con người bị bọn Hít-le hành hạ đến chết.

        Ba người tù cũ đã vô cùng xúc động khi nhìn thấy những di tích của lò thiêu xác, trên cổng vào vẫn còn giữ lại được tầm biển trơ tráo viết rằng: "Ờ đây bao trùm sự sạch sẽ"!

        Gần trại tập trung cũ là nhà bảo tàng của cuộc đấu tranh quốc tế chống chủ nghĩa phát-xít. Mọi vật ở đây đã gợi nhớ lại công tác bí mật phối hợp giữa những người tù thuộc nhiều nước khác nhau. Một trong những gian phòng của nhà bảo tàng này đã nói đến kỳ công của những người xô-viết trong các phòng tra tấn của tụi Ghét-ta-pô. Đoàn đại biểu xô-viết đã đem tới đây một số vật trưng bày mới: bức tranh của một họa sĩ vùng U-ran nhan đề là "Vượt trại tập trung" và chân dung của thiếu tướng A.s, Giô-tốp, một trong những người đã tích cực tham gia vào phong trào kháng chiến ở Giác-xen-hao-den trước kia. Trong nhà bảo tàng còn giữ được một túi đựng thuốc lá rời, loại ba. Một tù binh xô-viết trên đường đi tới nhà ngục tử hình đã tung cái túi này từ trên xe vận tải xuống, như để chào đời lần cuối cùng... Còn giữ lại được cả một chiếc giầy trẻ em, có điểm hoa. Chiếc giầy này đã do một người tù lấy ruột bánh mì trìu mến nặn nên.

        Trong khi qua thăm gian phòng trưng bày mẫu giầy quân sự dưới lóp kính, Đê-va-ta-ép đã quay về phía những người cùng đi, nói rằng:

        - Đây chính là những chiếc giầy mà tôi đã phải xỏ chân khi bị chúng nó đưa vào đội "hành quân cấp tốc", đi trên đường vòng cùng với các bạn tù khác...

        Buổi nói chuyện với đồng chí hướng dẫn khách tham quan của nhà bảo tàng thật đáng ghi nhớ. Đồng chí này là một đảng viên cộng sản Đức, tên là Xta-ni-xláp Me-rơ-xin-xky. Mùa thu 1944 đồng chí làm việc ở xưởng làm bánh của trại tập trung. Theo chỉ thị của trung tâm tổ chức bí mật chống phát-xít, đồng chí đã bí mật giấu diếm bọn SS, tiếp tế thêm bánh mì cho các tù binh xô-viết. Có lẽ, cả Mi-khai Đê-va-ta- ép cũng đã được người bạn Đức này chuyền cho nhiều mẩu bánh mì.

        Một buổi khác, Mi-khai Đê-va-ta-ép đã đáp máy bay từ Béc-lanh đến đảo U-giê-đôm để thăm lại trại tập trung Xơ-vi- nê-mun-đê. Lần này, hòn đảo đã đón tiếp người tù cũ của mình một cách niềm nở và dịu hiền. Ngày nay, trên mảnh đất này, cuộc sống và công trình lao động đang sôi nổi. Nhân dân Ba-lan xây dựng chủ nghĩa xã hội đang đem sức lao động quên mình ra đề mau chóng cải tạo mảnh đất hoang tàn.

        - Phải chăng là mảnh đất này ?

        Đê-va-ta-ép đã phải thốt lên như vậy khi bước tới địa điềm trước kia là trại tập trung.

        Những người cùng đi đã trả lời anh:

        - Bây giờ là đất bạn rồi.

        Mi-khai Đê-va-ta-ép giơ tay lên ngang trán che ánh nắng mặt trời mùa xuân đề nhìn rõ những nơi đáng ghi nhớ. Người tù cũ này đã đi lang thang rất lâu trên mảnh đất đó. Anh đã khó nhọc hình dung lại khung cảnh quãng đời khổ sai trước kia, qua những dấu vết lẻ tẻ còn lại. Chợt anh nhìn chăm chú vào một ngọn đồi nhỏ và nói:

        - Tất cả bắt đầu từ chỗ này đây!

        Thật vậy, ở ngọn đồi kia hồi trước có cái hầm chứa vũ khí, là nơi ngày 8 tháng Hai năm 1945 người phi công đã cùng với các bạn tù trừng trị tên lính áp giải để chiếm lấy chiếc máy bay địch. Bây giờ ở địa điểm này chỉ còn lại một cái mốc bê-tông đề làm chuẩn. Những gian nhà gỗ trước kia các tù binh sống chen chúc nhau, nay cũng chỉ còn lại một ít dầu vết.

        Mi-khai chỉ vào con đường lát xi-măng cốt sắt đã bị thời gian hủy hoại, nói:

        - Và đây là đường băng lên xuống.

        Có người khuyên anh:

        - Anh cần lấy nắm đất này làm kỷ niệm.

        Người tù cũ trả lời:

        - Không! Tất cả mảnh đất này đối với tôi đều rất quý vì từ chỗ này tôi đã sung sướng thoát cảnh tù. Tôi đã tưới những giọt nước mắt vui mừng trên mảnh đất này...

        ... Nhiều đoàn đại biểu đã từ các nước khác nhau ở châu Âu đến dự lễ khánh thành đài kỷ niệm những người đã bị hy sinh bởi chủ nghĩa phát-xít. Có những người Đức, Pháp, Ba- lan, Tiệp, Nam-tư, Lúc-xam-bua, Ý, Đan-mạch, Hà-lan, Hung. Hơn hai mươi vạn người đã đứng chật quảng trường, nơi trước kia bọn đao phủ phát-xít đã tàn nhẫn trừng trị những "vật hy sinh" của chúng, và ngày nay đã được đặt tên là quảng trường "Kỷ niệm", một cuộc mít-tinh đã tổ chức ở đây. Trong số dự lễ có nhiều người đã từng bị trăm cay ngàn đắng¹trong các phòng tra tấn của bọn Hít-le, đã nhiều lần nhìn thấy cái chết trước mắt, đã mất các bạn hữu trong trận chiến đấu chênh lệch với kẻ thù. Mi-khai Đê-va-ta-ép đã được cử đứng

        trên lễ đài cùng với đại điện các đoàn đại biểu khác. Trên ngực anh, ngôi sao vàng "Anh hùng Liên bang xô-viết" lấp lánh dưới những tia nắng mặt trời tháng Tư. Đó là phần thưởng mà Tổ quốc đã ban cho anh vì tinh thần anh dũng quả cảm thể hiện trong nhà tù của địch.

        Những người dự mít-tinh đã buồn rầu đau đớn cúi đầu mặc niệm trước đài kỳ niệm cao bốn chục thước. Trên đỉnh đài có khắc những hình tam giác màu đỏ, tượng trưng cho dấu hiệu của các chính trị phạm. Có tất cả mười tám hình tam giác, tiêu biểu cho các tù nhân thuộc mười tám nước đã bị hành hạ trong các phòng tra tấn ở Giác-xen-hao-den. Phía chân đài kỷ niệm có tạc tượng một chiến sĩ xô-viết đang dẫn dắt một người tù già và một người tù trẻ trên con đường tự do. Đó không phải chỉ là tượng trưng mà còn phản ánh một sự kiện lịch sử: ngày 22 tháng Tư năm 1945, các chiến sĩ quân đội xô-viết bách chiến bách thắng đã mở toang cánh cổng bằng gang của trại tập trung Giác-xen-hao-den giải phóng cho hơn năm nghìn tù nhân đang kiệt sức phải khó nhọc lắm mới đứng vững được trên đôi chân. Chẳng bao lâu các đơn vị tiến công của chúng ta trên đường tiến về vùng biển lại giải phóng được ba vạn tù nhân nữa khỏi tay bọn đao phủ. Những người này đã bị bọn SS xua lên phía bắc để rối sẽ chất vào các thuyền và nhận chìm trong những lớp sóng xám xịt như chì ở biền Ban-tích. Với cuộc chiến đấu anh dũng của mình, nhân dân xô-viết đã dẫn dắt trên đường tự do hàng loạt các nước châu Âu đang sống dưới ách căm hờn của bọn Hít-le chiếm đóng.

        Những người lên phát biểu trong cuộc mít-tinh đã nhắc đến bầy thú dữ đao phù ở Giác-xen-hao-den. Họ đã kêu gọi nhân dân các nước phải đề cao cảnh giác, Bọn giết người hãy còn sống. Chúng vẫn còn được tự do đi nhởn nhơ và hiện đang chuẩn bị chiến tranh nguyên tử. Những tên đao phủ như Ô-bécTon-đe và Gơ-lốp-ke, những tên tội phạm chiến tranh thuộc Công-xoóc-xi-om "I,G. Pha-rơ-ben-in-đu-xtơ-ri", những tên tướng lĩnh của Hít-le, những tên ngoại giao thời Ríp-ben- tơ-rốp hiện đang chiếm giữ các địa vị chủ chốt trong chỉnh phủ Cộng hòa Liên bang Đức. Còn các chiến sĩ tích cực đấu tranh chống chủ nghĩa phát-xít và chiến đấu cho tự do và dân chủ, những đảng viên cộng sản Đức thì lại phải rút vào bí mật, lại bị theo dõi như thời kỳ chuyên chế của Hít-le.

        Trong khi nghe những người lên phát biểu ý kiến, Đê- va-ta-ép đã cùng với tất cả mọi người vô cùng căm phẫn bọn âm mưu nhóm lửa chiến tranh. Lòng căm phẫn của anh càng tăng thêm khi anh nghe nhắc đến tên đao phủ cuồng bạo Gu- xtáp Gioóc-ghe. Năm 1947, hắn đã bị truy tố trước tòa án xử bọn tội phạm ở Giác-xen-hao-den nhưng bây giờ lại được tự do đi lại nhởn nhơ. Theo lệnh của chính phủ A-đen-nao-ơ, hẳn đã được phóng thích trước kỳ hạn. Hơn nữa, hắn còn được bồi thường một món tiền là 6.000 đồng Mác để "đền bù" lại việc đã bị giam.

        Bài diễn văn của đổng chí Van-te Un-bơ-rích Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng nước Cộng hòa dân chủ Đức thật là rành rọt, sôi nổi. Đồng chí đã nói:

        - Những người Đức chúng tôi thật lấy làm nhục nhã khi nhận thấy rằng ở một phần đất phía tây Tồ quốc chúng tôi, ở nước Cộng hòa Liên bang Đức, những bọn đầu sỏ và bọn kế tục lũ tội phạm quốc xã và quân phiệt lại đang thắng thế, lại khoe khoang khoác lác về những tội ác của chúng và đang chuẩn bị những tội ác mới. Chúng tôi xin trịnh trọng thề trước hàng chục vạn người tù đã bị hy sinh ở Giác-xen- hao-den vì hòa bình và tự do, thề trước các bạn, những chiến sĩ còn sống trong cuộc kháng chiến chống chủ nghĩa phát-xít và bọn quân phiệt man rợ, những chiến sĩ bền bỉ chống chiến tranh và bảo vệ hòa bình, rằng sẽ không bao giờ chúng tôi giảm sức đấu tranh cho hòa bình'".

        Và, trong các bài diễn văn khác rừng rực như lửa cháy, các nhà hùng biện đã tuyên bố như tuyên thệ, rằng sẽ không để tái diễn những thảm cảnh như Giác-xen-hao-den, Mai-đa- nếch, Ô-xơ-ven-xim, Mao-thô-den... nữa. Những người dự mít-tinh đã thông qua một bản kêu gọi từ Giác-xen-hao-den nói rằng các chiến sĩ chống chủ nghĩa phát-xít, chủ nghĩa quân phiệt và chiến tranh xin thề sẽ đem hết sức mình đề đạt được một nền hòa bình bền vững cho tất cả các dân tộc.

        Sau khi mít-tinh xong, Mi-khai Đê-va-ta-ép đã cùng với một bạn tù cũ lại đi tới chân đài kỳ niệm có những bông hồng do các em thiếu nhi nước Cộng hòa Dân chú Đức trồng ở chung quanh. Họ đã ngả mũ đứng trầm ngầm tư lự rất lâu trước đài kỳ niệm.

        Những đóa hồng này, tượng trưng cho nước Đức mới, nước Đức hòa bình và xã hội chủ nghĩa, hãy nở mãi hết năm này qua năm khác. Và trong lúc hồi tưởng lại quãng đời ở Giác-xen-hao-den, những người bạn này đã nguyện rằng:

        - Không, điều đó không thể tái diễn được nữa ! Chúng ta phải cảnh giác!

-------------------------
        1. Nguyên văn: đã uống cạn chẻn đắng cay.