Lịch sử Quân sự Việt Nam

      
        - Tên sách : Xta-lin-grát trận đánh của thế kỷ

        - Tác giả : Nguyên soái Liên Xô Va - xi - li    Trui-cốp (В И.Чуйков)
                          Người dịch :Nguyễn Hữu Thân. Người hiệu đính:Trần Anh Tuấn

        - Nhà xuất bản : Nhà xuất bản Tiến bộ Mát-xcơ-va 1975
                                   Nhà xuất bảnQuân đội nhân dân 1985

        - Số hóa : Giangtvx

        Đây là hồi ký của Nguyên soái Liên XÔ Va-xi-li Truí- cổp, thuật lại trận đánh lịch sử bảo vệ thành phố Xta- Iin-grát trên bờ sông Vôn-ga của tập đoàn quân 62, mà tác giả lúc đó làm tư lệnh.

        Cuộc chiến đấu anh hùng kéo dài 180 ngày đêm của tập đoàn quân 62 và nhân dân thành phố, đã chận đứng cuộc tiến công ào ạt và đập tan âm mưu đánh chiếm thành phố, thọc ra sông Vôn-ga của quân phát xít Hít-le, góp phần cùng các đơn vị Hồng quân Liên Xô phản công, bao vây và tiêu diệt hoàn toàn quân địch trên mặt trận Xta-lin-grát, tạo nên một bước ngoặt lịch sử trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc của Liên Xô, tiêu diệt hoàn toàn bọn xâm lược phát xít Hít-le.

        Tôi sinh ra ờ nước Nga, tại làng Đầm Bạc nay là một thị trấn của một huyện trong vùng Mát-xcơ-va. Tôi đã phục vụ gần sáu chục năm trong quân đội Xô-viết, đã chiến đấu cho Tổ quốc trên các vùng đất đai ở Xi-bê-ri, U-cra-i-na, Bạch Nga và ở miền Trung nước Nga. Nhưng trong cả nước Nga bao la, chỉ có một thành phố mà tôi vô cùng yêu quý, vì cuộc đời tôi gắn chặt với thành phố trên bờ sông Vôn-ga ấy, thành phố đã đi vào lịch sử với cái tên là Xta-lin-grát.

        Chính ở Xta-lin-grát, tôi coi như được sinh ra lần thứ hai. Do những sự ngẫu nhiên may mắn trong bom đạn mà tôi còn được sống. Ở Xta-lin-grát, tôi hiểu được tôi sống và học tập là để phục vụ, và số phận của cuộc đời đã nhào nặn tôi tới đâu.

        Trí nhớ tự nhiên đưa tôi trở lại những ngày đầy thử thách của trận đánh ở thành phố đó. Tôi như thấy lại tất cả, và không thể im lặng, không thể từ giã cõi đời này mà không kể lại thế hệ chúng tôi đã bảo vệ Xta-lin-grát như thế nào, và đòn sấm sét đã giáng vào chủ nghĩa phát xít tại đây ra sao.

        Ngày nay, thành phố Xta-lin-grát đã trở thành nơi hành hương chiêm ngưỡng của hàng triệu người từ khắp các lục địa trên hành tinh chúng ta. Họ đến nghiêng mình trước chiến công anh hùng của các chiến sĩ Xô-viết đã bào vệ không những thành phố của mình, mà còn bảo vệ cả nền văn minh của thế giới nữa.

        Nhân dân đã dựng trên đồi Ma-mai-ép một đài kỷ niệm các chiến sĩ anh hùng. Dưới chân tượng đài ấy, các chiến sĩ đến đọc lời thề của Quân dội ; các đoàn viên Côm-xô- môn đến nhận thẻ Đoàn; những cặp vợ chồng mới cưới ra khỏi Cung Hạnh phúc sau hôn lễ bao giờ cũng đến đó để đặt hoa.

        Những ai đã trèo lên đỉnh đồi Ma-mai-ép, phóng tầm mắt nhìn về phía đông, sang phía sông Vôn-ga nằm gần đó tưởng như với tay được, đều sẽ hiểu rõ tinh thần dũng cảm của các chiến sĩ Xô-viết đã chặn đứng cuộc tiến công của quân phát xít thực vĩ đại đến chừng nào.

        Trận đánh ở vùng cửa ngõ, ngoại vi thành phố và trong các khu phố Xta-lin-grảt kéo dài một trăm tám mươi ngày đêm. Tiếng nổ như sấm sét của đại bác, tiếng rít của đạn súng trường và súng máy, tiếng kêu rên của những người bị thương không phút nào ngừng. Biết bao nhiêu tên lính phát xít hùng hổ tiến về sông Vôn-ga, biết bao nhiêu chiến sĩ Xô-viết bảo vệ dài đất hẹp này đã nằm xuống trong thành phố, trước con sông Vôn-ga ấy ?

        Thành phố bốc cháy, bị phủ kín dưới khói lửa và bụi đất đá. Từ trên đỉnh đồi Ma-mai-ép, hồi đó trên bản đồ chiến thuật ghi là điểm cao 102,0, chúng tôi chi còn nhìn thấy những khung xương của các tòa nhà đổ nát và từng núi gạch vỡ. Đá cũng không chịu đựng nổi, nhưng con người đã chịu đựng được. Mỗi đống hoang tàn, mỗi khung xác nhà, mỗi đống gạch vụn đều là các trận địa phòng ngự. Chiến dấu giành giật nhau, không chỉ từng đường phố, từng ngõ hẻm mà từng căn gác, từng thước đất.

        Đồi Ma-mai-ép là nơi diễn ra các trận chiến gay go, ác liệt nhất. Sau chiến tranh, người ta đã tính mỗi thước vuông đất đá trên đồi có trộn lẫn hàng ngàn mảnh bom đạn. Đất nhào lẫn với sắt và gang.

        Năm tháng trôi qua. Trên đống hoang tàn đổ nát, một thành phố mới đã mọc lên, một thành phố lộng lẫy, đường phố rộng rãi, nhà cửa kiến trúc đẹp đẽ. Các nhà máy được khôi phục lại, một số mới được xây dựng và một nhà máy điện lớn mọc lên, sông đào Lê-nin đã nối liền vĩnh viễn sông Vôn-ga hiền hòa với sông Đông êm đềm. Những người dân cũ của thành phố đã trở về, nhiều người mới đến theo họ. Thành phố được hồi sinh. Nhưng không ai quên rằng thành phố đã được xây dựng lại trên mảnh đất mà các chiến sĩ anh hùng đã nằm xuống, mảnh đất này lại càng được nhân lên hai, ba lần quý giá hơn.

        Tôi vẫn đến đây luôn, và mỗi khi tới gần thành phố, tim tôi lại đập rộn ràng. Quá khứ xâm chiếm lấy tôi, và tôi như thấy lại ngọn lửa rừng rực của các đám cháy, thấy lại những cảnh đò nát hoang tàn...

        Tôi muốn cổ gắng hết sức mình thuật lại trận đánh lớn trên bờ sông Vôn-ga. Nhưng tôi phải nói trước với độc giả rằng đây không phải là một cuốn sách nghiên cứu lịch sử, đây chỉ là những hồi ức của một người đã tham gia cuộc chiến. Khi trận đánh Xta-lin-grát bắt đầu, tôi là phó tư lệnh tập đoàn quân 64, và bước vào các cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố, tôi được chỉ định làm tư lệnh tập đoàn quân 62. Tôi xin kính cẩn nghiêng mình trước những chiến sĩ và sĩ quan anh hùng của tập đoàn quân Cận vệ thứ nhất, các tập đoàn quân 24 và 26, sau một cuộc hành quân bộ năm mươi cây số đã lao ngay vào chiến đấu trước Xta-lin-grát, không cần đợi tập trung đủ các sư đoàn bộ binh và pháo binh của mình. TÔI rất trân trọng vai trò anh hùng của tập đoàn quân 64 đã cùng với tập đoàn quân 62 chia số trách nhiệm nặng nề bảo vệ Xta-lin-grát. Nhưng, tôi xin nhắc lại, cuốn sách của tôi không phải là một cuốn nghiên cứu lịch sử, mà chỉ là tập hồi ký của một người đã tham gia trận đánh Xta- lin-grát, kể lại những sự kiện chính mà mình đã chứng kiến hay trực tiếp tham gia, những sự kiện đã để lại dấu ấn không thể xóa nhòa trong trí nhớ của mình.

        Khởi đầu chiến tranh, tôi ở xa đất nước, làm tùy viên quân sự Liên Xô ở Trùng Khánh, Trung Quốc.

        Khi tôi đi Trung Quốc thì toàn bộ Tây Âu đã lâm vào cảnh chiến tranh. Nước Ba Lan, Na Uy, Bỉ, Hà Lan, Pháp đã bại trận. Học thuyết phát xít về chiến tranh chớp nhoáng đang thắng lợi, và người ta đang đợi cuộc đồ bộ của quân phát xít lên các đảo của nước Anh. Những phi công Anh dũng cảm đã đẩy lùi các cuộc oanh tạc ồ ạt của không quân phát xít vào các thảnh phố yên lành. Luân Đôn bốc cháy, Cô-ven-tơ-ry bị tàn phá.

        Sau chiến tranh, khi đến các phòng lưu trữ hồ sơ của Hít-le, chúng tôi được biết là từ mùa thu năm 1940, Hít- le đã từ bỏ ý định vượt qua biển Măng-sơ. Bên cạnh các kế hoạch chiến lược và chiến thuật, còn có các mưu đồ chính trị rất lộ liễu. Việc này càng rõ ràng đối với các nhà quân sự chúng tôi, khi bộ chỉ huy Hít-le hoãn quyết định tiến công vượt biển Măng-sơ sang mùa xuân 1941.

        Tình hình gay go của nước Anh sau trận Đoong-kéc¹, nơi dạo quân viễn chinh Anh đã phải khó khăn lắm mới rút thoát đi được, bây giờ đã khá hơn rõ rệt. Các cuộc oanh tạc dữ dộỉ vào nước Anh không khuất phục được nhân dân Anh. Tương quan lực lượng trên không dần dần đi tới cân bằng. Từng đoàn tàu chờ máy bay nối tiếp nhau từ Mỹ sang Anh. Kỹ nghệ Mỹ đã chuyển sang sản xuất vũ khí các loại, mặc dù còn chậm. Nước Anh đã có được một thời gian để vũ trang và chuẩn bị chống trả. Hít-le hiểu rằng trận đánh chiếm các đảo nước Anh đã thất bại ngay từ đầu. Anh đang tập trung lực lượng, quan hệ giữa Đức và Nhật với Mỹ xấu đi, Nhật đang chờ thời cơ tham gia cuộc chiến hòng phân chia lại thế giới, mở rộng đất đai chiếm đóng trong vùng Thái Bình Dương và các khu vực khác.

        Trong các điều kiện này, liệu chúng tôi có thể coi hiệp ước ký với Đức vào tháng tám 1939 như một đảm bảo nghiêm túc cho sự an toàn của chúng tôi được không ?

        Tình hình có thể xoay chuyển rất bất lợi cho chứng tôi. Hít-le có thể thực hiện một liên minh với Nhật, nhằm cùng xâm lăng Liên Xô từ phía tây và phía đông. Lúc đó, nhiệm vụ của tôi là phải tìm hiểu ý đồ của Nhật: âm mưu của Nhật hướng lên phía bắc hay xuống phía nam? Nhật sẽ đánh vào Liên Xô ở Viễn Đông hay sẽ lao vào cuộc đụng độ với Mỹ để chia lại vừng Đông Nam Á?

        Trong ý đồ của Nhật có nhiều điểm còn chưa rõ. Nguồn nguyên liệu của bản thân Nhật đã cạn, và muốn tiếp tục chính sách quân phiệt của mình, nhất thiết Nhật phải mở rộng phạm vi xâm lăng, nhưng vấn đề là hướng vào đâu ? Nhật đã chiếm các trung tâm sống còn của Trung Quốc nhưng lại không giữ được chắc. Qua nhiều con đường và từ nhiều nguồn khác nhau, Mát-xcơ-va nhận được tin là Hít-le đang chuẩn bị một cuộc tiến quân sang phía đông, và khoảng cuối mùa xuân hay sang mùa hạ, một cuộc xâm lăng vào Liên Xô có thể xảy ra. Ngay ở bên nước Trung Hoa xa xôi, tôi cũng nhận được các tin tức tương tự.

        Từ mùa xuân năm 1941, chúng tôi cũng đã phải đón nhận với sự thận trọng đặc biệt những tin tức về các cuộc chuẩn bị của Đức nhằm tiến công Liên Xô. Rõ ràng không còn bí mật gì nữa: Khi hướng các cuộc tiến công sang phía đông, Hít-le đã giải thoát cho Anh khỏi mọi sự đe dọa nghiêm trọng, ít ra cũng được vài năm. Trước kia, và đặc biệt là thời kỳ năm 1941, không thiếu gì những kẻ muốn cho cuộc xâm lăng của Hít-le chuyển hướng vào Liên Xô. Chính phủ và cơ quan ngoại giao Liên Xô đã làm hết sức minh để tránh chiến tranh. Đó là nhiệm vụ chủ yếu của chính sách đối ngoại Xô-viết. Liên Xô cần phải tranh thủ thời gian, một năm, hai năm, để hoàn tất việc vũ trang lại quân đội của mình.

        Ngành công nghiệp hàng không Liên Xô đã có một số máy bay đâu tiên hơn hẳn các máy bay của Đức về tính năng chiến đấu. Các loại đã bay thử tốt được sản xuất hàng loạt. Các đội quân cơ giới đã được thành lập trong Hồng quân. Công nghiệp Xô-viết đã có kế hoạch sản xuất hàng loạt xe tăng T.34 và KV, hơn hẳn các loại xe tăng Đức về tính năng chiến đấu. Nhiều loại vũ khí bộ binh mới cũng được sản xuất hàng loạt.

        Bây giờ thì mọi người đều biết là lúc đó, chúng ta đã nắm được nhiều tin tức đáng tin cậy về việc tập trung quân của Hít-le gần biên giới Liên Xô. Các đồn biên phòng đã báo cáo về là các sư đoàn quân Hít-le từ phía tây tới, đang triển khai ở đâu và như thế nào. Xta-lin biết tình hình đó, nhưng Xta-lin và Chính phủ Liên Xô vẫn cố gắâng hết sức mình để làm trì hoãn ngày khởi chiến, để tránh gây ra cuộc xâm lăng của quân thù chỉ do một hành động không khéo léo nào đó. Liên Xô cũng buộc phải triển khai cả một đạo quân mạnh ở biên giới Viễn Đông.

        Hồi đó Hít-le chơi một ván bài chính trị xảo quyệt. Qua nhiều con đường khác nhau, qua nhiều nhân vật trung gian, hắn thăm dò thái độ của Anh, xem chính phủ Anh có tìm kiếm hòa bình riêng rẽ không, để hắn rảnh tay tiến công Liên Xô. Cuối cùng hắn quyết định xâm lăng Liên Xô, chấp nhận chiến đấu cả trên hai mặt trận.

        Chiến tranh đã xảy ra.

        Ở Trung Quốc, trong những ngày này, tôi bồn chồn lo âu, tâm trí hướng cả về quê hương, về các bạn bè, đồng chí đang chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, nhưng nhiệm vụ của tôi vẫn chưa hoàn thành.

        Tình hình mặt trận trong mùa hè 1941 thật nghiêm trọng. Min-xcơ thất thủ, quân thù đã chiếm Xmô-len-xcơ và chọc thủng tuyến phòng ngự của Liên XÔ. Chúng ào ạt tiến về Mát-xcơ-va, bao vây Lê-nin-grát và chiếm Ki-ép.

        Nguy cơ Nhật tham chiến lớn thêm. Bọn quân phiệt Nhật sẽ không bỏ lở cơ hội tốt để tiến công vào miền Viễn Đông của Liên Xô. Nhưng chính mùa thu đó lại xuất hiện các triệu chứng cho thấy Nhật lợi dụng tình hình khó khăn của Anh, đang chuẩn bị đánh một đòn vào phía nam, vào Mỹ.

        Những tin tức về vấn đề này đến với Mát-xcơ-va, nhưng cũng chưa thể hoàn toàn dựa vào các nguồn tin đó. Chịu một đòn đánh sau lưng ở Viễn Đông thật là phiêu lưu lớn. Cho đến mùa thu thì mới rõ ràng là Nhật đang chuẩn bị tiến công Mỹ.

        Gác tin tức của chúng tôi giúp Bộ Tổng tư lệnh chuyển hướng được kịp thời và đã quyết định rút một số sư đoàn ở Viễn Đông về trong những ngày phải chiến đấu khó khăn ở Mát-xcơ-va.

        Ngày 7 tháng mười hai 1941, Nhật tiến công căn cứ hải quân Trân Châu Cảng của Mỹ, và ngày hôm sau, Mỹ tuyên chiến với Nhật.
         
        Đầu tháng ha 1942, tôi trở về Mát-xcơ-va và xin ra mặt trận.

-------------------
        1. Đoong-kéc: một quân cảng lớn ở miền bắc nước Pháp, nơi quân Anh chiến đấu ở Pháp lúc mới xảy ra Đại chiến thế giới thứ hai, và phải tập trung rút chạy xuống tàu về nước Anh để tránh bị quân Đức tiêu diệt — N.D.

        Mùa xuân 1942, tình hình mặt trận đã bớt căng thẳng. Mùa thu 1941 đầy khó khăn đã qua. Huyền thoại về sức mạnh vô địch của quân đội Hít-le đã bị chôn vùi trước Mát-xcơ-va. Hồng quân đã làm tan vỡ hy vọng chiến tranh chớp nhoáng của bè lũ quân phiệt Đức, và làm tiêu tan mộng chiến thắng nhanh chóng Liên Xô của Hít-le. Tuy nhiên các giới căm quyền phát xít vẫn say sưa với sự phiêu lưu, chuẩn bị một cuộc tiến công mới trên mặt trận Xô — Đức.

        Theo các kế hoạch của bộ chỉ huy Đức, năm 1942 phải là năm quyết định của chiến tranh, vì Hít-le tin chắc rằng Mỹ và Anh năm đó chưa đổ quân lên châu Âu, và hắn vẫn còn rảnh tay hoạt động ở phía đông.

        Nhưng thất bại của quân Đức trước Mát-xco-va, những tổn thất mà Hông quân giáng cho quân xâm lăng trong mùa hè 1941, không phải không có ảnh hưởng đến chúng.

        Tổng tham mưu trưởng lục quân của Hít-le, thượng tướng Gan-đe đã viết trong nhật ký của hắn nhận xét đáng ghi nhớ này: « Tính đến ngày 1 tháng năm 1942, ta thiếu 318 ngàn người ở phía đông. Đã đề nghị trong tháng năm phải bổ sung 240 ngàn người cho quân đội ở phía đông. Từ tháng năm đến tháng chín, lực lượng dự bị còn động viên được 960 ngàn lính mới. Sau đó, sang tháng mười thì không còn gì nữa».

        Ít lâu sau, bộ tham mưu tác chiến của bộ tổng chi huy quân đội Đức đã làm một bản báo cáo chính xác hơn, tổng kết tỉnh hình chung của quân đội Hít-le. Trong bản

        báo cáo gửi riêng cho Hít-le, có nói: « Khả năng chiến đấu của quân đội nhìn chung thấp hơn hồi mùa xuân 1941, do không thể đảm bảo bổ sung đủ người và các phương tiện vật chất»¹.

       

        Tuy nhiên, trong mùa hè 1942, Hít-le cũng cố gắng tập trung được những lực lượng đáng, kể để tiến công Liên Xô ở mặt trận phía đông, Trên mặt trận Xô—Đức, hắn có được một đạo quân 6 triệu người, với 43.000 pháo và súng cối, hơn 3.000 xe tăng và 3.500 máy bay chiến đấu, nhiều hơn hẳn lực lượng lúc mới khởi chiến.

        Lần này thật ra khu vực tiến công còn thu hẹp hơn. Tất cả các lực lượng tham gia trận tiến công mới này đều tập trung ở cánh phía nam của mặt trận.

        Hít-le hành binh vào Cáp-ca-dơ nhằm chiếm khu dầu mỏ tiến ra biên giới I-ran, tới sông Vôn-ga. Chắc hắn tính toán là xa trung tâm đất nước, sức kháng cự của Hồng quân sẽ không có gì đáng kể.

        Nhờ xuống được Cáp-ca-dơ, Hít-le hy vọng lôi cuốn được Thồ Nhĩ Kỳ vào cuộc chiến, và kéo được thêm về phía mình 20 đến 30 sư đoàn. Tiến được tới sông Vôn-ga và biên giới I-rang, hắn cũng tính là sẽ lôi kéo được cả Nhật vào cuộc chiến chống Liên Xô. Vì thế, có thể giải thích tại sao hắn lại cho tuyên truyền về chỉ thị số 41, về chiến dịch xuân — hè 1942 rùm beng đến thế. Chỉ thị mở đầu bẵng những lời lẽ:

        «Chiến cục mùa đông ở Nga sắp kết thúc. Nhờ lòng dũng cảm tuyệt vời và tinh thần hy sinh của binh sĩ ở mặt trận đông, những hành động phòng ngự đã thu được thắng lợi lớn cho quân đội Đức. Đối phương đã bị thiệt hại nặng về người và phương tiện. Cố gắng khai thác lấy một thắng lợi mỏng manh, mùa đông này họ đã làm kiệt sức một bộ phận lớn lực lượng dự bị dành cho các chiến dịch sau này ».

        Kết luận chung đó cho thấy là bộ chi huy Đức đã đánh giá rất sai lầm về sức mạnh của Hồng quân và cố coi thất bại của chúng trước Mát-xcơ-va như một thắng lợi quân sự. Trong khi đánh giá quá thấp lực lượng Liên Xô, Hít-le đồng thời lại đánh giá quá cao lực lương của chúng. Do đó, hắn đề ra những mục tiêu không thực tế. Chỉ thị số 41 viết tiếp:

        «Mục đích của trận tiến công là tiêu diệt hoàn toàn các lực lượng Xô-viết còn lại và làm cho đối phương mất các trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng càng nhiều càng tốt».

        ... Trước hết, tất cả các lực lượng hiện có phải tập trung để thực hiện chiến dịch chính ở khu phía nam nhằm diệt địch ở phía tây sông Đông, chiếm lấy các vùng dầu mỏ ở Cáp-ca-đơ và vượt qua rặng núi Cáp- ca-dơ ».

---------------------
        1. Tuyệt mật : Gừi riêng cho bộ chỉ huy — « Chiến lược của nước Đức phát xít trong chiến tranh chống Liên Xô » Văn kiện và tư liệu, Nhà xuẩt bản Khoa học, Mát-xcơ-va, 1967, tr 367.

        Tiếp theo lại có ngay câu dè dặt này: «Việc bao vây hoàn toàn Lê-nin-grát và chiếm vùng In-gri¹ sẽ hoãn lại cho đến khi nào tình hình ở khu vực bao vây thay đổi, hoặc rút ra được các lực lượng khác để tạo nên các điều kiện thích hợp».

        Sự dè dặt đó chứng tỏ, tuy Hít-le có trong tay lực lượng nhiều hơn lúc bắt đầu tiến công vào Liên xô, nhưng cũng không dám hành binh trên khắp các mặt trận, mà chỉ tập trung vào phía nam thôi.

        Chúng đánh vào khu vực Ke-rơ-chi và vây hãm Xê- vát-xtô-pôn. Xê-vát-xíô-pôn đã đứng vững đến cuối tháng sáu, mặc dù quân Đức ra sức tiến công liên tục.

        Sau khi phải trả giá bằng những tổn thất nặng, quân phát xít Đức cũng làm chủ được bán đảo Crưm, bảo đảm sườn cho đạo quân tiến công vào Cáp-ca-dơ và sông Vôn-ga. Một số tình huống làm cho cuộc tiến công của quân Đức gặp thuận lợi, như ngày 12 tháng năm 1942, bộ đội của phương diện quân Tây — Nam chuyển sang phân công trên hai hướng, theo hai trục giao nhau, hướng chính từ chỗ lồi Bác-van-cô-vô đánh vu hồi vào Khác- cốp ở phía tây — nam và hướng phụ từ khu vực Vôn- tran-xcơ. Cuộc tiến công này lúc đầu có thu được thắng lợi, nhưng về sau lại phải chấm dứt với thất bại đau đớn.

        Cuộc tiến công của Hít-le vào sông Vôn-ga, Vô-rô- ne-giơ và Cáp-ca-dơ đã được chuẩn bị trước khá lâu. Các lực lượng hùng hậu của Đức đã tập trung sẵn trên các trục tiến công đó. Bộ chỉ huy-Hít-le không bỏ lỡ dịp lợi dụng tình hình thuận lợi này. Tên tướng Đức Cuốc Típ-pen-kiếc-sơ viết: «Cố gắng của người Nga nhằm cản trở cuộc tiến công đã được bộ chi huy Đức chuẩn bị kỹ chỉ là bước đầu đáp ứng với lòng mong muốn của chúng ta. Việc làm suy yếu sức mạnh phòng thủ của người Nga, tuy đạt được không phải dễ dàng gì, dã giúp rất nhiều cho các chiến dịch ban đầu của chúng ta. Nhưng cũng phải mất gần một tháng chuẩn bị thêm mọi mặt khác nữa, các lực lượng Đức mới tập trung xong người và đủ vật tư, phương tiện để bắt đầu cuộc tiến công ».

        Cuối tháng sáu, bộ chi huy Hít-le đã hoàn tất mọi việc chuẩn bị tiến công.   

        Đạo quân «Nam» hoạt động ở cánh nam mặt trận Xô — Đức chia ra làm hai cụm: Cụm tập đoàn quân «A» có nhiệm vụ tiến công vùng Cáp-ca-dơ, và cụm tập đoàn quân «B» đánh vào Xta-lin-grát. Nhiệm vụ giao cho hai cụm tập đoàn quân này là tiêu diệt, các lực lượng Xô- viết ở phía tây sông Đông.

        Cụm tập đoàn quân «B» phải bao vây lực lượng Xô- viết ở phía tây sông Đông, và hội quân với cụm tập đoàn quân «A» trong khu vực Xta-lin-grát. Chỉ thi số 41 có quy định: «Trong mọi trường hợp, nhất thiết phải cố gắng tiến tới Xta-lin-grát... để cho các lực lượng tiến công dọc sông Đông bắt liên lạc được với các lực lượng tiến công từ khu vực Tan-gan-rốc, Ác-tê-mốp-xcơ trong khu vực Xta-lin-grát».

        Lúc đầu, lực lượng của các cụm tập đoàn quân này phân bổ như sau: Cụm tập đoàn quân « A » dưới quyền chỉ huy của thống chế Lít-xtơ gồm có tập đoàn quân xe tăng 1, các tập đoàn quân dã chiến Đức 17 và 11, cùng tập đoàn quân 8 người Ý. Cụm tập đoàn quân «B» dưới quyền chỉ huy của thống chế Vôn Bốc gồm có tập đoàn quân xe tăng 4, các tập đoàn quân dã chiến Đức 2 và 6, và tập đoàn quân 2 của Hung-ga-ri.

        Ngoài ra, còn có các tập đoàn quân 3 và 4 của Ru- ma-ni từ bên trong đang tiến ra.

        Tồng cộng, đối phương đã tập trung trong khu vực trải dài từ Cuốc-xcơ đến Ta-gan-rốc khoảng 90 vạn quân, 1.260 xe tăng, trên 17.000 pháo và súng cối, 1.640 máy bay chiến đấu, tức là 50 phần trăm các đơn vị xe tăng và cơ giới hiện có trên mặt trận Xô — Đức và 30 phần trăm các lực lượng bộ binh của chúng.

        Đương đầu với lực lượng xung kích lớn đó của địch là các lực lượng của các phương diện quân Bri-an-xơ, phương diện quân Tây — Nam và phương diện quan Nam, gồm có 655.000 người, 740 xe tăng. 14.200 pháo và súng cối hơn 1.000 máy bay chiến đấu.

        Quân địch không những có ưu thế hơn ta ở phía nam, mà còn tăng cường được các hướng đột kích chủ yếu.

        Sáng 28 tháng sáu, tập đoàn quân dã chiến 2 và tập đoàn quân xe tăng 4 của Đức cùng tập đoàn quân 2 của Hung-ga-ri chuyển sang tiến công vào cánh trái của phương diện quân Bri-an-xcơ.

        Ngày 30 tháng sáu, tập đoàn quân 6 cũng bắt đầu tiến công.

        Xta-lin-grát còn ở xa, quân Đức đang tiến về Vô-rô- ne-giơ.

        Những trận đánh lớn của năm 1942 đã khởi đầu, ngày càng lôi cuốn thêm nhiều lục lượng vào cuộc chém giết đẫm máu.

-----------------------
        1. In-gri : một tinh của Phăn Lan nhượng cho nước Nga năm 1721 - N.D.

        Tháng năm, tôi được cử làm tư lệnh một tập đoàn quân dự bị đóng ở khu vực Tu-la. Tập đoàn quân này, trong các tháng năm, tháng sáu và đầu tháng bảy, đang ra sức chuẩn bi tham gia chiến dău.

        Đầu tháng bảy, có lệnh của Đại bản doanh đổi tên tập đoàn quân dự bị thành tập doàn quân 64, và chuyển nơi đóng quân của tập đoàn quân tới vùng sông Đông. Hồi đó, phương diện quân Tây-Nam, trước các đòn tiẽn công của quân phát xít Đức, phải rút về phía đông. Các cuộc chiến dấu diễn ra ở khu vực Rốt-sốt-sê gần Lu-gan-xcơ, để giữ Vô-rô-ne-giơ. Tập đoàn quân chúng tôi phải sẵn sàng để đánh quân phát xít xâm lược ở nơi nào đó trên vùng sông Đông, hoặc giữa sông Vôn-ga và sông Đông. Các đơn vị của tập đoàn quân nhanh chóng lên xe lửa đề đi về khu vực tập trung nằm ở giữa sông Vôn-ga và sông Đông.

        Tôi cùng cơ quan tham mưu tập đoàn quân đi xe lửa tới ga Ba-la-xốp, rồi để sớm nắm được tình hình mặt trận và nói chuyện với các chiến sĩ, tôi đi bằng ô tô cùng với Công-xtăng-tin Ki-ri-lô-vích A-bra-mốp, ủy viên Hội đồng quân sự tập đoàn quân.

        Chúng tôi đi qua tất cả các ga lớn để theo dõi việc chuyển quân của tập đoàn quân. Các máy bay ném bom phát xít bắn phá liên miên các nhà ga và các đoàn tàu đang chạy. Đến ga Phrô-!ô-vô, chùng tôi gặp cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 21. Đồng chí tham mưu trưởng tập đoàn quân không sao có thể cho chúng tôi biết rõ tình hình. Phòng tuyến đi qua những đâu, các dơn vị bạn của chúng tôi đang ở đâu, địch ở đâu, đồng chí ấy không nắm được. Chúng tôi chỉ nắm được ở đồng chí ấy một điều là bộ tham mưu phương diện quân hiện ở Xta-lin-grát, trên bờ sông Vôn-ga.

        Chúng tôi càng đi tới gần sông Vôn-ga, quang cảnh càng thay đổi. Nhân dân ở các thị trấn nhỏ và các làng quê không nghĩ là địch có thể đến, họ hy vọng rằng cuộc tiến công của chúng sẽ bị chặn lại. Không ai chuẩn bị tản cư cả. Cuộc sống thanh bình vẫn tiếp tục với công việc bận rộn hàng ngày. Chỗ này gặt, chỗ kia chăn bò, cừu. Ở các thị trấn, các ga xe lửa, các rạp chiếu bóng vẫn nhộn nhịp: Sự yên tĩnh chỉ bị khuấy rối về đêm khi các loạt đạn súng cao xạ bắn các máy bay địch.

        Ngày 16 tháng bảy 1942, chúng tôi tới bộ tham mưu phương diện quân Xta-lin-grát. Ở đây, chúng tôi được biết là các đơn vị trinh sát của địch đã tiến tới đường Tréc-nư-sép-xcai-a, Mô-rô-đốp-xki, Tréc-nư-cốp-xki và bị các đơn vị phái đi trước của tập đoàn quân 62 chặn lại.

        Tập đoàn quân 62 đang chuẩn bị phòng ngự trên tuyến Clét-xcai-a, Can-mư-cốp, Xu-rô-vi-ki-nô, Péc-tréc-xcai-a, Xu-vô-rốp-xki. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân đóng ở xóm Ca-mư-chi, trên bờ phía đông sông Đông, cách mặt trận khoảng 60 — 80 ki-lô-mét.

        Thời gian này các đơn vị của tập đoàn quân 64 bắt đầu xuống tàu: sư đoàn 112 xuống ga Gốt-lu-ban, Ca- tra-li-nô, Phi-lô-nô-vô, sư đoàn 214 xuống ga Đôn-xcai-a, Mu-dơ-ga, Rứt-trơ-cốp, sư đoàn 29 xuống ga Giu-tô-vơ, các đơn vị khác xuống các ga dọc sông Vôn-ga, cách tuyến phòng ngự do bộ tham mưu phương diện quân giao cho chừng 120 — 150 ki-lô-mét.

        Bộ tham mưu phương diện quân đã chuyển vào trong thành phố. Liên lạc hay bị đứt nên việc chỉ huy bộ đội gặp nhiều khó khăn. Ở ngay tại bộ tham mưu phương diện quân mà tôi cũng không nắm được các đơn vị của tập đoàn quân đã tới dâu và tới khi nào, các đơn vị xuống tàu và tập hợp tại đâu, bao nhiêu đơn vị đã tới, được, và đang làm gì.

        Ngày 17 tháng bảy, chúng tôi nhận được chi thị của bộ tư lệnh phương diện quân: « Lệnh cho tập đoàn quân 64 gồm các sư đoàn bộ binh 229, 214, 29 và 112, các sư đoàn lính thủy đánh bộ 66 và 154, các lữ đoàn xe tăng 40 và 137, trong đêm 19 tháng 7 phải chiếm lĩnh vị trí trên tuyến chính diện Xu-rô-vô-ki-nô — Xô-lô-nốp-xki Hạ — Pét-tréc-xki — Xu-vô-rốp-xi — Pô-tem-kin- xcai-a — Cuốc-nôi-ác-xcai-a Thượng, xây dựng, củng cố công sự trên tuyến đó và phòng ngự ngoan cường chặn, mọi mũi thọc sâu của địch vào Xta-lin-grát. Lấy ở mỗi sư đoàn một trung đoàn có pháo binh yểm trơ để tổ chức ra các đơn vị phía trước trên tuyến sông Xim-la...».

        Nhiệm vụ giao cho theo chỉ thị này rõ ràng là không thể thực hiện được, vì các sư đoàn và các phân đội hãy còn đang xuống tàu và hành quân bộ về phía tây, phía sông Đông, không phải trong đội hình chiến đấu mà theo chức hành quân di chuyển bằng xe lửa. Những đơn vị đầu của một số sư đoàn đã tiến tới gần sông Đông, nhưng các đơn vị đi sau thì hãy còn ở trên bờ sông Vôn- ga, có đơn vị còn đang ở trên tàu. Cơ quan hậu cần và các đơn vị dự bị của tập đoàn quân phần lớn đang còn ở khu vực Tu-la để chờ lên tàu.

        Các đơn vị của tập đoàn quân khi xuống tàu cần phải tập hợp lại và còn phải tổ chức vượt qua sông Đông. Tuyến phòng ngự quy định trong chỉ thị cách các bến vượt sông Đông ở Chiếc-xcai-a Thượng và Chiếc-xcai-a Hạ một ngày đường, các bến này lại cách ga đổ quân 120—150 ki-lô-mét. Tuyến phòng ngự của các đơn vị phía trước trên sông Xim-la lại còn ở xa hơn, cách tuyến phòng ngự cơ bản của tập đoàn quân 45 — 50 ki-lô-mét. Các đơn vị xuống tàu xong, phải hành quân bộ từ 100 đến 200 ki-lô-mẻt nữa mới tới được vị trí.

        Tôi đến gặp đại tá Ru-khơ-lê, cục trưởng tác chiến của bộ tham mưu phương diện quân, và sau khi chứng minh là không thể thực hiện được chỉ thị theo thời gian quy định, tôi yêu cầu các đồng chí ấy háo cáo lên Hội đồng quân sự phương diện quân, là tập đoàn quân 64 không thể đến chiếm, lĩnh tuyến phòng ngự được, giao trước ngày 23 tháng bảy được.

        Thời hạn được chuyển lại từ ngày 19 sạng ngày 21 tháng bảy. Nhưng ngay ngày 21 tháng bảy, các đơn vị của tập đoàn quân 64 cũng không sao kịp đến chiếm lĩnh tuyến phòng ngự được giao.

        Sau khi đã tập hợp được các đơn vị xuống tàu và lệnh cho họ hành quân bộ qua thảo nguyên về phía tây để tới sông Đông, tôi đến cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62.

        Tư lệnh tập đoàn quân là thiếu tướng Côn-pắc-chi một người cao lớn, vóc dáng cân đối, và chính ủy sư đoàn Gu-rốp, ủy viên Hội đồng quân sự, có đôi lông mày đen và tóc cắt ngắn, thông báo cho tôi biết tình hình.

        Các trận địa phòng ngự do bộ tham mưu phương diện quân quy định cho các đơn vị của tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân 64 nằm theo đường Clét-xcai-a — Xu-rô-vi-ki-nô — Xô-lô-nốp-xki Thượng — Xu-vô-rốp-xki —  Cuốc-nôi-ác-xcai-a. Các đơn vị phía trước, biên chế từ một tiểu đoàn tăng cường đến một trung đoàn, phải tiến đến tuyến phòng ngự sông Xút-xcan, đến Tria-rơ, Tréc- nức-cốp-xki và xa hơn đến tận sông Xim-la.

        Theo quy định trong điều lệnh và giáo lệnh, người chỉ huy phòng ngự, trước tiên phải đánh giá được đối phương và địa hình sẽ bước vào tham chiến, và phải bố trí lực lượng ở thế có lợi nhất. Đối với bên phòng ngự, địa hình bao giờ cũng là người bạn đồng minh, có được lợi thế chiến thuật thuận tiện cho việc phản kích, nghi trang và sử dụng được mọi loại hỏa lực. Địa hình, đồng thời cũng phải gây trở ngại cho các hoạt dộng, di chuyển của quân tiến công, thiết bị được các hệ thống công sự chống xe tăng khiến cho quân tiến công không thể lợi dụng được xe tăng để tiếp cận và phải nằm trong phạm vi hỏa lực của bên phòng ngự càng lâu càng hay.

        Thế nhưng tuyến phòng ngự của tập đoàn quân 62 đã lựa chọn, không tính đến các yêu cầu chiến thuật đó. Chúng tôi không kịp để sử dụng các chướng ngại vật thiên nhiên như sông, suối, khe nước mà công binh có thể  cải tạo, để làm cho quân tiến công không dễ dàng vượt qua dược. Các trận dịa bị phơi trần trước thảo nguyên trơ trọi, và trinh sát mặt đất hay trên không của địch đều dễ nhận ra. Có nhiều khoảng trống giữa các phân đội và binh đội phòng ngự, nhất là ở sườn bên phải, tạo cho quân địch khả năng đi vòng qua các trận địa phòng ngự để đánh úp sau lưng.

        Chính diện phòng ngự ở phía tây sông Đông, cho bốn sư đoàn thê đội một của tập đoàn quân 62, kéo dài 90 ki-lô-mét, và cho hai sư đoàn cùng một lữ đoàn của tập đoàn quân 64 trên 50 ki-lô-mét. Sư đoàn bộ binh 192 giữ sườn phải bị căng ra dài hơn. Một phần tư, có khi đến một phần ba lực lượng của các sư đoàn thê đội một phải tách ra để tổ chức các đơn vị phía trước, đóng cách lực lượng chủ yếu 40 đến 50 ki-lô-mét mà không có pháo binh hoặc không quân chi viện. Tình hình đó làm suy yếu dải phòng ngự chủ yếu và làm giảm lực lượng của thê đội hai và lực lượng dự bị của các sư đoàn thê đội một đến mức thấp nhất.

        Đồng thời, các sư đoàn thê đội một, ngoài các đơn vị phía trước ra, còn phải tổ chức các đội cảnh giới chiến đấu bố trí cách tiền duyên phòng ngự từ 20 đến 25 ki-lô- mét. Các đội cảnh giới chiến dấu cũng không được pháo tầm xa yểm trợ. Như vậy là việc phòng ngự chia ra thành bốn lớp: các đội phía trước đóng xa 50 ki-lô-mét; các đội cảnh giới chiến đấu 20 đến 25 ki-lô-mét; dải phòng ngự cơ bản; sau cùng là các trận địa của các thê đội hai hoặc lực lượng dự bị của các sư đoàn và của tập đoàn quân.

        Bộ tham mưu phương diện quân Xta-lin-grát đóng ngay trong thành phố, cách tiền duyên 150 — 200 ki-lô- mét theo đường chim bay. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân 64 ở cách tiền duyên 30 — 40 ki-lô-mét. Việc chỉ huy  bộ đội đóng cách xa như thế, với các phương tiện liên lạc kém hoàn hảo hiện có lúc đó, thật là khó khăn.

        Khí thế chung ở cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62 rất cao. Tư lệnh tập đoàn quân, thiếu tướng Côn-pác-chi báo cho tôi biết trong những ngày tới, đồng chí sẽ cố thăm dò quân địch bố trí ở phía trước tập đoàn quân của đồng chí.

        Việc liên lạc với đơn vị bạn ở bên phải như thế là đã giải quyết được, nhưng vẫn chưa có tin tức gì về đơn vị bạn ở bên trái. Tôi chỉ biết được giới tuyến chiến đấu vạch trên bản đồ của cục tác chiến bộ tham mưu phương diện quân.

        Các đơn vị của tập đoản quân 64, chấp hành đúng chỉ thị của phương diện quân, đang hành quân về phía tây- nam khi vượt qua sông Đông.

        Với tư cách là phó tư lệnh tập đoàn quân, tôi phải thay tư lệnh quyết định việc tổ chức phòng ngự.

        Sau khi nắm được tình hình và đối chiếu với các tin tức về địch do quân báo các đơn vị của tập đoàn quan 62 thu lượm được, theo đúng chỉ thị ngày 17 tháng bảy của phương diện quân, tôi đã quyết định chiếm lĩnh tuyến phòng ngự trên bờ tây sông Đông, từ Xu-rô-vi-ki-nô đến làng Cô-dắc Xu-vô-rốp-xcai-a bằng hai sư đoàn bộ binh 229 và 214, lữ đoàn lính thủy đánh bộ 154 và lữ đoàn xe tăng 121. Sư đoàn 229 phải bảo đảm việc phòng thủ khu vực cánh trái của phương diện quân, từ Pô-tem- kin-xcai-a đến Cuốc-nôi-ác-xcai-a. Sư đoàn bộ binh 112 làm nhiệm vụ thê đội hai, đã triển khai trên sông Tria- rơ, chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 62 với, tập đoàn quân 64. Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 và lữ đoàn xe tăng 137, các trung đoàn học viện nhà trường quân sự tập trung ở thê đội hai, trong khu vực các vùng dân cư dọc sông Mích-cốp-ca. Bộ tư lệnh phương diện quân tán thành quyết định đó.

        Bên trái tập đoàn quân 64, dọc sông Đông, ở phía nam Cuốc-nôi-ác-xcai-a Thượng, tất yếu phải có các đơn vị phòng ngự của phương diện quân bạn, nhưng tập đoàn quân 64 vẫn chưa liên lạc được với các đơn vị ấy. Chiều ngày 19 tháng bảy, đồng chí Goóc-dốp được chỉ định làm tư lệnh tập đoàn quân 64, đến cơ quan tham mưu tập đoàn quân. Tôi làm cấp phó của đồng chí. Goóc- dóp mang quân hàm thiếu tướng, tóc đã hoa râm, mắt xám, cái nhìn trông có vẻ mệt mỏi.

        Sau khi tìm hiểu các quyết định của tôi, tướng Goóc-dốp không có sửa đổi gì lớn về việc bố trí của thê đội một, đã duyệt y các quyết định đó và ra lệnh thi hành triệt để. Còn về thê đội hai của tập đoàn quân, tư lệnh đã có nhiều thay đổi lớn. Đồng chí yêu cầu sư đoàn 112 bộ binh không bố trí ở nơi tiếp giáp giữa tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân 64, mà sẽ trải ra trên tuyến phòng ngự vành ngoài của Xta-lin-grát, trên sông Mích-cốp-ca, từ xóm Lô-gốp-xcôi-ê đến Grô-mô-xláp-ca; lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66, lữ đoàn xe tăng 137 và các trung đoàn học viên nhà trường quân sự được điều về tuyến phòng ngự trên sông nhánh Ác-sai, tức là sang sườn trái của tập đoàn quân. Theo quyết định này, tướng Goóc-dốp giữ tất cả các lực lượng dự bị của tập đoàn quân dọc phía đông sông Đông. Hệ thống phòng ngự của tập đoản quân 64 bên phía tây sông Đông như vậy là không có thê đội hai và không có lực lượng dự bị.

        Ngày 21 tháng bảy, tôi đến tuyến phòng ngự ở phía tây sông Đông và trong hai ngày liền tôi cùng với các sư đoàn trưởng đi nghiên cứu trận địa và chọn các trận địa phòng ngự. Các trung đoàn và sư đoàn trong lúc đó vẫn còn đang hành quân sau khi xuống tàu và đến các vị trí của mình vừa chậm, lại vừa không đầy đủ.

        Trong những ngày này, các binh đoàn và binh đội của tập đoàn quân 64 lần lượt đến tuyến phòng ngự, đã bị quân địch phát hiện. Các máy bay thám thính Phốc-ke Ưn-phơ bay lượn lâu trên các trận địa của chúng tôi, nhưng không thể đánh đuổi chúng được vì tập đoàn quân không có cao xạ, và máy bay tiêm kích của không quân thì còn bận chiến đấu trên các khu vực khác ngoài mặt trận.

         Việc bảo đảm vật chất và kỹ thuật cho tập đoàn quân 64 ở cấp tập đoàn quân — sư đoàn trước khi chiến sự bắt đầu, tức là trước ngày 25 tháng bảy, thực tế coi như chưa có tổ chức. Hậu cần của tập đoàn quân và các cơ quan tiếp tế hãy còn ở trên các đoàn tàu kéo dài từ Tu-la đến Xta-lin-grát. Nói đúng ra, cho tới cuối tháng bảy, tập đoàn quân 64 không có tổ chức hậu cứ của mình. Ngay cả việc bốc dỡ các đồ tiếp tế cho các sư đoàn cũng phải tiến hành lẻ tẻ ở nhiều ga xe lửa giữa sông Đông và sông Vôn-ga, và ở các bến tàu trên sông Vôn-ga.

        Việc cung cấp vật chất kỹ thuật cho tập đoàn quân 62 nói chung được bình thường, vì khu vực đóng quân của tập đoàn quân ở trên bờ sông Vôn-ga, thuộc ngoại vi Xta-lin-grát. Việc chỉ huy và cơ quan tham mưu hậu cần dưới quyền của thiếu tướng Lô-bốp đặt ở khu vực ga và thị trấn Xô-viết cách dải phòng ngự chủ yếu 80 — 120 ki- lô-mét.

        Phương diện quân Xta-lin-grát phải tổ chức rất khẩn trương nên các cơ quan hậu cần không có đủ thời gian để đảm bảo tốt việc tiếp tế cho bộ đội, nhất là về đạn dược  và phương tiện công binh.

        May cho chúng tôi là tập đoàn quân xe tăng 4 và tập đoàn quân 6 của địch, vào giữa tháng bảy cũng bắt đầu có sự trục trặc trong việc tiếp tế nhiên liệu, làm cho việc cơ động một số sư đoàn cơ giới và phương tiện tăng cường của chúng gặp trở ngại và bị chậm trễ.

        Kề lại trận đánh ở khúc ngoặt rộng của sông Đông tại cửa ngõ còn ở ngoài xa Xta-lin-grảt chúng ta khó mà phân biệt các hoạt động quân sự của tập đoàn quân 62 với tập đoàn quân 64. Cả hai tập đoàn quân đều tác chiến theo một kế hoạch chung của mặt trận Xta-lin-grát, chống các đơn vị của cụm tập đoàn quân «B», đặc biệt là chống lại cuộc tiến công của tập đoàn quân dã chiến 6 do Vôn Pao-luýt chỉ huy và tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt.
Từ ngày 17 tháng bảy, các đơn vị phía trước của tập đoàn quân 62 đã bước vào chiến đấu ngày một quyết liệt với địch, kéo dài đến hết ngày 22 tháng bảy.

        Ngày 23 tháng bảy, địch sử dụng đại bộ phận lực lượng đánh vào dải phòng ngự chủ yếu của tập đoàn quân 62, và sang ngày 25 tháng bảy, đánh vào tập đoàn quân 64.

        Lúc này, chúng ta đã nắm được tài liệu nói về mục tiêu của cuộc tiến công mới đó. Đó là chỉ thị số 45 của Hít-le có sửa đổi đôi chút trên cơ sở của chỉ thị số 41.

        Theo chỉ thị số 45, Hít-le ra lệnh cho cụm tập đoàn quân « A » tiến công theo hướng nam, ở bên kia sông Đông, chiếm lấy vùng Cáp-ca-dơ và các nguồn dầu hỏa tại đấy. Cụm tập đoàn quân « B » tiến công vào Xta-rlin-grát, tiêu diệt cụm quân đối phương ở đó, chiếm lấy thành phố, và chia cắt mảnh đất nằm giữa sông Đông và sông Vôn-ga.

        Hồi đầu chiến cục mùa hè, Hít-le mới chỉ nói đến những hoạt động quân sự một cách đại thể và dự kiến sẽ tổ chức một cuộc tiến công phối hợp giữa các cụm tập đoàn quân «A» và «B» vào Xta-lin-grát. nhưng đến lúc này, trước những thắng lợi chúng đã giành được trong tháng năm và sáu, y cho rằng, quân đội Đức đã có đủ sức để tác chiến trên các hướng khác nhau, nên đã tách riêng hai cụm tập đoàn quân « A» và «B».

        Đánh giá thấp các đơn vị hay còn sung sức của chúng ta mới được điều tới khúc ngoặt rộng của sông Đông, Hít- le thúc quân tiến vội tới vùng Cáp-ca-dơ và lệnh cho tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt nhảy cóc qua đội hình chiến đấu của tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt ở bên sườn phải, để tiến về Xim-li-an-xcai-a là một vùng đông dân Cô-dắc, để bắt liên lạc với các đơn vị của cụm tập đoàn quân « A ».

        Để đánh chiếm Xta-lin-grát, chúng đã thành lập hai cụm quân lấy trong lực lượng của tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt và các đơn vị Ru-ma-ni.

        Cụm quân «Bắc» gồm bốn sư đoàn bộ binh, hai sư đoàn xe tăng và hai sư đoàn cơ giới, ngày 23 tháng bảy sẽ tiến công từ khu vực Gô-lốp-xki, Pê-rê-la-dốp-xki, theo dọc hữu ngạn sông Đông tiến về Véc-khơ-ne Bu-di-nốp-ca và Ma-lô Na-ba-tốp-xki nhằm chiếm Ca-lát-chơ.

        Cụm quân «Trung tâm» gồm hai sư đoàn bộ binh và một sư đoàn cơ giới của quân đoàn xe tăng 51, ngày 25 tháng 7 sẽ tiến công từ khu vực Ô-blíp-xcai-a, Véc-khơ- ne A-xê-nốp-xki, để đột phá chính diện ở phía nam Xu- rô-vi-ki-nô, vượt qua Xta-rô Mác-xi-mốp-xki và từ phía nam tiến vào Ca-lái-chơ.

        Cả hai cụm quân này thuộc tập đoàn quân 6 có nhiệm vụ hợp vây và tiêu diệt chủ lực của Hồng quân ở khúc ngoặt rộng của sông Đông, rồi vượt qua sông Đông tiến về Xta-lin-grát.

        Cụm quân thứ ba, cụm quân ở phía nam, gồm hai sư đoàn bộ binh, hai sư đoàn xe tăng, một sư đoàn cơ giới của tập đoàn quân xe tăng 4 và bốn sư đoàn bộ binh Ru- ma-ni, ngày 21 tháng bảy sẽ tiến công vượt sông Đông, chiếm lấy đầu cầu và sẵn sàng đánh vào thành phố ở mặt phía nam, dọc theo đường xe lửa Cô-ten-ni-cô-vô — Xta- lin-grát, hoặc xuống phía nam, tới Cáp-ca-dơ.

        Qua tình hình trên cho thấy các cuộc tiến công của quân phát xít, đặc biệt của cụm quân «Trung tâm » là nhằm đánh vào tuyến phòng ngự của các tập đoàn quân 62 và 64 mới được chuẩn bị vội vã. Quân địch dùng máy bay trinh sát liên tục nên không thể không phát hiện ra các đơn vị của chúng ta đang tiếp cận, những hoạt động phòng ngự của các binh đội, có nghĩa là chúng hoàn toàn nắm vững những gì xảy ra ở các khu vực của tập đoàn quân 62 và 64.

        Trận đánh Xta-lin-grát được tính bắt đầu từ ngày 17 tháng bảy 1942, là ngày mà các đơn vị phía trước của các tập đoàn quân 62 và 64 chạm địch. Cho đến ngày 19, các đơn vị phía trước của hai tập đoàn quận này đã chống cự kịch liệt, nhưng vẫn không chặn được khối quân Đức ào ạt lao vào họ.

        Một trong những trận đánh lớn nhất của Chiến tranh thế giới lần thử hai đã triển khai.

        Trận đánh Xta-lin-grát chia làm hai giai đoạn. Bộ Tư lệnh tối cao Liên Xô đã thực hiện các phương án khác nhau theo kế hoạch chiến lược chung trong từng giai đoạn, nhằm bảo đảm đánh bại quân địch.

        Giai đoạn phòng ngự kéo dài từ 17 tháng bảy đến 18 tháng mười một 1942. Trong giai đoạn này, các trận chiến đấu đã xảy ra ở cửa ngõ ngoài xa và ngoại vi Xta-lin-grát, trên tuyến phòng thủ thành phố.

        Giai đoạn hai bắt đầu từ ngày 19 và 20 tháng mười một, bằng một cuộc phản công lớn của các phương diện quân Tây Nam, phương diện quân sông Đông và phương diện quân Xta-lin-grát. Tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân 64 cũng được lệnh chuyển sang phản công và tiêu diệt quân địch bị bao vây ở Xta-lin-grát. Giai đoạn này kết thúc ngày 2 tháng hai 1943 với kết quả đã tiêu diệt và bắt sống toàn bộ lực lượng địch bị vây trong thành phố  và ngoại vi Xta-lin-grát.

        Nhưng trận đánh sẽ diễn biến ra sao và hậu quả của nó như thế nào, lúc đó chúng tôi cũng chưa hình dung nổi phạm vi chiến lược và chiến thuật của nó. Chúng tôi chỉ biết ra sức thực hiện nhiệm vụ trước mắt của mình trong các khu vực phòng ngự được giao.

        Trong khi chờ đợi cuộc chạm trán đầu tiên với quân đội phát xít Đức, tôi thấy mình còn thiếu kinh nghiệm chiến đấu với một đối phương hùng mạnh và từng trải, mà trước hết cần phải nghiên cứu chiến thuật và các điểm mạnh, yếu của chúng.

        Tôi trao đổi với nhiều sĩ quan đã từng tham gia chiến đấu và hiểu rằng không thể chỉ ngồi ở cơ quan tham mưu tập đoàn quân mà có thể tìm hiểu được địch, do đó phải cố gắng thu xếp xuống các đơn vị càng nhiều càng hay, để học hỏi các cấp chỉ huy đã dày dạn, trong thử thách và tận dụng kinh nghiệm của các chiến sĩ.

        Ngày 22 tháng bảy, tôi trở về cơ quan tham mưu tập đoàn quân và được biết đồng chí Goóc-dóp mới được triệu tập về Mát-xcơ-va và 24 tiếng đồng hồ sau, đồng chí đã trở lại với chúng tội trên cương vị là tư lệnh phương diện quân Xta-lin-grát.

        Cơ quan tham mưu tập đoàn quân nhận được lệnh của phương diện quân phải điều lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 và lữ đoàn xe tăng 137, đi theo bờ tây sông Đông đến Xim-li-an-xcai-a, với nhiệm vụ đánh bọc sườn và vào phía sau, tiêu diệt các đơn vị địch đang qua sông Đông. Theo lệnh đồng chí Goóc-dốp, các đơn vị này trong đêm rạng ngày 23 tháng bảy phải tập trung ở vùng Xu-vô-rốp-xcai-a. Thế nhưng, các xe tăng hạng nặng và hạng trung của lữ đoàn xe tăng 137 khỏng qua được sông Đông vì cầu ở vùng Ni-giơ-na — Triếc-xcai-a không chịu nổi trọng lượng lớn của loại xe tăng đó. Và lữ đoàn chi có một tiểu đoàn bộ binh cơ giới cùng với 15 xe tăng T.60 tham gia được vào các đơn vị này.

        Về sau, chúng ta mới được biết là địch đã tiến tới khu vực Xim-Ii-an-xcai-a với một lực lượng rất đông, còn như khi ký lệnh, tiếc rằng bộ tham mưu phương diện quân chưa nắm được những tin tức chính xác về địch, nên đã cử một lực lượng ít ỏi như vậy để đương đầu với quân đoàn xe tăng 48 của tập đoàn quân xe tăng 4 của Đức, và tại khu vực của đơn vị bạn, tập đoàn quân 51 của phương diện quân Nam phái chống lại quân đoàn 4 Đức và quân đoàn 6 Ru-mà-ni.

        Trinh sát của tập đoàn quân 64 cũng không thể làm sáng tỏ được hơn tình hình. Tôi không tán thành việc chia nhỏ lực lượng, nhưng đồng chí Goóc-dốp vẫn giữ nguyên lệnh của mình. Do đó, tôi phải đáp máy bay U-2 tới vùng Xu-vô-rốp-xcai-a để theo dõi việc chấp hành mệnh lệnh đó.

        10 giờ ngày 23 tháng bảy, nhóm của chúng tôi đến vùng Xim-li-an-xeai-a. Trên đường về, tôi quyết định cho máy bay U-2 bay theo chính diện của tập đoàn quân để từ trên cao thị sát các trận địa của chúng tôi.

        Ở đông-nam Xu-vô-vi-ki-nô, máy bay chúng tôi gặp chiếc máy bay phát xít JU-88. Nó quay ngay lại và tiến công vào máy bay chúng tôi. Máy bay U-2 của chúng tôi không vũ trang, còn chiếc JU-88 thì có pháo và súng máy. Thế là trò chơi mèo săn chuột bắt đầu.

        Tên giặc lái phát xít lao vào công kích máy bay chúng tôi có tới mười lần, và tưởng chừng như máy bay của chúng tôi sắp bị pháo và súng máy của chúng bắn vỡ tung trên không. Trên thảo nguyên trơ trụi này, chúng tôi không thể hạ cánh được, vì như vậy sẽ trở thành cái bia bẩt động và bị pháo trên chiếc JU-88 bắn trúng ngay. Đồng chí phi công của chúng tôi bay về phía đông, nhằm hướng mặt trời, vừa bay vừa tìm xem có một xóm nhỏ hoặc khóm rừng nào khả dĩ có thể giúp chúng tôi tạm thời ẩn tránh được con diều hâu Đức kia không, nhưng thảo nguyên vẫn trải dài trơ trụi... Tôi không nhớ đến lần công kích thứ chín hay thứ mười của địch thì máy bay của chúng tôi rơi xuống đất và vỡ ra làm đôi.

        Do bay thấp, là sát mặt đất, nên khi máy bay rơi cũng không nguy hiểm lắm. Chúng tôi chỉ bị văng ra khỏi buồng lái: tôi bị bươu đầu và đau ở ngực, còn đồng chí phi công bị bầm tím đầu gối.

        Con diều hâu Đức thấy máy bay của chúng tôi bốc khói, cho là đã kết liễu được đời chúng tôi. Nó lượn một vòng, rồi bay về hướng tây và biến mất ở phía chân trời.

        Ngay sau đó, một sĩ quan phòng tác chiến của tập đoàn quân 62 là đại úy A. Sê-mi-cốp, sau này trở thành Anh hùng Liên Xô, đã đến đón chúng tôi trong thảo nguyên và dùng ô tô đưa tôi ra khỏi khu vực nguy hiểm.

        ... Thời gian này đang diễn ra những trận đánh quyết liệt bên sườn phải của tập đoàn quân 62 với cụm quân Bắc  của dịch, là cụm quân mạnh nhất, và đến hết ngày 22 tháng bảy chúng đã tiến tới dải phòng ngự chủ yếu của tập đoàn quân 62.

        Mặc dù các đơn vị phía trước của tập đoàn quân 62 đã chiến đấu rất kiên cường và làm cho địch bị tổn thất, song chúng vẫn tiến quân được lên phía trước. Các đơn vị của ta buộc phải rời bỏ trận địa chính của mình, và rút lui trên chặng đường rất trống trải ngoài thảo nguyên, lại bị quân địch có ưu thế hơn chế áp, nên đã bị thiệt hại nhiều. Các đơn vị tiền vệ của tập đoàn quân 64 là các sư đoàn bộ binh, 229 và 214 cùng lữ đoàn lính thủy đánh bộ 154, ngày 23 tháng bảy mới đến được tới sông Xim-la —  Toóc-mô-xin, nhưng cũng đã bị địch đánh vu hồi vào hai bên sườn ngay trong ngày hôm ấy và đã lâm vào tình thế nặng nề. Quân đoàn 51 của bọn Hít-le đang ra sức chế áp các đơn vị trên.

        Trước khi chuyển sang trình bày diễn biến chiến sự ở chỗ khúc ngoặt rộng của sông Đông, tôi muốn nói mấy lời về công tác đảng — công tác chính trị trong các tập đoàn quân 62 và 64.

        Các cơ quan chính trị và tổ chức đảng của tập đoàn quân 64 phải hoạt động trên các đoàn tàu và các đơn vị đang hành quân riêng lẻ lên các tuyến phòng ngự, nên rất bị phân tán.

        Ở tập đoàn quân 62 tình hình có khá hơn. Khi nhận được lệnh của Đại bản doanh lập tuyến phòng ngự ở cho khúc ngoặt rộng của sông Đông, Hội đồng quân sự của tập đoàn quân 62, dưới sự chi đạo của ủy viên Hội đồng quah sự Gu-rốp và chính ủy lữ đoàn Vát-xi-li-ép đã có các cán bộ đảng đến tại chỗ để bảo đảm cho các đơn vị tới các dải phòng ngự được nhanh chóng và có tổ chức, và làm cho các dải này trở thành những vị trí địch không thể  đánh chiếm được.

        Các sĩ quan tham mưu và chính trị của tập đoàn quân được phái đến các binh đội và binh đoàn trong tập đoàn quân để tổ chức công tác đảng — công tác chính trị, kết hợp chặt chẽ với nhiệm vụ chiến đấu của các binh đội và phân đội.

        Hội đồng quân sự của tập đoàn quân đã chú trọng đặc biệt đến việc tăng cường củng cố các tổ chức đảng, đoàn ở các đại đội, khẩu đội. Đến ngày 20 tháng bảy 1942, các đơn vị của tập đoàn quân đã có 3.255 đảng viên chính thức. 1.744 đảng viên dự bị. 16.425 đoàn viên thanh niên cộng sản, chiếm hơn 25 phần trăm quân số toàn tập đoàn quân.

        Quá trình các binh đội và binh đoàn trong tập đoàn quân 64 ra mặt trận, công tác đảng — công tác chính trị cũng đã được tổ chức tốt. Các sĩ quan đảng viên trong cơ quan tham mưu, các cán bộ trong cơ quan chính trị đã giành phần lớn thời gian công tác của mình ở ngoài tiền duyên phòng ngự, bên bờ tây sông Đông. Họ đón các binh đội và binh đoàn đang tiếp cận tới, dẫn vào các khu vực phòng ngự, vừa làm công tác giáo dục, vừa làm công tác chuẩn bị phòng ngự vững chắc.

        Cũng vào sáng ngày 23 tháng bảy, quân địch đã dùng lực lượng ưu thế hơn tiến công vào các khu vực bị dàn mỏng, kéo dài trên một chỉnh diện rộng và tổ chức phòng thủ yếu nhất của các tập đoàn quân 62 và 64. Tỉnh hình các đơn vị của chúng ta còn trở nên phức tạp hơn bởi các sư đoàn bộ binh Cận vệ 192 và 33 lại ở trong tình thế không có thê đội hai và đội dự bị xe tăng, vì đã phải đưa đi tổ chức các tiểu đoàn phía trước. Ngoài ra, trong khu vực phòng ngự còn có những khoảng trống lớn giữa các trung tâm đề kháng của các tiểu đoàn.

        Ngày 24 tháng bảy, sườn phải của tập đoàn quân 62 trên chính diện Clét-xcai-a, Ép-xtơ-ra-tốp-xki, Can-mư- cíp bị chọc thủng. Địch tung thêm những lực lượng mới và phát triển tiến công vào Ma-nôi-lin, May-ô-rốp-xki và vượt qua Pla-tô-nốp tới Véc-khơ-ne Bu-di-nốp-ca. Cuối ngày 24, các binh đội phía trước của các sư đoàn cơ giới 3 và 60 của địch đã tiến tới sông Đông trong khu vực Gô-lu-bin-xcai-a và khu vực Xcơ-vô-rin. Trước tình hình đó, tư lệnh tập đoàn quân 62, V.Côn-pắc-chi quyết định dùng lực lượng của quân đoàn xe tăng 13 và các binh đội của sư đoàn xe tăng Cận vệ 33 phản công để khôi phục lại tình thế trong khu vực phòng ngự của sư đoàn bộ binh Cận vệ 33, sau đó khôi phục lại tinh hình trên cả sườn phải của tập đoàn quân. Cuộc phản công ấn định vào l0 giờ sáng. Như vậy, chỉ còn có năm tiếng đồng hồ để chuẩn bị.

        Đây là một cố gắng anh dũng nhằm chặn quân địch chiếm ưu thế về lực lượng hơn ta gấp nhiều lần. Báo chí của tập đoàn quân đã rất kịp thời nắm bắt và phổ biến các gương dũng cảm và anh hùng của chiến sĩ. Báo cáo chính trị và các thông báo về sự anh hùng của binh sĩ và sĩ quan theo các đường thông tin đã truyền tới mọi chiến sĩ, giải thích cho họ là quân đội phát xít đã bị thiệt hại lớn, ta có thể tiêu diệt được quân xâm lăng, và muốn vậy cần phải kiên quyết và có mưu trí.

        Vinh quang về chiến công của bốn chiến sĩ chống tăng: Pi-ốt Bô-lô-tô, Gri-gô-ri Sa-môi-lốp, A-lếch-xăng Bê- li-cốp và I-van A-lây-ni-cốp lan đi khắp mặt trận. Bốn chiến sĩ anh hùng này chốt giữ trên một ngọn đồi cao phía nam Clét-xcai-a, đã đào công sự vững chắc tại đó. Họ đang trò chuyện vui vẻ thì thấy một đám mây bụi xuất hiện. Họ đếm xem có bao nhiêu chiếc xe tăng đang tiến đến chỗ họ. «Ba mươi! Bê li-cốp đếm. Chia cho mỗi cậu bảy chiếc, còn thừa hai chiếc dành cho cả tổ ».

        Các xe tăng dàn đội hình tiến công. Chiếc xe tăng hạng nặng « Ranh-mê-tan » đi đầu hai bên có hai chiếc T - 3 đi kèm. Theo sau là các xe tăng hạng nhẹ T - 2 Lính xe tăng mặc áo liền quần màu đen, chắc là chúng chưa phát hiện ra các chiến sĩ của ta nên đứng thẳng người trong xe, nắp mở rộng. Pi-ốt Bô-íô-tô nhìn thay rõ hình chữ thập ngoặc trắng. Chỉnh lại đường ngắm của súng chống tăng, anh bấm cò. Chiếc xe tăng «Ranh-mê-tan» bốc khói, chạy chậm lại và cuối cùng dừng hẳn Nắp tháp bật mở và bọn lính nhảy ra khỏi xe. A-lếch-xăng Bê-li-cốp bắn tiếp vào một chiếc xe tăng hạng nhẹ T - 2 và xe bị bốc cháy ngay, chắc là đạn trúng bình xăng. Mấy giây sau, Bô-lô-tô và Bê-li-cốp ngắm rất trúng, lại bắn được hai chiếc xe tăng T - 3. Họ cũng chẳng dếm xem đã bắn bao nhiêu phát, nhưng hai chiếc xe tăng đều đứng khựng lại và bốc cháy. Cuộc chiến đấu cứ thế tiếp diễn đến tận chiều, cho đến khi bọn phát xít ngừng tiến công và quay đầu chạy. Mười lăm xe tăng của chúng đã bốc cháy ở xung quanh đồi. Bốn chiến sĩ anh hùng của ta đã kết thúc trận chiến dấu đầu tiên của họ như thế đấy. Nhưng, chiến công anh hùng đó chưa phải là chiến công đầu và cũng chưa phải là chiến công cuối.

        Thời gian đó, các đơn vị của tập đoàn quân 64 mặc dù đã chiếm lĩnh được tuyến phòng ngự do bộ tham mưu phương diện quân quy định, nhưng các đơn vị cũng chưa đến được đầy đủ. Chỉ có sư đoàn bộ binh 214 dưới quyền chỉ huy của tướng Bi-ri-u-cốp và lữ đoàn lính thủy đánh bộ của đại tá Xmiếc-nốp ở trong tình trạng có đôi chút khá hơn. Các đơn vị đã tập trung đầy đủ và có được gần ba ngày để tổ chức phòng ngự. Còn sư đoàn bộ binh 229 vẫn tiếp tục hành quân đến tuyến phòng ngự.

        Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 và lữ đoàn xe tăng 137 hành quân theo lệnh của phương diện quân từ Xu-vô- i-ốp-xcai-a tiến về Xim-li-an-xcai-a; theo dự kiến của tôi, có nguy cơ bị quân địch đánh bọc sườn.

        Khi biết được địch đã chuyển sang tiến công vào chính diện của tập đoàn quân 62 và vào các trận địa của các đơn vị phía trước của tập đoàn quân 64, tôi đã đề nghị khẩn cấp với tư lệnh phương diện quân cho các lữ đoàn đó trở lại vị trí cũ, đồng chí Goóc-dốp chấp thuận đề nghị của tôi, và 17 giờ ngày 24 tháng bảy, các lữ đoàn đó quay trở về Nô-giơ-ne Triếc-xcai-a.

        Tôi cũng quyết định chuyển sư đoàn bộ binh 112 sang hữu ngạn sông Đông và lập tuyến phòng ngự ở hạ lưu sông Tria-rơ, chỗ tiếp giáp giữa hai tập đoàn quân 62 và 64. Tư lệnh phương diện quân đồng ý ngay.

        Cuộc phản công tổ chức ngày 24 tháng bảy theo lệnh của tướng Côn-pác-chi, tư lệnh tập đoàn quân 62, với lực lượng của quân đoàn xe tăng 13 (khoảng 150 xe tăng), một trung đoàn bộ binh Cận vệ và một tiểu đoàn xe tăng, được ba trung đoàn pháo bắn chi viện, nhưng không đạt được kết quả. Nguyên nhân đánh không thắng là do quân đoàn xe tăng 13 mới thành lập, chưa được huấn luyện chiến đấu tốt, chưa có thời gian tổ chức hiệp đồng với các đơn vị khác và với không quân.

        Đồng thời, ngày 24 tháng bảy kẻ dịch đã lợi dụng ưu thế của chúng về không quân và xe tăng, tiếp tục phát triển tiến công. Sư đoàn xe tăng 16 và sư đoàn bộ binh 113 của địch đã chọc thủng được tuyến phòng ngự ở khu vực Ka-cha-lin-xcai-a và tiến ra sông Li-xca.

        Đến cuối ngày, các sư đoàn cơ giới 3 và 60 của địch đã tiêu diệt được các ban tham mưu của các sư đoàn bộ binh 184 và 192 ở khu vực Véc-khơ-ne — Bu-di-nốp-ca. Quân địch thọc được vào khu vực Gô-lu-bin-xcôi-ê và Ma-lô-na-bát-tốp-xki, đã tạo nên mối nguy cơ hợp vây các binh đội bên sườn phải của tập đoàn quân 62,

        Sáng 25 tháng bày, tướng Côn-pác-chi, tư lệnh tập đoàn quân 62 quyết định mở cuộc phản kích mới vào các đơn vị quân địch đã thọc được vào phía sau tập đoàn quân. Để thực hiện ý định này, ngoài quân đoàn xe tăng 13 và các binh đội của sư đoàn bộ binh Cận vệ 33, đồng chí đã sử dụng cả sư đoàn bộ binh 196 và tiểu đoàn xe tăng 649. Theo quyết định trên, sư đoàn 196 ban đêm phải rời khu vực phòng ngự, hành quân bộ khoảng 75 ki-lô-mét và đến 6 giờ sáng ngày 26 tháng bảy phải tiến công theo hướng Xcơ-vô-rin, Xu-kha-nốp- xki, Véc-khơ-ne — Bơ-di-nốp-ca. Sư đoàn đã hành quân suốt ngày 25, nhưng đến cuối ngày 26, các đơn vị phía trước cũng chỉ mới tới được khu vực Xcơ-vô-rin, còn lực lượng chủ yếu của sư đoàn mãi đến ngày 27 tháng bảy mới tới được vị trí xuất phát tiến công.

        Cuối ngày 25 tháng bảy, sư đoàn cơ giới 60 và sư đoàn xe tăng 16 của địch đã liên lạc được với nhau ở khu vực Xu-kha-nốp-xki. Do đó, các sư đoàn bộ binh 104 và 192, các trung đoàn bộ binh 84 và 88 của sư đoàn bộ binh Cận vệ 33, lữ đoàn xe tăng 40, tiểu đoàn xe tăng 644 và ba trung đoàn pháo tăng cường bị lâm vào tình thế bị bao vây.

        Đại tá Giu-ra-vlép, trưởng phòng tác chiến và một nhóm sĩ quan được thả dù xuống khu vực bị bao vây để chỉ huy các đơn vị đang bị kẹt trong thế bị vây hãm đó. Các đồng chí đã tổ chức phòng ngự vòng tròn trên tuyến Pla-tô-nốp, Ép-xto-ra-lốp-xki, Can-mư-cốp, May- ô-rôp-xki.

        Các đơn vị của tập đoàn quân 62 phải chiến đấu ác liệt suổt ngày 26 tháng bảy với quân địch đã thọc sâu ở bên sườn phải.

        Thời gian này, bộ tham mưu phương diện quân đã tập trung được nhiều lực lượng. Lực lượng dự bị của đại bản doanh Bộ Tồng lư lệnh tối cao đã tới. Đã thành lập ra tập đoàn quân xe tăng 1 và 4 gồm bốn quân đoàn xe tăng, có chừng 600 chiếc; các sư đoàn bộ binh 126, 204, 205, 321, 339, 422 và nhiều binh đoàn, binh đội tăng cường cũng đang được điều động đến.

        Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh tối cao và đích thân đồng chí Xta-lin đòi hỏi không những phải chặn đứng cuộc tiến công của địch mà còn phái hất được chúng sang bên kia sông Tria-rơ.

        Ngày 25 tháng bảy, tôi dự trận thử lửa đầu tiên.

        Địch sử dụng lực lượng hai sư đoàn bộ binh và một sư đoàn xe tăng đột kích chủ yếu vào sư đoàn 229 giữ sườn bên phải của chúng tôi, trên một tuyến phòng ngự dài 15 ki-lô-mét theo chính diện, và sư đoàn lại chỉ có năm tiểu đoàn, còn bốn tiểu đoàn khác đang trên đường hành quân. Trong đội hình chiến đấu của sư đoàn có lữ đoàn xe tăng 121 với năm xe tăng hạng nặng, chín T-34 và 20 T-60 đang đóng giữ ở sâu bên trong.

        Trận đánh bắt đầu từ sáng sớm.

        Thoạt tiên địch cho một sư đoàn bộ binh có xe tăng yểm trợ tiến công vào trung đoàn 783, ở giữa sư đoàn bộ binh 229. Mặc dù kẻ địch hơn hẳn về số lượng, các tiểu đoàn của ta vẫn ngoan cường đẩy lui các cuộc tiến công của bộ binh và xe tăng địch. Chín xe tăng địch bị phá hủy, và có tới 600 tên lính Hít-le bỏ xác tại khu vực của trung đoàn 783. Xế trưa, một số địch lọt được vào khu vực phòng ngự của ta. Các toán lính tiểu liên của chúng đánh vào sở chỉ huy của sư đoàn. Sư đoàn trưởng buộc phải di chuyển ngay, nên mất liên lạc với trung đoàn bộ binh 783 và tiểu đoàn 2 của trung đoàn bộ binh 804. Một sĩ quan tham mưu được cử đi trên xe tăng đến chỗ các đơn vị đang chiến đấu, nhưng không thấy trở lại, chắc là đã hy sinh. Ngày chiến đấu đầu tiên của tôi, ngày 25 tháng bảy đã kết thúc như vậy đó. Chúng tôi không có gì để bổ sung cho sư đoàn 229, vì tất cả dự trữ đều ở phía đông sông Đông.

        5 giờ sáng ngày 26 tháng bảy, sau khi cho pháo và máy bay bắn chuẩn bị, quân địch lại tung bộ binh và xe tăng vào cuộc tiến công mới. Từ trên đài quan sát đặt cách tây bắc Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a mười ki-lô-mét, tôi đếm được 80 xe tăng Đức đang tiến lên dưới sự chi viện của pháo và súng cối. Những nỗ lực chủ yếu của chúng nhằm vào khu vực phòng ngự của trung đoàn bộ binh 783.

        Tôi thấy rõ các xe tăng địch được không quân yểm trợ đang tiến sâu vào trận địa ta. Một toán xe tăng Đức vấp phải các xe tăng hạng nặng KV của ta. Cuộc đấu xe tăng nổ ra. Các xe tăng hạng nặng của ta chịu đựng được cuộc tiến công của dịch, nhưng ngược lại các xe tăng hạng nhẹ T-60 bị thiệt hại và phải chạy tản xuống các khe.

        Ít lâu sau, trung đoàn trưởng trung đoàn 783 bị hy sinh, chính ủy trung đoàn bị thương và trung đoàn phải rút lui về phía đông.

        Để cố cản cuộc tiến công của địch, sư đoàn trường tung hai tiểu đoàn của trung đoàn 804 vừa mới tới vào trận, nhưng đã muộn. Các tiểu đoàn này bị hỏa lực xe tăng địch bắn rát phải nằm rạp xuống đất, rồi mấy tiếng đồng hồ sau bị bộ binh và xe tăng địch đến bao vây. Các đơn vị chưa kịp đào công sự, nên không chịu nổi sự đột kích của địch và phải rút về thôn Xa-vin-xki trên hữu ngạn sông Tria-rơ để bảo vệ sườn của tập đoàn quân 62.

        Những loạt đạn cối của quân Cận vệ bắn vào các chỗ tập trung quan Đức và các loạt đạn pháo tầm xa của sư đoàn 214 đã gây cho địch nhiều thiệt hại, nhưng quân Đức vẫn lao lên phía trước. Đến trưa, địch tung thêm vào trận hỗn chiến hai binh đoàn xe tăng. Một binh đoàn có chừng 40 xe tăng đuổi theo truy kích các tiểu đoàn của chúng ta đang rút về bờ sông Tria-rơ, còn binh đoàn kia tiến về Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a.

        Đến xế trưa thì tuyến phòng ngự của chúng tôi, ở khu vực của sư đoàn bộ binh 229 bên cánh phải, đã bị chọc thủng. Quân địch vọt tới sông Tria-rơ, đánh vào nơi tiếp giáp của hai tập đoàn quân 62 và 64. Tập đoàn quân của chúng tôi không có lực lượng dự bị ở bờ tây sông Đông. Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 và một phần lực lượng của lữ đoàn xe tăng 137, mới đi tới Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a, được lệnh quay lại Xim-li-an-xcai-n. Mệt mỏi trước các cuộc chuyển quân vô ích, anh em lính thủy đánh bộ bước đi chậm chạp và xe tăng cạn dần số nhiên liệu dự trữ. Để bẻ gãy mũi thọc sâu của địch và nhất là để bảo đảm chỗ tiếp giáp giữa hai tập đoàn quan 62 và 64, tôi quyết định cho sư đoàn bộ binh 112 đang còn nghỉ ngơi sau một chặng đường hành quân đêm, cùng với 10 xe tăng KV của lữ đoàn xe tăng 137 khẩn trương vượt qua sông Đông bằng cầu xe hỏa. Nhiệm vụ của các đơn vị này là chiếm lĩnh tuyến phòng ngự từ Xta-rô-mắc-xi-mốp-xki theo dọc sông Tria-rơ đến ngã ba sông và bám giữ trên các vị trí có lợi, nhanh chóng bảo đảm thật vững chẵc chỗ tiếp giáp giữa hai tập đoàn quân 64 và 62, không cho địch đột kích vào sườn và sau lưng tập đoàn quân 62.

        Cuộc điều quân này thực hiện được tốt. Chiều ngày 26 tháng bảy, sư đoàn bộ binh 112 vượt qua sông tiến đến đường xe lửa Rứt-cốp-xki — Xta-rô-mắc-xi-mốp-xki và liên lạc được với sư đoàn bộ binh 229, Chúng tôi cũng đưa được một phần lực lượng của lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 cùng với một tiểu đoàn pháo binh lên phía tây-bắc Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a lập thành thê đội hai, đóng ở phía sau sư đoàn bộ binh 229, nhưng ngược lại các xe tăng hạng nhẹ của lữ đoàn xe tăng 137 không tới được Ni- gia-ne Triếc-xcai-a vì thiếu xăng, phải chở xăng từ bờ đông sông Đông đưa sang. Chúng tôi buộc phải điều các tiểu đoàn lính thủy đánh bộ của lữ đoàn 66 cùng với tiểu đoàn pháo tới bảo đảm chỗ tiếp giáp giũa các sư đoàn 214 và 229 thay thế cho xe tăng. Các đơn vị này bị máy bay, rồi xe tăng Đức tới tiến công ngay. Anh em lính thủy đánh bộ ẩn nấp trong các công sự đã đẩy lui được cuộc tiến công của địch.

        Khu vực hiểm nghèo nhất trong thời gian đó là hướng Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a. Nếu xe tăng địch tiến đến hướng này, chúng có thể đồng thời chiếm được cả các bến vượt sông Đông và sông Tria-rơ. Tập đoàn quân lại không có vũ khí chống tăng, còn các xe tăng hạng nhẹ của lữ đoàn xe tăng 137 vẫn không có xăng. Hy vọng cuối cùng chỉ còn trông chờ vào pháo do ngựa kéo của lữ đoàn lính thủy đánh bộ. Ngựa thì đã gần kiệt sức, tuy vậy vẫn chuyển được pháo.

        Khoảng 14 giờ ngày 26 tháng bảy, đại úy Nô-vi-cốp chỉ huy tiểu đọàn pháo nhận được nhiệm vụ phải triển khai ở phía tây và tây-bắc Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a, ngăn không cho xe tăng địch qua sông Đông và sông Tria-rơ. Tiểu đoàn triển khai ngay ba đại đội pháo, bước vào chiến đấu trên một chính diện khoảng hai ki-lô-mét. Các khẩu đội trưởng (khẩu đội thứ nhất và thứ ba dưới quyền chỉ huy của hai anh em trung úy D. và B. Da-tơ-ri-ép, khẩu đội thứ hai, dưới quyền chỉ huy của trung úy Rôi- giơ-cốp) đặt pháo trên các trận địa bắn trống trải, chưa kịp làm công sự trước khi xe tăng địch, xuất hiện. Các pháo thủ hải quân tiếp nhận trận đánh một cách gan dạ phi thường. Khoảng 25 xe tăng địch dàn đội hình và nổ súng hỗn loạn khi tiến tới cách trận địa pháo ta khoảng 1,5 — 2 ki-lô-mét. Các pháo thủ ta vẫn im lặng bất động. Họ bình tĩnh chờ cho xe tăng đến gần, cách 400 — 600 mét mới nổ súng mãnh liệt vào chúng. Hai xe tăng quay ngang tại chỗ và bốc khói. Cuộc đấu pháo diễn ra giữa các xe tăng địch và các pháo thủ hải quân. Xe tăng địch vừa tiến vừa bắn, không kể gì đến thiệt hại. Chiếc nọ tiếp chiếc kia bốc cháy như những bó đuốc. Một màn khói và tro trải ra trên chiến địa. Nhưng trận đánh không cân sức. Bọn lính xe tăng Đức được vỏ thép dày che chở lại đang di động, còn các khẩu đội pháo của ta thì để lộ thiên. Nhưng không một ai dao động. Các chiến sĩ trinh sát và liên lạc thay thế ngay các đồng chí bi hy sinh hay bị thương. Các chiến sĩ trinh sát được lệnh chuẩn bị các lựu đạn chống tăng và các chai xăng đặc. Trận đánh kéo dài khoảng một tiếng đồng hồ. Thần kinh của các pháo thủ ta vững hơn bọn lính xe tăng địch. Sau khi mất 12 xe tăng, chúng buộc phải tháo lui. Cho đến chiều tối, xe tăng và bộ binh dịch vẫn không tiến được tới gần Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a. Các pháo thủ và lính thủy đánh bộ của chúng ta đã chiến đấu rất kiên cường, làm cho địch tưởng là chúng bị vấp phải một tuyến phòng ngự được chuẩn bị chu đáo. Để dập tan sức kháng cự trong khu vực phòng ngự này, địch cho không quân giội bom vào các chiến sĩ lính thủy đánh bộ và các khẩu đội pháo của lữ đoàn 66. Từng đợt 20 đến 25 chiếc máy bay ném bom tới bắn phá các vị trí chiến đấu của ta và các bến vượt qua sông Đông, sông Tria-rơ.

        Tôi phải đặc biệt nói đến sự đóng góp dũng cảm của các pháo thủ của lữ đoàn 66. Các đồng chí đã đánh lui được cuộc tiến công của một cụm xe tăng mạnh của địch dự định tiến tới vùng Ni-giơ-ne Triếc-xtai-a và các bến vượt qua sông ở khu vực này. Nếu địch chiếm được Ni- giơ-ne Triếc-xcai-a trong ngày 26, chúng có thể cùng ngày vượt qua sông Tria-rơ và vòng phía nam đánh bọc sườn vào sau tập đoàn 62.

        Tưởng rằng chủng tôi dẫu sao cũng có thể chặn được địch và cản không cho chúng tiến tới sông Đông và sông Tria-rơ và bịt được lỗ thủng. Nhưng ở các tiểu đoàn quân y. các bãi để pháo và các đoàn tàu còn ở hữu ngạn sông Đông và sông Tria-rơ, có ai đó nói là xe lăng địch chi còn cách ta hai, bà ki-lô-mét. Thế là nhiều người đổ chạy ra các bến sông. Để ngăn người và xe cộ lại, tôi phái các sĩ quan tham mưu lúc đó đang ở bên tôi và thiếu tướng pháo binh I. Elơ-rút đến bến sông. Nhưng vô ích, không quân địch đã phát hiện thấy có đông người và xe cộ tập trung ở gần bến sông, nên bắt đầu ném bom, bắn phá.

        Tướng Bơ-rút, trung tá Xi-đô-rin trưởng phòng tác chiến, đại tá Bu-ri-lốp trưởng phòng công binh, cùng một số sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân cũng bị hy sinh trong trận bom ấy. Đến chiều, chiếc cầu qua sông Đông ở Ni-giơ-ne Triếc-xcai-a bị không quân địch đánh gẫy. Sư đoàn bộ binh 214 và hai lữ đoàn lính thủy đánh bộ của tập đoàn quân 64 phải nằm lại bên bờ tây, không vượt qua sông Đông được. Đại tá Nô-vi-cốp, tham mưu trưởng tập đoàn quân và đồng chí A-brô-mốp chính ủy sư đoàn, ủy viên Hội đồng quân sự lúc đó đang ở sở chỉ huy cơ bản, đã có một sáng kiến thừa. Các đồng chí ấy lệnh bằng vô tuyến điện : « Cho sư đoàn bộ binh 214» hai lữ đoàn lính thủy đánh bộ và lữ đoàn xe tăng 137 vừa đánh vừa rút qua sông Đông». Tôi không biết việc này vì lúc đó đang còn ở tại Ni-giơ-ne Triếc- xcai-a và đêm 26 tháng bảy khi về đến cơ quan tham mưu tập đoàn quân, tôi mới hay. Tôi rất lo khi nghĩ đến những chuyện bất hạnh gì có thể xảy ra vào ban đêm trên sông Đông, vì lúc ấy không có bến phà nào hoạt động được cả.

        Đúng ra, phải tổ chức phòng ngự trên bờ tây sông, hai sườn dựa vào sông. Chúng tôi huy động mọi phương tiện thông tin liên lạc để truyền quyết định đó tới các đơn vị. Tôi không nhớ rõ phương tiện nào đã giúp chúng tôi thoát hiểm, nhưng các đơn vị đã nhận được lệnh ấy, việc rút về sông Đông ít nhiều có tổ chức hơn và vượt sông không bị tổn thất.

        Việc qua sông đã thực hiện được tuy phải mất khá nhiều công sức. Các đơn vị của sư đoàn bộ binh 71 của địch ép chúng tôi trên phía chính diện. Chúng tôi hầu như không có phương tiện qua sông. Một trung đoàn của sư đoàn 214 do tướng Bi-ri-u-cốp chỉ huy và đồng chí A. Xô-bon chính ủy sư đoàn, đã tỏ ra có tài tổ chức và dũng cảm, gương mẫu khi chỉ huy việc rút lui của sư đoàn. Sư đoàn bộ binh 214 và các đơn vị khác của tập đoàn quân sau khi vượt sông đã chiếm lĩnh ngay các vị trí phòng ngự ở trên bờ phía đông. Nhờ các biện pháp ấy mà chiều ngày 27 tháng bảy, đã bịt được đoạn bị chọc thủng trên chính diện của tập đoàn quân 64. Quân địch dầu đột phá được dải phòng ngự thứ nhất , của tập đoàn quân 64, nhưng chúng vẫn không thể phát triển tiến công được xa hơn, và đã bị chặn lại ở quãng giữa sông Tria-rơ và sông Đông. Thế là chấm dứt mối nguy cơ về mũi thọc sâu của địch ở Ni-giơ-ne Triếc- xcai-a để tiến về Xta-lin-grát. Quân địch cũng không thọc được từ phía nam lên các bến vượt gần Ca-lát-chơ.

        Ba ngày chiến đấu không phải là nhiều, nhưng đối với tôi, người vừa mới tới mặt trận, khoảng thời gian ngắn ngủi đó lại rất quan trọng về mọi mặt.

        Các đơn vị cánh phải, của tập đoàn quân 64 buộc phải vừa đánh vừa lùi, nhưng thất bại bước đầu ấy không làm chúng tôi nản chí. Tôi vẫn tin chắc sẽ tới lúc các tên tướng kiêu căng của Hít-le phải nếm mùi cay đắng của thất bại.

        Thắng lợi của địch có thể nói chủ yếu là do chúng tiến công vảo lúc Hồng quân chưa tổ chức được các trung đoàn và sư đoàn hoàn chỉnh. Nếu như chúng tôi có được, dẫu chi hai hay ba ngày để tổ chức phòng ngự, tập hợp các trung đoàn, tiểu đoàn và các khẩu đội pháo, làm công sự, tổ chức hiệp đồng hỏa lực và thông tin liên lạc, vận chuyển đạn được và tiếp tế hậu cần được bình thường, thì quân địch sẽ không thể nào đột phá được phòng ngự của tập đoàn quân 64 dễ dàng như vậy. Theo dõi việc chuẩn bị hỏa lực của địch bắn vào khu vực của sư đoàn bộ binh 229, tôi nhận ra những chỗ yếu trong chiến thuật cửa chúng. Pháo binh và súng cối bắn phân tán, không theo chiều sâu mà dồn vào tiền duyên. Trong suốt trận đánh không thấy chúng cơ động rộng rãi hỏa lực.

        Trong những năm học ở Học viện quân sự Phrun-de, tôi có nghiên cứu nhiều trận đánh của quân Đức trên mặt trận phía tây trong Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Tôi biết rõ quan điểm của các tướng lĩnh Đức, như tướng Ben-hác-di chẳng hạn, về vai trò của pháo binh trong chiến tranh tương lai. Cho nên trong những ngày đầu giao tranh trên sông Đông, tôi có ý chờ đợt ở phía địch sự hiệp đồng pháo theo bài bản, cách tổ chức hỏa lực bắn chặn chính xác, cơ động nhanh hỏa lực. Nhưng tình hình đã không xảy ra như vậy. Tôi vẫn đứng trước một thủ đoạn không có gì mới, thủ đoạn gậm dần từng bước, từng chiến hào một.

        Nếu hồi đó, chúng tôi tổ chức được phòng ngự có chiều sâu (không phải là năm mà là chín tiểu đoàn) và có lực lượng dự bị chống xe tăng, thì chúng tôi không những sẽ chống được cuộc tiến công của địch, mà còn gây cho chúng nhiều thiệt hại nặng khác.

        Xe tăng Đức tiến công bao giờ cũng có bộ binh đi kèm và không quân yểm trợ. Trên chiến trường, người ta không nhận thấy sự «dũng cảm»,  «linh hoạt» của lính xe tăng Đức như các báo chí nước ngoài đã ca tụng.

        Sức mạnh của bộ binh Đức là ở khả năng bắn nhanh của vũ khí tự động, như trong tiến công thì không thấy họ hành động mau lẹ, cũng như tinh thần say đánh. Khi tiến công, bộ binh Đức bắn không tiếc đạn, nhưng thường bắn phí đạn.

        Ngày 27 tháng bảy, một trung đoàn của sư đoàn 112 chuyển sang phản kích ở Nô-vô-mắc-xi-mốp-xki. Bộ binh Đức đã tránh giao chiến và rút lui. Phải đến ngày hôm sau, 28 tháng bảy, khi có các binh đội xe tăng tới yểm trợ, chúng mới dám tham chiến để giành lại các vị trí đã bỏ lại hôm trước.

        Tiền duyên của quân Đức dễ nhận ra, đặc biệt là ban đêm, bởi đạn lửa và pháo hiệu nhiều màu của chúng bắn lên. Chúng bắn có thể vì sợ đêm tối, hoặc cũng có thể vì chúng sinh buồn nếu không bắn.

        Khi chúng vận động cũng dễ phát hiện, vì các đoàn xe cơ giới của chúng chạy trên thảo nguyên đều bật hết đèn pha.

        Không quân địch hoạt động chính xác hơn cả trong chiến đấu. Việc liên lạc và hiệp đồng giữa không quân và lục quân của chúng được tổ chức chặt chẽ. Dường như các phi công Đức nắm được chiến thuật của bộ binh chúng cũng như của bộ binh Liên Xô.

        Khi bộ binh Đức phải nắm rạp xuống dưới làn đạn pháo và súng máy của ta, thì chỉ mươi phút sau đã thấy không quân của chúng bay tới bắn phá. Sau khi dàn thành đội hình vòng tròn khép kín, chúng tiến công vào đội hình chiến đấu và các trận địa pháo của ta.

        Những kết luận đầu tiên của tôi về chiến thuật của địch là như vậy. Quan sát địch, nghiên cứu những điểm mạnh, yếu, nắm được thói quen của chúng là coi như ta có thể mở to hai mắt chiến đấu, lợi dụng được những sơ hở của chúng và tránh được những đòn nguy hiểm mà chúng đánh vào những chỗ yếu của ta.

        Từ ngày 26 cho đến hết tháng bảy, hoạt động quân sự của các đơn vị diễn ra chủ yếu ở cánh phải của tập đoàn quân, trong khu vực Băn-xai-a Ốt-xi-nốp-ca, E-rít-xki, Véc-khơ-ne Triếc-xcai-a. Trong khu vực này, địch cố chọc thủng tuyến phòng ngự của các sư đoàn 229 và 112 ở phía đông - bắc để tiến vào sau lưng tập đoàn quân 62 và đến các bến vượt sông Đông ở vùng Lô-gốp-xki và Ca-lát-chơ.

        Trong suốt thời gian đó, tôi ở tại đài quan sát đặt trên cao điểm ở phía bắc đường tránh tàu của ga Rích-cốp- xki, liên lạc trực tiếp với các chỉ huy sư đoàn 229 và 112 và thông qua cơ quan tham mưu tập đoàn quân để liên lạc với các đơn vị khác.

        Các trận đánh vẫn tiếp diễn, kết quả thay đổi luôn, thắng lợi khi thuộc bên này, khi thuộc bên kia. Những ngày đó. quân địch đã ném các đơn vị của quân đoàn 51 được tăng cường nhiều xe tăng ra tiến công. Có ngày, có tới 100 chiếc xe tăng Đức cùng tiến công một lúc, còn chúng tôi ở khu vực này chỉ có 10 xe tăng. Tuy nhiên, các đơn vị của chúng ta, đặc biệt là sư đoàn 112, không những đã đẩy lui được cuộc tiến công của địch, mà còn phản công lại.

        Chiến sự cứ như thế tiếp diễn trong bốn ngày. Tảng sáng ngày 31 tháng bảy, các trung đoàn của sư đoàn 229 và 112 được sự chi viện của 10 xe tăng và không quân đã chuyển sang phản công và hất địch về bên kia sông Tria-rơ. Tối hôm đó, chúng tôi bắt được một bức điện báo của địch truyền qua vô tuyến điện nói về hoạt động của chúng tôi. « Các đơn vị của quân đoàn 51 vượt qua sông Tria-rơ ở Xu-rô-vi-ki-nô đã bị đánh bại». Đây là bức diện của một sĩ quan Đức, ký tên bằng ký hiệu « x», báo cáo về bộ tham mưu cụm tập đoàn quân « B ».

        Tập đoàn quân 64 vừa mới được tổ chức lại và đang làm lực lượng dự bị. Phần lớn các chiến sĩ và sĩ quan mới tham gia chiến đấu lần đầu. Họ thử lửa trận đầu ở vùng thảo nguyên sông Đông, nhưng tinh thần họ vững vàng ; thất bại bước đầu không làm nao núng lòng tin của họ vào sức mạnh của mình. Họ rút lui, nhưng vừa rút vừa chiến đấu và đã ngăn chặn được sức ép của quân địch mà đôi khi họ cũng không lường hết được sức mạnh ấy. Không thể đòi hỏi những việc không thể làm được. Địch mạnh hơn ta nhiều, và không thể chặn được cuộc tiến công của chúng bằng lực lượng của tập đoàn quân 64 của ta có được lúc bấy giờ. Nhưng các chiến sĩ và sĩ quan của tập đoàn quân 64 đã kiềm chế được cuộc tiến công ấy, làm thất bại âm mưu của bọn phát xít Hít-le định bao vây, tiêu diệt lực lượng ta trên bờ tây sông Đông.

        Tôi còn nhớ mãi các chiến sĩ anh hùng của sư đoàn bộ binh 112 và các đồng chí chỉ huy sư đoàn I. Xô-lo-gúp và I. Éc-môn-kin. Các đồng chí ấy đã giữ vững trận địa của mình trên sông Tria-rơ cho đến cuối tháng bảy, chống lại quân đoàn 51 và sư đoàn xe tăng 24 của quân phát xít Đức, không cho chúng từ phía nam đánh bọc sườn vào phía sau chủ lực của tập đoàn quân 62, và đã chiến đãu rất anh dũng giữa sông Đông và sông Vôn-ga, chiến đẩu ngay cả trong thành phố Xta-lin-grát, suốt từ đầu cho đến cuối giai đoạn phòng ngự.

        Sư đoàn thứ hai phòng ngự bên cạnh sư đoàn 112, có chung một nhiệm vụ và chung một kẻ thù, là sư đoàn 229, dưới quyền chỉ huy của đại tá F. Xa-gin. Sư đoàn 229, chưa tập trung xong đã bị quân đoàn 51 và sư đoàn xe tăng 24 của phát xít Đức tiến công và ép sư đoàn tới bờ sông Tria-rơ lúc 4 giờ chiều ngày 26 tháng bảy. Nhưng các binh đội và phân đội của sư đoàn đã dựa vào công sự trên tuyến này, đẩy lui nhiều cuộc tiến công của địch từ phía nam ồ ạt tiến lên phía đông-bắc, tới sông Đông và thành phố Ca-lát-chơ để liên lạc với chủ lực của chúng đang tiến về phía sông Đông trong khu vực Gô- lu-bin-xcôi-ê. Nếu sư đoàn này cùng với các binh đội của một số sư đoàn khác bị hợp vây ở phía tây sông Đông, thì lỗi đó không thuộc về sư đoàn trưởng. Dưới quyền chỉ huy của đại tá Xa-gin, sư đoàn đã chống cự và đẩy lui nhiều cuộc tiến công của địch trong khu vực mình và một bộ phận lực lượng đã mở đường rút sang tả ngạn sông Đông.

        Trong thời gian chiến đấu trên sông Đông, tôi lợi dụng mọi cơ hội trực tiếp tham gia hỏi cung tù binh để tìm hiểu về tinh thần các đơn vị địch. Phải thừa nhận rằng, bọn tù binh rất giữ mồm giữ miệng; chúng lấy lý do là giữ lời thề với quốc trưởng, đã ngoan cố không chịu hé răng. Nhưng không phải tất cả đều thế...

        Có lần, các đồng chí dẫn đến tôi một tên phi công tiêm kích. Máy bay của hắn bị trúng đạn, phải hạ cánh bắt buộc. Tên tù binh này rất hay chuyện và, không trù trừ, đã khai ra các sân bay của địch, đánh giá, so sánh máy bay Liên XÔ và Đức. Có lúc, hắn còn phát biểu cả quan điểm của hắn về diễn biến chiến tranh. Hẳn tuyên bố dứt khoát rằng, bộ chỉ huy tối cao Đức đã đánh giá sai lầm về sức mạnh của bản thân mình, và đã không tính đến sức mạnh của Liên Xô, coi Liên Xô là «người khổng lồ chân đất sét» như trong Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Hắn nói rằng, binh sĩ không dám nói toạc ra điều đó, nhưng các phi công thì vẫn trao đổi các ý kiến đó với nhau.

        Tên phi công đặc biệt nhấn mạnh, là bộ binh Đức ngày càng kêu gọi không quân chi viện ngày một nhiều hơn, vì bộ binh không thể tỏ ra «mạnh ở khắp mọi chỗ », nhất là hiện nay, chính diện tiến công ngày càng mở rộng. Không quân, đặc biệt là không quân tiêm kích thường phải đem ra sử dụng ngoài chức năng chính của nó, tức là không phải để chống không quân Xô-viết mà để chống trả bộ binh Xô-viết Tên tù binh nói là các phi công Đức không sợ các máy bay tiêm kích Liên Xô, nhất là các máy bay kiểu cũ, bởi máy bay Mét-xéc-mít của chúng hơn hẳn về tính năng kỹ thuật: tốc độ nhanh hơn 75 ki- lô-mét và hỏa lựu mạnh gấp rưỡi máy bay của Liên Xô. Kể ra hắn cũng nói quá lời về tính ưu việt của máy bay Mét-xéc-mít so với máy bay Liên Xô. Các máy bay tiêm kích loại LA-5, YAK-7, YAK-9 đưa ra dùng trong năm 1942 không thua kém máy bay Mét-xéc-mít cả về tốc độ lẫn hỏa lực. Nhưng hắn đánh giá rất cao sự dũng cảm và mưu trí của các phi công ta.

        «Vũ khí quyết định trong chiến đấu là không quân —  hắn khẳng định. Các đơn vị bộ binh cũng như các phi công hoàn toàn tin cậy vào không quân. Không có không quân mạnh, chúng tôi không thu lượm được thắng lợi như vậy ở phía tây cũng như ở phía đông ».

        Khi tôi hỏi xem hắn nghĩ về chiến tranh sẽ kết thúc như thế nào, hẳn nhún vai và trả lời: « Quốc trưởng đã nhận định sai lầm về nước Nga. Giống như nhiều người Đức khác, ông ta không ngờ rằng người Nga đã kháng cự lại như vậy, và vì thế khó mà tiên đoán được chung cục của chiến tranh ».

   

        Trong lúc các trận giao tranh đang diễn ra quyết liệt ở sông Đông, tướng Côn-pác-chi, tư lệnh tập đoàn quân 62 gọi dây nói đến đài quan sát cho tôi. Đồng chí thông báo cho tôi biết theo quyết định của Hội đồng quân sự phương diện quân, đồng chí bị huyền chức tư lệnh tập đoàn quân, và trung tướng A. Lô-pa-tin được bổ nhiệm thay làm tư lệnh tập đoàn quân 62.

        Ngây hôm sau, thiếu tướng M. Xu-mi-lốp đến cơ quan tham mưu tập đoàn quân, nhận quyền chỉ huy tập đoàn quân 64.   

        Cùng lúc, chúng tôi nhận được chỉ thị của phương diện quân, do tham mưu trưởng thiếu tướng D. Ni-ki-xép ký. Chi thị này yêu cầu phải tiêu diệt hai cụm quân địch trong khu vực Véc-khơ-ne Bu-di-nốp-ca và trên sông Tria-rơ bằng cuộc tập kích đồng loạt của hai tập đoàn quân 62 và 64. Tập đoàn quân 64 được tăng cường sư đoàn bộ binh 204 và quân đoàn xe tăng 23. Chỉ thị nhận được lúc 14 giờ ngày 28 tháng bảy, và cuộc tiếp công ẩn định vào 2 giờ sáng ngày 29 tháng bảy, nghĩa là trong thời hạn 12 tiếng đồng hồ.

        Đồng chí Xu-mi-lốp và tôi phải tìm,ngay sư đoàn 204 và quân đoàn xe tăng 23. Chúng tôi chưa nắm được nơi đóng quân của các đơn vị này. Chúng tôi hỏi lên bộ tham mưu thì được trả lời: « Tìm họ ở khoảng giữa sông Đông và sông Lít-ca».

        Chúng tôi chạy ô tô suốt đêm và hết cả buổi sáng trong thảo nguyên để tìm các đơn vị tăng cường cho tập đoàn quân 64. Mãi đến trưa ngày 29 tháng bảy mới tìm thấy một lữ đoàn của quân đoàn 23 ở khu vực Giéc-cốp. Đồng chí chỉ huy lữ đoàn chưa hay biết gì và cũng chưa chuẩn bị để tiến công.

        Trong lúc đi tìm cơ quan tham mưu quân đoàn 23 tại nông trường « Tháng Mười tháng lợi», chúng tôi rẽ vào xóm Vô-lô-đin-xki, nơi đóng quân của sở chỉ huy tập đoàn quân 62. Tướng Lô-pa-tin, người đẫy đà, tóc màu đồng thau, dáng ngoài bình tĩnh, đón chúng tôi và mời cùng ăn bữa trưa. Dồng chí nói tập đoàn quân 62 không thể  thực hiện được chỉ thị của tham mưu trưởng phương diện quân, vì các đơn vị của tập đoàn quân chưa được sẵn sàng, đạn dược tiếp tế chưa đến, và Hội đồng quân sự phương diện quân chưa duyệt y quyết định của tham mưu trưởng.

        Đồng chí Lô-pa-tin nói lên giả thiết của mình về lý do tại sao Hội đồng quân sự phương diện quân không duyệt y chỉ thị của bộ tham mưu phương diện quân. Các tập đoàn quân xe tăng 1 và 4 của ta đã tiến hành phản công địch. Cuộc phản công của các tập đoàn quân 62 và 64 là nhằm phát huy chiến quả của các tập đoàn quân xe tăng 1 và 4 đó. Nhưng cả tập đoàn quân xe tăng l và tập đoàn quân xe tăng 4 đều không thể chặn được cuộc tiến công của địch, và không đánh bại được chúng.

        Đồng chí Lô-pa-tin thông báo cho chúng tôi biết là tập đoàn quân xe tăng 1 do không phối hợp được với tập đoàn quân 4 về thời điểm phản công, nên đang lâm vào một tình thế hiểm nghèo. Không quân địch lại đang chiếm ưu thế tuyệt đối trên không. Việc tập trung và tổ chức đưa qua sông Đông các đơn vị của tập đoàn quân xe tăng 4 đã thất bại. Cuộc phản công đồng loạt không thu được kết quả.

        Về sau, tôi được biết, cuộc phản công tuy không thu được kết quả, không tiêu diệt được quân địch đã thọc đến sông Đông, nhưng nó cũng đã làm thất bại âm mưu của địch định bao vây và tiêu diệt tập đoàn quân 62, là tập đoàn quân mà sau này đã cùng với tập đoàn quân 64 giữ vai trò chủ yếu trong cuộc chiến đấu bảo vệ Xta-lin-grát.

        Tôi ngừng việc đi tìm sư đoàn 204 và quân đoàn xe tăng 23, trở về bộ tham mưu phương diện quân Xta- lin-grát

        Trong những ngày này, Xta-lin-grát thực ra đã là thành phố ở gần mặt trận, nhưng người ta vẫn chưa thấy có gì lo ngại rõ rệt, hoặc phải chuẩn bị đối phó cần thiết trước nguy cơ đang tiến tới dần. Nhìn vào nhân dân lại càng thấy rõ. Những người dân Xta-lin-grát khó mà có thể tin được rằng thành phố của mình nay mai sẽ trở thành địa bàn của một trận giao tranh ác liệt và Hồng quân sẽ không chặn được quân thù trên sông Đông.

        Tư lệnh phương diện quân tiếp tôi tối ngày 1 tháng tám. Đồng chí nhận báo cáo củá tư lệnh tập đoàn quân không quân T. Khơ-ri-u-kin lúc tôi đang có mặt tại dấy. Đồng chí Goóc-dốp nói: « Quân địch dang bị sa lầy trong hệ thống phòng ngự của ta. Hiện nay có thể giáng một đòn tiêu diệt chúng ».

        Tôi cố gắng đánh tan sự tự tin chủ quan ấy. Nhưng đồng chí Goóc-đốp ngắt lời tôi: «Tôi biết, rõ tình hình mặt trận không tồi hơn đồng chí đâu. Tôi gọi đồng chí đến là để nghe đồng chí giải thích tại sao cánh phải của tập đoàn quân 64 lại rút sang bên kia sông Tria-rơ».

        « Việc rút đó là bắt buộc! — Tôi trả lời — Chúng tôi không có thời gian để triển khai tập đoàn quân. Sư đoàn 229 chỉ có một nửa binh lực ở vị trí phòng ngự...».

        Đồng chí Goóc-đốp cắt ngang câu chuyện : «Đồng chí hãy viết ngay báo cáo! Báo cáo bằng văn bản! ».

        Thế là tôi chỉ còn việc xin phép trở vô tập đoàn quân để viết báo cáo, viết những lời giải thích cặn kẽ dựa trên các bản đồ và văn kiện.

        Ở Xta-lin-grát trở về tập đoàn quân, tôi được biết là nhiều lực lượng mạnh của địch ngày 31 tháng bảy đã tiến công từ khu vực Xim-li-an-xcai-a dọc theo đường sắt Ti- khô-rét-xcơ đi Xta-lin-grát, tiến về hướng Cô-ten-ni-cô- vô, vào sau lưng của tập đoàn quân 64 và của cả phương diện quân Xta-lin-grát. Vấp phải sự chống trả quyết liệt ở khúc ngoặt rộng sông Đông, Hít- le đã phải sửa lại chỉ thị số 45 và điều động lại lực lượng: rút tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng Hốt ở cụm tập đoàn quân « A » đương tiến về Cáp-ca-dơ, đưa sang cụm tập đoàn quân « B », và giao cho tập đoàn quân này nhiệm vụ phải chiếm lấy thành phố, từ phía nam tập kích mạnh vào các binh đoàn đang đóng quân trong Xta-lin-grát.

        Mệnh lệnh số 227 của ủy viên nhân dân quốc phòng, phân tích rất rõ ràng và thẳng thắn tính chất phức tạp và nguy hiểm của tình hình, đã được ban hành vào ngày 28 tháng bảy 1942 trong hoàn cảnh đó.

        « Quân thù tung vào trận nhiều lực lượng mới và sung sức; chúng bất chấp những thiệt hại nặng nề và đang lao về phía trước, vào sâu trong đất nước Liên Xô, chiếm đóng nhiều quận, huyện, tàn phá nhiều thành phố, làng mạc của chúng ta, cướp bóc, hãm hiếp và tàn sát những người dân lành Liên Xô.

        Các trận đánh đang diễn ra trong khu vực Vô-rô-ne- giơ, trên sông Đông, ở phía nam, ở cửa ngõ vùng bắc Cáp-ca-dơ. Quân xâm lăng Đức đang tiến về Xta-lin-grát đến sông Vôn-ga và bằng mọi giá muốn chiếm lấy vùng Cu-băng và bắc Cáp-ca-dơ, chiếm các tài nguyên dầu hỏa và ngũ cốc ở các vùng này.

        Quân thù đã chiếm được Vô-rô-xi-lốp-grát, Xta-rô- ben-xcơ, Rốt-xớt-xi, Cu-pi-an-xcơ, Va-lui-ki, Nô-vô- tréc-cát, Rốt-xtốp trên sông Đông, một nửa Vô-rô-ne-giơ... Sau khi mất U-cra-i-na, Bi-ê-lô-rút-xi, vùng Pri-ban- tích và Đôn-bát, chúng ta còn lại ít đất đai hơn, và đương nhiên cũng còn lại ít người, ít lúa mì ít kim loại, ít công xưởng, nhà máy hơn. Chúng ta đã mất trên 20 triệu người, và mỗi năm trên 800 triệu pút lúa mì và hơn 10 triệu tấn kim loại. Hiện nay chứng ta không còn ưu thế về nguồn nhân lực và dự trữ lương thực. Nếu còn lùi xa hơn nữa có nghĩa là chủng ta cam chịu sự thất bại, và đồng thời cũng cam chịu sự thất bại của Tồ quốc chúng ta.

        Mỗi mảnh đất của lãnh thổ bỏ lại sẽ tiếp thêm sức cho quân thù và làm suy yếu sức phòng ngự của chúng ta, của Tổ quốc ta. Do đó, phải chấm dứt triệt để mọi lời bàn tán, cho rằng chúng ta có thể còn tiếp tục lùi nữa, vì đất ta rộng, người ta đông và bao giờ ta cũng thừa thãi lúa mì. Những lời bàn tán đó là dối trá và có
        (mất 2 dòng)
        vừa lùi thì chúng ta sẽ không có lúa mì, không có nhiên liệu, nguyên liệu, không có công xưởng, nhà máy, đường sắt. Do đó, rõ ràng là đã đến lúc phải chấm dứt việc rút lui. Không lùi một bước nào nữa.

        Hiện nay khẩu hiệu của chúng ta phải là như vậy. Phải chống giữ kiên cường đến giọt máu cuối cùng trên từng vị trí, từng thước đất của lãnh thổ Xô-viết, bám chặt lấy từng mảnh đất và bảo vệ nó cho tới khả năng cuối cùng.

        Tổ quốc chúng ta đang trải qua những ngày khủng khiếp. Chúng ta phải chặn lại, rồi đầy lùi và đánh bại quân thù bằng mọi giá. Quân Đức không mạnh như những kẻ hoang mang hình dung. Chúng đang tập trung những lực lượng cuối cùng. Chống được các cuộc tiến công của chúng bây giờ và trong vài tháng nữa, là sẽ bảo đảm được thắng lợi của chúng ta...

        Chúng ta có thể chặn bước tiến, rồi sau đó hất quân thù về phía Tây không? Có thể được, vì các công xưởng nhà máy của chúng ta giờ đây đã sản xuất tốt ở hậu phương, và mặt trận của chúng ta đang nhận được ngày một nhiều máy bay, xe tăng, đại bác, súng cối.

        Vậy chúng, ta thiếu cái gì? Trật tự và kỷ luật trong các đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn, sư đoàn, trong các đơn vị  xe tăng, các phi đội không quân. Hiện nay, đó là nhược điểm chính của chúng ta. Chúng ta phải duy trì trong quân đội của chúng ta một trật tự nghiêm ngặt nhất và một thứ kỷ luật sắt, nếu chúng ta muốn cứu vãn tình thế và bảo vệ Tổ quốc của chúng ta...

        Những kẻ hoang mang và những kẻ hèn nhát phải được xử ngay tại trận. Từ nay, đòi hỏi phải áp dụng kỷ luật sắt đối với mọi cán bộ chỉ huy, cán bộ chính trị, mọi chiến sĩ trong Hồng quân : Không được lùi một bước nếu không có lệnh của bộ tư lệnh cấp trên».

        Mệnh lệnh của Xta-lin_đã được các cơ quan chính trị phổ biến ngay tới căc sĩ quan và chiến sĩ.

        Trước đây đã từng công bố lời kêu gọi: « Không lùi một bước!». Nhưng chưa hề có một văn kiện nào công khai vạch rõ tình hình đất nưóc triệt để như vậy. Mệnh lệnh đó thực ra đã gửi tới toàn thể nhân dân Liên Xô, vì Hồng quân là quân đội của nhân dân, là máu là thịt của toàn thể nhân dân Liên Xô nhiều sắc tộc. Đảng và Chính phủ Liên Xô đã công khai nói cho nhân dân biết các khó khăn, và do đó không thể không được sự đáp ứng nồng nhiệt, và không thể không đem lại kết quả. Mỗi chiến sĩ, mỗi sĩ quan đều thấm sâu trách nhiệm của mình đối với Tổ quốc. Quả là, không còn chỗ để lùi nữa.

        Ngay từ khi thành lập, công tác chính trị trong tập đoàn quân 64 đã được tổ chức chu đáo. Các thông báo chính trị được phổ biến tới tận các phân đội nhỏ nhất. Chúng tôi rất quan tâm đến việc phát triển tổ chức Đảng, Đoàn.

        Trong những ngày tập đoàn quân nhận được lệnh tổ chức phòng ngự, các cán bộ chỉ huy, cán bộ chính trị, đều ở gần các chiến sĩ, những người ra trận địa phía trước cũng như những người đang cấp tốc hành quân qua thảo nguyên bao la. Các cán bộ chính trị giải, thích nhiệm vụ được giao cho tập đoàn quân và phổ biến các thủ đoạn và chiến thuật của đối phương. Bây giờ lại có thêm mệnh lệnh mới.

        Văn kiện này đánh dấu một giai đoạn mới trong công tác chính trị. Các cán bộ chính trị giải thích cho các chiến sĩ rất trung thực, không tô hồng, bóp méo sự thật, về tính chẩt nghiêm trọng của tình hình, và yêu cầu mọi người chấp hành nghiêm chỉnh các mệnh lệnh. Cán bộ chỉ huy các cấp đều hiểu rằng, rút lui không còn là thần dược để chữa khỏi tất cả các bệnh.

        Nhưng cũng thật ngây thơ nếu cho rằng chỉ mệnh lệnh đó thôi cũng sẽ đem lại sự chuyển biến cơ bản trong tâm lý các chiến sĩ. Có thể nói mệnh lệnh đã diễn dạt được trạng thái tinh thần đã hình thành trong mỗi người từ khi bắt đầu chiến cục mùa hè. Nếu hàng trăm ngàn người không ý thức được tình hình nguy hiểm đó, thì mệnh lệnh tự nó cũng không làm được gì. Sự đau khổ, nỗi thất vọng, tính quyết liệt, đó là những gì đã nảy sinh trong lòng các chiến sĩ ta trong những ngày rút lui khủng khiếp ấy. Nhiều chiến sĩ và sĩ quan trẻ đã nói với chúng tôi : « Năm ngoái chúng ta lùi. Điều đó dễ hiểu, bởi chúng ta bị tiến công bất ngờ. Chúng ta đã mất nhiều máy bay và xe tăng, ngay trước khi bước vào chiến đấu. Nay thì chúng ta có xe tăng và máy bay, có vũ khí... Chúng ta nhất định có thể chặn được địch! Vậy thì tại sao chúng ta lại rút lui ?!»

        Trong những ngày đó, cơ quan tham mưu tập đoàn quân nhận được các tin tức về sự phản ứng của đối phương đối với mệnh lệnh đó. Bề ngoài, đối phương như không có gì làm bận tâm, chúng vẫn đầy tự tin vào sức mạnh và ưu thế của chúng. Nhưng một tướng chỉ huy quân đoàn Đức đã vội vã ra ngay một mệnh lệnh khẳng định với binh sĩ của hắn rằng, mệnh lệnh của Xta-lin không có tác dụng gì đối với tiến trình các hoạt động quân sự. Nhưng sau đó vài ngày, chinh viên tướng đổ lại phái căn dặn các sĩ quan của hắn phải đề phòng quân Nga đang gia tăng sự kháng cự.

        H. Đoóc, một viên tướng của Hít-le đã viết: « Khoảng từ 10 tháng tám; trên mọi khu vực ngoài mặt trận, đối phương đã chống cự mạnh mẽ hơn».

        Vậy là, những mưu toan của quân Đức muốn giáng một đòn mãnh liệt bao vây quân ta ở khúc ngoặt rộng của sông Đông và chiếm lấy Xta-lin-grát đã thất bại. Trong các báo cáo của các tướng Đức gửi lên Hít-le đã tỏ ra lo lắng về sự thay đổi chiến thuật của Bộ chỉ huy Xô-viết. Các đơn vị Hồng quân không thấy rút lui nữa và không chịu để bắt làm tù binh. Họ đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng. Việc đánh chiếm Xta-iin-grát vào những ngày đầu tháng tám đối với quân địch không con là chuyện giản đơn và dễ dàng nữa.

        Trong thời gian đó, việc chỉ huy quân đội của chúng tôi có sự thay đổi.   

        Phương diện quân Xta-lin-grát chia thành hai phương diện quân: Phương diện quân Xta-lin-grát và phương diện quân Tây-Nam. Bộ Tòng tham mưu điều tới đây nhiều lực lượng dự bị mới. Nhưng vẫn khó có thể chặn đứng được ngay bộ máy chiến tranh của Hít-le đang lao ra với hết tốc lực. Hồng quân và nhân dân Liên Xô còn phải chịu đựng trong vài tháng nữa nỗi cay đắng của sự thất bại trên các mặt trận.

        Ấy thế mà các đồng minh của chúng ta vẫn đủng đỉnh, chưa vội gì mở mặt trận thứ hai ở phía Tây.

 

        Về đến tập đoàn quân ngày 1 tháng tám, theo lệnh của tướng Goóc-dốp, tôi bắt đầu viết báo cáo về các trận đánh diễn ra từ 25 đến 30 tháng bảy. Nhưng sáng ngày 2 tháng tám, tướng Xu-mi-lốp triệu tập tôi đến dự cuộc họp Hội đồng quân sự của tập đoàn quân. Hội đồng thảo luận báo cáo của tham mưu trưởng về tình hình phía nam, trên sườn trái của tập đoàn quân.

        Chúng tôi nhận được những tin tức đáng lo ngại : tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, sau khi vượt qua sông Đông ở gần làng Xim-li-an-xcai-a, đã tập trung tám sư đoàn ở tả ngạn sông Đông (trong đó có một sư đoàn xe tăng và một sư đoàn cơ giới), đã tiến công và chọc thủng phòng ngự của tập đoàn quân 51, cắt được con đường sắt Xta-lin-grát đi Xan-xcơ. Có thể đoán chắc là mũi đột kích chủ yếu của tập đoàn quân xe tăng 4 của địch sẽ từ khu vực Xim-li-an-xcai-a đánh vào Xta-lin-grát, để cứu nguy cho tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt. Cánh trái của tập đoàn quân 64 và toàn bộ phương diện quân Xta-lin-grát sẽ ở vào tình thế bị đánh bọc sườn mặt phía nam.

        Tướng Xu-mi-lốp đề nghị tôi xuống phía nam để nắm tình hình và quyết định những biện pháp cần thiết ngay tại chỗ. Tôi hỏi: « Hội đồng quân sự phương diện quân có đồng ý không?» và được trả lời là có. Một sĩ quan tùy tùng, một cần vụ và một số chiến sĩ thông tin đi với chúng tôi và ngồi trên ba xe đi về phía nam.

        Trên đường đi, tôi rẽ vào ban tham mưu sư đoàn 214. Ở đó tôi gặp sư đoàn trưởng, tướng N. Bi-riì-u-cốp. Đồng chí báo cáo cho tôi tình hình. Trong khu vực sư đoàn đóng giữ có một sự yên tĩnh đáng ngờ. Đối phương không tỏ ra cố gẳng vượt sông Đông và không thấy hoạt động trinh sát tích cực.

        Sư đoàn 214 là một trong những sư đoàn cừ nhất của tập đoàn quân 64. Sư đoàn đã chống cự anh dũng và đẩy lui cuộc tiến công của các lực lượng của quân đoàn 51 địch trong hai ngày 25 và 26 tháng bảy. Sư đoàn sẽ không phải rút qua sông Đông nếu không bị địch tràn ngập ở phía bắc. Sư đoàn trưởng N. Bi-ri-u-cốp và các cán bộ dưới quyền, trong các tình huống rất khó khăn và mặc dù bị địch ép mạnh, đã tổ chức tốt việc rốt lui làm cho mọi CỐ gắng của địch nhằm hất sư đoàn xuống sông Đông đều bị thất bại. Và bây giờ sư đoàn đã bám chắc ở bên bờ đông. Trong các trận chiến đấu tiếp sau, sư đoàn chiếm được các khu vực quan trọng và nguy hiểm nhất của mặt trận và đã bảo vệ thắng lợi các khu vực đó. Còn trong giai đoạn phản công, sư đoàn bộ binh 214 đã gỉáng cho địch những đòn mãnh liệt trên hướng đột kích chủ yếu.

        Chiều ngày 2 tháng tám, chúng tôi tới ban tham mưu sư đoàn bộ binh 29 đóng dọc theo sòng Ẳc-sai, chính diện quay về phía nam, từ thị trấn Gô-rốt-xki đến Nô- vô-ắc-sai-xki. Phía bắc sư đoàn này có sư đoàn 214 đang phòng ngự dọc theo sông Đông. Trung đoàn kỵ binh độc lập 255 được phối thuộc cho tập đoàn quân phòng ngự ở phía nam, từ cửa sông Ắc-sai đến Véc-khơ-ne Cuốc- môi-ác-xcai-a. Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 154 đang tiếp cận tới sườn trái sư đoàn bộ binh 229, trong khu vực Nô-vô-ắc-sai-xki.

        Tôi còn biết được thêm rằng trên tuyến phòng thủ dọc sông Mích-cô-va, cứ điểm 118 đang được triển khai và chuẩn bị phòng ngự. Nhưng đó là ở phía sau, mặt bắc sông Ẳc-sai. Qua một đêm ở ban tham mưu sư đoàn 29, sáng ngày 3 tháng tám, chúng tôi đi thị sát hướng Cô-len-ni-cô-vô. Tôi đem theo hai xe, hai tiểu đội bộ bỉnh và một đài vô tuyến điện lấy của sư đoàn 29. Ở thảo nguyên, tầm nhìn xa được tám đến mười ki-lô-mét. Chúng tôi thấy hai đoàn bộ binh từ phía nam tiến đến. ĐÓ là sư đoàn bộ binh 138 dưới quyền chỉ huy của đại tá I. L. Li-út-ni-cốp và sư đoàn bộ binh 157 của đại tá D. Cu-rô-pa-ten-cô đang rút lui về phía bắc. Cả hai sư đoàn này thuộc tập đoàn quân 51 của tướng Tơ-ru-pha- nốp, quân số bị thiếu hụt và bị quân địch tập kích ở khu vực Xim-Ti-an-xcai-a và Re-môn-nai-a nên cả hai đều bị thiệt hại nặng và mất liên lạc với tập đoàn quân. Các đơn vị trên đang rút theo hướng bắc, về phía Xta-lin-grát. Cùng rút theo hai sư đoàn này còn có hai trung đoàn súng cối Cận vệ dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng V. Đơ-mi-tơ-ri-ép, tư lệnh phó pháo binh tập đoàn quân.

        Nắm được hai sư đoàn này, tôi quyết định điều họ về bên kia sông Ắc-sai để tổ chức phòng ngự từ vùng Nô-vô-ác-sai-xki đến Giu-tô-vô, kéo dài một bên sườn đến con đường sắt Ti-khô-rét đi Xta-lin-grát. Tôi bố trí lữ đoàn lính thủy đánh bộ 154 do đại tá Xmiếc-nốp chỉ huy, làm nhiệm vụ thê đội hai, ở phía sau các sư đoàn này. Lữ đoàn là lực lượng dự bị đáng tin cậy nhất trong cụm quân của tôi. Cơ quan tham mưu lâm thời của cụm quân Nam được đặt ở vùng Véc-khơ-ne Cun-xcai-a và cử đồng chí Lô-tốt-xki, một sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân 51, làm tham mưu trưởng cụm quân.

        Tôi bắt liên lạc với bộ tham mưu phương diện quân, và qua trực ban tác chiến, tôi báo cáo tình hình ở khu Vực Nam. Tôi không liên lạc được với cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 64.

        Bộ tham mưu phương diện quân báo cho tôi biết là một sư đoàn mới đang còn sung sức, sư đoàn bộ binh Xi-bê-ri, đang đổ quân ở vùng Ghi-lê-cốp và Cô-ten- ni-cô-vô, và sẽ giao cho tôi sư đoàn đó.

        Tôi hỏi địa điểm của ban tham mưu sư đoàn, nhưng không được trả lời chính xác.

        Sáng ngày 4 tháng tám, sau khi gửi chỉ thị cho các đồng chí Li-út-ni-cốp, Cu-rô-pa-ten-cô và Xmiếc-nốp, về việc chuẩn bị tuyến phòng ngự theo sông Ắc-sai trong các khu vực đáng chiếm lĩnh, tôi đi thị sát hướng tây - nam. Trên dọc đường thảo nguyên, tôi gặp các chiến sĩ và xe ngựa kéo của các sư đoàn Li-út-ni-cốp và Cu-rô-pa- ten-cô làm tôi yên tâm đôi chút, vì như vậy là địch chưa tới gần đây. Nhưng đến Véc-khơ-ne I-a-blốt-nưi thì nhân dân cho tôi hay là ở khu vực Cuốc-môi-ác-xcai-a có cảc đơn vị Ru-ma-ni đang hành quân qua tả ngạn sông Đông. Tới Véc-khơ-ne I-a-blốt-nưi chúng tôi quay ngay về hướng đông-nam, tới đường sắt Ti-khô-rét-xcai-a đi Xta-lin-grát.

        Trong khu vực ga Grê-mi-át-trai-a, chúng tôi lại gặp người và xe ngựa đang rút theo đường sắt đi về phía nam. Tìm mãi trong đám đông tôi mới gặp được một sĩ quan cho biết một tin đáng buồn: ngày 3 tháng tám, một số đơn vị của sư đoàn 208 xuống tàu ở ga Cô-ten-ni- cô-vô, đã bị không quân và xe tăng địch tiến công bất ngờ. Các bộ phận không bị thiệt hại rút được về phía sau, dọc theo đường tàu. Còn sư đoàn trưởng, các trung đoàn trưởng và các cơ quan tham mưu ở đâu thì không ai hay biết.

        Gần ga tránh tàu Nê-bi-cốp-xki, một tiểu đoàn của sư đoàn bộ binh 208 đã triển khai đội hình, chính diện quay về phía nam, đang đào công sự. Đồng chí tiểu đoàn trưởng báo cáo với tôi là những người rút từ phía nam về, nói là có xe tăng Đức xuất hiện, nên đồng chí ấy đã chủ động quyết định cho anh em chống xe tăng địch. Hỏi sư đoàn trưởng hay trung đoàn trưởng ở đâu, đồng chí ấy không rõ, vì tiểu đoàn của đồng chí cũng vừa mới xuống tàu. Tôi tán thành quyết định đào hào chống tăng của đồng chí ấy và ra lệnh phải giữ những người đang rút lui lại, và hứa sẽ liên lạc với đồng chí ẩy ở một cơ quan tham mưu của đơn vị đóng gần nhất, ở ga Chi-lê-cốp.

        Khi tới gần ga này, tôi thấy có nhiều đoàn tàu. Các binh đội của sư đoàn bộ binh 208 đang xuống tàu. Họ chưa biết tin tức về bốn đoàn tàu bị tiêu diệt ở ga Cô- ten-ni-cô-vô. Anh em túm tụm gần đường tàu và ở quanh các toa xe nấu ăn lưu động đang bốc khói. Các phân đội hậu cần đang triển khai.

        Tìm được một đồng chí phụ trách đoàn tàu, tôi nói ngắn gọn cho đồng chí ấy biết tình hình phía nam và ra lệnh phải tổ chức ngay các đội cảnh giới mạnh, và các phân đội khác phải tản xa nhà ga, chờ lệnh của sư đoàn trưởng hay trung đoàn trưởng.

        Chúng tôi triển khai ngay điện đài đè liên lạc với bộ tham mưu phương diện quân. Tôi còn nhớ mật hiệu gọi là « A-cút-xtích ». Lúc đó vào buổi trưa, trời không một gợn mây. Ở địa điểm đó, ngoài chúng tôi ra, còn có các phân đội của sư đoàn 208. Sau 15 phút, đồng chí sĩ quan tùy tùng Cli-mốp báo cho tôi biết là đã liên lạc được với « A-cút-xtích ». Tôi đến điện đài và thấy trên trời xuất hiện ba tốp, mỗi tốp chín chiếc máy bay đang từ phía bắc lao thẳng vào chúng tôi. Tôi nhìn thấy rõ dây là các máy bay IL của ta.

        Bỗng nhiên, có tiếng nổ rền như sấm. Tôi quay lại và thấy máy bay đang ném bom nhà ga Chi-lê-cốp, các đoàn tàu đang đổ người và dụng cụ xuống đấy.

        Chạy ngay tôi điện đài: tôi lệnh cho điện báo viên truyền ngay bằng mật ngữ : « Không quân đang ném bom vào các đơn vị của ta ở ga Chi-lê-cốp... ». Mải theo dõi tín hiệu báo động của « A-cút-xtích » tôi không để ý thấy một tốp chín máy bay nữa, từ phía bắc lao tới, ném bom vào một địa điểm, rồi lượn vòng, bổ nhào xuống, xả liên thanh váo chúng tôi.

        Những sự nhầm lẫn như vậy đã xảy ra trong chiến tranh, nhưng họa hoằn thôi. Và không phải bao giờ cũng tìm ra được người có lỗi. Bộ tham mưu phương diện quân chưa kịp báo cho bộ tư lệnh sư đoàn và cơ quan đường sắt chuyển hướng đổ quân, nên sư đoàn 208 vẫn xuống tàu theo địa điểm đã quy định trước đây.

        Các phi công tập kích vào mục tiêu do quan sát thấy bằng mắt, mà không nghĩ được rằng lúc đó địch không thể sử dụng được đường sắt và các đoàn tàu của chúng cũng không thể tới được nơi đây. Không ai có lỗi cả, nhưng sự nhầm lẫn đó đã gây cho ta những thiệt hại vô ích.

        Điện đài của chứng tôi bị bom phá hủy. Tôi không liên lạc được với cơ quan tham mưu của cụm quân mới tổ chức và cũng không liên lạc được với các sư đoàn. Nhưng tôi không thể rời khỏi nơi đây nếu không tìm thấy đại tá sư đoàn trưởng K.Vôi-cô-bôi-ni-cốp. Mãi đến chiều, tôi mới tìm ra đồng chí ở ga tránh tàu Bi- ri-u-cốp-xki. Đồng chí ấy bực bội ghê gớm, điều đó cũng dễ hiểu thôi.

        — Thưa đồng chí trung tướng ! —Sư đoàn trưởng nói —  Tôi biết giải thích như thế nào cho bộ đội về các tổn thất vô ích này? Tôi biết nói với họ ra sao đây? Tôi khó mà tập hợp lại được sư đoàn!

        Tôi yêu câu triệu tập đồng chí chính ủy sư đoàn, tham mưu trưởng và chủ nhiệm chtnh trị. Chúng tôi cùng nhau thảo ra ngay tại đây kế hoạch hành động. Các bản đồ chiến thuật được trải trên bàn và kế hoạch tác chiến được vạch ra.

        Đêm đó, chúng tôi quyết định tập hợp tất cả các đơn vị trong sư đoàn, và ngay trong đêm cho lui về bên kia sông Ắc-sai, chiếm lĩnh khu vực phòng ngự từ thị trấn An-tô-nốp đến trại Giu-tốp-1, và phải cử ngay người đi trinh sát rất kỹ phía trước chính diện của sư đoàn, chú ý đặc biệt đến tình hình sườn trái của sư đoàn.

        Tôi băn khoăn không hiểu sao quân Đức lại không tiến công vào các địa điểm đổ quân khác. Phải chăng đây là một âm mưu ? Chúng định vòng qua chúng tôi đi về phía đông đường sắt Xta-lin-grát—Xan-xcơ—Ti- khô-rét-xcai-a và tiến thẳng về Xta-lin-grát ?

        Theo những tin tức chúng tôi nhận được, có thể phán đoán là quân Đức không muốn giao tranh với các đơn vị của chúng tôi dọc theo đường sắt đi Cô-len-ni-cô-vô và xa hơn nữa về phía tay, mà chúng định vòng xa hơn, để tiến tới sông Vôn-ga qua Pi-men-chéc-nưi, Plô-dô- vi-tôi-ê và Tin-gu-ta. Về sau, chúng ta được biết, các đoàn xe tăng của quân đoàn xe tăng 48 Đức ở khu vực Cô- ten-ni-cô-vô đang cố tiến quân về hướng này.

     

        Trong đêm, chúng tôi trở lại cơ quan tham mưu lâm thời cụm quân Nam.

        May trời sáng trăng nên xe chúng tôi chạy trong thảo nguyên không phải bật đèn pha. Gần đến một ngã tư, cách phía nam Ghê-nê-ra-Iổp-xki 10 ki-lô-mét, chúng tôi gặp một toán kỵ binh đi tuần. Tiểu đội bộ binh bảo vệ chúng tôi, đi ở xe trước, gặp toán kỵ binh.

        — Ai ? Đứng lại!

        Đó là toán tuần tiễu của trung đoàn kỵ binh độc lập 255 đang rút ở vùng Véc-khơ-ne Cuốc-môi-ác-xcai-a tới đây. Đồng chí toán trưởng cho tôi biết, ở đó, từ sáng sớm quân địch đã bắt đầu cho những lực lượng lớn vượt qua sông Đông. Trung đoàn kỵ binh bị dàn mỏng trên một chính diện rộng, nên không đủ sức cản địch qua sông.

        Tôi lệnh cho đồng chí toán trưởng truyền cho trung đoàn trưởng tiến hành trinh sát trên chính diện Pô-tem- kin-xcai-a —Véc-khơ-ne I-a-blốt-nưi, theo dõi chặt chẽ những hành động của địch, xem cảc đơn vị của chúng khu vực Cô-ten-ni-cô-vô có khả năng tiếp cận được không. Và trung đoàn phải giữ liên lạc với tôi qua ban tham mưu sư đoàn 29 đặt ở thị trấn Ghê-nê-ra-lốp-xki.

        Về tới thị trấn này tôi mới hay là theo lệnh bộ tham mưu phương diện quân, sư đoàn 29 đã khẩn trương rút khỏi khu vực phòng ngự này để chuyển sang phía đông, tới khu vực Áp-ga-nê-rô-vô. Bộ tham mưu phương diện quân nắm được mỗi nguy cơ ở phía tây-nam nên đã thi hành những biện pháp thích hợp.

        Cơ quan tham mưu tập đoàn quân 64 chuyển về Dê-ta, ở phía tây-nam Xta-lin-grát. Các đơn vị của tập đoàn quân 64 đang chiến đấu trên sông Đông đều được sát nhập vào tập đoàn quân 62.

        Hai ngày chạy đi chạy lại làm cho chúng tôi mệt mỏi. Đêm đó, chúng tôi ngủ lại ở Ghê-nê-ra-lốp-xki.

        Sáng ngày 5 tháng tám, tiếng bom nổ rền từ phía thảo nguyên đánh thức chúng tôi dậy. Không quân địch tới ném bom và bắn phá sư đoàn bộ binh 29 đang di chuyển lên phía đông-bắc, về hướng Véc-khơ-ne Kum-xki. Sư đoàn rút lui không được sự yểm trợ của không quân tiêm kích và pháo cao xạ.

        Cũng buổi sáng hôm đó, trung đoàn kỵ binh 255 được lệnh phải bảo đảm phòng ngự khu vực mà sư đoàn 29 rút đi bỏ lại. Một trung đoàn kỵ binh phải phòng ngự trên một khu vực rộng như vậy, dĩ nhiên là không có nghĩa lý gì. nhưng chúng tôi không còn lực lượng nào khác. Quân địch ít hoạt động, giúp cứu vãn được tình thế. Chúng tôi phán đoán là chúng chọn hướng đột kích khác. Trước tuyến phòng ngự của trung đoàn kỵ binh địch triển khai các đơn vị Ru-ma-ni với số quân không đông lắm.

        Các trinh sát viên của chúng tôi báo cáo về là các đơn vị địch đã vượt qua sông Đông ở Véc-kho-ne Cuốc- môi-ác-xcai-a và đang di chuyển về phía đông-bắc, có một số đơn vị yểm hộ bên sườn tiến về sông Ắc-sai. Mục đích việc chuyển quân của địch là nhằm bảo vệ sườn trái lực lượng chủ yếu của tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, đang tiến công từ Cô-ten-ni-cô-vô về Xta-lin-grát, mưu toan đánh vu hồi vào thành phố ở mặt đông-nam.

        Quân báo của tập đoàn quân cũng cho biết là quân Đức sau khi chiếm được Cô-ten-ni-cô-vô đã không tiến quân theo con đường ngắn nhất dọc đường sắt, mà hướng các lực lượng chủ yếu của chúng tiến về Áp-ga-nê-rô-vô.

        Tôi báo cáo tình hình lên bộ tham mưu phương diện quân và nhận được lệnh rất ngặt là phải giữ cho được các vị trí phòng ngự trên sông Ắc-sai bằng những lực lượng hiện có.

        Tôi không nhận được thêm một nhiệm vụ, chỉ thị nào khác, tuy tôi cũng nắm được qua các sĩ quan tham mưu của phương diện quân đi công tác xuống các tuyến, qua các điện thoại viên và các nguồn tin khác mà người ta gọi đùa là «nguồn tin nhà ăn», rằng ở các tuyến sau đang tăng cường việc bố trí lại lực lượng.

        Tôi chờ đợi cuộc tiến công của các đơn vị quân Đức —  Ru-ma-ni, mà chắc rằng chúng không thể không hay biết về việc bố trí lại lực lượng của quân ta. Mũi đột kích của chúng đánh từ khu vực Cru-gli-a-cô-vô và ga Giu-tô-vô lên hướng bắc có thể làm thất bại việc cơ động của tập đoàn quân 64 và các đơn vị khác. Sau khi đã báo trước cho các đơn vị cấp dưới biết phải chuẩn bị phòng ngự ngoan cường trên tuyến sông Ắc-sai, tôi bắt tay vào kiểm tra khả năng phòng ngự của các đơn vị, đặc biệt là của pháo binh, và phái trinh sát đi khắp mọi hướng.

        Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 154 và hai trung đoàn « Ca- chiu-sa» còn lại làm lực lượng dự bị, được ngụy, trang cẩn thận trong các khe.

        Cuộc tiến công của các đơn vị quân Đức — Ru-ma-ni bắt dầu từ chiều ngày 5 tháng tám, ở chỗ tiếp giáp các sư đoàn của Li-út-ni-cốp và Cu-rô-pa-ten-cô; những nỗ lực chủ yếu của chúng tập trung trên một chính diện tám ki-lô-mét. Bộ binh địch vượt qua sông Ắc-sai và một bộ phận thọc được vào phòng tuyến của ta. Xe tăng của chúng hãy còn ở bên bờ phía nam, chắc đang chuẩn bị vượt sông.

        Rõ ràng là các đơn vị quân Đức — Ru-ma-ni, sau khi chiếm được đầu cầu trên bờ sông Ắc-sai, sẽ cố gắng trong đêm tổ chức các bến vượt cho xe tăng và sáng ngày hôm sau, 6 tháng tám, chúng sẽ tung chủ lực ra bắt đầu tiến công. Tôi nói ®rõ ràng» là quân địch sẽ hành động như vậy, vì đó là những kinh nghiệm của bản thân, tuy nhỏ, nhưng cụ thể, mà tôi đã, thu lượm được trong các trận chiến đấu trên hữu ngạn sông Đông.

        Tin chắc vào thắng lợi của các thủ đoạn chiến thuật và chiến dịch của chúng, bọn Hít-le hoạt động ở đây cũng theo đúng bài bản như ở bờ sông Đông là không quân, hỏa lực pháo binh, rồi đến bộ binh. Theo sau bộ binh là xe tăng. Chúng không biết tổ chức một đội hình tiến công nào khác để vượt một con sông dẫu nhỏ thôi. Đến chiều ngày 5 tháng tám, khi các trinh sát và quan sát viên phát hiện thấy trước chính diện phòng ngự địch tập trung bộ binh, pháo binh và xe cơ giới, đặc biệt ở khe Pô-pốp, thì chả phải suy nghĩ lâu chúng tôi cũng biết ngay là địch sẽ hành động theo như bài bản cũ.

        Tôi quyết định phải làm thất bại cuộc tiến công này.

        Kế hoạch của tôi cũng đơn giản thôi: Tảng sáng, giội pháo vào các nơi địch tập trung quân tại các trận địa xuất phát tiến công của chúng, rồi phản kích mãnh liệt hất bộ binh chúng sang bên kia sông Ắc-sai.

        Chúng tôi không phải điều động gì phức tạp lắm, ngoài việc đưa hai trung đoàn « Ca-chiu-sa » vào các trận địa bắn. Pháo và súng cối chỉ việc giã vào các mục tiêu đã phát hiện và tính toán trước các phân tử bắn. Sau khi pháo bắn dồn dập, các đơn vị bộ binh chỉ còn việc nhỏm dậy là lao vào xung phong. Chúng tôi không có xe tăng, và cũng không dựa vào sự yểm trợ của không quân vì không liên lạc được với họ.

        Nói thật ra, tôi cũng hơi lo khi thực hiện một kế hoạch tác chiến giản đơn như vậy, với các đơn vị mà tôi mới tập hợp lại trong khi họ rút lui, chưa rõ khả năng chiến đấu ra sao. Nhưng tôi nghĩ rằng, nếu vì một lý do gì mà cuộc tiến công của chúng tôi không thu được thắng lợi hoặc không thành công, thì cũng vẫn chiếm lĩnh được chính diện phòng ngự.

        Xe tăng địch — mối nguy cơ chủ yếu — hãy còn ở bên kia sông Ắc-sai. Nhưng nếu chúng qua được sông vào ban đêm thì cuộc phản kích của chúng tôi sẽ thất bại, bởi chúng tôi không có súng chống tăng, mà ngay cả lựu đạn chống tăng cũng không có nữa. Hành động quả là liều lĩnh nhưng không hành động gì thì lại càng nguy hiểm hơn.

        Đêm tối đến. Địch tỏ ra không có gì e ngại. Trong vị trí của chúng, xe đi lại, đèn pha bật sáng. Xe tăng chỉ chờ bắc xong bến vượt. Lúc đó tôi nghĩ thăm: «Như vậy là, quân địch tính sẽ tung lực lượng xe tăng vào trận khi không quân của chúng bay lượn trên đầu quân ta. khi pháo binh của chúng giã vào các hỏa điểm của ta, khi bộ binh của chúng xô lên xung phong. Tóm tại, quân địch vẫn tính toán như cũ, vẫn theo trật tự cũ để nghiền nát các công sự của ta dưới bánh xích sắt».

        « Nhưng chúng sẽ không thành công đâu!».

        Ban đêm, tôi đến chỗ các sư đoàn trưởng Li-út-ni-cổp và Cu-rô-pa-ten-cô để phổ biến kế hoạch tác chiến trong ngày 6 tháng tám. Không cần phải dài lời, các đồng chí ấy cũng đã hiểu ra ngay và bắt tay vào chuãn bị cho cuộc tiến công.

        Những tính toán của chúng tôi dựa vào yếu tố bất ngờ đã hoàn toàn đúng. Rạng sáng pháo binh nã vào các nơi tập trung quân của địch và chúng tôi trông thấy bộ binh chúng bỏ chạy hỗn ỉoạn ra khỏi các khe vả các công sự. Pháo thủ địch cũng vậy. Cả lũ tháo chạy hỗn độn về phía nam.

        Đám người và xe cộ rút chạy ùn về phía nam, qua sông Ẳc-sai, làm trở ngại cho xe tăng vượt sông.

        Thế là chứng tôi đã phá vỡ cuộc tiến công của địch định mở vào ngày 6 tháng tám, mà gần như không bị tòn thất gì. Tuy nhiên, khi chúng tôi đánh vào bộ binh của chúng đã triển khai từ chiều hôm trước trên các vị trí chiến đấu trong thảo nguyên và ẩn nấp trong chiến hào, thì bị vấp phải nhiều khó khăn hơn.

        Trong trận đánh ngày 6 tháng tám, địch bị thiệt hại nặng. Nhiều tên bị chết, bị thương và bị bắt làm tù binh. Chúng tôi thu được tám khẩu pháo, một số lớn súng trường và súng máy.

        Tôi càng vững tin là các đơn vị chiến đấu của ta tinh thần rất vững vàng và chiến đấu rất tốt. Họ nhất tề xông lên tiến công, bình tĩnh, ngoan cường trước kè thù. Đó là vấn đề chính yếu nhất.

        Vậy là, chúng tôi không những đã đứng vững trước quân thù, mà còn nện cho chứng một đòn nên thân.

        Cuối ngày, khi báo cáo diễn biến chiến sự lên bộ tham mưu phương diện quân, tôi được biết trong thời gian này lực lượng của ta đang tập trung ở khu vực Áp-ga-nê- rô-vô và Tin-gu-la, và cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 64 đã chuyển về đó. Trận đánh quyết liệt với quân thù đang được chuẩn bị tại đấy.

        Trong bộ tư lệnh phương diện quân có sự thay đổi. Các tướng Goóc-đốp và Ni-ki-xốp bị huyền chức. Thượng tướng A. Ê-rê-men-cõ được cử làm tư lệnh phương diện quân. Chúng tôi quen biết nhau từ năm 1938, khi còn phục vụ ở quân khu Bi-ê-lô-rút-xi. Trước kia, chúng tôi thường tổ chức những cuộc diễn tập phối hợp tại đấy. Ngay đêm đó, tôi gửi một thư ngắn cho đồng chí ấy, đề nghị  không chỉ phòng ngự đơn thuần mà còn phải nắm bắt mọi thời cơ thuận lợi để tổ chức những cuộc phản kích. Tôi đề nghị sử dụng các lực lượng hiện có đột kích vào sườn quân địch.

        Thư viết không được trả lời và tôi cũng không chắc thư có tới được tay đồng chí Ê-rê-men-cô không.

        Ít lâu sau, tôi được biết kho đạn trên bờ sông Vôn-ga bị nổ. Nạn « đói đạn» đang đe dọa chúng tôi và đã xảy ra. Trước kia chúng tôi mang được bao nhiêu thì sẽ phát đủ bấy nhiêu, bây giờ thì một số xe đi nhận đạn pháo phải quay về không.

        Ngày 7 tháng tám, quân địch lại chuyển sang tiến công theo hướng cũ. Đến giữa trưa, chúng đã chọc thủng phòng tuyến của chúng tôi tới năm, sáu ki-lô-mét.

        Muốn khôi phục lại tình hình, chúng tôi quyết định phải tổ chức phân kích lại. Nhiệm vụ đặt ra ngắn gọn là tiêu diệt và hất địch sang bên kia sông Ắc-sai Nhưng chóng tôi quyết định không đánh phản kích vào ban ngày, bởi không quân địch sẽ có điều kiện hoạt động mạnh, và cũng không đánh vào buổi sáng như trận đánh ngày 6 tháng tám, mà chúng tôi sẽ đánh vào lúc trước khi mặt trời lặn hai tiếng đồng hồ, khi không quân địch không thể nhìn rõ mục tiêu và xe tăng địch còn ở bên kia sông, cách bộ binh của chúng còn xa.

        Lần này, chúng tôi không phản kích trên chính diện mà đánh vào sườn. Sư đoàn của Li-út-ni-cốp đánh từ tây- bắc xuống đông-nam, sư đoàn của Cu-rô-pa-ten-cô đánh từ đông-bắc xuống tây-nam. Kế hoạch đó được vạch ra và thống nhất bằng miệng với các sư đoàn trưởng Li-út- ni-cốp và Cu-rô-pa-ten-cô, đã thu được thắng lợi. Quân địch một lân nữa lại bị đánh mạnh và đẩy lui. Chúng tôi bắt được mấy chục tù binh.

        Chúng tôi chiến đấu tại các trận địa trên sông Ắc-Sai khoảng một tuần lễ. Gần như ngày nào các đơn vị quân Đức — Ru-ma-ni cũng tổ chức tiến công. Có lúc chúng lọt được vào phòng tuyến, nhưng chúng tôi đã phản kích ngay và đánh bật chúng trở lại.

        Trong các trận chiến đấu này, chúng tôi đã tạo ra nhiều cách đánh riêng, một chiến thuật đặc biệt.

        Quân địch thường tiến công vào quãng chín, mười giờ sáng. Chúng phải mất hai hay ba tiếng đồng hồ mới qua được sông Ắc-sai và tiếp cận đến tuyến một đã được tăng cường lực lượng cảnh giới cửa ta. Cuộc tiến công của bộ binh địch được hỏa lực pháo binh và một số lực lượng không quân, hai đến ba tốp, mỗi tốp chín máy bay chi viện.

        Các đội cảnh giới chiến đấu của ta chống cự bằng hỏa lực và được pháo binh yểm hộ, vừa đánh vừa lui dần về dải phòng ngự chủ yếu. Do đó, quân địch không sao chọn được thời cơ tiến công và phải mất hai hay ba tiếng đồng hồ nữa mới tiếp cận đến trận địa chủ yếu của ta. Muốn đột phá dải phòng ngự chủ yếu, địch buộc phải dừng lại để đưa lực lượng và các phương tiện hỏa lực lên phía trước, bảo đảm thông tin liên lạc và chỉ huy, chiến đấu. Như vậy, bọn xâm lược không thể đột phá phòng ngự của ta trước khi trời tối, mà chúng lại không thích đánh đêm. Còn chúng ta chuyển sang phản kích hoặc vào lúc chiều tối, hoặc vào lúc rạng đông, khi các máy bay địch còn đậu ở các sân bay. Các đơn vị của ta bắn pháo và súng cối rất mãnh liệt, rồi tổ chức phản kích từng đợt ngắn nhưng mạnh vào chỗ yếu nhất trong đội hình của địch và hất chúng về các vị trí xuất phát. Tình hình đó diễn đi diễn lại nhiều lần.

        Ngày 12 tháng tám, theo lệnh của bộ tham mưu phương diện quân, lữ đoàn lính thủy đánh bộ 66 và cả khu trọng yếu Xta-lin-grát được giao cho cụm quân Nam.

        Những lực lượng này giúp tôi củng cố thêm được phần nào đội hình chiến đấu khá mỏng, nhất là ở cánh phải của cụm quân Nam. Lợi dụng các chướng ngại thiên nhiên như sông suối, khe nước, vùng trũng, chúng tôi tổ chức phòng ngự vững chắc.

        Thời gian này, các binh đội của tập đoàn quân 66 được tăng cường thêm quân đoàn xe tăng của đồng chi T. Ta-nát-chi-chin đang kịch chiến với tập đoàn quân xe tăng 4 của Đức tiến công từ phía nam vảo khu vực Plô-dô-vi-tôi-ê — Áp-ga-nê-rô-vô.

        Nếu tình hình cho phép tập trung được hai hay ba sư đoàn bộ binh và hai lữ đoàn xe tăng ở khu vực Véc- khơ-ne Cum-xcai-a — Gíu-tô-vô, thì sẽ có thể sử dụng những lực lượng này tiến công về phía đông, dọc theo sông Ắc-sai, đánh vào sườn và phía sau tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, khiến chúng sẽ bị lâm vào một tình thế nguy nan.

        Ngày 17 tháng tám, chúng tôi nhận được lệnh của bộ tham mưu phương diện quân cho rút về sông Mích-cô-va. Cơ quan tham mưu của cụm quân vạch ngay kế hoạch rút quân sang tuyến mới.

        Tồi tin chắc là cụm quân Nam có thể tránh được quân địch và rút về các vị trí mới an toàn, nên sau khi ra các chỉ thị cuối cùng, tôi đi nằm để sáng sớm hôm sau sẽ đi xuống các đơn vị đang rút về những tuyến mới. Nửa đêm, trung tướng Phi-líp Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân đến gặp tôi. Sau khi tìm hiểu kế hoạch và việc tổ chức rút lui của các đơn vị cụm quân Nam, đồng chí chỉ cho tôi trên bản đồ tuyến phòng ngự mới và khi biết rằng chúng tôi đã có những biện pháp cần thiết nếu bị địch truy kích, đồng chí cũng nằm nghỉ một chút.

        Các đơn vị hành quân cấp tốc, đã thực hiện được cuộc rút lui ban đêm về đến tuyển phòng ngự mới an toàn. Kẻ địch phát hiện được việc rút quân của chúng tôi thì đã quá chậm. Các máy bay thám thính của chúng, mãi chiều ngày 18 tháng tám mới xuất hiện trên sông Mích-cô-va. Thế nhưng, chúng lại không lao vào tiến công các đơn vị chủng tôi ở các vị trí mới. Chắc chúng cho là không hợp thời cơ. Thời gian này, những sự kiện chủ yếu đang diễn ra trên các hướng khác: hướng Véc-ti-át-chi — Xta-lin- grát bên sườn phải của tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân xe tăng 4 đang giữ đầu cầu ở khúc ngoặt hẹp sông Đông, và bên sườn trái của tập đoàn quân 64 trong khu vực Plô-dô-vi-tôi-ê, Tun-đu-tô-vô, Xta-lin-grát. Nhiều đơn vị và khí tài tham gia trong các trận đánh trên hướng này. Tập đoàn quân 64 dưới quyền chỉ huy của tướng Xu-mi-lốp đang chống giữ tích cực khu vực Ptô- dô-vi-tôi-ê — Áp-ga-nê-rô-vô đã tổ chức nhiều đợt phản kích mạnh vả buộc chúng phải ngừng cuộc tiến công lại một thời gian.

        Các đơn vị cụm quan Nam, theo chỉ thị của tư lệnh phương diện quân, rút khỏi sườn phải để tăng cường cho hệ thống phòng ngự trên hướng tiến công chủ yếu của tập đoàn quân xe tăng 4 của địch. Sư đoàn của Li-ớt-ni- nốp giữ khu ga tránh tàu ở cây số 74, sư đoàn của Cu- rô-pa-ten-cô giữ khu vực Vát-xi-li-ép-ca — Ấp-ga- nê-rô-vô.

        Trên hướng Xta-lin-grát, từ ngày 8 đến 10 tháng tám, tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt, sau khi dãy lui các đơn vị của tập đoàn quân 62 và đánh bại các cuộc phản kích của tập đoàn quân xe tăng 1 trên khúc ngoặt rộng của sông Đông, đã không vượt qua sông, mặc dù tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt từ phía nam tiến lên Xta- lin-grát đã chiếm được Áp-ga-nê-rô-vồ và đến sát ga Tin-gu-ta. Vôn Pao-luýt không dám mạo hiểm vượt qua sông Đông ngay và từ phía tây tiến về Xta-lin-grát, bỏ lại chỗ khúc ngoặt rộng của sông Đông 6 sư đoàn bộ binh của tập đoàn quân 62 cùng với các phương tiện tăng cường ở khu vực Xu-rô-vi-ki-nô — Vô-Iô-din-xki Ban-xai-a Ớt-xi-nốp-ca, cũng như các đơn vị của tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng Cri-u-tren-kin tại khúc ngoặt hẹp của sông Đông.

        Sáu sư đoàn bộ binh của tập đoàn quân 62 bị các quân đoàn 11 và 51 và các quân đoàn xe tăng 14 và 24 của Đức hợp vây trong các ngày 8, 9, 10 tháng tám. A. Lô-pa-tin, tư lệnh tập đoàn quân 62 đã dự kiến được tình hình này và đề nghị cho sáu sư đoàn của minh rút về tả ngạn sông Đông. Tiếc thay, bộ tham mưu phương diện quân và Đại bản doanh đi không có quyết định kịp thời đối với đề nghị đó. Do bị hợp vây, sáu sư đoàn của tập đoàn quân 62 bị tồn thất nặng. Chỉ có những lực lượng không đáng kể, không có khí tài nặng mới thoát khỏi vòng vây vào ban đêm và được đưa về hậu cứ để tổ chức lại.

        Ngày 15 tháng tám, tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt đã tập trung đại bộ phận lực lượng trên sườn phải, tiến công tập đoàn quân xe tăng 4 của tướng Gri-u-tren-kin, và ngày 16 chiếm hết khúc ngoặt hẹp của sông Đông, chỉ trừ có đầu cầu do các đơn vị của tập đoàn quân 1 Cận vệ còn bám giữ được. Và sau khi chiếm được khúc ngoặt hẹp của sông Đông, địch mới tính chuyện vượt sông Đông ở Ni-giơ-ne A-ca-tốp và Véc-ti-át-chi.

        Tướng A. Ê-rê-men-cô, tư lệnh phương diện quân thấy tình hình như vậy đã quyết định đưa vào cuộc chiến đấu các lực lượng mới, và ngày 17 tháng 8, tổ chức phản kích nhằm tiêu diệt quân địch đang đột phá và khôi phục lại tình hình ở khúc ngoặt hẹp của sông Đông như trước ngày 13 tháng tám. Bốn sư đoàn bộ binh đã tham gia vào trận phản kích bên sườn phải của tập đoàn quân xe tăng 4. Ba sư đoàn bộ binh của tập đoàn quân 1 Cận vệ vừa mới tới và quân đoàn xe tăng 22 được giao nhiệm vụ tiến hành phản kích bên sườn trái.

        Sư đoàn bộ binh 98 được tăng cường thêm lữ đoàn xe tăng 193 và trung đoàn súng cối Cận vệ 5 lấy trong lực lượng dự bị của phương diện quân phối thuộc cho tập đoàn quân 62, phải vượt qua sông Đông trong đêm 16 tháng tám ở quãng Véc-ti-át-chi và phối hợp với tập đoàn quân xe tăng 4 đột kích vào Rô-di-ô-nốp, diệt các binh đoàn sườn phải của địch đang tiến tới Tơ-rê-khôi- tô-rốp-xcai-a trên tả ngạn sông Đông.

        Tư lệnh tập đoàn quân 21 nhận được nhiệm vụ dùng các lực lượng của sư đoàn bộ binh 63 để vượt sông Đông ở Ma-lô Chét-xcai-a và sáng ngày 17 sẽ tiến về Ô-rê-khốp-xki.

        Kế hoạch phản kích trên bốn hướng xem có vẻ hấp dẫn, nhưng rõ ràng là không thế tổ chức hiệp đồng được về thời gian và không gian. Trong thời hạn có 24 tiếng đồng hồ, đòi hòi phải tập trung được chừng ấy lực lượng, tổ chức vượt qua sông Đông, và phối hợp được với nhau về thời gian và không gian khi tiến hành phản kích, là một điều không thể thực hiện được.

        Từ sáng ngày 17 tháng tám, chủ lực của tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt đã tập trung cố gắng để vượt sông Đông và mở rộng đầu cầu đã chiếm được ở Ni-giơ-ne A-ca-tốp-ca. Từ ngày 17 đến 20 tháng tám, mặc dù bị thiệt hại nặng, song chúng cũng đã chọc thủng được các trận địa phòng ngự của tập đoàn quân xe tăng 4 và hất được sư đoàn 39 Cận vệ, sư đoàn bộ binh 18 và 184 cùng lữ đoàn bộ binh cơ giới 22 về phía đông. Đoạn đột phá này nằm ở chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân xe tăng 4 và tập đoàn quân 62. Mọi cố gắng của hai tập đoàn quân này nhằm đánh bật địch ra khỏi đầu cầu không thành công.

        Chúng ta không chặn được quân địch đang ào ạt tiến trên các đường dẫn tới sông Vôn-ga, nhưng đã phá vỡ được thời hạn tiến công và làm chậm bước tiến của chúng. Sức chiến đấu của các chiến sĩ và sĩ quan ta ngày thêm trưởng thành.

        Chúng ta rút lui. Nhưng trên mỗi tuyến phòng ngự, đối phương đều vấp phải sự chống trả mãnh liệt và xác chết của chúng rải la liệt trên đất Nga. Và trong khi rút lui, chúng ta đã học được cách đánh địch.

        Tôi có quyền ca ngợi lập đoàn quân 62 và 64. Chủ nghĩa anh hùng tập thể của Xta-lin-grát đã nảy sinh ở ngay trong hai tập đoàn quân này; trở thành những tập đoàn quân đầy tinh thần anh hùng tập thể.

        Chính trong những ngày gay go này mà 16 chiến sĩ của trung đoàn bộ binh Cận vệ 111 do trung úy V. Cốt- chép-cốp chỉ huy, đã lập nên chiến công sáng ngời. Nhận được lệnh chốt giữ trên một cao điểm của khu vực Clét- xcai-a, các đồng chí ấy biết rõ rằng trước khi quân tiếp viện tới, họ phải chiến đấu rất quyết liệt và đã hứa với nhau nhất định không lui một bước. Thoạt đầu nhóm chiến sĩ này bị một trung đội địch tiến công bốn lần, rồi bọn Đức tung cả một đại đội lính tiểu liên vào trận, nhung mọi cuộc tiến công của chúng đều bị đẩy lui.

        Tảng sáng hôm sau, 12 xe tăng phát xít tiến đến trước nhóm ngưởi dũng cảm này. Không một ai trong số 16 chiến sĩ ấy có súng chống tăng. Nhiều người đã bị thương, và người chỉ huy bị thương nặng.

        Cuộc chiến đấu sinh tử diễn ra. Một chiến sĩ Cận vệ đeo một chùm lựu đạn lao vào dưới xích chiếc xe tăng đi đầu. Xe tăng bị bốc cháy. Rồi một chiến sĩ anh hùng thứ hai theo gương đồng chí đã hy sinh, tiếp đến người thứ ba, người thử tư... Bốn xe tăng Đức bốc cháy ngay trên trận địa. Cân não bọn lính xe tăng Đức chùng lại. Một số xe tăng phải quay trở lui, nhưng hai con quỷ thép vẫn ngoan cố tiến.

        Trong số 16 chiến sĩ Cận vệ anh hùng chỉ còn lại bốn người là các đồng chí Chiếc-cốp, Xtê-pa-nen-cô, Chúc- ma-tốp và thiếu úy Cốt-chép-cốp. Họ có thể ẩn trong chiến hào, có thể trốn vào khe nước, nhưng làm như vậy là bỏ vị trí cho địch, mở đường cho chúng tiến tới sông Vôn-ga. Sau khi khiêng người chl huy đang hấp hối của mình vào chỗ kín đáo, Chiếc-cốp, Xtê-pa-nen-cô và Chúc-ma-lốp cầm chùm lựu đạn lao vào dưới xích xe tăng với tiếng thét: « Chúng mày không thắng được chúng tao ! ». Hai xe tăng liền bị diệt nốt.

        Khi quân tiếp viện tới vị trí chốt giữ của các, chiến sĩ Cận vệ anh hùng, họ thấy trên sườn cao điểm sáu xác xe tăng Đức bị cháy. Các chiến sĩ bảo vệ cao điểm đã giao tranh với quân địch đông hơn gấp bội và đã hy sinh, nhưng quyết không chịu lùi một bước. Sau chiến tranh, chúng ta được biết trong số 16 chiến sĩ ấy có một người còn sống sót. Đó là đồng chí Buốc-din. Đồng chí bị thương nặng, được đưa vào điều trị tại quân y viện. Rồi khi lành vết thương, đồng chí lại tiếp tục chiến đấu, và chiến đấu cho tới trận công phá Béc-lin.

        Từ ngày 20 tháng tám, trận đánh chiếm Xta-Iin-grát chuyển về phía đông, trong eo đất giữa sông Vôn-ga và sông Đông. Đại bộ phận lực lượng tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt và tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt đang tiến về Xta-ỉin-grát. Các cuộc hành binh của hai tập đoàn quân, được tăng cường các phương tiện chủ yếu, có sự phối hợp chặt chẽ về thời gian, không gian và hướng cùng một mục tiêu. Trong khi đó thì lực lượng của hai phương diện quân Xta-lin-grát và Tây-Nam, ngày 25 tháng tám, lại bị chia cắt rải ra đến tận sông Vôn-ga.

        Ngày 24 tháng tám, theo yêu cầu của Xu-mi-lốp, tôi đến khu vực làng Vát-si-li-ép-ca. Qua báo cáo của đồng chí chỉ huy đơn vị, nơi đây đang diễn ra những trận đánh ác liệt với quân địch.

        Ở phía bắc làng, tôi gặp đài quan sát của chỉ huy trung đoàn pháo binh mới được phối thuộc cho sư đoàn của Cu- rô-pa-ten-cô. Các xe tăng và pháo địch đang cố thọc về phía này, nhưng không hiểu sao trung đoàn vẫn bất động.

        Tôi. hỏi trung đoàn trưởng: «Tại sao đồng chí không bắn vào quân Đức?».

        Đồng chí ấy lúng túng trả lời: «Chúng tôi hết đạn...».

        Những người chỉ huy đang chuẩn bị rút lui thường thanh minh như vậy.

        — Tôi ra lệnh cho đồng chí nạp đạn và bắn ngay!

        — Bắn vào đâu ạ ?

        — Vào lực lượng dự bị của địch.

        Từ đài quan sát, tôi thấy rõ nhiều lực lượng quan trọng bộ binh địch tiến về khu vực làng Biếc-đã-vôi.

        Một loạt súng vang lên, rồi một loạt nữa, và lực lượng dự bị của địch đang tiến bắt đấu tản xuống các khe, cả người, xe ngựa, xe ô tô tải chạy tán loạn. Những loạt đạn pháo bắn chính xác chắc không làm cho bọn phát xít hài lòng.

        Một lúc sau, sư đoàn trưởng đến đài quan sát. Chúng tôi tổ chức ngay một đợt bắn mãnh liệt nữa bằng hỏa lực pháo binh của sư đoàn, rồi các sư đoàn bộ binh xông ra phản kích. Trận đánh diễn ra trong hai tiếng đồng hồ. Các thôn Vát-si-ki-ép-ca và Ca-plin-xkai-a lọt vào tay quân ta. Địch rút lui hỗn loạn về phía nam.

        Hôm sau, tôi đến sở chỉ huy của sư đoàn Li-út-ni-cốp, bố trí gần ga tránh tàu ở cây số 74. Đây là một loại hầm lát nắp, rộng một mét rưỡi, dài sáu mét.

        Đạn pháo lớn của địch nổ xung quanh, nhưng mắt tôi vẫn không rời trận địa: bộ đội ta đang phản kích.

        Lực lượng chủ yếu tiến hành phản kích là một tiểu đoàn cơ giới và các đơn vị bộ binh của Li-út-ni-xốp. Tôi trông thấy xe tăng và bộ binh Đức phải lùi trước cuộc phân kích của quân ta. Nhưng hai, ba mươi phút sau, máy bay địch kéo đến và bắt đầu bổ nhào ném bom. Các chiến sĩ xe tăng và bộ binh của ta phải dừng lại và bắn tại chỗ. Một cuộc đấu pháo diễn ra giữa xe tăng của ta và của địch. Cứ như thế kéo dài trong mấy tiếng đồng hồ.

        Tôi yên tâm về tình hình trong khu vực này và báo cáo cho Xu-mi-ỉốp biết, rồi đến khu vực của sư đoàn 29 đang đóng giữ ở một nông trường quốc doanh cách phía bắc Áp-ga-nê-vô chừng 10 ki-lô-mét. Tại sở chỉ huy của sư đoàn 29, tôi lại gặp tướng Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân. Cả hai chúng tôi đều tận mắt thấy không quân địch ném bom vào bộ binh của chúng. Chuyện xảy ra sau một cuộc chạm súng ngắn ngủi, các đơn vị của ta bất thần rút nhanh về các vị trí mới nhử cho bộ binh địch đuổi theo. Từng đợt 20, 30 chiếc máy bay địch đến bắn phá vảo chính quân chúng trong hơn nửa giờ. Bộ binh, lính xe tăng Đức chạy tán loạn để tránh bom và bắn tới tấp pháo hiệu trắng « đồng đội đây! đồng đội đây !». Nhưng các máy bay địch vẫn bổ nhào bắn phá cho đến khi hết nhẵn bom đạn.

        Đây là một thủ đoạn tác chiến đơn giản nhưng khôn khéo và linh hơạt: rút nhanh khỏi các mục tiêu của không quân địch, các phân đội bộ binh nhỏ của ta lừa cho địch xung phong vào các vị trí đó để hứng lấy bom đạn của không quân chúng.

        Đến chiều, tôi quyết định trở lại sở chỉ huy tập đoàn quân, bố trí ở gần một khe cách phía đông Dô-la chừng 10 ki-lô-mét. Khi đến ga tránh tàu ở 74, chúng tôi thấy một đoàn Hồng quân vượt qua đường sắt rút về phía bắc. Không thấy tiếng súng nổ nên không biết rút vì lý do gì và ai đang đuổi theo họ. Cả ba chúng tôi xuống xe, ngăn binh sĩ lại và yêu cầu họ phải dừng ở phía bên kia nền dường sắt để bố trí. Sau đó, chúng tôi gặp chỉ huy  các phân đội và binh đội của sư đoàn Li-út-ni-cốp và ra lệnh cho họ phải giữ vững vị trí mới. Chúng tôi không thể tiếp tục đi đến sở chỉ huy của Lỉ-út-ni-cốp vì trời đã tối.

        Đến gần chỗ chân tàu, chúng tôi gặp một cán bộ chính trị của tập đoàn quân mà tôi không nhớ tên. Đồng chí ấybáo cho tôi biết, Xu-mi-lốp và cơ quan tham mưu đang tìm tôi trên điện thoại. Lúc đó tôi mới nhớ ra, trong gần 10 tiếng đồng hồ tôi chưa gọi điện thoại về cơ quan tham mưu tập đoàn quân.

        Tướng M. Xu-mi-lốp và các đồng chí ủy viên Hội đồng quân sự z. Séc-di-úc và K.A-bra-mốp, tham mưu trưởng T. Lát-xkin, đối xử với tôi rất thân thiết. Chúng tôi sớm đồng cảm với nhau, phối hợp làm việc bên nhau thoải mái, nhất trí và luôn luôn quan tâm tới nhau. (Bầu không khí thân hữu này còn giữ mãi cho đến ngày làm việc cuối cùng của tôi ở tập đoàn quân). Thế mà, bỗng nhiên các đồng chí ấy lại bặt tin tôi. Sự lo lắng của các đồng chí ấy dĩ nhiên là có cơ sở. Thời bấy giờ có nhiều trường hợp các tướng lĩnh đi lang thang không trở về đon vị, hoặc bị chết, hoặc bị bắt làm tù binh...

        Khi tôi bước vào căn hầm, Xu-mi-lốp trông thấy tôi trước tiên và kêu to: « Anh ta đây rồi! Anh ta đã trở về rồi!».

        Đồng chí gọi điện thoại cho tham mưu trưởng phương diện quân báo là tôi đã trở về.

        Ủy viên Hội đồng quân sự chạy tới ngay. Các đồng chí phê binh gay gắt và trách cứ tôi. nhưng trên khuôn mặt các đồng chí ấy lại khó dấu nỗi vui mừng. Không được tin tức gì về tôi, trong gần chục tiếng đồng hồ liền, các đồng chí đã ra lệnh cho Li-út-ni-cdp và chỉ huy các đơn vị khác phải đi tìm tôi cho bằng được ở ngoài mặt trận, ít ra thì cũng phải thấy được xác ô tô của tôi bị phá hủy. Nhưng tôi đã trở về bình yên ngay trông chiếc xe ô tô của mình.

        Bốn quân đoàn trong số năm quân đoàn thuộc tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt tiến công ngày 23 tháng tám, xuất phát từ các đầu cầu trên bờ đông sông Đông. Theo đúng kế hoạch của Vôn Pao-Iuỷt, quân đoàn 8 phải tiến công trên hướng Côi-lu-ban, Cu-dơ-mit-chi và Éc- đốp-ca, bảo đảm cuộc hành binh ở cánh bắc; quân đoàn xe tăng 14 tiến công qua Bô-rốt-kin và ga tránh tàu Con-ni, đánh vào Rư-nốc, Xpác-ta-nốp-ca; quân đoàn 51 tiến thẳng vào thành phố qua Rốt-xốc-ki, Gum-rắc, quân đoàn xe tăng 24 cũng tiến vào thành phố từ khu vực Ca-lái-chơ, qua Các-pốp-ca. Quân đoàn 17 ở bên kia sông Đông làm lực lượng dự bị.

        Tập đoàn quân 4 của Hốt tiếp tục tiến công từ phía nam lên, hướng chủ yểu đánh vào Tun-du-tô-vô.

        Tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt và tập đoàn quân 4 của Hốt, từ ngày 20 tháng tám đã hiệp đồng chặt chẽ với nhau về chiến dịch và chiến thuật.

        Quân đoàn xe tăng 48 và quân đoàn 4 trong tập đoàn quân của Hốt tiến công ngày 21 tháng tám, đã chọc thủng được chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 64 và 57, trên 15 ki-lô-mét về hướng Tun-du-tô-vô, tạo ra nguy cơ tập đoàn quân của Hốt có thể từ phía nam thọc về Xta-lin- grát và sông Vôn-ga.

        Tư lệnh phương diện quân Tây-Nam và phương diện quân Xta-lin-grát đồng chí A. E-rê-men-cô, muốn tăng cường phòng ngự chống tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, đã điều 4 trung đoàn pháo chống tăng, 4 trung đoàn Cận vệ súng cối và lữ đoàn xe tăng 56 đến khu vực đang bị uy hiếp của tập đoàn quân 57 ở phía nam Xta- lin-grát. Các đơn vị này đã chặn được cuộc tiến công của tập đoàn quân xe tăng của Hốt. Nhưng việc điều các đơn vị đó từ sông Đông xuống phía nam đã làm yếu sức phòng ngự chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân xe tăng 4. Tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt đang chuẩn bị tiến công tại đây, để từ phía tây tiến vào Xta-lin-grát¹.

        Trong khi chuẩn bị mở đường ra sông Vôn-ga ở phía bắc thành phố, bọn xâm lược đồng thời còm tìm cách đi vòng xa để bọc sườn phải của tập đoàn quân 62. Chắc là chúng cố gắng thực hiện đúng từng bước kế hoạch của chúng nhằm hợp vây các tập đoàn quân 62 và 64, khép hai gọng kìm phía tây và phía nam lại, dọc theo bờ sông Vôn-ga.

        Nhận đựợc lệnh của Hít-le phải chiếm bằng được Xta- lin-grát vào ngấy 25 tháng tám, bè lũ phát xít đã đổ xô vào sông Vôn-ga, bất chấp thiệt hại. Ngày 23 tháng tám, ngày bi thảm bắt đầu dối với thành phố. Một số sư đoàn bộ binh và một sư đoàn xe tăng địch, sau khi bị thiệt hại lớn, đã chọc thủng được tuyến phòng ngự của tập đoàn quân 62 ở khu vực Véc-ti-át-chi Pét-xcô-vai-ca. Bộ chỉ huy Đức tung vào chỗ cửa mở này thêm nhiều sư đoàn bộ binh, hai sư đoàn cơ giới và một sư đoàn xe tăng của quân đoàn xe tăng 14 và quân đoàn 8. Các đội phái đi trước của địch, được khoảng 100 xe tăng yểm trợ, đã tiến ra, sông Vôn-ga ở phía bắc thị trấn Rư-nốc.

        Tình hình đặc biệt nguy nan. Chỉ cần một sự hỗn loạn nhỏ, một chút hoang mang cũng sẽ làm hỏng hết cục diện. Bọn Hít-le trông chở điều đó. Ngày 23 tháng tám, chúng đã tung vào mặt trận Xta-lin-grát một lực lượng lớn máy bay ném bom, xuất kích trong ngày tới khoảng 2.000 lần/chiếc. Trông suốt cuộc chiến tranh chưa có cuộc tập kích nào của không quân lên tới mức dữ dội như vậy. Thành phố lớn trải dài 50 cây số dọc theo sông Vôn-ga đã làm mồi cho thần lửa, tang tỏc và chết chóc đến với hàng ngàn gia đình. Lực lượng phòng không của ta, ngày 23 tháng tám, đã bắn rơi chừng 90 máy bay địch. Trận ném bom kéo dài đến đêm tối mới chấm dứt.

        Tuy nhiên, trận ném bom ghê gớm đó cũng không gieo rắc nổi sự hoang mang, không gây được một rối loạn nào trong hàng ngũ những người bảo vệ Xta-lin-grát. Chiến sĩ và nhân dân thành phố đã đáp ứng một cách xứng đáng lời kêu gọi của Hội đồng quân sự phương diện quân và Thành ủy. Các nhà máy Máy kéo, Chiến Lũy, Tháng Mười Đỏ, nhà máy điện trung ương đã trở thành các pháo đài phòng thủ nổi tiếng. Công nhân sản xuất vũ khí và bảo vệ nhà máy, sát cánh với bộ đội. Các cựu chiến binh tóc bạc, đã từng bảo vệ thành phố trong những năm nội chiến 1918 — 1919, những người thợ đúc, thợ lắp chiến xa, các thủy thủ sông Vôn-ga, các công nhân bến cảng, công nhân đường sắt, công nhân xưởng hải quân, các viên chức, các bà nội trợ, những người cha, người con, nhất tề đứng lên bảo vệ thành phố thân yêu của mình. Các đơn vị của tướng Xa-rai-ép, các đại tá Gô-rô-khốp, Ang-đrê-út-xen-cô, trung tá Bôn-vi-nốp đang tiến đến tiếp viện cho họ.

---------------------
        1. Hai phương diện quân Tây-Nam và Xta-lin-grát từ ngày 9 tháng tám đã sát nhập dưới quyền chỉ huy của tướng E-rê- men-cô. Tướng Goóc-đốp được chỉ định làm phó tư lệnh phương diện quân Xta-lin-grát.

        Trận đánh ngày một thêm gay go ác liệt. Hít-le phải trả giá mỗi bước tiến bằng những thiệt hại rất lớn. Quân phát xít tiến tới gần thành phố, cuộc chiến đấu càng thêm dữ dội, các chiến sĩ Xô-viết chiến đấu càng ngoan cường hơn: Có thể ví sức phòng ngự của chúng tôi trong những ngày đó giống như chiếc lò so, càng bị ép chặt càng bật mạnh.

        Phụ tá thứ nhất của tập đoàn quan Vôn Pao-luýt viết về các trận chiến đấu đó như sau:

        « Các đơn vị Xô-viết chiến đấu giữ từng tấc đất. Báo cáo của tướng Vin-tèc-hem,chỉ huy quân đoàn xe tăng 14 đã không làm cho chúng tôi tin là đúng... Tướng Vin-téc-hem báo cáo là các đơn vị Hồng quân phản công mãnh liệt vì được ủng hộ của toàn thể nhân dân thành phố Xta-lin-grát đặc biệt can đảm... Nhân dân đã cầm súng xuống đường. Có những người thợ nằm chết trên trận địa, trong bộ quần áo lao động, bàn tay đã lạnh cứng còn nắm chặt khẩu súng trường hay súng ngắn. Một số xác mặc quần áo công tác nằm vắt trên tay lái một chiếc xe tăng bị phá hủy. Chưa bao giờ chúng tôi thấy những quang cảnh như vậy...».

        Trong những ngày đó, tai khu vực Ma-li-ê Rô-xốt-xki, cách Xta-lin-grát 40 ki-lô-mét về phía tây, nổi lên sáng ngời gương dũng cảm của 33 chiến sĩ trung đoàn bộ binh 137 tập đoàn quân 62, dưới quyền chỉ huy của đoàn viên thanh niên cộng sản Lê-ô-nít Cô-va-Iép. Mặc dù bị bao vây chặt, họ không lùi một bước. 70 xe tăng đánh vào vị trí của họ. Lương thực cạn, trời nóng như nung như nấu, không còn lấy một giọt nước, nhưng họ vẫn chiển đấu kiên cường. Trong trận này họ đã bắn cháy 25 xe tăng và diệt khoảng 150 tên lính Đức.

        Vấp phải sức chống trả quyết liệt ở quanh Xta-lin-grát, bộ chỉ huy Hít-le đã phải tăng viện cho quân lính chúng, và trận đảnh ngày công mở rộng thêm.

        Ngày 23 tháng tám, quân Đức thọc được ra sông Vôn-ga, nhưng chúng vẫn không mở rộng được cửa mở và không chiếm được phần bắc Xta-lin-grát, Rư-nốc, Xpác-ta-nốp-ca, Oóc-lốp-ca. Ở các địa điểm này, việc phòng ngự đã được tổ chức kịp thời thành một hàng rào không thể qua được. Trong các trận chiến đấu ở ngoại vi phía bắc thành phố, hàng trăm công nhân và các chiến sĩ phòng không đã sát cánh chiến đấu với các chiến sĩ tập đoàn quân 62. Nơi đây quân Đức không lọt được vào thành phố. Ở phía nam, trong khu vực của tập đoàn quân 64, bọn phát xít cũng không thọc được ra sông Vôn-ga. Phần lớn lực lượng của chúng bị các cuộc phản kích của quân ta đánh lui

        Chỗ yếu nhất của tuyến phòng ngự là khu vực ga Gốt-lu-ban và ga tránh tàu Con-ny, ở sườn phải của tập đoàn quân 62. Nếu từ ga tránh tàu Con-ny, chỉ cần hai sư đoàn quân địch xuống được phía nam theo dọc đường sắt, thì chúng đã có thể dễ dàng thọc xuống ga Vô-rô- pô-nô-vô, phía sau các tập đoàn quân 62 vã 64, chia cắt các tập đoàn quân này với thành phố. Nhưng các tướng soái Hít-le lại muốn bắn một mũi tên nhằm hai đích: đánh chiếm thành phố bằng sức mạnh và bao vây tất cả các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64. Ý kiến này hấp dẫn đến nỗi chúng không để tới sức kháng cự ngày một tăng của các đơn vị Xô-viết. Sự tính toán của chúng hy vọng vào sự hoang mang và thiếu quyết tâm của đối phương trước những cuộc ném bom dã man, đã thất bại. Nhân dân thành phố đã đứng vững trước đòn ghê gớm này.

        Cuối tháng tám, chính điện phòng ngự của các tập đoàn quân 62 và 64 kéo dài từ thị trấn La-ta-chin-ca qua Rư-nổc, Oóc-lốp-ca, thị trấn Xô-viết-ski, Li-a-pi-chẻp và xa hơn về phía tây-nam, theo dọc các sông E-rích và Mích-cô-va đến tận Vát-si-Ii-ép-ca, rồi từ nông trường quốc doanh Y-uốc-kin theo dọc đường xe lửa đến tận ga Tun-du-tô-vô. Các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64 thực đã nằm trong một cái túi, mà đáy túi nằm trên bờ sông Đông gần thị trấn Li-a-pi-chép, còn miệng túi ở phía bắc gần Rư-nốc trên sông Vôn-ga và ở phía nam gần ga Tun-du-tô-vô. Từ Tun-du-tô-vô muốn đánh xuống phía nam, ra sông Vôn-ga ở Crát-nô-ác-mê-ít-xcơ, tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt chỉ phải vượt một quãng dài 15 ki-lô-mét theo đường chim bay.

         Bộ tham mưu Hít-le cho rằng việc đánh chiếm Xta- lin-grát và vùng ngoại vi chỉ căn một thời gian ngắn. Do đó, Hít-le đòi hỏi các tướng Vôn Pao-luýt và Hốt phải chiếm cho được Xta-lirt-grát vào ngày 25 tháng tám. Các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64 ở trong một tình thế rất hiểm nghèo.

        Chỉ có lòng quyết tâm và sự ngoan cường của tất cả mọi người, từ người binh nhì đến tư lệnh mặt trận, mới có thể cứu vãn được tình thế. Chúng tôi được phổ biến quyết định của Bộ Tổng tham mưu, của chính đồng chí Xta-lin, lệnh cho chủng tôi phải đem hết sức lực ra giữ thành phố. Chúng tôi hiểu rằng số phận và kết quả của cả chiến dịch năm 1942 được định đoạt ở đây, trên sông Vôn-ga này.

        Xta-lin-grát năm 1942, giống như Mát-xcơ-va năm 1941, là nơi tập trung các mục tiêu chiến lược, chính trị, kinh tế và uy tín của chiến tranh. Mùa thu năm 1942, các trận chiến đấu trên sông Vôn-ga đã thu hút sự chú ý của toàn thế giới.

        Mặc dù hoàn cảnh hiểm nghẻo, các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64 không chịu chiến đấu phòng ngự đơn thuần, mà còn tổ chức những cuộc phản kích mạnh vào các lực lượng của đối phương. Trong mười ngày cuối tháng tám, điều đặc biệt quan trọng là phải chặn đứng mũi thọc sâu của địch tiến từ Cô-ten-ni-cô-vô đến sông Vôn-ga ở ga Tun-du-tô-vô. Mũi tiến này của chúng đe dọa sẽ bao vây toàn bộ lực lượng ta ở Xta-lin-grát.

        Bộ Tổng tham mưu ra sức chi viện cho bộ đội phương diện quân Xta-lin-grát và phương diện quân Tây-Nam. Từ ngày 1 đến ngày 20 tháng tám, được tăng viện 15 sư đoàn bộ binh và 3 quân đoàn, xe íãng. Nhưng các đơn vị đến mặt trận chậm vì chuyển quân băng đường sắt bị hạn chế. Chỉ có 5 sư đoàn bộ binh đến được Cai-cha-lin-xkai-a, còn các quân đoàn xe tăng măi ngày 23 và 24 mới tới được gần Xta-lin-grát. Trước tình hình nghiêm trọng ở khu giữa sông Đông và sông Vôn-ga, bộ tư lệnh phương diện quân buộc phái vội vã tung các sư đoàn vừa mới xuống tàu bước vào tham chiến ngay, thường là thiếu chủ động xác định hướng tiến công và chưa được chuẩn bị kỹ càng để chiến đấu. Sư đoàn bộ binh 315, rút trong lực lượng dự bị của Bộ Tổng tham mưu, phải hành quân cấp tốc đến khu vực Gô-rô-đít-chê ngày 23 tháng tám để chiếm lĩnh vị trí ở vành đai phòng thủ. Trưa chiều ngày hôm đó, trong lúc hành quân sư đoàn bị không quân địch tiến công, rồi lại bị các xe tăng địch đã chọc thủng khu Véc-ti-át-chi chặn đánh.

        Sư đoàn Cận vệ 35 dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng V. Gla-dơ-cốp, có nhiệm vụ bố trí ở vành đai phòng thủ giữa. Các đơn vị đi đầu của sư đoàn mãi đêm 23 mới tới được tuyến phòng thủ. Phía nam ga Cốt-lu-ban, một bộ phận tiền tiêu của sư đoàn dưới quyền chỉ huy của đại úy A.Stô-Ii-a-rốp, phải chiến đấu chống một lực lượng lớn xe tăng và bộ binh cơ giới địch. Bọn phát xít xung phong năm lần vào vị trí của bộ phận này, nhưng lần nào cũng bị đánh lui và bị thiệt hại. Giữa lúc gay go nhất, đại úy Stô-li-a-rốp bị thương nặng. Đại úy Rư-ben Ruýt I-ba- ru-ri, con trai của chủ tịch đảng Cộng sản Tây-ban-nha, nữ đồng chí Đô-lô-rét I-ba-ru-ri, nắm quyền chỉ huy và rồi cùng bị thương nặng.

        Đại úy Rư-ben Ruýt I-ba-ru-ri được truy tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Thi hài đồng chí được chôn tại thành phố anh hùng Xta-lin-grál. Hàng năm, đến ngày giỗ của đồng chí Rư-ben I-ba-ru-ri, người ta thấy một bà cao lớn, tóc bạc trắng, đem hoa đến đặt trên mộ người anh hùng này. Đó là mẹ của đồng chí — Đô-lô-rét I-ba-ru-rì.

        Sư đoàn bộ binh Cận vệ 35 bị các lực lượng địch đông hơn gấp bội tiến công, đã không chiếm lĩnh được tuyến phòng ngự quy định và buộc phải rút lui về khu vực Xa-mô-pha-lốp-ca.

        Hai cụm quân xung kích đã được tổ chức ngay để chặn mũi thọc sâu của địch ra sông Vôn-ga. Cụm quân thứ nhất dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng Cô-va-len-cô, phó tư lệnh phương diện quân Xta-lin-grát, có nhiệm vụ sáng ngày 25 tháng tám tiến công theo hướng Xu-khai-a Mét-chét-ca. Cụm quân thứ hai gồm hai quân đoàn xe tăng dưới quyền chỉ huy của trung tướng A.Xtép-nhép, tư lệnh các lực lượng xe tăng và Cơ giới của phương diện quân Xta-lin-grát, tiến công Oóc-lốp-ca theo hướng Ec-dốp-cai. Cả hai cụm quân này có nhiệm vụ chiến đấu hiệp đồng, bao vây vả tiêu diệt cụm quân địch đã thọc ra sông Vôn-ga ở khu vực phía bắo Xta-lin-grát.

        Để khôi phục lại chính diện phòng ngự trên tả ngạn sông Đông, tập đoàn quân xe tăng 4 được lệnh phải tiến công từ phía bắc vào Véc-ti-ét-chi cùng với lực lượng hai sư đoàn bộ binh, và sau khi đã đập tan sức kháng cự của địch sẽ tiến ra tả ngạn sông Vôn-ga ở khu vực Ni-giơ-ne — Gô-ni-lốp-ski. Véc-ti-át-chi. Tập đoàn quân 62 được lệnh phối hợp với sư đoàn bộ binh Cận vệ 35 và lữ đoàn xe tăng 169 vừa được phối thuộc vào tập đoàn quân, tiến công vào Pét-xki-vát-ca và sau khi đã làm chủ được tuyến Véc-ti-át-chi — Pét-xkô-vát-ca vào cuối ngày, phải liên lạc ngay với tập đoàn quân xe tăng 4 trên tà ngạn sông Đông.

        Bộ tham mưu phương diện quân Xta-lin-grát vẫn ở trong thành phố. Để dễ dàng chỉ huy bộ đội, sở chỉ huy phụ được đặt ở khu vực Ma-lô I-rva-nốp-ca ngày 26 tháng tám; ở đây có phó tư lệnh phương diện quân, thiếu tướng Cô-va-len-cô, và tham mưu trường, thiếu tướng Ni-ki-chốp.

        Các đòn tiến công do các đơn vị của tướng Cô-va-len- cô và Xtép-nhép, đã làm cho quân đoàn xe tăng 14 của địch rơi vào tỉnh thế khó khăn. Ngày 26, bề rộng của đoạn đột phá đã rút xuống còn 4 ki-lô-mét, Vôn Pao- ỉuýt phải dùng không quân tiếp tế cho quân đoàn xe tăng 14.

        Trong thời gian này, quân địch đã tổ chức một lực lượng hỏa lực mạnh đánh vào bộ binh và xe tăng ta. Không quân địch hoạt động rất tích cực, liên tục ném bom và xả liên thanh điên cuồng vào các đơn vị của ta đang hành tiến, làm cho họ ban ngày không thể chuẩn bị để tham chiến một cách có tổ chức được.

        Các cuộc phản kích của các lực lượng bên sườn trái tập đoàn xe tăng 4 và các lực lượng sườn phải tập đoàn quân 62 để tiến ra tả ngạn sông Đông, trong khu vực Ni-giơ-ne-gơ-ni-lốp-xki, Véc-ti-át-chi, Pét-scốp-ca, không có kết quả. Các lực lượng dự bị của Bộ Tông tham mưu tăng viện cho mặt trận này mãi ngày 23 tháng tám mới bắt đầu tới ga đổ quân Phô-rố-lô-vô và Lốc cách chiến trường l00 ki-lô-mét và không đủ thời gian kịp đến tham chiến vào lủc gay go nhất.

        Đặc biệt cần phải nói đôi lời về tình hình thông tin liên lạc trong những ngày gay go đó. Vấn đề thông tin liên lạc, ngay sang đến năm thứ hai của chiến tranh, vẫn là điểm yếu của ta. Bọn Híl-ỉe dùng vô tuyến điện thoại ở các cấp, còn bên ta thì chủ yếu là thông tin hữu tuyến: Các đường dây luôn luôn bị hư hỏng và phải cử các sĩ quan liên lạc đi khắp mọi hướng để đồn đốc sửa chữa. Điều đó làm cho việc chỉ huy bộ đội bố trí rải rác trong đồng cỏ bao la, rất khó khăn. Không có thời gian và phương tiện để truyền đạt nhanh chóng các chỉ thị của bộ tư lệnh phương diện quân đến các đơn vị phải thi hành. Do thông tin liên lạc không tốt nên các tin tức chính xác ở tuyến một về tới bộ tư lệnh cũng chậm.

        Chiến tranh cơ giới đòi hỏi các cấp chỉ huy phải cơ động hơn nhiều, so với điều kiện có thể có của chúng tôi hồi đó. Chứng tôi phải lùi trước sức ép ngày càng mạnh của quân địch. Các mệnh lệnh có chú thích «thi hành ngay » thường khi đến được các đơn vị thì các địa điểm ghi trong mệnh lệnh đã phải bỏ không giữ được nữa rồi, hoặc đôi khỉ đến được các đơn vị phải thi hành lệnh đó, thì đơn vị đã mất sức chiến đấu.

        Trong những ngày nguy nan đó, tổ chức Đảng của thành phố làm việc với một tinh thần tích cực đặc biệt. Ủy ban bảo vệ thành phố, dưới sự lãnh đạo của .đồng chí bí thư Khu ủy A. Chui-a-nốp, đã thành một tổ chức chiến đấu của Hội đồng qụân sự phương diện quân. Trong các khu nhà máy, đã thành lập các tiểu đoàn công nhân để bảo vệ nhà máy. Các tiểu đoàn công nhân của xưởng Máy Kéo, Tháng Mười Đỏ, Chiến Lũy và nhiều xí nghiệp khác đã hình thành như một chiến tuyến bảo vệ thành phố.

        Các tổ chức Đảng của thành phố và của khu, của quân đội, dưới sự lãnh đạo của Hội đồng quân sự phương diện quân và Cục Chính trị, tiến hành công tác rộng íớn và liên tục trong quần chúng để bảo đảm đánh bại địch càng nhanh càng tốt. Hàng trăm đảng viên ra mặt trận, ra hỏa tuyến. Đồng thời một cuộc đấu tranh không khoan nhượng đã diễn ra, chống mọi biểu hiện hoang mang và khiếp nhược. Đảng viên cộng sân luôn đi đầu trong những khu vực trọng yếu nhất.

        Tôi chép lại ở đây một vài tài liệu có ý nghĩa rất quan trọng đói với việc bảo vệ thành phố.

        LỜI KÊU GỌI CỦA ỦY BAN BẢO THÀNH PHỐ.

         « Các đồng chí thân mến ! Các công dân Xta-lin-grát thân mến! Lại một lần nữa, nhu cách đây 24 năm, thành phố của chúng ta sống những ngày khủng khiếp. Bọn khát máu Hít-le đang đổ xô về Xta-lin-grát chói chang ánh sáng mặt trời, về sông Vôn-ga, con sông lớn của nước Nga. Các công dân Xta-hn-grát! Chúng ta sẽ không để cho quân Đức làm ô uế thành phố thân yêu. Chúng ta hãy đứng lên, triệu người như một, để bảo vệ thành phố thân yêu, bảo vệ quê hương, gia đình chúng ta. Chúng ta hãy biến mỗi căn nhà, mỗi khu, mỗi phố trở thành một pháo đài không thể hạ được. Tất cả chúng ta hãy đi xây dựng các chiến lũy trong từng đường phố. Trong năm khủng khiếp 1918, cha, anh chúng ta đã bảo vệ được Txa-rít-xin¹. Chúng ta cũng vậy, chúng ta sẽ bảo vệ được thành phố Xta-lin-grát đó năm 1942 này.

        Tất cả chúng ta hãy đi xây dựng chiến lũy ! Tất cả những ai cầm được súng hãy đứng lên bảo vệ thành phố quê hương, bảo vệ ngôi nhà nơi chúng ta đã sinh trưởng !

        Trong những khu phố rực lửa, các đơn vị phòng không, y tế, các đội cứu hỏa đã tỏ ra rất anh dũng. Các phụ nữ không sản xuất, trẻ em, người già, thương binh được chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga. Mặc dù bị thiệt hại nặng, các tầu của cảng sông và thủy đội Vôn-ga đã thực hiện việc di tản dưới làn đạn địch, chuyển từ tả ngạn sang hữu ngạn bộ đội, quân cụ, và thủy đội còn giáng những đòn hỏa lực dày đặc vào quân địch đang thọc lên vành đai phía bắc thành phố.

--------------------
        1. Txa-rít-xin: tên cũ của Xta-lin-grát dưới thời Nga hoàng. N.D.

        Các tổ chức Đảng của khu và của thành phố làm tốt công tác chính trị và công tác tổ chức đối với các đơn vị mới đến tăng viện. Từng giờ, từng phút, các tổ chửc này đã phối hợp với tổ chức Đảng trong quân đội, bảo đảm việc hiệp đồng giữa các đơn vị công nhân và các đại đội, tiểu đoàn của quân đội. Xta-ỉin-grát bị bao vây đã trở thành một thành phố — pháo đài đang chiến đấu. Dưới sự lãnh đạo của các tổ chức Đảng, tất cả đều được huy động để đẩy lùi quân địch. Các đơn vị từ hậu phương  xa xôi đến thảnh phố, đều thấy rõ sự gắn bó chiến đấu mật thiết giữa bộ đội với nhân dân, và càng thêm quyết tâm chiến đẩu đến cùng.

        Các cuộc phản kích của quân ta không thể chặn được bộ máy chiến tranh của Hít-le đang lao hết tốc lực vào khúc ngoặt rộng của sông Đông và dải đất giữa sông Đông và sông Vôn-ga. Nhưng các thời hạn đề ra trong các kế hoạch tiến công của Hít-le đều bị sai lệch. Qua khói lửa của các trận chiến đấu tháng bảy vả tháng tám, bóng đen thất bại đã chờn vờn trên đầu các đám quân của Hít-le.

        Từ ngày 21 tháng tám, khi tập đoàn quân 62 và tập đoàn quân xe tăng 4 đẩy lùi cuộc tiến công của tập đoàn quân Vôn Pao-luýt vào Xta-lin-grát từ phía tây và phía bắc (khu vực A-ca-tóp-ca — Oóc-lốp-ca), các đon vị của tập đoàn quân 64 và 57 giao chiến kịch liệt với đại bộ phận lực lượng quân đoàn xe tăng 4 của Hốt. Tập đoàn quân Hốt, được các sư đoàn thuộc tập đoàn quân Ru-ma-ni 6 bảo vệ sườn trái, dùng quân đoàn xe tăng 48 và quân đoàn 4 dốc sức tiến công dọc theo đường sắt trên hướng Crát-xnô-ác-mê-it-xcơ. Sau các cuộc tiến công của địch, các đơn vị của các tập đoàn quân 57 và 64 đã tổ chức phân kích ngay. Chiến trường mở rộng đến các ga đường sắt Tun-du-tô-vô và Áp-ga-nê-rô-vô ở phía tây và các hồ Xái-xa, Xác-pa ở phía đông. Về phía địch, có khoảng 250 xe tăng tham chiến. Ngày 24 tháng tám, các sư đoàn xe tăng 14 và 21 và sư đoàn cơ giới 29 của Đức từ phía nam thọc được tới thị trấn Xô- li-an-ca, nhưng không tiến xa hơn được. Cuộc phòng ngự anh dũng và các cuộc phản kích của các sư đoàn bộ binh 122, 244 và sư đoàn Cận vệ 15 đã chặn được cuộc tiến công của tập đoàn quân của Hốt. Các trung đoàn chống tăng cùng các trung đoàn pháo và súng cối của quân Cận vệ từ sông Đông điều đến, đã giữ một vai trò tích cực không ai chối cãi được.

        Các đơn vị pháo binh, phá hủy và bắn cháy chừng 60 xe tăng địch, đã đặc biệt nổi lên trong chiến đấu. Sau khi không quân oanh tạc dữ dội để dọn đường, địch cho 20 xe tăng có lính tiểu liên theo sau, tiến công vào các vị trí của một trung đội thuộc trung đoàn pháo binh Cận vệ 43.

        Trung đội trưởng, chuẩn ủy M. Khơ-vát-tan-xép, để cho các xe tăng địch đến gần tầm súng bắn thẳng mới nổ súng và ngay loạt đạn đầu đã phá hủy hai xe tãng địch. Các chiếc khác vừa tháo lui, vừa bắn rời rạc. Không quân địch tức thì ập đến oanh kích trung đội. Các xe tăng lại tiếp tục tiến công, vừa tiến vừa bắn. Nhiều pháo thủ bị thương. Khơ-vát-tan-xép ra lệnh cho họ lui về phía sau, còn anh và năm người nữa vẫn tiếp tục bắn với một khẩu pháo duy nhất còn nguyên vẹn. Bằng mẩy phát đạn, anh phá hủy thêm một xe tăng nữa. Đạn sắp sửa cạn. Các xe tăng địch bao vây vị trí chiến đẩu của trung đội từ hai phía. Các pháo thủ đều bị trúng đạn. Khơ-vát-tan-xép sử dụng súng chống tăng và bằng một phát đạn bắn thẳng, hạ thêm một xe tăng nữa. Các xe khác vẫn tiếp tục tiến tới ụ pháo. Khơ-vát-tan-xép nhảy ra khỏi hào, ném lựu đạn vào chiếc xe đi đầu nhưng không kết quả. Anh vừa kịp xuống hào thì xích xe đã bắt đầu nghiến lên miệng hào. Nhưng khi xe địch lùi lại, Khơ-vát-tan-xét liền nhỏm dậy ném thêm một quả lựu đạn. Anh không kịp thấy được quả lựu đạn của mình rơi trúng chỗ nào vì một loạt đạn tiểu liên đã quật anh ngã xuống. Chiến công của Khơ-vát-tan-xép được Chính phú Xô-viết ghi nhận. Anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô.

        Đây chỉ là một chiến công anh hùng của các pháo thủ Cận vệ trong hàng chục, hàng trăm chiến công như vậy.

        Trong khoảng một tuần, tập đoàn quân xe tăng của Hốt tiến công không kết quả lại bị thiệt hại nặng về người và trang bị, nên buộc phải ngừng đánh vào Crát- xnô-ác-mê-ít-xcơ để tiến ra sông Vôn-ga. Những gọng kìm mà bộ chỉ huy Đức chuẩn bị lẽ ra phải tiến đến sông Vôn-ga rồi khép lại trên hữu ngạn sông từ bắc xuổng nam, qua Rư-nốc, Xpác-ta-nốp-ca, xưởng Máy Kéo của Xta-ỉin-grát, và từ nam lên bắc qua Crát-xnô-ác-mê-ít- xcơ và Bê-kê-tốp-ca, nhưng cuộc kháng cự của các tập đoàn quân 62, 64, và 57 cùng với những người lao động Xta-ỉin-grát, đã làm cho âm mưu địch thất bại.

        Ngày 27 và 28 tháng tám, bộ chỉ huy Hít-le bí mật tiến hành tập hợp lại lực lượng, từ sườn phải đến trung tâm, trong khu vực Áp-ga-nê-rô-vô — Cáp-kin-xki. Các sư đoàn xe tăng 14 và 24, sư đoàn cơ giới 29 cùng các sư đoàn bộ binh Ru-ma-ni 6 và 20 được điều đến khu vực này, tăng viện cho tập đoàn quân 6 của Vôn Pao- luýt. Như vậy, các đơn vị của tập đoàn quân 62 và 2 sư đoàn của tập đoàn quân 64 có nguy cơ bị hợp vây.

        Những hoạt động của địch đã bị tình báo của ta phát hiện kịp thời và tư lệnh phương diện quân ra lệnh cho các tập đoàn quân 62 và 64 rút về lập tuyến phòng ngự mới : Rư-nốc — Oóc-lốp-ca — nông trường quốc doanh « Hy vọng mới » — Băm-xai-a và Ma-lai-a Rốt-xốt-ca —  bờ đông sông Tréc-vlê-nai-ca — Nô-vô Rô-gát-chích — I-va-nốp-ca.

        Trong đêm 30 tháng tám, tôi cùng với I. Boóc-di-lốp-xki kỹ sư trưởng hạng nhất của tập đoàn quân 64 đi thị sát phòng tuyến ở quãng sông Tréc-vlê-nai-a. Đến sáng, chúng tôi thấy ở khu Nô-vô Rô-gát-chích, các đơn vị của tập đoàn quân 62 đang rút, nhưng ở khu vực Các-pốp-ca thì đang diễn ra các cuộc giao chiến: Các đơn vị của tập đoàn quân 64 ở cách đó 30 đến 50 ki-lô-mét. Tôi rất lo, không biết họ có rút được kịp thời về phòng tuyến mới không, và có thể rút lui êm thấm, không làm địch chú ý như cánh quân Nam đã rút thành công trong ngày 17 tháng tám.

        Đến trưa, chủng tôi gặp tướng F.Gô-li-cốp cũng đi thị sát phòng tuyến này theo lệnh của tư lệnh phương diện quân. Đồng chí vui mừng thấy đã tìm được người để giao cho phụ trách khu vực này, và tôi phấn khởi được đồng chí giao cho ngay một trung đoàn pháo chống tăng lấy trong lực lượng dự bị của phương diện quân. Với trung đoàn pháo này tôi có thể yểm hộ được các bến sông Tréc-vlê-nai-a.

        Chiều 30 tháng tám không quân Đức phát hiện ra vị trí này và thả mấy trái bom xuống các khẩu pháo của trung đoàn.   

        Tôi báo cáo với đồng chí Xu-mi-lốp về cuộc thị sát và tình hình ở trên phòng tuyến mới cũng như về tập đoàn quân 62 bạn. Suốt đêm và cho đến tận trưa ngày 31 tháng tám, chúng tôi không chợp mắt được, phấp phỏng chờ đón các đơn vị phải rút về phòng tuyến mới này. Sáng ngày 31 tháng tám mới rõ là các đơn vị của ta không thể rút qua khỏi mắt địch được. Việc rút lui của tập đoàn quân xe tăng 64 trùng hợp với việc mở đầu một cuộc tiến công mới của tập đoàn quân xe tăng 4 có không quân yểm trợ. Sau khi vượt qua sông Tréc-vlê-nai-a, các trung đoàn của tập đoàn quân 64 phải triển khai chiếm lĩnh các vị trí chiến đấu ngay. Các đơn vị bảo vệ sườn của các tập đoàn quân 62 và 64 đã liên lạc được với nhau ở gần Nô-vô Rô-gát-chích. Sườn bên trái tập đoàn quân 64 cũng liên lạc được với tập đoàn quân 57 của đồng chí Tôn-bu-khin. Quân địch không dám mạo hiểm tiến công bừa vào các vị trí mới của chúng tôi.

        Ngày 1 tháng chín, sườn phải của tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt nối được với sườn trái của tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, trong khu vực Xta-rô Rô-gát-chích vùng sông Tréc-vlê-nai-a. Lúc đó, đại bộ phận lực lượng của các tập đoàn quân 62 và 64 đã rút về phía đông và chiếm các vị trí phòng thủ bên sông Rốt-sá-ốt-chơ-ca và Tréc-vlê-nai-a. Quân địch đã khép được gọng kìm không phải trên sông Vôn-ga để bao vây cả thành phố Xta-lin-grát, mà ở phía tây thành phố. Các đơn vị của ta không còn ở đây nữa.

        Từ lúc đó, đại bộ phận lực lượng của tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt và tập đoàn quân xe tăng của Hốt tập trung mọi nỗ lực tiến công vào trung tâm thành phố dọc theo đường sắt Ca-lát-chơ — Xta-Iin-grát và Xta-lin- grát — Cô-ten-ni-cô-vô.

        Ngày 2 tháng chín, bọn Đức ném bom dữ dội vào các vị trí pháo binh và các đầu mối giao thông phía sau quân ta. Trung tâm thông tin dự bị của chúng tôi ở vùng khe La-gổt-nai-a bị phá hủy.

        Từ sáng sớm ngày 3 tháng chín, sau trận ném bom điên cuồng và trận bắn pháo chuẩn bị, quân Đức tiến công trên khắp mặt trận. Đến trưa, chúng qua được sông Tréc-vlê-nai-a ở sườn trái của tập đoàn quân 64. Tư lệnh phương diện quân đòi hỏi chúng tôi phải khôi phục lại ngay tình thế. Tướng Xu-mi-lốp được lệnh phải đến ngay tại chỗ để đích thân chỉ huy cuộc phản kích. Còn tôi và ủy viên Hội đồng quân sự A-bra-mốp ở lại sở chỉ huy  đặt ở khe Ca-ra-vát-ca, gần xóm Pô-pốp, với các phương tiện thông tin. Tướng Gô-li-cốp đến chỗ chúng tôi vào quãng trưa. Sau khi nắm tình hình và truyền đạt miệng một sổ chỉ thị của Hội đồng quân sự phương diện quân, đồng chí tiếp tục đi thị sát dọc chính diện. Nhưng nửa giờ sau, không quân địch lại bắt đầu ném bom. Chắc là máy bay thám thính địch đã phát hiện ra sở chỉ huy của chúng tôi. Chúng tôi không có quyền rời đi chỗ khác: ở đây có thông tin liên lạc, chi huy được bộ đội, vả lại không thể di chuyển trong thảo nguyên trơ trọi dưới bom đạn địch. Do đó bắt buộc chúng tôi phải ở lại và làm việc dưới các hầm lát nắp bằng một lớp thân cây và đất dày độ 25 phân. Trên bàn làm việc nhỏ  của tôi đặt đầy máy điện thoại; trước mặt là bàn của đồng chí ủy viên Hội đồng quân sự A-bra-mốp. Một gian hầm rộng có sáu thước vuông, trần thấp, vách đất. Không khí oi bức, ngột ngạt, đầy bụi bậm. Đất rơi lả tả qua các cây gỗ và các tấm ván ghép không khít.

        Sau vài giờ làm việc dưới bom đạn, chúng tôi cũng quen đi và không để ý đến tiếng động cơ máy bay gào thét và tiếng bom nổ nữa.

        Bỗng nhiên hầm của chúng tôi như tung lên trời. Một tiếng nổ điếc tai. Đồng chí A-bra-mốp và tôi không hiều vì sao bị hất ngă lăn ra đất, bàn ghế đổ lung tung. Phía trên chúng tôi, trời mù mịt đây bụi, đất đá văng ra tứ phía xung quanh tiếng rên la cất lên.

        Khói bụi đã tan đi một chút, chúng tối thấy cách hầm chừng sáu, bảy mét, một giếng sâu đường kính tới 12 — 15 mét. Xung quanh, vài thi hài mặt mày méo mó, những xe tải bị lật đồ. Đài vô tuyến điện không dùng được nữa. Đường dây điện thoại cũng bị đứt.

        Trung tâm liên lạc trung chuyển ở gần thị trấn I-a- gốt-nưi, cách sở chỉ huy chính vừa được khôi phục lại hai ki-lô-mét về phía nam. Tôi quyết định đến đó liên lạc với các đơn vị.

        Tôi lên ô tô với đồng chí sĩ quan tùy tùng Cli-mốp và đồng chí lái xe Ka-li-mu-lin. Nhưng xe vừa ra khỏi khe, không quân Đức đã lại đến oanh tạc sở chỉ huy. Những chiếc JU-88 bay sát mặt đất, thả hàng loạt 10 —12 trái bom xuống khe rồi đi săn đuổi những chiếc xe đi lẻ. Một chiếc Gioong-ke săn xe của chúng tôi. Và lúc đó, thú thật, chỉ có sự bình tĩnh và khôn khéo mới giúp chúng tôi thoát nạn.

        Không rời mắt khỏi chiếc Gioong-ke, tôi hét lên với người lái xe:

        — Chạy thẳng, không chệch hướng!

        Khi trông thấy trái bom thứ nhất rơi khỏi máy bay, tôi lệnh cho lái xe ngoặt gẩp sang phải. Xe đang chạy nhanh ngoặt ngay 90 độ và, trước khi bom tới đất, chúng tôi đã ở cách chỗ bom rơi một trăm mét.

        Chiếc Gioong-ke thả độ 12 trái bom, nhưng không ai trong chúng tôi bị thương cả. Chi có bình ắc-qui của xe bị thủng, nước át-xít chảy ra, và không thể khởi động máy được nữa. Sự cố xảy ra cách sở chỉ huy của chúng tôi chỉ 300 — 500 mét.

        Trong khi đồng chí lái xe chăm chú sửa xe, tôi trèo lên một mô đất cao và trông thấy các xe tăng Đức từ xóm Xi-ben-cô tiến ra. Một chục chiếc đi mở đường, theo sau là những chiếc khác nối thành hàng dọc, tất cả đến một trăm xe từ thung lũng Tréc-vlê-nai-a tới. Chúng tập hợp dọc theo đường cái, hướng về phía bắc tới ga tránh tàu Bát-sác-ghi-nô.

        Lúc đó mới biết là trong khi không quân ném bom xuống các đon vị và sỏ chỉ huy của tập đoàn quân thì các xe tăng địch đã vượt qua được phòng tuyến của chúng tôi ở khu vực Vác-va-rốp-ca — Xi-ben-cô. Các xe tăng địch bây giờ chỉ cách sở chỉ huy của chúng tôi hai ki-lô-mét. Pháo binh ta lập tức bắn vào chúng và tôi quyết định không xuống trung tâm liên lạc trung chuyển nữa. Tôi đi bộ trở lại sở chỉ huy đã bị phá hủy và được gặp đại tướng Gô-li-cốp. Chắc là đồng chí xuống xem sở chỉ huy còn lại được những gì. Liên lạc với cơ quan tham mưu tập đoàn quân đã được nối lại, và chúng tôi được biết là quân Đức đã chọc thủng phòng tuyến của tập đoàn quân 64 không những gần Xi-ben-cô mà còn cả ở gần Na-ri-man nữa.

        Tình hình ở khu vực phòng ngự của tập đoàn quân 62 cũng không khá hơn. Quân Đức đã qua được sông Rốt- xốt-ca và tiến về ga Bát-sốc-ghi-nô.

        Tôi ở lại sở chỉ huy cho đến chiều tối, và đến đêm đồng chí Xu-mi-lốp triệu tập tất cả chúng tôi về sở chi huv mới đặt trong rừng, cách Bê-kê-tốp-ca năm ki-lô-mét.

        Các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64 bị thiệt hại nặng phải lùi về các vị trí phòng thủ cuối cùng, về Xta-lỉn-grát.

        Những dòng người vô tận chảy trên các con đường. Nông trang viên, công nhân nông trường quốc doanh cùng với cả gia đình đi tản cư. Họ vội vã đi về các bến qua sông Vôn-ga, đem theo gia súc, dụng cụ nông nghiệp tất cả những thứ gì quý giá đối với họ, không để còn lại tí gì cho quân thù.

        Tôi ghi lại vài dòng nhật ký của đồng chí Đờ-mi-tơ- ri I va-nô-vich Xô-lô-vi-ép, giám đốc nông trường chăn nuôi. Dòng công nhân viên nông trường của đồng chí tản cư từ các vùng xung quanh Khác-cốp đã dừng tạm ở ga Prút-bôi trên cánh đồng của nông trường Ma-ri-nốp-xki, cách sông Vôn-ga 57 ki-lô-mét về phía tây. Đồng chí Xô- lô-vi-ép viết:

        « Để nắm được tình hình mặt trận, chúng tôi liên lạc với các đơn vị bộ đội và hỏi xem chúng tôi với tất cả tài sản của nông trường quốc doanh có nguy cơ rơi vào tay quân phát xít không. Ban tham mưu của đơn vị xe tăng mà chúng tôi vẫn liên lạc đã rút đi đâu không ai rõ. Máy bay phát xít ném bom và rải truyền đơn trên dọc đường và sà thấp xuống bắn vào mọi người...

        Trong đêm 28 tháng tám, đoàn người của nông trường rời Prút-bôi. Đường đi không một bóng người và không thể nhận định được tình hình ra sao.

         Khỏi ga Prút-bôi, chúng tôi gặp đồng chí Các- pen-cô chỉ huy một đại đội công binh. Sau khi bộ đội ta rút đi, đồng chí đã cho gài mìn các đường và các cầu. Tôi được đồng chí cho biết chỉ còn một con đường có thể đi được an toàn là đường đi nông trường quốc doanh Rô-gát-chin-xki. Nhưng đêm mùa hè ngắn, và cho đến tảng sáng, chúng tôi mới đi được 15 ki-lô-mét. Ban ngày chúng tôi ẩn trong các bó lúa mì mới cắt và các đống rơm trong các khe. Máy bay địch luôn luôn xả súng vào đoàn chúng tôi, không cho chúng tôi nghỉ ngơi lấy một phút. Nạn nhân thứ nhất là bác đánh xe Ốt-xíp Xê-ri-cốp đã dùng súng trường nhặt được trên đường bắn trả lại chúng.

        Buổi chiều, tôi dừng ô tô đi trinh sát tình hình đường sá, đến ga tránh tàu Bát-sác-ghi-nô, là nơi mà một nông dân cho biết không có quân Đức. Thật thế ga tránh tàu này chưa bị địch chiếm.

        Sáng ngày 31 tháng tám chúng tôi dừng lại trong một cái khe, ở quá Bát-sác-ghi-nô. Trong ngày, chúng tôi mất một phụ nữ và hai trẻ em bị trúng đạn liên thanh của máy bay địch.

        Buổi chiều, đoàn người lại tiếp tục đi về phía ga Vô-rô-pô-nô-vô. Ban đêm9 trên đường đi tôi gặp một chiếc ô tô chở các sĩ quan ta. Các đồng chí nói, nếu chúng tôi đỉ rảo chân lên thì có thể đến thành phố kịp trước sáng.

        Tảng sảng ngày 1 tháng chín, đoàn người dừng lại trong một khu rừng bao quanh thành phố. Chúng tôi thế là thoát, không bị thiệt hại gì và tất cả chúng tôi đều hân hoan vì đã qua được cơn nguy hiểm.

         Tôi đi bộ dò đường. Thành phố đang bốc cháy. Phố sá đầy những cột đèn đổ dây thép và mảnh tường vỡ. Công viên, nơi những người cộng sản đến mít tinh trước khi ra trận, đầy hố bom. Không có một cây nào không bị cháy ra than.

         Trong một căn lều nhỏ gần cửa sông Tsa-rít-xa, tôi gặp một cư dân thành phố Khác-cốp là Đem-chen-cô. Bác ta hứa sẽ đưa chúng tôi qua sông Vôn-ga. Chúng tôi phải tự chọn lấy đường trong thành phố để cho các xe tải, xe máy kéo và xe ngựa có thể đi được. Công việc này ngốn của chúng tồi mất hết hai mươi bốn giờ.

        Đoàn chúng tôi phải chờ ba ngày ở bến chỉnh mới có thể qua được sông VÔn-ga. Địch nèm bom không lúc nào ngớt, và mọi người luôn phải ngồi trong hầm trú ẩn.   

         Ngày 6 tháng chín, đoàn người dừng ở gần cầu ác-tu-bin-xcơ. Ở đây, chúng tôi gặp các công nhân của nông trường đi áp tải đàn gia súc bị thương nằm lại. Đàn gia súc bị một trận bom tiêu diệt ở ga tránh tàu Ac-tu-bin-xcơ. 14 công nhân hy sinh, 8 người khác bị thương trong khi cố gắng cứu đàn gia súc».

        Những dòng nhật ký ấy đã nói rõ tình hình lúc đó gay go đến thế nào và nêu lên tinh thần của những người Xô-viết không từ hy sinh tính mệnh đã cố gắng hết sức mình để giúp quốc gia trong cuộc chiến đấu chống quân thù.

        Ngày 5 tháng chín, quân địch chiếm được nhà ga Vô- rô-pô-nô-vô và sử dụng đến lực lượng dự bị, định phát triển tiến công liên tục từ ga Xa-đô-vai-a. Nguy cơ có cuộc tiến công của địch trên hướng này lại càng tăng, vì nơi đây là chỗ tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 62 và 64. Với một nhóm sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân, chúng tôi đi ba xe ô tô đến làng nhỏ Pét-chan-ca, cách ga Vô-rô-pô-nô-vô hai ki-lô-mét. Chúng tôi có nhiệm vụ đến củng cố khu vực này.

        Từ phía tây-bắc làng Pét-chan-ca, chúng tôi nhìn thấy rất rõ nhà ga Vô-rô-pô-nô-vô. Ở đây có súng cao xạ, bộ binh và xe tăng địch. Một phi đội bảy chiếc máy bay I-li- u-sin xuất hiện. Chúng tôi thấy các máy bay bổ nhào ném bom vào các khẩu cao xạ và các bãi tập trung xe tăng địch.

        Đang mải theo dõi trận oanh tạc, chúng tôi không để ý thấy một số máy bay Gioong-ke đang từ phía nam bay tới, đã phát hiện ra xe của chúng tôi và lao xuống tiến công liền.

        May thay, có một hầm trú ẩn tốt ở kề bên, giúp chúng tôi có chỗ ẩn nấp kịp thời. Khó mà nói được bao nhiêu máy bay đã oanh tạc phía tây rìa làng này, nhưng chứng tôi cảm thấy hình như tất cá các trái bom đều nổ ở gần xung quanh. Cuộc ném bom bắn phá kéo dài l0 phút. Khi bụi, đất đã tan di, chúng tôi thấy một nửa hầm trú ẩn đã bị sập. Thật là lạ lùng, không một ai trong nhóm chúng tôi bị mảnh bom hay mảnh nóc hầm văng phải.

        Ra khỏi hầm, chúng tôi thấy xe tăng địch đang tiến công các vị trí quân ta. 25 xe tăng có bộ binh theo sau xung phong lên. Chúng vấp phải hỏa lực các xe tăng ta được ngụy trang rất khéo ở các vị trí dấu xe trong làng Vec-khơ-ne En-chan-ca, và các đơn vị bộ binh bố trí trước các xe tăng đã tiếp đón chúng một trận ra trò. Sau những loạt đạn đầu, bảy xe địch bốc cháy, các chiếc khác quay ngoắt ngay lại, vội vã phóng thật nhanh về các vị trí xuất phát.

        Tôi xin nhường lời cho một chiến sĩ tham gia trận chiến đấu ấy là đồng chí M. Ki-ri-chen-cô, hiện nay là thiếu tá dự bị. Ở Xta-lin-grát hồi đó, đồng chí chỉ huy một trung đội của trung đoàn 101, sư đoàn bộ binh Cận vệ 35.

        « Sau những trận chiến đấu gay go ở gần ga Cốt-lu-ban và làng Ma-li-ô Rốt-xốt-ki, trung đoàn 101 của chúng tôi nhận được lệnh lùi về Xta-Iin-grát. Suốt đêm, các đơn vị của trung đoàn vừa đánh vừa lùi, mở đường máu qua các vị trí án ngữ của những toán nhỏ địch đã lọt vào sau lưng ta.

        Sáng 5 tháng, chín, tới được vùng phụ cận Xta-lin-grát, trung đoàn được lệnh khẩn cấp đến ngay khu vực ga Vô-rô- pô-nô-vô để chặn các xe tăng địch đã chọc thủng được phòng tuyến của ta ở phía đó. Đại đội 1 làm nhiệm vụ đi đầu đã đến vị trí quy định và bắt đầu đào công sự chiến đấu.

        Trong khu vực phòng ngự của đại đội, trước khi chúng tôi đến, đã có một lữ đoàn pháo binh trang bị pháo 76 ly, nhưng sau đó lữ đoàn rút về phía sau đường sắt, nơi các phân đội nhỏ khác của trung đoàn đang lập các vị trí phòng ngự. Theo lệnh của đại đội trưởng, tôi bố trí trung đội của mình ở trong các hầm hào của một khẩu đội pháo vừa rút lui bỏ lại. Phía sau chúng tôi, ở vành đai phía tây làng Véc-khơ-ne. En-chan-ca, các xe tăng ta được ngụy trang tốt để che mắt địch, bố trí trong các khu vườn trái cây phía nam.

         Lúc đó, trước trận địa phòng ngự của đại đội xuất hiện 25 đến 30 xe tăng địch, tập trung ở một cái khe cách chúng tôi bảy, tám trăm mét, bắt đầu chuẩn bị tiến công.

        Chúng tôi vừa kịp chiếm lĩnh xong các vị trí phòng ngự thì xe tăng địch đã lao đến dưới sự yểm trợ của pháo binh. Để cho chúng tới gần, cách 200 — 300 mét, tôi hô: « Bắn! ». Cùng, lúc đó xe tăng ta cũng từ các vị trí giấu xe bắn ra. Ngay từ loạt đạn đầu, năm chiếc xe địch đã bị trúng đạn, có hai chiếc bốc cháy. Loạt đạn của chúng tôi và các xe bị phá hủy đã làm đội hình địch rối loạn. Chúng không dè lại bị bắn bất ngờ như vậy.

         Bị mất năm xe tăng và vài chục lính tiểu liên, địch buộc phải lui về vị trí xuất phát. Trận địa yên tĩnh được một lúc, sau đó địch lại cho xe tăng tiến công, lần này thì có pháo binh và không quân yểm trợ. Đầu tiên xuất hiện các máy bay «nhạc sĩ» (máy bay có mắc còi rú), từng tốp chín chiếc bổ nhào xuống các vị trí của ta và rìa làng Véc-klìơ-ne— En-chan ca.

        Cuộc tiến công này cũng bị đẩy lùi, nhưng chúng tôi chịu thiệt hại nặng. Đại đội chỉ còn lại vài người. Thêm bốn chiếc xe Đức bị chúng tôi và xe tăng ta phá hủy, bốc cháy trước chiến hào; Trung đội còn lại bảy người, kể cả tôi. Đơn vị hết cả phương tiện chống tăng và không còn gì để đẩy lùi xe tăng địch. Tôi quyết định lùi về rìa tây làng Véc-khơ-ne En-chan-ca. Trong trung đội ai còn sống sót trong trận này, tôi không biết được. Tôi bị chấn thương và đất vùi kín. Khi tỉnh lại tôi thấy mình ở tiểu đoàn quân y».

        Mặc dù chúng tôi bị thiệt hại nặng, nhất là ở các phân đội bộ binh, nhưng mọi cuộc tiến công của địch đều bị đập tan. Trong trận này, các chiến sĩ xe tăng của ta đã lập công xuất sẳc, phá hủy và bắn cháy khoảng 15 xe tăng địch bằng các loạt đạn rất chính xác».   

        Đi qua nông trường quốc doanh «Đất núi» để trở về cơ quan tham mưu, chúng tôi trông thấy mấy chiếc Gioong-ke Đức đang lượn vòng và bổ nhào xuống một cánh rừng. Chắc chúng đã phát hiện ra có bộ đội và xe tập trung. Vài khẩu trọng liên phòng không nhả đạn vào máy bay địch. Trong một vườn rau gần dường có một chiếc xe tải trên đặt súng máy. Một chiếc JU-88 bay tách khỏi tốp và tiến công chiếc xe ấy. Hai chiến sĩ súng máy bình tĩnh bắn trả. Đạn xuyên trúng thân con quái điểu. Nó cố gắng thoát khỏi thế bổ nhào và ngóc lên nhưng vô ích, máy bay rơi xuống đất, vỡ tan cách xe không đầy 100 mét.   

        Sau khi đã thọc được vào tuyến phòng ngự ở ngoài, buộc chúng tôi phải lùi về tuyến trong (trong thành phố), địch tung đại bộ phận lực lượng tiến công vào nơi tiếp giáp các tập đoàn quân 62 và 64, dọc theo đường xe lửa từ ga Các-pốp-ca đến ga Xa-đô-vai-a. Chúng muốn bằng mọi giá chiếm bằng được thành phố.

        Trước chính diện tập đoàn 62 và sườn phải tập đoàn quân 64, một cánh quân địch có từ 10 đến 12 sư đoàn bộ binh, 3 sư đoàn xe tăng và 3 sư đoàn cơ giới tham chiến. Cánh quân này có tới 600 xe tăng, được hơn một ngàn máy bay của không đoàn 4 yểm trợ. Số lần xuất kích của máy bay trong khu vực này lên tới ngàn lần chiếc mỗi ngày, không kể các trận đánh vàơ thành phố.

        Quân địch đông hơn ta gấp nhiều lần. Bộ đội của phương diện quân Tây — Nam bảo vệ Xta-lin-grát lúc đó chỉ gồm những đơn vị đã bị suy yếu. Một số sư đoàn của tập đoàn quân 62 và 64 chỉ còn từ 500 đến 1.000 người. Mười lữ đoàn xe tăng tác chiến trong khu vực của tập đoàn quân 62 và 64 chỉ có tất cả 146 xe tăng. Ưu thế về quân số của địch thật rõ rệt theo bảng so sánh sau đây:

So sánh	Tập đoàn quân 62	Địch	Tỷ lệ
Người	45.000	80.000	1/1,8
Pháo 76 ly và lớn hơn	85	630	1/7.5
Súng chống tăng	260	490	1/1,5
Súng cối 82 ly và lớn hơn	150	760	1/5
Xe tăng	108	390	1/3,6

        Thấy tình thế ở Xta-lin-grát nghiêm trọng, Đại bản doanh trong chỉ thị ngày 3 tháng 9 đã đòi hỏi đại tướng G. Giu-cốp, đại diện của Đại bản doanh, phải có những hành động kiên quyết hơn. Đại bản doanh chỉ thị: « Tình thế ở Xta-lin-grát nghiêm trọng. Quân thù chỉ còn cách thành phố vài ki-lô-mét. Thành phố có thể mất hôm nay hay ngày mai nếu các đơn vị cánh quân phía bắc không chi viện ngay. Đồng chí buộc chỉ huy các đơn vị bố trí ở phía bắc và tây-bắc Xta-lin-grát phải tiến công ngay quân địch... Do dự trong lúc này là một tội ác ».

         Lúc đó, ở phía bắc thành phố tập trung 3 tập đoàn quân của phương diện quân Xta-lin-grát; tập đoàn quân 24 dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng D. Cô-dơ-lốp, có 5 sư đoàn bộ binh và 1 lữ đoàn xe tăng, tập đoàn quân 66 dưới quyền chỉ huy của trung tướng R.Ma-ni-nốp-xki, có 6 sư đoàn bộ binh và 4 lữ đoàn xe tăng.. Ngoài ra, cũng vừa tổ chức và tập trung xong tập đoàn quân Cận vệ 1 của đồng chí K. Mốt-xca-len-cô có 8 sư đoàn bộ binh; 3 quân đoàn xe tăng (4,7 và 16) cũng ở sát mặt trận.

        Không đoàn 16 với 100 máy bay được điều cho mặt trận Xta-lin-grát. Theo đúng chỉ thị của Đại bản doanh, không đoàn này dùng để yểm trợ cho bộ đội phản công địch ở phía bắc và tây-bắc.

        Để thực hiện chỉ thị của Đại bản doanh, tư lệnh phương diện quân Xta-lin-grát quyết định, ngoài ba tập đoàn quân trên, dùng thêm lực lượng sườn trái của tập đoàn quân xe tăng để phản công địch. Các không đoàn 8 và 16 được lệnh bảo vệ cho các đơn vị của mặt trận đang tập trung và tập kích vào quân địch, để bảo đảm cho cuộc tiến công của quân ta.

        Mục đích cuộc phản công là tiêu diệt các lực lượng địch ở giữa sông Đông và sông Vôn-ga, bảo đảm cho quân ta tiến ra tả ngạn sông Đông và sông Dôn-xca-a Xa-rít-xa.

        Chúng tôi biết ở phía bắc Xta-lin-grát, giữa sông Vôn-ga và sông Đông, đang tập trung các lực lượng mạnh để phản công, cắt hành lang quân địch giữa Vét-ti-át-chi và sông Vôn-ga, đánh bật chúng ra khỏi thành phố và liên lạc với bộ đội của tập đoàn quân 62.

        Tôi cũng phải nói luôn là, tuy quân Đức có chọc thủng được tuyến phòng ngự và sông Rốt-xốt-ca và Tréc-vlê- nai-a ở vành đai trong, nhưng nhịp độ tiến quân của chúng đã chậm lại. Chúng phải kiểm lại và tập họp lực lượng trong hành tiến, chuẩn bị để đánh chiếm thành phố.

        Chúng tôi, những người bảo vệ thành phố, nghĩ rằng Đại bản doanh và bộ tham mưu phương diện quân sẽ chọn thời cơ thuận lợi để đánh tạt sườn quân Đức, khi tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt bị mắc chân trong các trận chiến đấu trên đường phố. Đến bây giờ thì chúng ta biết rõ chuyện gì đã xảy ra hồi đó ở bắc Xta-lin-grát.

        Cuộc tiến công của tập đoàn quân Cận vệ 1 của tướng Mốt-xca-len-cô trước ấn định vào ngày 2 tháng chín, nhưng các đơn vị không sao đến kịp các vị trí cơ bản của mình vào ngày đó được.

        Đại diện của Đại bản doanh trên mặt trận Xta-lin-grát lúc đó là đồng chí G. Giu-cốp, với tư cách là Phó Tổng tư lệnh tối cao đồng chí có đủ toàn quyền quyết định. Đại bản doanh luôn luôn nhắc đồng chí phải đưa 3 tập đoàn quân vào hoạt động.

        G. Giu-cốp ghi lại trong hồi ký cuộc nói chuyện bằng điện thoại của đồng chí với Tổng tư lệnh tối cao. Khi đồng chí để nghị hoãn cuộc phản công trong một thời gian cần thiết để hoàn tất việc tập trung lực lượng và tăng cường phương tiện chiến đấu, Xta-lin nói :

        — Đồng chí tưởng rằng đối phương sẽ chờ cho đến khi các đồng chí nhúc nhích ư? Ê-rê-men-cô đoán chắc rằng địch có thể chiếm Xta-lin-grát ngay trong đòn đầu, nếu đồng chí không tiến công chúng từ phía bắc.

        G. Giu-cốp viết tiếp: «Tôi trả lời là không nhất trí với nhận định đó và xin phép triển khai tiến công ngày 5 tháng chín như đã dự kiến trước. Còn về không quân, tôi sẽ ra ngay lệnh phải oanh tạc địch bằng tất cả các lực lượng của mình».

        Hồi đó, tôi không được phép nói chuyện với Tổng tư lệnh tối cao và nói về hoạt động của cơ quan tham mưu tối cao, nhưng tôi hoàn toàn công nhận ý kiến của đồng chí Giu-cốp là đúng. Quân địch đã bị chặn lại ở tuyến phòng thủ bên trong. Nhịp độ tiến công của chúng chậm lại và không có hướng rõ rệt. Thọc được vào thành phố là một việc, chiếm được thành phố lại là một chuyện khác. Ở ngoại vi thành phố, quân ta chiến đấu rất kiên cường và quân địch chỉ có thể sa lầy thêm trong các trận chiến đấu trên đường phố.

        Nhưng Đại bản doanh đã nôn nóng.

        Tập đoàn quân Cận vệ 1 bước vào tiến công ngày 3 tháng chín. Nhưng thiếu sự chuẩn bị, thiếu sự yểm trợ đúng mức của pháo binh và không quân, thiếu cả thời gian đưa các đơn vị đến vị trí xuất phát. Cuộc tiến công thất bại ngay từ những phút đầu dưới làn đạn của pháo binh và không quân địch.

        Trong lúc đó, trên vành đai phòng thủ bên trong, quân địch tiến hành tập hợp lại lực lượng và chưa tiến công vào thành phố. Tình hình phía chúng tôi cũng không có gì thay đổi cho đến ngày 5 tháng chín.

        Ngày 5 tháng chín, chấp hành lệnh của Đại bản doanh, tập đoàn quân Cận vệ 1, các tập đoàn quân 24 và 66 mở cuộc tiến công. Nhưng lần này nữa, cuộc tiến công vẫn không được chuẩn bị. G. Giu-cốp viết trong hồi ký là mật độ hỏa lực pháo binh không đáng kể, không chế áp được hỏa lực địch, không đem lại được kết quả mong đợi. Các đơn vị của ta lại phải chững lại.

        Những trận đánh gay go tiếp tục ở phía bắc thành phố cho đến ngày 15 tháng chín. Các đơn vị thúc phải tham gia hoạt động sau một cuộc hành quân bộ 50 ki-lô-mét, nhưng không tiến được và cũng không đánh bật được địch ra khỏi vị trí để có thể thọc xuống phía nam, tới thành phố.

        Ngày 12 tháng chín, phó Tổng tư lệnh tối cao G. Giu-cốp và đại điện ủy ban Quốc phòng Nhà nước G. Ma- len-cốp gửi tài liệu sau đây cho Đại bản doanh:

         « Gửi đồng chí Xta-lin, Mát-xcơ-va,

        Chúng tôi vẫn tiếp tục tiên công không ngừng bằng các lực lượng của các tập đoàn quân 1, 24, và 66. Trong cuộc tiến công này, như đã báo cáo với đồng chí, chúng tôi đã tung ra tất cả lực lượng và tất cả các phương tiện có trong tay, nhưng không thể thực hiện được việc hội quân với bộ đội bảo vệ Xta-lin-grát, vì chúng tôi yếu hơn địch Về pháo binh và không quân. Tập đoàn quân Cận vệ 1 bước vào tiến công trước tiên không được tăng cường một trung đoàn pháo nào, một trung đoàn chống tăng và một trung đoàn cao xạ nào.

        Tình thế ở Xta-lin-grát buộc chúng tôi phải đưa vào tham chiến các tập đoàn quân 24 và 66 ngày 5 tháng chín, không chờ tập trung đủ và có pháo binh đến tăng cường. Các sư đoàn bộ binh đã tham gia chiến đấu ngay sau một cuộc hành quân bộ 50 ki-lô-mét.

        Với sự tham chiến của các tập đoàn quán không có phương tiện tăng cường như vậy, chúng tôi không thể nào chọc thủng được phòng ngự của địch và liên lạc được với bộ đội ở Xta-lin-grát. Nhưng bù lại cuộc tiến công bất ngờ của chúng tôi đã buộc địch phải rút đại bộ phận lực lượng của chúng đang tiến công Xta-lin-gát để chống với các lực lượng của chúng ta, làm giảm bớt khó khăn, nguy hiểm cho các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát. Nếu không có cuộc hành binh này, thành phố có thể bị quân địch chiếm mất ».

        Tôi nghĩ rằng, trong những ngày đó, cả Giu-cốp lẫn Ma-len-cốp đều thiếu số liệu đầy đủ nên không thể đánh giá đúng mức số lực lượng mà Vôn Pao-luýt đã rút ra để đối phó với cuộc tiến công của ta từ phía bắc xuống. Cho nên trong văn kiện có khẳng định là « đại bộ phận » lực lượng địch đã phải rút từ Xta-lin-grát ra. Bây giờ thì chúng ta biết chắc chắn, theo các nguồn tin của ta cũng như của Đức, là Pao-Iuýt chỉ rút có hai sư đoàn ở mạn tây-bắc thành phố thôi, tại Xta-lin-grát vẫn còn 12 sư đoàn địch đang chuẩn bị tiến công thành phố.

        Quân địch trong khi đẩy lui cuộc phản công của các đơn vị phương diện quân Xta-lin-grát từ phía bắc, đồng thời cũng chuyển nỗ lực chính của chúng từ phía tây vào thành phố. Chúng đánh theo ba hướng: hướng Gum- rắc — Gơ-rô-dít-chê với lực lượng của quân đoàn 51, hướng Các-pốp-ca — Vô-rô-pô-nô-vô — Cu-pô-rốt- snôi-ê vào chỗ tiếp giáp tập đoàn 62 và 64, đánh đòn mạnh nhất với lực lượng của quân đoàn xe tăng 48, và hướng Bê-kê-tốp-ca để tiến ra sông Vôn-ga với lực lượng của quân đoàn 4.

        Các đơn vị của tập đoàn 62 và 64 trong 10 ngày, vừa đẩy lui các cuộc tiến công của địch, vừa từ từ rút về vành đai bảo vệ bên trong. Có lúc phải đánh giáp lá cà. Một số đơn vị đánh đến cùng, quyết không chịu để cho địch chiếm khu phòng thủ của mình.

        Bộ tư lệnh phương diện quân lo ngại quân Đức có thể thọc được ra sông Vôn-ga và vượt qua sông, đã để ra các biện pháp cần thiết để bảo đảm việc phòng thủ tả ngạn sông Vôn-ga, trong khu vực Pô-grom-nôi-ê — Xviết- li-i-a. Năm lữ đoàn của quân đoàn xe tăng 2 triển khai ở khu vực này, nhưng các lữ đoàn lại không có xe tăng. Ngoài ra, phía tả ngạn còn tổ chức cụm pháo binh mặt trận, chia ra làm bốn đội: đội phía bắc có 86 khẩu pháo và súng cối yểm trợ cho tập đoàn quân 62, đội phía nam có 64 khẩu pháo và súng cối yểm trợ cho tập đoàn quân 64, đội của thủy đội sông Vôn-ga có 16 pháo chiến đấu trên sông và một đội pháo cao xạ.

        Tới ngày 12 tháng chín, các đơn vị của tập đoàn quân 62 và 64, sau khi đã chống cự rất anh dũng, trước áp lực của quân địch đông hơn, buộc phải lui về tuyến bảo vệ thành phố. Lúc đó, quân địch đã thọc được ra sông Vôn- ga ở khu vực Cu-pô-rốt-xnôi-ê, cô lập tập đoàn quân 62 với các đơn vị của mặt trận. Tập đoàn quân 62 nhận nhiệm vụ bảo vệ khu trung tâm Xta-lin-grát và các khu nhà máy. Tuyến phòng ngự của tập đoàn quân kéo dài từ hữu ngạn sông Vôn-ga gần Rư-nốc qua Óoc-lốp-ca, phía tây Gô-rô-dit-chê và Ra-dơ-gu-li-ai-ép-ca, trạm thí nghiệm, ga xe lửa Xa-dô-vai-a, Cu-pô-rốp-xnai-a. Chỗ xa nhất từ bờ sông Vôn-ga đến Oóc-lổp-ca chừng 10 ki-lô-mét. Các cuộc chiến đấu ngay trong thành phố bắt đầu từ ngày 13 tháng chín.

        Một tháng rưỡi của cuộc sống chiến đấu đã cho tôi học tập được rất nhiều. Tôi có điều kiện nghiên cứu địch trong chiến đấu, phân tích các ý đồ chiến đấu, chiến thuật của chúng.

        Thủ đoạn chiến thuật và chiến đấu cơ bản của các tướng lĩnh Đức là đánh các mũi thọc sâu hội tụ vào một điểm. Nhờ vào ưu thế về không quân và xe tăng, bọn xâm lược có thể vượt qua được phòng tuyến của ta tương đối dễ dàng, thọc sâu bằng những mũi giao nhau, tạo ra hình thái bề ngoài bao vây và buộc quân ta phải lui. Nhưng chỉ cần chống cự ngoan cường, chặn đứng hoặc đánh tan một mũi là mũi thứ hai dao động lúng túng.

        Ở, chiến trường bên kia sông Đông cũng vậy. Khi mũi nhọn của quân đoàn 51 Đức bị chặn ở sông Tria-rơ, thì mũi xung kích thứ hai bị chững lại ở khu vực Véc-khơ- ne Bu-di-nốp-ca. Ở chiến trường phía nam cũng như thế. Tháng tám, khi tập đoàn quân 64 và 57 đẩy lui được các cuộc tiến công của địch ở mặt trận phía tây và tây- nam thì cụm quân thứ hai của chúng, đã tiến tới sông Vôn-ga ở phía bắc thành phố, buộc phải nằm bất động hơn tuần lễ.

        Chiến thuật của địch có thể nói là rập khuôn theo một kiểu. Bộ binh chi dám mạnh dạn xung phong khi các xe tăng đã tiến tới mục tiêu. Và xe tăng thường chỉ tiến công khi nào không quân đã bay trên đầu các đơn vị ta. Chỉ cần làm sai lệch trình tự này là cuộc tiến công của địch sẽ bị chững lại và các đơn vị của chúng sẽ quay lại phía sau.

        Ở sông Đông cũng vậy, khi sư đoàn 112 đánh thắng trong nhiều ngày liền các cuộc tiến công ở khu vực Véc- khơ-ne Triếc-xcai-a và Nô-vô-mắc-xi-mốp-xki, không quân địch đã không dám bay trên các vị trí của ta vì có một đội phòng không mạnh ở gần đó bảo vệ cầu xe hỏa qua sông Đông.

        Ở sông Ác-sai cũng diễn ra tương tự: xe tăng địch không kịp yểm trợ cho bộ binh, và bộ binh bị đánh lui.

        Ở Plô-đô-vi-ti, Áp-a-nê-rô-vô và các khu vực khác cũng luôn luôn như thế.

        Quân xâm lược không chịu nổi các cuộc tiến công bất ngờ của ta, đặc biệt là các cuộc tiến công của pháo binh và súng cối. Chúng ta chỉ cần tổ chức tốt hỏa lực pháo binh, giã vào nơi tập trung quân địch là thấy ngay binh lính Hít-le rối loạn và hoảng hốt chạy trốn.

        Chúng cũng không chịu được đánh gần. Vũ khí tự động của chúng bắn từ xa trên một ki-lô-mét, trong khi đạn của chúng không đi được nửa cự ly đó. Chúng bắn để giữ vững tinh thần và cố gắng uy hiếp quân ta. Chúng cũng không chịu nổi các cuộc phân xung phong của ta, và lập tức nằm rạp xuống hoặc rút lui. Liên lạc giữa bộ binh, xe tăng và không quân được tổ chức tốt, nhất là nhờ pháo hiệu và không quân. Chúng báo hiệu nhận nhau cho không quân bằng hàng chục, hàng trăm pháo hiệu, do đó làm lộ vị trí và trận địa. Các chiến sĩ và sĩ quan của ta khám phá ra cách báo hiệu đó và đã tranh thủ lợi dụng, làm cho dối phương nhiều lân bị lầm lẫn.

        Nghiên cứu, phân tích thủ đoạn chiến thuật và chiến đấu của địch, tôi cố gắng tìm ra các biện pháp, thủ đoạn đối phó. Tôi suy nghĩ nhiều nhất về cách loại trừ hay làm giảm ưu thế của không quân đích và tác động tinh thần của chúng đối với bộ đội ta trên chiến trường. Tôi nhớ lại các trận chiến đấu chống bọn bạch vệ và bọn phản động Ba-lan trong thời kỳ nội chiến 1918—1920, khi phải tiến công dưới làn đạn đại bác vầ súng máy của địch mà mình không có pháo binh yểm trợ. Lúc đó, chúng tôi chạy rất nhanh tiếp cận địch không để cho pháo binh địch có thời gian chỉnh lại tầm bắn. Tiếng thét « xung phong » nổi lên đồng loạt giúp quyết định trận đánh, và địch không thể nào ngăn chặn được cuộc tiến công của cluing ta.

        Tôi đi đến một kết luận chung là thủ đoạn chiến đấu tốt nhất chống quân xâm lược là đánh gần, ngày cũng như đêm, dưới những dạng phong phú. Phải bám càng sát địch càng tốt, cho không quân địch không oanh tạc được tuyến một hoặc các hào tiền tiêu của ta. Phải làm cho mỗi tên lính Đức cảm thấy chúng trở thành cái bia, vũ khí Nga lúc nào cũng sẵn sàng đãi chúng một chầu đạn chết người.

        Những ý kiến trên đây xuất hiện trong đầu óc tôi trong những lúc suy nghĩ về số phận thành phố, mục tiêu của các cuộc chiến đấu ác liệt. Tôi nghĩ rằng phải lợi dụng các trận đánh trên đường phố để buộc địch phải đánh gần, làm cho chúng không phát huy được con chủ bài chính của chúng là không quân.

        Ngày 11 tháng chín năm 1942, tôi được triệu tập đến Hội đồng quân sự chung cho cả hai phương diện quân Xta-lin-grát và Tây-Nam.

        Sau khi bắt tay tạm biệt các đồng chí Xu-mi-lốp, A- bra-mốp và các đồng chí khác, tôi đi đến bộ tham mưu mặt trận ở I-a-mi trên tả ngạn sông Vôn-ga.

        Đường đi về tuyến sau đầy chướng ngại. Các đường ngang đều chen chúc bộ đội đang rút hoặc người tản cư. Máy bay địch tiến hành những cuộc tiến công kẻ cướp vào thường dân đang đi về hướng đông. Các bến qua sông đều bị ùn người. Các phà qua các nhánh sông Vôn-ga hoạt động thất thường và lúc nào cũng phải chở đầy người.

        Trên bờ sông Vôn-ga, các xe ngựa kéo và xe tải chở thương binh dồn cục lại. Một cảnh thật đau lòng. Nhưng lúc đó, chúng tôi cũng không thể nào giúp đỡ họ được chút gì. Thấy tôi đeo quân hàm cấp tướng, nhân dân xúm vào hỏi: « Tình hình trong thành phố thế nào ? », « Chúng ta có thể để mất Xta-lin-grát không ? », « Bao giờ chấm dứt cuộc rút lui ? ».

        Tôi không biết kế hoạch của Đại bản doanh, nhưng tôi tin chắc rằng chúng ta sẽ bảo vệ Xta-lin-grát bằng tất cả sức lực của mình. Tôi nói cho thương binh yên tâm: «Chúng ta sẽ không bỏ Xta-lin-grát cho địch. Không thể được... Không còn chỗ nào để rút lui nữa ».

        Nhưng khi họ hỏi tôi bao giờ họ được sơ tán thì tôi chịu không trả lời được.

        Các thương binh nằm ngay ngoài trời. Băng gạc thấm đầy máu và bụi gióng như vỏ cây phong nhuộm. Ăn uống thất thường. Bác sĩ và y tá mệt nhoài.

        Bệnh viện đã chiến đặt ở gần một bến qua sông. Tôi bước vào phòng phẫu thuật. Bác sĩ đang mổ cho một chiến sĩ bị thương ở mông. Mặt các bác sĩ và y tá còn trắng bệch hơn cả áo choàng trắng của họ. Mọi. người đều kiệt sức vì làm việc nhiều và thiếu ngủ. Người bị thương rên rỉ. Dưới chân bàn một chậu đầy miếng gạc đẫm máu. Bác sĩ phẫu thuật liếc nhìn tôi rồi lại tiếp tục làm việc. Mổ ca này xong lại mổ ngay ca khác. Ngày hôm nay không biết đã là ca thứ mấy mươi rồi ?

        Người ta đặt lên bàn một chiến sĩ bị thương ở đầu. Anh ta lầm bầm mê sảng, lúc tháo băng, chắc là đau đớn lắm, nhưng anh ta không hét mà chi rên rỉ thôi. Ở các bàn mổ khác, quang cảnh cũng như vậy. Tôi thấy ngột ngặt, một dư vị cay đắng khó chịu trong miệng. Ở đây cũng là mặt trận.

        Đêm đến, tôi vượt qua được sông Vôn-ga.

        Bờ phía tây đang bốc cháy. Ánh lửa soi sáng cả mặt sông lẫn bờ phía đông. Không cần bật đèn pha nữa. Đường quanh co, mấp mô, nhiều lúc tôi suýt bắn xuống sông. Đạn đại bác Đức có lúc bay qua thành phố, bay qua sông và nổ bên tả ngạn. Bọn phát xít bắn như đồ đạn vào «các đường đi từ phía đông sang thành phố. Người chưa có kinh nghiệm chiến đấu tưởng như trong thành phố rực lửa không còn chỗ để mà sống nữa, tưởng như tất cả đã bị phá hủy, cháy trụi. Nhưng tôi biết rằng trên bờ bên kia cuộc chiến đấu vẫn tiếp tục, một cuộc giao tranh khổng lồ đang diễn ra.

        Ban đêm, chúng tôi tới I-a-mi, nói đúng hơn là đến nơi trước đây còn là làng I-a-mi. Quân địch đã phá hủy hoàn toàn làng này bằng pháo tầm xa và bom, và quân ta lại lấy nốt những gì còn lại để làm hầm và làm chất đốt. Ở đấy, tôi không tìm thấy Bộ tham mưu mặt trận, cũng chả gặp được ai có thể cho tôi biết hiện nay Bộ tham mưu ở đâu.

        Sau khi đi lang thang đến tận hai giờ sáng, cuối cùng tôi đến được hầm của tướng A-lếch-xăng-drốp, phụ trách hậu cần của tập đoàn quân 64. Đồng chí liền dẫn tôi đến Bộ tham mưu.

        Bộ tham mưu mặt trận làm việc dưới hầm, được ngụy trang phía trên bằng các bụi cây nhỏ. Sĩ quan thường trực bảo cho tôi biết là các ủy viên Hội đồng quân sự và đồng chí tham mưu trưởng vừa mới đi nằm nghỉ. Đồng chí ấy không rõ về lý do triệu tập tôi đến Bộ tham mưu và đề nghị tôi cũng nên đi nghỉ, chờ đến sáng, và tôi đành phải ngủ đêm đó ở chỗ tướng A-lếch-xăng-drốp. Đây là lần đầu tiên trong suốt thời gian chiến đấu, tôi ngủ được một đêm yên ổn. Giao tranh ở cách đây 8 —10 cây số, quân địch ở bên kia sông Vôn-ga và tôi không lo bị bất ngờ.

        Mười giờ đúng ngày 12 tháng chín, tôi đến Bộ tham mưu mặt trận và được Tư lệnh mặt trận, đồng chí A. E-rê-men-cô và ủy viên Hội đồng quân sự, đồng chí N. Khơ-rút-xốp tiếp ngay.

        Các đồng chí báo cho tôi biết là tôi được chỉ định làm tư lệnh tập đoàn quân 62 và phổ biến nhiệm vụ cho tôi như sau: Quân Đức đã quyết định chiếm thành phố bằng mọi giá. Không thể để Xta-lin-grát rơi vào tay chúng, không thể lùi xa hơn về phía nào được. Tư lệnh tập đoàn quân 62 cho rằng tập đoàn quân không thể giữ được thành phố.

        Cuối cùng, Tư lệnh mặt trận hỏi tôi: «Đồng chí Trui- cốp. Đồng chí hiểu nhiệm vụ như thế nào ? ».

        Tôi không chờ đón một câu hỏi như vậy, tình thế đã rõ và tôi trả lời ngay: « Chúng ta không thể bỏ thành phố thân yêu của chúng ta và của toàn thể nhân dân Xô- viết cho địch. Việc để mất thành phố sẽ xói mòn tinh thần của nhân dân. Mọi biện pháp sẽ được tiến hành để không mất thành phố. Hiện nay tôi chưa yêu cầu gì, nhưng sau khi nghiên cứu tình hình, tôi sẽ báo cáo với Hội đồng quân sự và xin giúp đỡ. Tôi sẽ tìm mọi cách giữ thành phố và xin thề sẽ sống chết với thành phố».

        Tư lệnh và ủy viên Hội đồng quân sự biểu dương tôi đã hiểu đúng đắn nhiệm vụ.

        Chúng tôi từ biệt nhau. Tôi muốn ngồi một mình để suy nghĩ xem mình có quá tự tin vào bản thân và lực lượng của mình không. Tôi cảm thấy rất rõ ràng gánh nặng trách nhiệm bắt đâu từ đây. Nhiệm vụ khó khăn, đối phương ở ngay cạnh thành phố.

        Tôi ra lệnh cho Rê-vôn, cần vụ của tôi, ở lại bên tả ngạn và liên lạc với cơ quan chỉ huy hậu cần tập đoàn quân 62. Rê-vôn nhìn tôi bâng cặp mắt đẫm lệ. Qua cái nhìn đó tôi biết Rê-vôn không hiểu những lời tôi vừa nói. Tôi hỏi: «Có việc gì vậy?».

        Rê-vôn không trả lời, nhưng tôi thì hiểu rõ. Tôi bỗng nhớ lại, Rê-vôn đã trở thành cần vụ của tôi như thế nào. Rê-vôn, một cậu bé 16 tuổi, là con của trung tá Ti-mô- phây Xi-đô-rin mà tôi quen từ trước chiến tranh, khi đồng chí ấy còn là một sĩ quan phòng tác chiến của bộ tham mưu quân khu Bê-lô-rút-xi-a.

        Trong chiến tranh tôi gặp lại Xi-đô-rin trên mặt trận Xta-lin-grát. Lúc này đồng chí là trưởng phòng tác chiến cơ quan tham mưu tập đoàn quân 64. Ngày 26 tháng bảy 1942, trung tá Xi-dô-rin hy sinh gần một bến qua sông Đông. Tôi đã nhiều lân gặp cả hai cha con Xi-đô-rin luôn ở bên nhau: họ không rời nhau và rất giống nhau. Chiều tối ngày 26, cậu thiếu niên này đến gần tôi lúc đó đang làm việc ở sở chỉ huy và báo cáo: «Đồng chí tư lệnh, tôi đã đưa thi hài trung tá Xi-đô-rin vừa hy sinh về».

        Biết Rê-vôn là con của đồng chí vừa hy sinh, tôi chưa tìm ngay được lời an ủi, ủy viên Hội đồng quân sự, chính ủy sư đoàn Công-xtăng-tin Ki-ri-kô-vích A-bra- mốp, nói một câu không chú ý: « Giao thi hài cho quản trị trưởng cơ quan tham mưu để họ chuẩn bị mộ chí, quân nhạc và mọi việc khác để làm lễ an táng ».

        Đồng chí A-bra-mốp trả lời khô khan như vậy vì đồng chí không biết Rê-vôn, nên không hiểu là lúc đó chú thiếu niên này đau đớn đến thế nào. Sau khi Rê-vôn, đi khỏi, tôi bảo A-bra-mốp: « Chính con trai của trung tá Xi-đô-rin đấy...».

        A-bra-mốp tròn mắt nhìn tôi và thốt lên: « Ồ thế à!» rồi lập tức đồng chí chạy đi tìm Rê-vôn.

        Chú thiếu niên 16 tuổi Rê-vôn đã yêu cầu cho mình theo ra mặt trận. Cha chú đã đưa chú vào đội bảo vệ cơ quan tham mưu tập đoàn quân. Rê-vôn nổi lên về sự dũng cảm, tài bắn tiểu liên, và luôn luôn hoàn thành nhiệm vụ.

        Tôi vắng mặt lúc chôn cất trung tá Xi-đô-rin. Sáng hôm sau, lúc đã lên xe để đi về sở chỉ huy, tôi trông thấy Rê-vôn. Chú nằm trên mặt đất, đôi vai rung lên vì tiếng nức nở. Không nghĩ ngợi gì tôi gọi: « Binh nhì Xi- đô-rin! Lên ngay xe đi với tôi. Đem theo tiểu liên và mang được bao nhiêu đạn thì mang.

        Rê-vôn bật dậy, chỉnh đốn trang phục và chạy phóng đi thi hành lệnh, nhanh như một mũi tên. Chú trở lại ngay và bình tĩnh trèo lên xe. Dọc đường nói chuyện với chú, tôi mới biết là mẹ chú tản cư ở một nơi tại Xi-bê-ri. Tôi khéo léo dò hỏi xem chú có muốn về chỗ mẹ không. Mắt chú lại đẫm lệ và tôi hiểu rằng tôi đã mắc khuyết điểm khơi lại vết thương lòng của chú. Chú trả lời kiên quyết:

        « Không! Nếu cấp trên có đuổi, tôi cũng không đi khỏi mặt trận. Tôi phải trả thù cho cha tôi và những người khác nữa ».

        Từ đó Rê-vôn không rời tôi một phút. Chú bình tĩnh, thậm chí còn vui nhộn trong chiến đấu, chẳng sợ hãi gì, nhưng buổi tối vẫn khóc thầm người cha đã quá cố.

        Và bây giờ, sau khi nhìn vào mắt chú, tôi lại lấy chú đi theo, cùng vào thành phố đang bốc cháy.

        Rê-vôn Xi-đô-rin đến nay vẫn còn phục vụ trong quân đội Liên Xô với cấp bậc trung tá. Anh đã trải qua một cuộc đời quân nhân vinh quang trong cuộc chiến tranh giữ nước.

        Chập tối ngày 12 tháng chín, chúng tôi đến bến phà Krát-xnai-a Xlô-bô-đã. Một xe tăng T-54 đã ở trên phà máy và một chiếc nữa đang chuẩn bị xuống. Người phụ trách phà không muốn cho xe tôi lên thêm nữa. Tôi phải đưa ra giấy chứng nhận tôi là tư lệnh tập đoàn quân 62.

        Chỉ huy phó quân đoàn xe tăng phụ trách kỹ thuật đến gặp tôi. Tôi yêu cầu đồng chí ấy báo cáo về tình hình đơn vị.

        Đồng chí chỉ huy báo cáo : quân đoàn đến chiều qua còn 40 xe tăng, chỉ có một nửa hành quân chiến đấu, các chiếc khác bị hư hại nhưng còn dùng làm hỏa điểm cố định được.

        Phà của chúng tôi chạy vòng phía bắc doi cát của đảo Ga-lốt-nưi và tiến về cầu áp mạn chính. Đạn pháo thỉnh thoảng lại nổ dưới nước. Đường bắn được chỉnh sẵn nên không có nguy hiểm gì lớn. Chúng tôi đến gần bờ và thấy trên cầu đầy người. Thương binh được đưa ra từ các đường hào, các hố đạn đại bác, các hầm. Nhiều người đeo ba lô, xách va li cũng ở chỗ trú ẩn đợi phà chạy tới.

        Trên các khuôn mặt xạm khói hãy còn vết bùn khô của những giọt nước mắt lẫn với bụi. Các trẻ em lả đi vì đói khát, thò cánh tay nhỏ bé xuống nước. Tim chúng tôi thắt lại, một cảm giác cay đáng trào lên cuống họng.

        Xe của chúng tôi xuống phà. Tôi được báo là bộ tham mưu phương diện quân và cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 62 đều ở trong thung lũng Xa-rít-xa, gần cửa sông:

        Phố xá không người. Cây cối không còn lấy một cành nào xanh tươi, mọi thứ đều cháy trụi. Các nhà ga chỉ còn lại đám tro tàn và ống khói, nhiều nhà tường đá đã hóa thành vôi, mất hết cửa, mái nhà sập nát. Thỉnh thoảng cũng gặp được vài ngôi nhà còn nguyên vẹn đông nghẹt người tản cư, Họ lôi trong ba lô ra nào ấm, nào dụng cụ nấu ăn và mang cả các thứ đó ra cầu tàu.

        Xe chúng tôi chạy dọc trên bờ sông Vôn-ga, men theo đường xe lửa đến tận cửa sông Xa-rít-xa, rồi chạy vào trong thung lũng, đến tận cầu Át-xtơ-ra-khan mà vẫn không tìm thấy sở chỉ huy. Đêm ập xuống.

        Tới gần nhà ga chúng tôi gặp một sĩ quan, chính ủy của một đơn vị công binh. May quá, đồng chí ấy biết địa điểm của sở chỉ huy tập đoàn quân. Tôi mời đồng chí lên xe và dẫn chúng tôi đến chân đồi Ma-mai-ép. Tôi bỏ xe lại, leo bộ lên đồi trong đêm tối, chân đạp cả vào bụi cây, xéo cả vào dây thép gai. Cuối cùng nghe vang lên tiếng hô mà tôi mong đợi của người gác:

        — Ai ? Đứng lại!

        Sở chỉ huy đây rồi! Một khe núi, những hầm hào vừa mới đào, những lô cốt. Đồi Ma-mai-ép đó. Lúc ấy, tôi không thể hình dung được đồi Ma-mai-ép lại trở thành nơi diễn ra các cuộc giao tranh ác liệt của trận đánh Xta-lin-grát. Nơi đây, trên mảnh dất này không còn một chỗ nào không bị bom đạn cày xới.

        Thế là kểt thúc cuộc hành trình của tôi trong ngày với bao chờ đợi. Tôi xuống hầm của đồng chí Ni-cô-lai I-va- nô-vích Crư-lốp tham mưu trưởng tập đoàn quân.

        Chúng tôi chưa gặp nhau bao giờ và không hiểu biết nhau. Đúng ra thì tôi cũng biết đồng chí là một trong những người lãnh đạo phòng thủ Ô-đét-xa và Xê-vát- xtô-pôn. Một cuộc gặp gỡ trên các nẻo đường chiến tranh, loại gặp gỡ mà đồng chí ấy cũng như tôi có đến hàng chục, hàng trăm: gặp gỡ đấy rồi lại chia tay đấy. Nhưng cuộc gặp gỡ này thì tôi nhớ đời, cho đến tận cái ngày tang tóc mà tôi đưa người bạn thân nhất, đồng chí Ni-cô-Iai I-va-nô-rích Crư-lốp, nguyên soái Liên Xô, tư lệnh binh chủng tên lửa chiến lược, tiến nơi an nghỉ cuối cùng ở Hồng trường.

        Tình bạn giữa chúng tôi gắn bó không những trong các cuộc chiến đấu bảo vệ Xta-lin-grát, trong những ngày đêm ở bên cạnh nhau dưới bom đạn địch, mà còn cả trong nỗi đau xót chung trước sự mất mát các bạn bè chiến đấu của chúng tôi.

        Nhưng lúc đó thì sao? Lúc đó, chúng tôi chưa hiểu nhau và chưa biết tính tình chúng tôi có sẽ hợp nhau, ở nơi mà tình hình diễn biến đã ghép chứng tôi ở bên cạnh nhau không ?

        Hầm của đồng chí Crư-lốp không phải là hầm theo đúng nghĩa của nó. Đó là một cái hào rộng, mái ken bằng rơm và cành cây, trên đồ một lớp đất dày 10 —12 phân. Một bên là cái bệ ngồi bằng đất, một bên là bệ nằm và một cái bàn cũng bằng đất. Mái hầm rung lên vì tiếng nổ: quân Đức đã nã pháo vào thành phố và quả đồi, một cuộc bắn phá có bài bản vào khu vực chứ chưa tập trung vào mục tiêu. Đất sụt rơi lên mặt các bản đồ trải trên bàn.

        Trong hầm có hai người: tướng Crư-lốp tay cầm ống điện thoại và điện thoại viên trực ban, E-lê-na Ba-ca-rê- vích, một cô gái trẻ chừng 18 tuồi, mắt xanh. Tướng Crư- lốp đang nói chuyện với ai đó, giọng gay gát. Tiếng nói của đồng chí rắn chắc, khỏe. Cô điện thoại viên ngồi ở lối vào hầm, tai đeo ống nghe đang trả lời một người nào đó:

        — Đồng chí ấy đang bận trên máy khác...

        Tôi lấy công vụ lệnh ra và đặt trước mặt tướng Crư- lốp. Không ngừng cự nự người bên kia đầu dây, đồng chí

        ấy đưa mắt đảo qua tờ công vụ lệnh, rồi kết thúc cuộc đàm thoại và chúng tôi chào nhau. Dưới ánh sáng mờ tỏ của ngọn đèn dầu hỏa, tôi nhìn thấy một khuôn mặt cương nghị, vừa nghiêm khắc lại vừa dễ ưa.

        — Đồng chí thấy không, đồng chí tư lệnh tập đoàn quân, tướng Crư-lốp nói, chỉ huy quân đoàn xe tăng đã cho chuyển sở chỉ huy của mình ra khỏi điểm cao 107,5 ngay trên bờ sông Vôn-ga mà không được phép của trên. Nói cách khác, sở chỉ huy của đơn vị xe tăng bây giờ ở đằng sau chúng ta. Thật là bậy bạ...

        Tôi nhất trí nhận xét đó và ngồi xuống gần bàn. Chuông điện thoại lúc lúc lại réo lên. E-lê-na đưa ống điện thoại cho tướng Crư-lốp. Đồng chí ra các chỉ thị cho ngày mai. Tôi lắng nghe để cố gắng hiểu được nội dung cuộc đàm thoại vì tôi không muốn làm trở ngại đồng chí ấy. Vừa nghe điện thoại, tôi vừa nghiên cứu bản đồ làm việc ghi đầy những chú thích và mũi tên để nhanh chóng nắm được tình huống. Tôi cảm thấy đồng chí ấy không có thì giờ để trình bày tình hình một cách đầy đủ và chi tiết. Tôi tin tưởng ở đồng chí Crư-lốp và không làm xáo trộn kế hoạch hoạt động ngày mai của đồng chí, vì dẫu sao tôi cũng không thể sửa lại được gì, dù là cần thiết.

        « Thì giờ là vàng bạc ». Trong hoàn cảnh hiện nay có thể  nói «thì giờ là xương máu» bởi vì phải trả giá cho thời gian mất đi bằng xương máu của các chiến sĩ ta. Chắc là đồng chí Crư-lốp hiểu được ý định của tôi, nên trong khi vừa nói chuyện điện thoại, đồng chí vừa dùng bút chì chỉ lên các khu vực đang nói đến, vừa giải thích và nhắc lại nhiệm vụ giao cho các chỉ huy đơn vị, và như vậy cũng làm cho tôi hiểu được tình hình, tôi cảm thấy là chúng tôi sẽ dễ nhất trí với nhau.

        Trong suốt thời gian chiến đấu bảo vệ thành phố, đồng chí Crư-lốp và tôi không bao giờ rời nhau. Chúng tôi sống chung trong một lô cốt hoặc một hầm hào. Chúng tôi ăn ngủ cùng với nhau, chia sẻ với nhau mọi nỗi vui mừng cũng như mọi niềm cay đắng.

        Đồng chí là tham mưu trưởng tập đoàn quân và phó thứ nhất của tôi. Trong những ngày khó khăn, chúng tôi dần dần hiểu biết nhau kỹ càng hơn, và cách đánh giá của chúng tôi về các sự kiện, dù tình hình thế nào đi nữa, cũng không khác biệt nhau.

        Tôi đặc biệt kính phục kinh nghiệm quân sự của Ni- cô-lai I-va-nô-vích đã thu lượm được trong trận phòng thủ Ô-đét-xa và Sê-vát-xtô-pôn, tài tổ chức và tác phong đối xử của đồng chí. Tính thật thà, trung hậu và tinh thần khả ái đặc biệt, hết lòng hết sức với nhiệm vụ, đó là những nét cơ bản trong con người cộng sản Ni- cô-lai I-va-nô-vích Crư-lốp.

        Tôi gửi cho Hội đồng quân sự phương diện quân một bức điện báo cáo việc tôi đã tới nhiệm sở và đã nhận quyền chỉ huy tập đoàn quân, rồi tôi bắt tay vào việc. Trước hết, tôi quyết định làm rõ lý, do tại sao chỉ huy quân đoàn xe tăng lại tự ý rời khỏi bờ sông Vôn-ga, trong khi mệnh lệnh nêu ra là «không lui một bước». Tôi yêu cầu gọi đồng chí ấy đến máy điện thoại.

        — Chỉ huy quân đoàn xe tăng đã ở bên máy, E-lê-na báo và đưa cho tôi ống điện thoại.

        Sau khi tự giới thiệu, tôi hỏi tại sao đồng chí lại cho di chuyển sở chỉ huy của mình mà không được phép. Đồng chí bắt đầu giải thích rằng bị bắt buộc phải làm như vậy, vì hỏa lực súng cối của địch dữ dội, thương vong nhiều quá, đơn vị đã có hoang mang, và nêu ra nhiều nguyên nhân khác nữa. Tôi nhấn mạnh là tôi muốn biết, khi quyết định như vậy đồng chí có liên lạc với sở chỉ huy tập đoàn quân không. Đồng chí trả lời: «Tôi không rõ. Tôi sẽ hỏi lại ngay ».

        — Tôi ra lệnh cho đồng chí cùng chính ủy phải đến ngay chỗ tôi trên đồi Ma-mai-ép.

        Ủy viên hội đồng quân sự tập đoàn quân, đồng chí Cu-dơ-ma A-ki-mô-vích Gu-rốp bước vào hầm. Chúng tôi bắt tay nhau. Tôi đã làm việc với đồng chí Gu-rốp, cũng như với đồng chí Crư-lốp, nếu không cùng trong một hầm thì cũng chỉ cách nhau vài ba thước. Chúng tôi thường gặp nhau ở đài quan sát, cùng nhau phân tích tình hình và ra quyết định. Đồng chí là một cán bộ chính trị nhưng rất am hiểu tình hình quân sự, biết đòi hỏi và tự mình gương mẫu cho mọi người làm thế nào để xác định đúng đắn quan điểm chính trị nhằm thực hiện các quyết định quân sự và lãnh đạo tác chiến. Đồng chí hiểu sâu sắc mọi cán bộ trong cơ quan tham mưu và chỉ huy các đơn vị. Đồng chí biết rõ và thường giới thiệu những ai có thể giao phó cho việc này hay việc kia.

        Các trưởng, phó phòng trong cơ quan tham mưu vào hầm và tự giới thiệu.

        Ít phút sau, tôi được báo cáo là chỉ huy trưởng và chính ủy quân đoàn xe tăng đã tới.

        — Đồng chí là một vị tướng xô-viết, chỉ huy một khu vực chiến đấu. Đồng chí thấy vấn đề thế nào nếu những người dưới quyền, sĩ quan và cơ quan tham mưu rút về phía sau mà không được lệnh của đồng chí ? Đồng chí đánh giá như thế nào hành vi của mình về mặt chấp hành mệnh lệnh số 227 của ủy viên nhân dân quốc phòng, đánh giá như thế nào việc chuyển sở chỉ huy của một đơn vị về phía sau sở chỉ huy của tư lệnh tập đoàn quân mà không được phép? Tôi hỏi.

        Cả chỉ huy trưởng lẫn chính ủy không ai trả lời cả. Nhìn vào mặt họ, người ta biết họ xấu hổ đến tột độ.

        Tôi cảnh cáo nghiêm khắc rằng tôi coi hành vi của các đồng chí ấy như một hiện tượng đào ngũ trên chiến trường và ra lệnh 4 giờ sáng ngày 13 tháng chín phải cùng sở chỉ huy có mặt ở điểm cao 107,5.

        Đồng chí Gu-rốp tán thành quyết định của tôi bằng một tiếng ngắn gọn : « Đúng ! » và ra lệnh cho đồng chí chính ủy đi theo sang hầm của đồng chí. Tôi không rõ các đồng chí trao đổi với nhau những gì, nhưng khi chúng tôi gặp lại nhau; đồng chí Gu-rốp nói: «Từ nay chúng ta sẽ làm như vậy...».

        Lúc đó tướng F. Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân, đến sở chỉ huy tập đoàn quân. Tôi rất sung sướng được gặp đồng chí trên đồi Ma-mai-ép, vào lúc tôi nắm quyền chỉ huy tập đoàn quân 62.

        Chứng tôi gặp nhau luôn trên chiến trường. Tướng Gô-li-cốp thường xuyên đi thị sát mặt trận, nên nắm rất vững tình hình các tập đoàn quân, bao giờ cũng đánh giá tình hình một cách sáng suốt và phát biểu thẳng thắn chính kiến của mình về diễn biến chiến sự. Và lần này nữa, đồng chí lại cung cấp cho tôi nhưng tin tức quí giá.

        Tướng Gô-li-cốp lại đi ngay, sau khi hứa sẽ báo cáo lên Hội đồng quân sự phương diện quân, là cần thiết phải tăng cường cho tập đoàn quân vài sư đoàn mới. Lời hứa này đến thật đúng lúc, vì hầu hết các đơn vị lớn nhỏ của tập đoàn quân 62 đều bị thiệt hại trong các trận chiến đấu trước. Một số sư đoàn chỉ còn lại một, hai trăm tay súng. Tướng Gô-li-cốp hiểu rõ ràng với lực lượng như vậy không thể nào giữ nổi thành phố. Tập đoàn quân 62 gần như đã kiệt sức. Các sư đoàn của tập đoàn quân trong tháng bảy và đầu tháng tám đã bị thiệt hại nặng qua các trận chiến đấu ở khúc ngoặt rộng của sông Đông. Từ nhiều sư đoàn bộ binh cũ nay chỉ còn lại một sư đoàn 112 và một phần sư đoàn bộ binh 196.

        Quan sát cách làm việc của đồng chí Crư-lốp và hỏi chuyện các phó tư lệnh, đến hai giờ sáng tôi đã gần như nắm được kỹ càng tình hình chung, tuy rằng còn một số chi tiết vẫn chưa nắm được hết.

        Tinh hình đến cuối ngày như sau: các đon vị tập đoàn quân 62 đang phải chống với cuộc tiến công của các lực lượng tập đoàn quân 6 và một số sư đoàn của tập đoàn quân xe tăng Đức. Một số đơn vị nhỏ địch đã tiến ra sông Vôn-ga ở phía bắc làng Rư-nốc và ở phía nam thành phố tại Cu-pô-rốt-xnôi-ệ. Chính diện tập đoàn quân bị kẹp vào sông Vôn-ga và hai bên sườn nằm trong gọng kìm lớn của quân Đức.

        Ở phía bắc, tập đoàn quân xe tăng 16 Đức chiếm khu vực từ La-tốt-chơ-ni-kin đến điểm cao 135,4, tạo thành một vòng bán nguyệt ở phía nam và phía bắc.

        Ở bên trái, từ điểm cao 135,4 đến điểm cao 147,6, sư đoàn cơ giới 60 Đức chiếm giữ, hướng xuống phía nam. Xa hơn nữa, sư đoàn bộ binh 389 Đức chiếm giữ từ điểm cao 147,6 qua điểm cao 108,8 đến điểm cao 129,1, hướng sang phía đông, sư đoàn bộ binh nhẹ 100 chiếm giữ từ điểm cao 129,1 trở đi, bao gồm cả làng Gô-rô-dít-chê.

        Bốn sư đoàn đó chiếm giữ một chính diện dài khoảng 20 ki-lô-mét, với tất cả các phương tiện tăng cường, nhưng không tỏ ra có hoạt động gì đặc biệt. Các sư đoàn, này chắc cũng bị sứt mẻ nặng trong các trận giao tranh trước và đang củng cố tạm thời trong thế phòng ngự.

        Ở phía nam, bao gồm cả làng Gô-rô-dít-chê, ga A- lếch-xăng-đrốp-ca, bệnh viện, trên một chính diện sáu ki- lô-mét có một cánh quân xung kích gồm ba sư đoàn bộ binh 295, 94 và 71, cùng với các phương tiện tăng cường và sư đoàn xe tăng 24 đảm nhiệm việc tiến công vào đồi Ma-mai-ép và nhà ga chính để tiến ra cảng.

        Trong khu vực điểm cao 147,5, ngoại vi Mi-nin, Cu- pa-rốt-xnôi-ê, trên một chính diện sáu ki-lô-mét, cánh quân xung kích nam gồm sư đoàn cơ giới 29, sư đoàn xe tăng 14 Đức và sư đoàn bộ binh Ru-ma-ni 20, tiến công vào hướng đông với nhiệm vụ tiến ra sông Vôn-ga. Lực lương dự bị gần nhất của địch, theo tin tức quân báo đóng ở khu vực Gum-rắc một sư đoàn và ở Vô-rô-pô- nô-vô, Các-pốp-ca, Ma-lô Rốt-xôi-chơ-ca, hai đến ba SƯ đoàn.

        Tất cả cụm quân gồm chín sư đoàn địch, với các phương tiện tăng cường, cùng quân đoàn «Sta-hen» được không đoàn 4 với chừng một ngàn máy bay các loại yểm trợ trong cuộc tiến cống của chúng vào tập đoàn quân 62. Mục tiêu trước mắt của đạo quân hùng hậu này là xung phong chiếm thành phố và tiến tới sông Vôn-ga, có nghĩa là tiến công bằng sức mạnh từ 5 đến 10 ki-lô-mét và hất chúng tôi xuống sông.

        Số sư đoàn và lữ đoàn nằm trong tập đoàn quân 62 chưa cho là được một khái niệm đúng và đủ về quân số và sức mạnh thực tế của bộ đội. Chằng hạn một lữ đoàn xe tăng, sáng ngày 14 tháng chín, chỉ có một xe tăng, hai lữ đoàn khác chẳng còn chiếc nào và phải chuyển gấp sang tả ngạn để xây dựng lại. Đội tiền vệ lấy từ nhiều lữ đoàn và sư đoàn khác nhau họp lại chiều tối ngày 14 tháng chín, chỉ có khoảng hai trăm tay súng, tức là không bằng một tiểu đoàn chiến đấu. Quân số của sư đoàn bộ binh 244 đóng bên cạnh không còn quá 1.500 người và số tay súng chiến đấu không hơn quân số của một tiểu đoản chính quy. Lữ đoàn bộ binh 42 còn 666 người, nhưng chi được không đầy hai trăm ngưòi còn sức chiến đấu Sư đoàn bộ binh Cận vệ 35 của đại tá V. Đu-bi-an-xki giữ sườn trái không còn quá 250 tay súng. Các đơn vị nhỏ khác quân số cũng ít theo tỷ lệ tương tự. Quân đoàn xe tăng của tướng A, Pô-pốp còn 40 xe tăng nhưng 30 phần trăm đã bị hư hại về chỉ còn dùng làm hỏa điểm cố định. Chỉ có sư đoàn của đại tá Xa-ra-ép và ba lữ đoàn bộ binh độc lập là có quân sổ tương đối bình thường Tập đoàn quân không có liên lạc trực tiếp với các đơn vị bạn bên phải và bên trái. Hai sườn của tập đoàn quân đều dựa vào sông Vôn-ga.

        Đối phương vẫn giữ chắc, được ưu thế trên không. Không quân Đức có thể thực hiện được 1.000 đến 3.000 lần xung kích mỗi ngày, còn không quân ta thì không hề yểm trợ chủng tôi được mạnh mẽ như thế, thậm chí còn không đáp ứng được yêu cầu xuất kích một chục lần trong ngày thôi. Lực lượng phòng không của chúng tôi bị quân địch phá hủy một phần, phải lui về tả ngạn sông Vôn-ga để bảo vệ sông và dải đất hẹp dọc hữu ngạn sông. Trên bờ sông chỉ còn lại một số khẩu đội không đáng kể. Thực ra, từ ngày 13 tháng chín trở đi, có thêm hai trung đoàn phòng không 1079 và 748 tham gia chiến đấu chống không quân Đức và đã thành lập ra cụm pháo của đại tá Éc-xốp, nhưng vẫn không đủ, cho nên từ rạng sáng đến xẩm tối máy bay phát xít vẫn bay lượn trên thành phố, trên các vị trí của chúng tôi và sông Vôn-ga.

        Quan sát chiến thuật của các máy hay ném bom địch, chúng tôi nhận thấy chúng ném không chính xác. Chúng chỉ ném bom các tuyến một của chúng tôi, khi nào có những dải đất rộng ngăn cách các vị trí tiền duyên của chúng tôi và của quân chúng. Từ đó, chúng tôi nảy ra sáng kiến phải thu hẹp các dải đất ngăn cách ấy tới mức thấp nhất, tới tầm lựu đạn ném tay, Nhưng muốn vậy, trước hết phải nâng cao tinh thần chiến đấu của bộ đội, và nhất thiết phải giải quyết ngay vấn đề này. Những thiệt hại trong chiến đấu, những cuộc rút lui, việc thiếu đạn được, lương thực, những khó khăn trong việc bổ sung người và phương tiện, đã ảnh hưởng không tốt đến tinh thần bộ đội. Mội số đã nảy ra tư tưởng muốn thoát nhanh khỏi lò lửa này sang bên kia sông Vôn-ga.

        Các tổ chức của Đảng, phòng chính trị của tập đoàn quân đã làm hết sức mình để giữ vững tinh thần chiến đấu  cho binh sĩ. Các bạn chiến đấu của tôi, các phụ tá và bè bạn như chình ủy sư đoàn Xu-rốp, các tướng Crư-lốp và Pô-giác-xki, chính ủy lữ đoàn Vát-xi-li-ép và nhiều đồng chí khác nữa đã hoạt động nhiều về mặt này. Các chỉ huy và các chính trị viên của các đơn vị đều hiểu rằng: chúng tôi sẽ chiến đẩu bảo vệ thành phố cho đến người cuối cùng, viên đạn cuối cùng.

        Hội đồng quân sự tập đoàn quân họp. Trước hết, Hội đồng đã quyết định một số biện pháp khẩn cấp, mà thiếu chúng không thể tiếp tục chiến đấu được.

        1. Nhất thiết phải củng cố quyết tâm cho bộ đội là không thể lùi một bước nào nữa và phải đánh bại quân thù. Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố, vị trí cuối cùng của chúng ta phải tiến hành một cách kiên quyết và chúng ta; những người chiến sĩ Xô-viết phải làm theo lời kêu gọi của Đảng và theo lệnh của nhân dân, bảo vệ thành phố hay là chết chứ không còn con đường nào khác. Khẩu hiệu đó đã được các sĩ quan và cán bộ chính trị truyền đến mọi chiến sĩ, mọi tổ chức Đảng và Đoàn. .

        2. Hội đồng quân sự quyết nghị thành lập trong các xí nghiệp lớn của thành phố các đội vũ trang của công nhân viên, phối hợp với bộ đội hoặc độc lập tác chiến để bảo vệ nhà máy, xí nghiệp. Phải cung cấp cho họ vũ khí và các trang bị khác như đối với bộ đội. Trong khi vừa chiến đấu, công nhân, viên chức vừa làm nhiệm vụ sửa chữa, khôi phục các trang thiết bị hư hỏng Những đội công nhân quân sự hóa ấy được tổ chức thành các đại đội, và tiểu đoàn, tất nhiên là với sự đồng ý và đặt dưới sự chỉ huy của các tổ chức Đàng. Hội đồng quân sự nghiêm cấm mọi việc rút lui khỏi vị trí đã giao mà không được sự đồng ý của tư lệnh và tham mưu trưởng tập đoàn quân

        3. Hội đồng quân sự quyết nghị: tư lệnh và cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải ở lại bên hữu ngạn sông, ở ngay Xta-in-grát, và không có trường hợp nào được rút sang tả ngạn hay sang các đảo giữa sông.

        Các nghị quyết của Hội đồng quân sự được phổ biến đến từng chiến sĩ và được đưa ra thảo luân ở các cuộc họp của các tổ chức Đảng, Đoàn.

        Đồng thời, chửng tôi cũng lo tới việc củng cố lại một số đơn vị trong tập đoàn quân. Không một đơn vị lớn, hay nhỏ nào không được bổ sung quân số và trang bị, dù rằng mới chỉ được một phần. Vì thế ngay khi các cuộc chiến đấu đang diễn ra, trong tháng chín, cơ quan chỉ huy của một số sư đoàn và lữ đoàn phải chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga để tổ chức lại. Một số đơn vị nhỏ lẻ đã được tập hợp lại để tổ chức ra các đơn vị mới. Đây không phải là một cuộc rút lui sang tả ngạn sông Vôn- ga, mà là các biện pháp phải đặt ra theo nhu cầu quân sự.

        Hai giờ sáng ngày 13 tháng chín, Hội đồng quân sự đã thảo xong kể hoạch tác chiến cho hai, ba ngày sau.

        — Ở chỗ các đồng chí, người ta cũng phải ăn chứ, hay là nhịn? Tôi hỏi đùa đồng chí Crư-lốp.

        — Có ạ! Thinh thoảng chúng tôi cũng phải ăn chứ. Đồng chí Gu-rốp trả lởi thay.

        Các trợ lý kiếm được ở đâu đó, đem về bánh mì, đồ hộp và nước trà nguội. Sau khi ăn, chúng tôi chia tay nhau để đi ngủ, ai nấy cùng chung một ý nghĩ: «Liệu xem ngày mai sẽ xảy ra cái gì đây!».

        Chứng tôi quyết định trước hết phải bảo vệ các bến qua sông chống với pháo binh địch. Muốn vậy phải phòng ngự kiên cường trên các sườn và ở trung tâm, dùng các cuộc tiến công lẻ chiếm ga tránh tàu Ra-dơ-gu-li-ai-ép- xcai-a và đường sắt từ ga rẽ về phía tây-nam đến chỗ ngoặt về Gum-rắc. Như vậy, cho phép lấy lại được phòng tuyến ở trung tâm và lợi dụng đất đắp ở nền đường sắt làm chướng ngại chống tăng, để đánh chiếm ga Gô-rô- đít-chê và A-lếch-xăng-đrốp-ca sau này. Quân đoàn xe tăng được tăng cường các đơn vị bộ binh và đại bộ phận pháo của tập đoàn quân yểm trợ, được giao thực hiện nhiệm vụ này. Quân đoàn phải tập trung xong ngày 13 tháng chín và tiến công ngày 14, nhưng đối phương đã đi trước chúng tôi một bước.

        Từ sáng sớm, chúng tôi đã bị đánh thức dậy bởi hỏa lực mạnh mẽ của pháo và bom địch. Đến 6 giờ 30, quân Đức tiến công từ khu vực Ra-dơ-gu-li-ai-ép-xcai-a với một sư đoàn bộ binh và 40 đến 50 xe tăng, định băng qua thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và ga chính tiến đến đồi Ma-mai-ép.

        Ở hai bên sườn của tập đoàn quân 62, đối phương chỉ có các hoạt động cầm chân, cho một tiểu đoàn tiến công từ phía bắc xuống Oóc-lốp-ca, vào vị trí một lữ đoàn bộ binh. Trên cánh trái, chúng tung ra mấy tiểu đoàn độc lập đánh vào một trong các trũng đoàn cơ động của ta.

        Ở giữa và ở cánh trái tập đoàn quân, các trận đánh kéo dài suốt ngày. Quân địch ném ra lực lượng dự bị mới và phát triển tiến công. Chúng bắn ráo riết vào các vị trí của chúng ta. Không quân của chúng không lúc nào vắng mặt, như treo trên trận địa.

        Từ đồi Ma-mai-ép, có thể trông thấy rất rõ trận địa và các cuộc không chiến. Hàng chục máy bay của ta và của địch rơi xuống đất và bốc cháy trước mắt chúng tôi. Mặc dầu bộ binh và không quân Liên Xô chống cự rất ngoan cường, quân địch vẫn thắng thế vì đông hơn.

        Chúng tôi coi các cuộc hành binh của địch mới chỉ là thăm dò. Còn phải chờ đợi một cuộc tiến công của đại bộ phận lực lượng địch, trong một hay hai ngày nữa thôi.

        Ở sở chỉ huy của chúng tôi đặt trên đỉnh đồi Ma-mai- ép, bom đạn trút xuống như mưa. Tôi làm việc trong cùng một hầm với đồng chí Crư-lốp, thỉnh thoảng cùng đồng chí ấy ra ngoài dùng ống nhòm quan sát diễn biến của trận giao tranh. Mấy lô cốt bị phá hủy, cơ quan tham mưu tập đoàn quân cũng bị một số thương vong.

        Đường dây điện thoại bị đứt luôn, điện đài làm việc không được liên tục. Tất cả cán bộ, chiến sĩ thông tin liên lạc đều tung đi để nối lại đường dây. Ngay cả các nữ điện thoại viên trực phiên ở trong hầm của chúng tôi, cũng nhiều khi phải bỏ máy đi nối lại đường dây đứt.

        Trong suốt cả ngày 13 tháng chín, tôi chỉ nói chuyện được với tư lệnh phương diện quân một lần. Tôi báo cáo ngắn gọn tình hình và đề nghị gửi cho tôi trong vòng 24 giờ tới, hai hoặc ba sư đoàn dự bị mới: chúng tôi không còn đủ sức để đẩy lùi các cuộc tiến công của địch. Mặc dầu các chiến sĩ thông tin đã cố gắng hết sức, đến 16 giờ, liên lạc với các đơn vị bộ đội gần như bị gián đoạn.

        Tình thế lúc đó thật nguy nan. Tuy tiểu đoàn địch tiến công từ phía bắc Oóc-lốp-ca xuống đã bị lữ đoàn bộ binh 115 tiêu diệt, nhưng ở khu trung tâm của tập đoàn quân, các đơn vị của ta lại bị thiệt hại nặng đã buộc phải lui về phía đông, đến ven rừng phía tây các khu tập thể nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Quân phát xít chiếm được điểm cao 126,3 thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và bệnh viện. Ở sườn trái, trung đoàn bộ binh xung kích đã phải rút khỏi trạm ô tô và máy kéo ở phía đông ga Xa-đô-vai-a. Trên các khu vực khác của mặt trận, chúng ta đầy lui được các cuộc tiên công lẻ của địch và bắn cháy 15 xe tăng.

        Trước khi đêm tối ập xuống, tôi phải quyết định, hoặc cứ thực hiện kể hoạch phòng ngự tích cực đã vạch ra và thông qua hôm trước, hoặc căn cứ vào cuộc tiến công của địch mà có những hành động kiên quyết hơn. Không thể chần chừ được nữa, vì chúng tôi chỉ có thể điều động lực lượng vào những lúc tối trời. Ban ngày không thể làm việc đó được vì địch ném bom rất dữ.

        Chúng tôi quyết định tiến hành phản kích. Để đi trước đối phương, thời điểm phản kích được ấn định vào tảng sáng ngày 14 tháng chín. Chúng tôi tính toán thấy rằng chúng tôi không thể tách ra một lực lượng quan trọng cần thiết cho cuộc phản kích, quân địch cũng biết rõ điều đó và chắc chúng không ngờ là chúng tôi có thể phản kích. Tôi nhớ đến nguyên tắc của Xu-vô-rốp : Bất ngờ, là chiến thẳng ». Chúng tôi không trông chờ một chiến thắng nhanh chóng, nhưng chúng tôi có thể gây bất ngờ cho địch và làm đảo lộn kế hoạch của chúng. Vấn đề quan trọng đối với chúng tôi là bằng một hành động bất ngờ giành lại chủ động trong tay địch, dù rằng chỉ một phần và tạm thời thôi.

        Lệnh phản kích được gửi cho các đơn vị lúc 22 giờ 30, định rõ mục tiêu cụ thể cho từng đơn vị.

        Lữ đoàn bộ binh cơ giới 38, cùng một đại đội bộ binh tăng cường và một binh đội pháo binh tiến công từ phía đông-nam vào thi trấn Ra-dơ-gu-li-ai-ép-xcai-a. Sư đoàn của Xa-ra-ép, quân số chỉ còn bằng một trung đoản, sẽ tiến hành phản kích địch theo hướng điểm cao 126,3 rồi điểm cao 144,3.

        Một trung đoàn xung kích do các đơn vị lẻ của tập đoàn quân tập hợp lại, có một lữ đoàn xe tăng yểm trợ phản kích theo hướng thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và điểm cao 153,7. Lữ đoàn bộ binh độc lập 42 sẵn sàng phổi hợp phản kích đánh về phía bệnh viện và điểm cao 153,7. Tất cả các đơn vị tham gia phản kích được lệnh phải hiệp đồng và bảo đảm liên lạc được với nhau.

        Các đơn vị khác của tập đoàn quân phải giữ vững các vị trí đang chiếm lĩnh.

        Ba trung đoàn pháo chống tăng, ba trung đoàn pháo binh của lực lượng tổng dự bị và ba trung đoàn « Ca- chiu-sa» của đội Cận vệ được điều đến yểm trợ cho cuộc phản kích.

        Ngày chiến đấu đã qua trên đồi Ma-mai-ép cho thấy là không thể chỉ huy bộ đội từ vị trí ở trên đồi này được, vì liên lạc bị dứt luôn. Tôi quyết định chuyển sở chỉ huy Xuống khe chảy ra sông Xa-rít-xa, còn đài quan sát của tập đoàn quân vẫn để trên đồi Ma-mai-ép. Hai ngày trước dây, chúng tôi đã được bộ tham mưu phương diện quân cho phép chuyển sở chỉ huy.

        Đó là những ngày gay go đối với các đơn vị tập đoàn quân 62, cũng như đối với tất cả các đơn vị khác bảo vệ Xta-lin-grát. Cuộc phản công từ phía bắc dự định vào đầu tháng chín (từ 5 đến 15) của ba tập đoàn quân thuộc phương diện quân Xta-Iin-grát để liên lạc với bộ đội trong nội thành đã không diễn ra. Một cuộc phản công mới, từ khu vực Cốt-lu-ban, được tổ chức ra cũng nhằm mục đích đó, thì phải đến ngày 18 tháng chín mới chuẩn bị xong. Các lực lượng của tập đoàn quân 62 đã bị kiệt sức qua các trận chiến đấu. Muốn chặn được địch, không để mất thành phố, muốn đưa về phía sau một số lớn cơ quan tham mưu và đơn vị đã mất khả năng chiến đấu, nhất thiết phải điều ngay các sư đoàn mới đến tăng viện.

        Ngày 13 tháng chín 1942 đánh dấu sự mở đầu của giai đoạn gay go, đẫm máu nhất của trận đánh đã đi vào lịch sử với cái tên «trận bảo vệ Xta-lin-grát», và kéo dài tới ngày 19 tháng muời một, tức là cho đến cuộc phản công của Hồng quân Liên Xô. Trận đánh này đối với các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát, đặc biệt đối với các chiến sĩ tập đoàn quân 62, là một cuộc chiến đấu sinh tử, liên tục, không lúc nào dừng lại, không một đêm nào được yên tĩnh. Cuộc phòng ngự của tập đoân quân 62 không lúc nào thụ động, mà luôn luôn chủ động tiến công, không để cho quân địch được nghỉ ngoi một phút.

        Ngày 13 tháng chín, quân địch cách sông Vôn-ga chỗ xa nhất không quá 10 ki-lô-mét. Thành phố Xta-lin-grát nằm trải dài 30 đến 40 ki-Iô-mét trên bờ sông Vôn-ga, nơi rộng nhất không quá 5 ki-lô-mét. Muốn chiếm thành phố , chủ yếu là chiếm nhà máy, công xưởng, quân địch chỉ phải tiến không đến 10 ki-lô-mét. Nhưng đã xảy ra điều mà không ai ngờ tới. Quân đội phát xít đã không vượt qua được mười ki-lô-mét đó, mặc dù Hít-le đã tung vào trận đánh chiếm thành phố này các lực lượng tinh nhuệ nhất của hắn, đông hơn các lực lượng bảo vệ thành phố gấp nhiều lần.

        Thế giới nín thở theo dõi trận đánh này, kinh ngạc và thán phục trước lòng can đảm, ý chí ngoan cường của các chiến sĩ bảo vệ Xta-iin-grát. Đây là những đoạn trích ngắn trong báo chí Anh, Mỹ.

        Ngày 27 tháng chín, tờ báo Mỹ « Diễn đàn Niu-y-oóc » viết :« Trong cảnh hỗn loạn của các đám cháy lớn, các đám khói dày đặc của bom đạn, các nhà cửa bị đồ sập, các xác chết, những người bảo vệ Xta-lin-grát đã chiến đấu giữ thành phố của mình với một quyết tâm cuồng nhiệt, không những sẵn sàng chết khi nào cần, không những phòng ngự ở nơi nào phải phòng ngự, mà luôn luôn tiến công vào chỗ nào có thể tiến công được để tranh thủ phần thắng cho bản thân, cho bè bạn, cho thành phố, bất chấp mọi sự thiệt hại và hy sinh. Những cuộc chiến đấu như vậy diễn ra không phải do tính toán chiến lược mà đó là xuất phát từ lòng căm thù địch sâu sắc, từ tinh thần hy sinh quên mình mà ngay cả nhân dân Luân-đôn, trong những ngày kinh khủng nhất của các cuộc ném bom của không quân Đức, cũng không có được. Nhưng, chính nhờ những cuộc chiến đấu đó mà người ta đã thắng được trong cuộc chiến tranh»

        Tờ báo Anh « Tin tức Rây-nôn-dơ » ngày 29 tháng chín 1942 viết về trận đánh Xta-lin-grát : «Hai lần trong một thế hệ, Xta-lin-grát đã trở thành biểu tượng ý chí về lẽ sống của nhân dân Nga. Cách đây 24 năm, bọn phản động muốn tiêu diệt nước Cộng hòa Xô-vỉểt trẻ tuổi nhưng chính chúng lại bị tiêu diệt trên bờ sông Vôn- ga. Ngày nay một tên độc tài tàn ác hơn lại gieo rắc hy sinh, chết chóc vào các phố của Xta-lin-grát, nhưng thành phố đã chịu đựng được những trận đánh lớn nhất trong lịch sử chiến tranh. Thiên anh hùng ca của Xta-lin-grát sẽ sống mãi trong lòng người.

        Tinh thần anh hùng của nhân dân Nga đứng lên cầm vũ khí, tài năng của những người chỉ huy Nga đã được sự khâm phục của toàn thế giới tự do. Sự khâm phục mà Xta-lin-grát đem lại cho chúng ta hoàn toàn có cơ sở »

           

        Tảng sáng ngày 14 tháng chín, sở chỉ huy tập đoàn quân chuyển đến địa điểm mà người ta gọi là đường hầm Xa-rít-xin, đó là một hành lang dài, hẹp, có mái che, chia ra thành hàng chục ngăn, trần và vách lát ván gỗ. Tháng tám, bộ tham mưu phương diện quân Xta-lin-grát đã đóng ở đây. Bề dày của lớp đất nóc hầm tới mươi thước, chỉ có bom tấn mới xuyên nổi, mà không phải chỗ nào cũng xuyên nổi. Đường hầm có hai lối ra: lối dưới ra sông Xa-rít-xa, lối trên thoát ra phố Pu-xkin.

        Ngày 14 thảng chín, tôi cùng đồng chí Crư-lốp rời đồi Ma-mai-ép trước lúc rạng đông. Đồng chí Gu-rốp đi trước chúng tôi sớm hơn. Trung tá Va-in-rúp, chỉ huy phó các lực lượng xe tăng và cơ giới dẫn chúng tôi đi qua các phố. Các máy bay Đức đánh đêm bay lượn trên trời. Nhờ ánh lửa của các đám cháy, chúng đang tìm các mục tiêu để thả bom. Chúng tôi đi trong cảnh đồ nát của các phố bị bom đạn phá hủy. Cách sở chỉ huy mới năm trăm mét, xe của chúng tôi vướng vào các dây điện thoại và điện báo phải dừng lại. Xe chở đồng chí Crư-lốp và Va-in-rúp cũng thế. Chúng tôi phải dừng khoảng ba phút và trong thời gian đó hơn chục quả bom nổ xung quanh xe chúng tôi, nhưng may thay không ai bị thương và chúng tôi đến được sở chỉ huy an toàn.

        Tôi không, có thời gian để ngủ và nghỉ ngơi. Ở vị trí mới này, tôi phải đích thân kiểm tra việc thông tin liên lạc và sự chuẩn bị của bộ đội cho cuộc phản kích. Mọi việc đều bình thường. Xét bề ngoài thì quân địch, trừ không quân đánh đêm, đang nghỉ ngơi hay đang chuẩn bị cho các cuộc giao tranh ban ngày.

        3 giờ sáng, pháo binh của chúng tôi bắn chuẩn bị và 3 giờ 30, cuộc phản kích bắt đầu. Tôi liên lạc bằng điện thoại với tư lệnh phương diện quan báo cáo cuộc phản kích đã bắt đầu và đề nghị cho không quân yểm trợ chúng tôi khi mặt trời mọc. Đồng chí hứa với tôi sẽ cho không quân yểm trợ và báo ngay cho tôi một tin vui : Đại bản doanh đã lấy trong lực lượng dự bị của Bộ ra bổ sung cho chúng tôi sư đoàn bộ binh Cận vệ 13 và tới ngày 14 tháng chín, sư đoàn sẽ bắt đầu tập trung ở các bến qua sông Vôn-ga, trong khu vực Krát-xnai-a Xlô-bô-đa.

        Chỉ được bổ sung có một sư đoàn thôi, nhưng chúng tôi cũng rất sung sướng. Trong ngày 14 tháng chín, chúng tôi bắt đầu cuộc phản kích của toàn tập đoàn quân. Nhưng các đơn vị ở xa nhau và đã gần kiệt sức, sự nỗ lực đó không đem lại hy vọng gì lớn.

        Sau khi đã phái ngay đại tá Tu-pi-chép, chỉ huy công binh và một nhóm sĩ quan tham mưu đi Krát-xnai-a Xlô-bô-đa để đón sư đoàn Cận vệ, đồng chí Crư-lốp và tôi lại liên lạc với các đơn vị để nắm tình hình.

        Ở khu vực giữa của tập đoàn quân, cuộc phản kích của chúng tôi lúc đầu thu được một thắng lợi, nhưng đến khi trời sáng thì địch tung không quân vào trận : từng đoàn 50 dển 60 máy bay bổ nhào ném bom không lúc nào ngớt vào vị trí chiến đấu của các đơn vị đang tiến hành phản kích, ghìm họ xuống đất. Cuộc phản kích thế là không thành công. Đến 12 giờ, địch ném vào trận các lực lượng lớn bộ binh và xe tăng và bắt đầu đẩy lùi bộ đội ta. Cuộc tiến công của chúng hướng về nhà ga chính và đồi Ma-mai-ép.

        Cuộc tiến công mạnh mẽ một cách khác thường. Mặc dầu bị nhiều thiệt hại, bọn Đức vừa cúi, vừa chạy, lao lên phía trước. Từng đoàn bộ binh ngồi trên xe tải và xe tăng tràn vào thành phố. Bọn lính Hít-le cho là số phận Xta-lin-grát đã được định đoạt và cố tiến càng nhanh càng tốt đến sông Vôn-ga, đến trung tâm thành phố để cướp phá. Các chiến Sĩ của ta, các thiện xạ, các chiến sĩ đánh xe tăng, pháo thủ, nấp trong các ngôi nhà, các hầm và các lô cốt, các góc tường, đều trông thấy những tên phát xít say sưa nhảy từ trên xe tải xuống, thổi kèn ác-nô-ni-ca, gào thét điên loạn và nhảy ngay trên hè phố.

        Bọn xâm lược chết hằng trăm, nhưng lực lượng dự bị của chúng vẫn từng đợt, từng đợt đổ đến và càng ngày càng tràn ngập phố xá. Những tên lính cắp tiểu liên xâm nhập vào thành phố theo phía đông đường xe lửa, tiến đến nhà ga và nhà của các chuyên viên.

        Các trận đánh diễn ra cách sở chỉ huy tập đoàn quân có tám trăm mét. Thật là nguy hiểm nếu như quân địch chiếm được nhà ga, cắt đôi tập đoàn quân và tiến đến bến phà chính của sông Vôn-ga trước khi sư đoàn bộ binh Cận vệ 13 tới được để chi viện cho chúng tôi.

        Ở cánh trái, trong khu vực ngoại ô Mi-nin, các trận ác chiến cũng diễn ra. Quân địch cũng không để cho cánh phải của chúng tôi được yên. Tình hình trở nên nghiêm trọng từng giờ một.

        Tôi chỉ còn lại một lực lượng dự bị nhỏ: lữ đoàn Xe tăng duy nhất vởi 19 xe tăng đang ở cánh trái của tập đoàn quân, gần kho thóc ở vành phía nam thành phố. Tôi ra lệnh cấp tốc đưa một tiểu đoàn xe tăng của lữ đoàn này đến sở chỉ huy tập đoàn quân. Tiểu đoàn gồm 9 xe tăng, sau hai tiếng đồng hồ tới sở chỉ huy. Lúc đó tướng Crư-lốp đã tổ chức được hai đội chiến đấu gồm các sĩ quan, nhân viên cơ quan tham mưu và đại đội cảnh vệ. Đội thứ nhất được tăng cường 6 xe tăng, do trưởng phòng tác chiến I. Da-!i-đi-úc chỉ huy, có nhiệm vụ chặn địch ở các phố đi từ ga ra cảng. Đội thứ hai với 3 xe tăng, dưới quyền chỉ huy của trung tá M. Va-in-rúp, được điều đến khu nhà các chuyên Viên mà từ đó quân địch đang dùng trọng liên quét ra sông Vôn-ga và cảng.

        Hai đội này gồm các sĩ quan tham mưu và cán bộ chính trị, hầu hết là đảng viên. Họ phải chặn không cho quân Đức tiến tới cảng và bảo vệ các phà chở quân của sư đoàn Cận vệ Rô-đim-xẻp qua sống tiếp viện cho chúng tôi.

        Lúc 14 giờ, sư đoàn trưởng sư đoàn bộ binh Cận vệ, anh hùng Liên Xô, thiếu tướng A-lếch-xăng I-lích Rô- đim-xép, đến trình diện tôi, người đầy bụi và bùn. Trên đường từ sông Vôn-ga đến sở chỉ huy tập đoàn quân, đồng chí phải nhiều lần nằm xuống các hố đạn đại bác, nấp trong các đống tường đổ để ẩn tránh khi máy bay địch bắn phá.

        Tướng Rô-đim-xép báo cáo với tôi, là sư đoàn của đồng chí tương đối đầy đủ với quân số 10.000 người nhưng thiếu vũ khí và đạn dược. Hơn một ngàn chiến sĩ không có súng, Hội đồng quân sự phương diện quân giao cho tướng Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân, chậm nhất tối ngày 14 tháng chín phải trang bị xong cho SƯ đoàn, và điều sư đoàn đến khu vực Krát-xnai-a Xlô-bô- đa. Nhưng không có gì bảo đảm là sư đoàn có thể tới được kịp thời. Tôi ra lệnh ngay cho tướng Lô-bốp, phụ tá của tôi ở hậu cứ trên tả ngạn sông Vôn-ga, phải huy động vũ khí của các đơn vị ở hậu cứ và giao cho các chiến sĩ của sư đoàn Cận vệ.

        Tướng Rô-đim-xép đã nắm được tình hình của tập đoàn quân. Tham mưu trưởng tập đoàn quân Crư-lốp biết cách thông báo tình hình cho người khác khi cùng đi trên đường, và đã phổ biến nhiệm vụ cho tướng Rô-đim- xép. Tướng Rô-đim-xép phải đưa sư đoàn qua hữu ngạn sông Vôn-ga trong đêm 15 tháng chín. Pháo của sư đoàn, trừ các pháo chổng tăng, chiếm lĩnh các trận địa bắn trên tả ngạn để yểm hộ cho các đơn vị bộ binh. Các súng chống tăng và sủng cối cho vượt qua sông để tiến vào thành phố.

        Sư đoàn bước ngay vào hoạt động. Hai trung đoàn bộ binh phải quét sạch số quân Đức đã lọt vào trung tâm thành phố, các nhà của chuyên viên và nhà ga. Trung đoàn thứ ba có nhiệm vụ giữ đồi Ma-mai-ép. Một tiểu đoàn bộ binh ở lại cạnh sở chỉ huy tập đoàn quân làm lực lượng dự bị. Giới tuyến chiến đấu của sư đoàn: bên phải là đồi Ma-mai-ép, khuỷu đường sắt, bên trái là sông Xa-rít-xa.

        Sở chỉ huy của tướng Rô-đim-xép được quy định đặt trên bờ sông Vôn-ga, gần cầu tàu, nơi có các hầm ngầm và có sẵn liên lạc bằng điện thoại.

        Sau khi thảo luận xong, tôi hỏi Rô-đim-xép:

        — Đồng chí còn có suy nghĩ gì?

        — Tôi là đảng viên cộng sản, đồng chí trả lời. Tôi không có ý định rời bỏ nơi đây và tôi quyết sẽ không rời khỏi đây.

        Tôi nói thêm:

        — Khi các đơn vị của sư đoàn lên tới tuyến một, tôi sẽ giao tất cả các đơn vị độc lập chiến đẩu trong khu vực ấy thuộc quyền chỉ huy của đồng chí.

        Suy nghĩ một lát, Rô-đim-xép nói là đồng chí xẩu hổ nên phải đặt sở chỉ huy của mình đằng sau sở chỉ huy của tập đôàn quân.

        Để giúp đồng chí yên tâm, tôi hứa khi nào sư đoàn hoàn thành nhiệm vụ đã giao, chúng tôi sẽ cho phép sở chỉ huy của đồng chí chuyển ngang lên phía trước.

        — Chúng ta không được trông chở vào sự thụ động của địch, tôi nhấn mạnh thêm. Địch đã quyết tiêu diệt và chiếm lấy thành phố bằng mọi giá. Cho nên, chúng ta không nên chỉ lo phòng ngự, mà phải lợi dụng mọi thời cơ để phản kích, buộc địch phải đối phó với ta, và làm thất bại các kế hoạch của chúng bằng những hành động tích cực.

        Lúc đó khoảng 16 giờ, còn năm tiếng đồng hồ nữa mới tối. Với những đơn vị và bộ phận nhỏ ở rải rác lại vừa bị tổn thất, liệu chúng ta có giữ vững được mười, mười hai tiếng đồng hồ khu vực giữa được không? Tôi lo lắng nhất điều này. Liệu các chiến sĩ và sĩ quan có thể  hoàn thành được nhiệm vụ nặng quá sức đó không ? Nếu họ không hoàn thành thì dù sư đoàn bộ binh Cận vệ có đến được tả ngạn sông Vôn-ga, cũng chỉ là để chứng kiến một thất bại bi thảm mà thôi.

        Lúc ấy có tin báo, trung đoàn xung kích đang tiến hành phản kích đã bị mất nhiều sĩ quan và không có chỉ huy. Chúng tôi không còn lực lượng dự bị nào nữa. Lực lượng cuối cùng là đội cảnh vệ của sở chỉ huy và các sĩ quan, nhân viên tham mưu cũng đã tham gia chiến đấu. Tiếng động cơ máy bay Đức và tiếng bom đạn nổ dội vào trong hầm.

        Cố gắng xem có được lực lượng dự bị nào nữa không, tôi gọi đại tá sư đoàn trưởng Xa-ra-ép đến. Đồng chí là chỉ huy thành đội và sư đoàn của đồng chí chiếm giữ các trung tâm phòng thủ và các điểm tựa đã chuẩn bị sẵn trong thành phố. Theo đồng chí Crư-lốp, thi đại tá Xa- ra-ép coi mình là đơn vị độc lập và chấp hành mệnh lệnh của tập đoàn quân không sốt sắng lắm.

        Đồng chí báo cáo cho tôi khá chi tiết về tình hình sư đoàn, các khu vực phòng thù của các đơn vị đồng chí, tình hình trong thành phố và trong các khu nhà ở của công nhân.

        Tôi biết các vị trí phòng thủ cơ bản là các lô cốt nhỏ, chỉ được trang bị tới 25 — 30 phần trăm, nên không có sức kháng cự đáng kể. Tôi đã nhìn thấy một số công sự, đặc biệt là các chiến lũy, không thể làm điểm tựa để chiến đấu với quân thù.

        Tôi hỏi đại tá Xa-ra-ép về việc sư đoàn của đồng chí đã phối thuộc với tập đoàn quân và đồng chí phải phục tùng không điều kiện mọi yêu cầu của Hội đồng quân sự có gì chưa được rõ ràng? Đồng chí Xa-ra-ép trả đồng chí là chiến sĩ của tập đoàn quân 62.

        Nhưng cũng không thể lấy nổi một đơn vị nào của đồng chí để làm lực lượng dự bị ngăn chặn địch, vì không thể  rút các đơn vị ấy khỏi điểm tựa. Một số đơn vị tự vệ vũ trang bảo vệ các nhà máy và các khu phố, cùng với các chỉ huy của họ, đều thuộc sự điều động của đồng chí Xa-ra-ép. Các đơn vị đó gồm công an nhân dân, lính cứu hỏa và công nhân, quân số tới 1500 người. Họ chỉ thiếu súng đạn thôi. Tôi ra lệnh chọn các tòa nhà vững chắc trong trung tâm thành phố làm điểm phòng thủ, bố trí ở mỗi tòa nhà 50 đến 100 người dưới quyền chỉ huy của các cán bộ đảng viên, đào công sự chiến đấu và giữ các điểm tựa đó cho đến cùng. Sau khi nhắc lại, sư đoàn và các đơn vị vũ trang của đồng chí sẽ được tiếp tế vũ khí và đạn dược, tôi yêu cầu đồng chí Xa-ra-ép giữ liên lạc thường xuyên với sở chỉ huy của tôi.

        Sau đó, đồng chí chỉ cho tôi trên bản để thành phố các mục tiêu quan trọng nhất phải phòng giữ, và tôi tán thành các đề nghị của đồng chí.

        Đồng chí Xa-ra-ép, với cương vị sư đoàn trưởng, và nhất là cương vị cán bộ chỉ huy thành đội, biết rất rõ thành phố và đường liên lạc với các mục tiêu công nghiệp của thành phố, nên đã giúp đỡ tôi rất nhiều việc tổ chức các đơn vị vũ trang tự vệ trong các nhà máy và ở tòa nhà kiên cố. Nhân dân thành phố chiến đấu sát cánh với các chiến sĩ tập đoàn quân 62 chống quân xâm lược cho đến lực lượng cuối cùng. Tổ quốc, Xta-lin-grát sẽ không bao giờ quên họ.

        Đồng chí Crư-lốp thấy tôi nói chuyện với Xa-ra-ép xong, liền kéo Xa-ra-ép về chỗ mình để tổ chức đường liên lạc vững chắc cho việc thông báo và chỉ huy.

        Thông tin liên lạc với các đơn vị bị đứt luôn, nên đồng chí Gu-rốp và tôi phải nhiều lần rời khỏi hầm, ra phố Pu-xkin để theo tiếng súng nổ mà phán đoán xem cuộc giao chiến chỉ cách chúng tôi 400 — 500 mét, đang diễn ra ở hướng nào.

        Các nhà sử học đã lưu ý thấy, trong một số trận đánh lớn, những người chỉ huy lỗi lạc chỉ cần có thêm một tiểu đoàn thôi là đã có thể chiến thắng. Tôi nghĩ rằng trong những ngày này, Vôn Pao-luýt có thừa số tiểu đoàn cần thiết để cắt đôi tập đoàn quân 62 và tiến ra sông Vôn-ga. Nhưng sự dũng cảm của bộ đội ta đã làm thất bại mọi cố gắng của chúng.

        Trước lúc trời tối, đồng chí Khốp-cô, chỉ huy !ữ đoàn xe tăng đến chỗ tôi báo cáo là chiếc xe tăng cuối cùng của đồng chí đang bị pan ở gần ga, chỗ đường xe lửa tránh nhau.

        — Làm thế nào đây ? Đồng chí hỏi.

        Chúng tôi nghiên cứu tình hình. Chiếc xe tăng tuy bị hư nhưng vẫn có thể bắn được. Ngoài ra trong lữ đoàn còn khoảng một trăm người có tiểu liên và súng ngắn.

        — Đồng chí hãy quay lại, tôi ra lệnh. Hãy tập họp mọi người lại và giữ lẩy ngã tư cho đến khi sư đoàn Cận vệ 13 tới. Nếu không...

        Đồng chí hiểu ý tôi, quay trở lại, thực hiện mệnh lệnh, và sau đó ít lâu, như mọi người đã biết, đồng chí Khốp-cô đã hoàn thành nhiệm vụ một cách xuất săc.

        Đến tối, cuộc chiến đấu bắt đầu lắng dịu. Các máy bay Đức hoạt động trên trời ít hơn. Tôi mất nhiều thời gian ngồi bên máy điện thoại để hỏi xem các đơn vị của sư đoàn Cận vệ 13 ở đâu và đang làm gì, việc chuẩn bị qua sông thế nào? Và cùng với các sĩ quan tham mưu sơ kết trận chiến đấu trong ngày.

        Tình hình hơi bi đát. Quân địch đã tới được chân đồi Ma-mai-ép, tới đường sắt chạy vào ga chính, nhưng chúng tôi vẫn giữ được ga. Ở trung tâm thành phố, có một số lính tiểu liên Đức lọt qua hệ thống phòng thủ thưa thớt của chúng tôi, đã chiếm được một số căn nhà.

        Các đơn vị chống giữ ở khu giữa tập đoàn quân, gần như bị tiêu diệt hết. Đài quan sát của tập đoàn quân trên đỉnh đồi Ma-mai-ép đã bị bom địch phá hủy.

        Ở cánh trái của tập đoàn quân, các cuộc tiến công của địch đã bị đẩy lùi, nhưng địch đang tập hợp lực lượng, tiến hành trinh sát và đang chuẩn bị một cuộc tiến công mới.

        Xét tình hình chung của bộ đội, tôi thấy không thể đòi hỏi Hội đồng quân sự cấp trên giúp đỡ gì thêm, vì biết rằng Hội đồng quân sự cấp trên đã làm hết sức mình để cho tình hình bớt căng rồi. Trong đêm 15 tháng chín, tất cả các bến qua sông Vôn-ga đã chuẩn bị sẵn sàng. Sư đoàn Cận vệ 13 tiến hành vượt sông.

        CÁC SĨ quan và nhân viên cơ quan tham mưu tập đoàn quân suốt đêm đó không ai chợp mắt : người lên tuyến một lo củng cố các đơn vị sẵn sàng chiến đấu, người chỉ huy  chiến đấu ở quanh khu nhà các chuyên viên và nhà ga để bảo đảm cho các đơn vị của sư đoàn Cận vệ 13 qua sông, người ra khu vục cảng chính đón các tiểu đoàn vượt sông và dẫn họ đi qua các đường phố đầy gạch ngói đồ nát lên tuyến một.

        Trong đêm, chỉ qua sông được hai trung đoàn 34 và 42. Trời sáng và máy bay địch xuất hiện làm cản trở việc tiếp tục vượt sông. Các trung đoàn lập tức đến chiếm lĩnh khu vực giữa thành phố, từ khe « Dốc đứng » đến nhà ga. Tiểu đoàn 1 của trụng đoàn 42 được điều đến giữ nhà ga. Đồi Ma-mai-ép do một tiểu đoàn của sư đoàn đồng chí Xa-ra-ép, và các đơn vị nhỏ lẻ của sư đoàn bộ binh 112 của đồng chí Éc-môn-kin cùng giữ. Bên trái nhà ga, phía tây-nam, các bộ phận còn lại của lữ đoàn xe tăng, trung đoàn xung kích và của lữ đoàn bộ binh 42 của đồng chí Ba-tơ-ra-cốp giữ. Các khu vực khác không có gì thay đổi.

        Sáng ngày 15 tháng chín, quân địch tiến công theo hai hướng: các đơn vị của các sư đoàn bộ binh 295, 76 và 71 có xe tăng yểm trợ tiến vào khu giữa của tập đoàn quân, nhà ga và đồi Ma-mai-ép; các sư đoàn xe tăng 24, 14 và sư đoàn bộ binh 94 tiến vào ngoại ô Mi-nin trên sườn trái. Bên sườn phải tương đối yên tĩnh. Mở màn cuộc tiến công là một cuộc oanh tạc mãnh liệt của không quân, rồi sau đó, trên các vị trí của chúng tôi không lúc nào ngớt máy bay địch bay lượn, bắn phá.

        Cuộc giao tranh ngay lúc đó bất lợi cho chúng tôi. Các đơn vị mới của sư đoàn Rô-dim-xép vừa đến lúc đêm, chưa có thời gian để định hướng và làm công sự thì đã bị ngay quân địch đông hơn tiến công. Không quân Đức giội bom như giã gạo xuống tất cả nhưng gì có trong phố. Các trận chiến đấu ác liệt diễn ra ở nhà ga và ngoại ô Mi-nin. Trong ngày, nhà ga đổi ,chủ tới bốn lần, nhưng đến đêm thì lại ở trong tay bộ đội ta. Các ngôi nhà của các chuyên viên, mặc dù trung đoàn 34 của sư đoàn Rô- đim-xép cùng xe tăng của lữ đoàn xe tăng hạng nặng phản kích, nhưng vẫn ở trong tay quân Đức. Lữ đoàn bộ binh của đại tá Ba-tơ-ra-cốp và các phân đội của sư đoàn Xa-ra-ép bị thiệt hại nặng, bị đẩy tới Lét-xơ-pa- xa-đốt-chơ-nai-a. Sư đoàn bộ binh Cận vệ của V. Đu-bi- an-xki và một số phân đội của các đơn vị khác cũng bị thiệt hại nặng, phải rút về ranh giới phía tây thành phố, ở nam sông Xa-rít-xa.

        Cho đến tới ngày 15 tháng chín, khó mà nói đúng được đồi Ma-mai-ép ở trong tay ai, vì tin tức nhận được trái ngược nhau. Một số lính tiểu liên của địch đã theo dọc sông Xa-rít-xa tiến đến tận cầu xe lửa và bắn vào sở chỉ huy của chúng tôi. Đội cảnh vệ của sở chỉ huy tập đoàn quân đã buộc phải nghênh chiến. Ngoài ra, để tránh bom và đạn pháo địch bắn không lúc nào ngớt, một số người đã ùn vào đường hầm ban đêm, mặc dù ở các lối ra vào đã có cảnh vệ kiểm soát chặt chẽ. Người của các cơ quan thông tin tập đoàn quân, của tiểu đoàn cảnh vệ, sĩ quan liên lạc các đơn vị, cả những lái xe nữa, bước qua cửa hầm, nói là có việc khẩn cấp, thế rồi ở lại không ra nữa. Hầm không có thông gió nên rất ngột ngạt khó thở, nhất là về đêm, đã có người bị ngất đi. Chúng tôi phải lần lượt thay nhau ra ngoài để dễ thở một chút. Phía nam sông Xa-rit-xa, các khu phố bốc cháy. Đạn tiểu liên Đức réo trên đầu và sát chân chúng tôi. Nhưng không tài nào ở mãi trong cái hầm ngột ngạt ấy được.

        Đêm đó, tất cả chúng tôi đều lo lẳng về số phận đồi Ma-mai-ép. Nếu địch chiếm được đồi, chúng sẽ khống chế được toàn thành phố và sông Vôn-ga. Tôi ra lệnh bằng mọi cách phải đưa được trung đoàn 39 của đồng chí I-e-lin qua sông Vôn-ga, để tảng sáng trung đoàn có thể  chiếm lĩnh được vị trí ở đồi Ma-mai-ép và bằng bất cứ gía nào cũng phải giữ vững được đỉnh đồi.

        Chỉ huy tập đoàn quân từ mội căn hầm kín và lại nằm trong một cái khe, nên tôi lệnh cho tướng Pô-giác-xki đưa một bộ phận thông tin và cơ quan tham mưu pháo binh, tổ chức một sở chỉ huy phụ trên bờ sông Vôn-ga, ở gần cảng đối diện với bờ nam của đảo Cai-xép-xki. Sở chỉ huy này làm nhiệm vụ chuyển tiếp giữa cơ quan tham mưu tập đoàn quân và các đơn vị giữ sườn phải.

        Trong các trận chiến đấu ngày 15 tháng chín, địch chết hơn hai ngàn tên. Sổ bị thương cao hơn gấp ba, bốn lần. Trong các ngày 14 và 15 tháng chín, quân Đức mất tổng cộng khoảng 8 đến 10 ngàn người và 54 xe tăng bị bắn cháy. Các đơn vị của ta cũng bị thiệt hại nặng về người, phương tiện và phải lùi. Khi tôi nói bị thiệt hại nặng phải lùi, thì không có nghĩa là bộ đội rút lui theo lệnh một cách có tổ chức từ vị trí này về vị trí khác, mà có nghĩa là các chiến sĩ ta lẻ tẻ, chứ cũng không thành đơn vị nhỏ nữa, bò thoát dưới các xe tăng để tới các vị trí gần đó với các thương tích, rồi được tổ chức lại thành các tiểu đội, trung đội, được tiếp tế đạn được và tiếp tục trở lại chiến đấu.

        Bọn Đức hiểu rằng chúng không thể chiếm ngay được thành phố một cách dễ dàng, nên về sau chúng hành động thận trọng hơn. Chúng chuẩn bị các cuộc tiến công rất kỹ càng và tiến vào cuộc giao tranh không chủ quan đàn hát nữa.

        Các trận chiến đấu trong các ngày 13, 14, 15 tháng chín ở ngay trong thành phố, chứng tỏ rằng việc tiêu diệt quân xâm lược trong các đống đồ nát hoang tàn của thành phố lại có hiệu quả hơn là trên các đồng cỏ trơ trụi giữa sông Vôn-ga và sông Đông. Mặc dầu lực lượng mạnh hơn nhiều, quân địch đã bị những tổn thất lớn khi tiến công trong các phố hẹp, vào các nhà đổ nát, không biết đối phương từ đâu bắn tới, và cái chết chờ mình ở đâu.

        Các chiến sĩ bảo vệ thành phố nói với nhau: « Đất ở bờ sông Vôn-ga, trong các phố, các công viên, thấm máu nhầy nhụa và bọn lính Hít-le bị trượt trên đó như trượt xuống dốc dẫn chúng đến thảm bại»

        Các chiến sĩ và sĩ quan ta đều biết không thể lùi về chỗ nào được nữa, và nhất là hiểu được rằng có thể đánh bại quân xâm lược. Tinh thần dũng cảm được nhân lên với kinh nghiệm chiến đấu, đã đem lại những kết quả. Các chiến sĩ săn xe tăng bình tĩnh để cho xe địch tới gần 50 — 100 mét mới diệt chúng cho chắc ăn.

        Ngày 16 và 17 tháng chín, trung đoàn của E-lin cùng với các phân đội còn lại của sư đoàn bộ binh 112 chiếm được đồi Ma-mai-ẻp nhưng không tiến xa hơn được nữa. Thế là bắt đầu các trận tập kích và phản kích, đúng hơn là các trận đánh giáp lá cà, các trận hỗn chiến ác liệt kéo dài trên đồi Ma-mai-ép cho đến tận cuối tháng giêng 1943.

        Quân địch cũng hiểu rõ, nếu làm chủ được đồi Ma-mai- ép chúng sẽ khống chế được thành phố, các khu công nhân và sông Vôn-ga. Để đạt mục đích đó, chúng không tiếc người, tiếc của. Về phía chúng ta, chúng ta kiên quyết giữ vững đồi Ma-mai-ép bằng mọi giá. Nhiều trung đoàn, sư đoàn xe tăng và bộ binh địch đã bị tiêu diệt, và nhiều sư đoàn của chúng ta cũng đánh những trận ác liệt, những trận đánh đến người cuối cùng, chưa từng thấy trong lịch sử bởi sự quy mô, gay go, khốc liệt của chúng.

        Bom nặng hàng tấn, đạn pháo cỡ 203 ly cày xới lật đất lên, nhưng những trận đánh giáp lá cà bằng lưỡi lê và lựu đạn trong các điều kiện này lại là phương pháp chiến đấu cơ bản, thực tế và có hiệu quả nhất.

        Đúng vào giữa mùa tuyết rơi, nhưng đồi Ma-mai-ép đen ngòm. Đạn pháo làm cho tuyết tan nhanh và nhào lẫn đất.

        Các trận đánh chiếm các nhà chuyên viên vẫn tiếp tục lúc lắng dịu, lúc lại bùng dữ dội thêm. Khi các cuộc tiến công hay hỏa lực pháo binh của chúng ta giảm đi là địch lại bắt đầu nã pháo vào bến phà chính ở sông Vôn-ga, nên chúng ta phải tiến công liên tục buộc chúng phải bất động trong các nhà chuyên viên.

        Độc giả sẽ nhìn thấy ảnh của một ngôi nhà đã trở thành pháo đài. Ngôi nhà đó gọi là nhà «Páp-lốp». Cố nhiên đồng chí Páp-lốp không phải là chủ ngôi nhà, nhưng đồng chí đã biết cùng các chiến sĩ của mình biến nó thành pháo đài, làm cho quân xâm lược Đức phải mất hàng trăm binh sĩ và sĩ quan mà cũng không thể chiếm nổi, dù đã xung phong nhiều lần hay bao vây dài ngày. Cuộc chiến đấu giành giật ngôi nhà kéo dài hơn 50 ngày. Phía đông ngôi nhà còn có một tòa nhà ba tầng với ống khói bị đạn pháo phạt mất một nửa. Đấy là mộf cái cối xay cũ, cùng với « nhà Páp-lốp » tạo thành một chiến lũy trong hệ thống phòng thủ chung, ngăn cản không cho địch tiến ra sông Vôn-ga. Theo yêu cầu của các cựu chiến binh tham dự trận đánh Xta-lin-grát, cái cối xay đó đã được giữ nguyên hình dạng của nó như trong những ngày bảo vệ thành phố. Mang đầy lỗ đạn súng máy, đại bác và lựu đạn, ngôi nhà là nhân chứng của các trận chiến đấu anh hùng năm 1942. Gần ngôi nhà đó hiện nay đã xây dựng một bảo tàng về trận bảo vệ Xa-rít-xin và trận đánh Xta-ỉin-grát.

        Trong khu vực ga, cuộc giao chiến vẫn tiếp diễn, kết quả luôn thay đổi. Nhà ga và các tòa nhà kế cận thay đổi chủ bốn năm lần trong ngày. Mỗi đợt xung phong lại làm cho mỗi bên thiệt hại hàng chục, hàng trăm mạng người. Ở cả hai bên lực lượng giảm dần, hàng ngũ thưa dần. Cả hai bên đều buộc phải tung ra các lực lượng dự bị mới.

        Sự chống trả kiên quyết của các chiến sĩ ta ở trung tâm thành phố, đặc biệt là của các chiến sĩ sư đoàn Cận vệ 13 đã làm thất bại các kế hoạch và mưu tính của Vôn Pao-luýt. Cuối cùng, hắn phải tung vào trận tất cả các lực lượng của đội quân xung kích đóng ở khu vực Vô-rô- pô-nô-vô, Pét-chan-ca, Xa-dô-vai-a.

        Hai sư đoàn xe tăng, một sư đoàn cơ giới và một sư đoàn bộ binh địch được bổ sung người và vũ khí, mở cuộc tiến công quyết liệt vào cánh trái của chúng ta. Đối với chúng tôi sự việc trên không có gì bất ngờ, nhưng chúng tôi không đủ lực lượng để đẩy lùi các cuộc tiến công ấy. Và tuy mạnh hơn chúng ta ít nhất gấp mười lăm hai mươi lần, địch cũng đã phải trả giá rất đắt cho mỗi bước tiến của chúng.

        Trong lịch sử quân sự, người ta coi tuyệt đỉnh của sự gay go ác liệt, là khi mục tiêu tiến công, thành phố hay làng mạc, bị thay đổi chủ nhiều lần. Ở phía nam thành phố đến nay vẫn còn ngôi nhà lớn của kho thóc. Các trận chiến đấu diễn ra ở đó từ ngày 17 đến ngày 20 tháng chín. Các tầng nhà, các nhà kho đã thay đổi chủ nhân nhiều lần. Chỉ huy sư đoàn bộ binh Cận vệ là đại tá Đu-bi-an- xki báo cáo với tôi bằng điện thoại: « Tình hình đã thay đổi. Trước đây, chúng tôi ở tầng trên kho thóc, còn bọn Đức ở dưới. Bây giờ chúng tôi đánh bật chúng ra khỏi tầng dưới, nhưng chúng lại lên được tầng trên, và cuộc chiến đầu lại đang tiếp diễn ở tầng trên kho thóc ».

        Các mục tiêu được giữ vững một cách kiên cường như vậy ở trong thành phố phải kể tới hàng chục, hàng trăm. Cuộc chiến đấu tiếp diễn kéo dài hàng tuần, giành giật từng gian nhà, từng góc tường, từng bậc thang gác và kết quả luôn thay đổi.

        Sáng ngày 16 tháng chín, tôi báo cáo với Hội đồng quân sự là chúng tôi không còn lực lượng dự bị nữa, trong khi quân địch vẫn ném vào trận chiến các đơn vị mới, và chỉ sau mấy ngày chiến đấu đẫm máu như thế nữa thì tập đoàn quân sẽ bị kiệt sức. Tôi yêu cầu chi viện cho chúng tôi hai hay ba sư đoàn mới.

        Tư lệnh phương diện quân hẳn đã biết rõ tình hình trong thành phố và đánh giá đúng tầm quan trọng của các cuộc chiến đấu trên các đường phố. Các trận giao chiến từ ngày 12 đến ngày 16 tháng chín, chứng tỏ bộ đội chống giữ thành phó có thể gây cho quân tiến công thiệt hại nhiều hơn các cuộc phản kích của các tập đoàn quân đánh ở thảo nguyên trơ trụi. Các đơn vị của phương diện quân Xta-lin-gráf, rồi đến các đơn vị của phương diện quân sông Đông, không thể chọc thủng được khu vực phòng thủ của địch rộng từ 8 đến l0 ki-lô-mét để liên lạc với tập đoàn quân 62. Lực lượng địch, gồm tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-luýt và tập đoàn quân xe tăng 4 của Hốt, trong nhiều tháng không vượt qua nổi dải đất rộng từ 5 đến 10 ki-lô-mét để ra tới sông Vôn-ga và cũng không thể hất nổi các đơn vị thưa thớt của tệp đoàn quân 62 xuống sông.

        Cuộc chiến đấu kiên cưởng bảo vệ thành phố đã làm cho tập đoàn quân kiệt sức. Tư lệnh phương diện quân điều cho tập đoàn quân một lữ đoàn lính thủy đánh bộ và một lữ đoàn xe tăng. Lữ đoàn lính thủy đánh bộ 92 đủ quân số, các chiến sĩ hải quân của hạm đội biển Bắc đặc biệt tinh nhuệ. Lữ đoàn có nhiệm vụ giữ khu vực phòng thủ dọc đường sắt kée dài từ sông Xa- rít-xa ở phía bắc đến khu tam giác, hợp điểm của ba đường xe lửa giao nhau ở phía nam.

        Lữ đoàn xe tăng chỉ có hai xe tăng nhẹ trang bị đại bác 45 ly, phải giữ một tuyến phòng ngự vòng cung ở khúc cong của đường sắt, cách phía tây đồi Ma-mai-ép nửa ki-lô-mét và không để cho địch tới được sông Vôn-ga.

        Các cuộc chiến đấu ở địa giới phía nam thành phố, trong khu vực kho thóc, đặc biệt đáng chú ý vì sự kiên cường của các chiến sĩ ta. Tôi chép lại đây vài dòng của một người đã tham gia chiến đấu bảo vệ kho thóc là đồng chí Ang-đrây Khô-di-ai-nốp, trung đội trưởng trung đội súng máy của lữ đoàn lính thủy đánh bộ 92, hiện nay đang sống ở O-ri-ôn:

        «... Tôi nhớ là đêm 18 tháng chín, sau một trận đánh gay go, tôi được gọi đến sở chỉ huy và được lệnh đưa trung đội súng máy tiến kho thóc, cùng với phân đội phụ trách bảo vệ giữ cho được nhà kho bằng mọi giá. Ngay đêm đó, chúng tôi tiến được địa điểm quy định và trình diện với đồng chí chỉ huy. Nhà kho lúc này được một tiểu đoàn Cận vệ bảo vệ, nhưng chỉ còn 30 đến 35 người chiến đấu được và một số thương binh vừa nặng vừa nhẹ chưa kịp sơ tán về hậu cứ. Các chiến sĩ Cận vệ rất sung sướng thấy chúng tôi đến và không kìm được sự khoái trá, nhảy múa, đùa vui với chúng tôi.  Trung đội của tôi có 18 người được vũ trang tốt. Chúng tôi có 2 trọng liên, 2 súng chống tăng, 3 súng máy và một máy vô tuyến điện. Mờ sáng ngày 18 từ phía nam nhà kho xuất hiện một xe tăng Đức cầm cờ trắng. « Có chuyện gì thế này? » chúng tôi tự hỏi nhau. Hai người từ trong xe tăng nhảy ra: một sĩ quan Đức và một phiên địch. Qua phiên địch, tên sĩ quan yêu cầu chúng tôi đầu hàng quân đội Đức dũng cảm vì mọi cuộc kháng cự chi là vô ích và chỉ làm cho chúng tôi phải nằm ở lại đây lâu thêm. «Các anh hãy rút khỏi kho thóc ngay đi, tên sĩ quan Đức dụ dỗ chúng tôi. Nếu từ chối thì không thoát chết được. Một tiếng đồng hồ nữa chúng tôi sẽ giội bom và sẽ đè bẹp các anh ». Chúng tôi bảo nhau « Kìa, nhìn xem cái thằng hợm này ! }) và chúng tôi trả lời ngay tên sĩ quan ngắn gọn: « Hãy truyền bằng vô tuyến điện cho tất cả bọn phát xít để chúng xéo ngay đi với ma quỷ. Còn những người đến điều đình có thể quay trở lại, nhưng chỉ được đi bộ ».

        Chiếc xe tăng mở máy định quay lui nhưng bị hai súng chống tăng của chúng tôi bắn hỏng ngay.

        Ít phứt sau, xe tăng và bộ binh địch, đông hơn chúng tôi gấp mười lần, từ phía nam và phía tây nam tiến công vào nhà kho. Đợt tiến công này bị đẩy lui, đợt khác lại tiếp theo ngay và một máy bay trinh sát hai tầng cánh bay lượn trên kho thóc để hiệu chỉnh tâm bắn và báo cáo tình hình trong khu vực của chúng tôi. Ngày 18 tháng chín, chúng tôi dẩy lui tất cả chín đợt tiên công.

        Chúng tôi hết sức dè sẻn đạn vì tiếp tế từ xa rất khó khăn.

        Lúa mì cháy trong kho, nước làm mát súng máy bốc hơi, thương binh đòi uống, nhưng quanh đó chả có một giọt nước nào. Chúng tôi chống cự như thế suốt ba ngày liền. Nóng hầm hập, khói ngột ngạt, khát khô cổ. Ban ngày nhiều người trèo lên nóc nhà kho để ngắm bắn quân địch, ban đêm lại trèo xuồng để bảo vệ xung quanh kho. Máy vô tuyến điện bị hỏng ngay từ đầu. Chúng tôi không liên lạc được với các đơn vị.

        Và đến ngày 20 tháng chín, giữa trưa, mười hai xe tăng địch từ phía tây và phía nam tiến đến. Súng chống tăng của chúng tôi hết đạn, lựu đạn cũng không còn quả nào. Các xe tăng địch tiến đến gần hai bên nhà kho và dừng lại bắn thẳng vào chúng tôi, nhưng không một ai chùn cả. Chúng tôi dùng súng máy và tiểu liên bắn xả vào bộ binh địch, không cho chúng lọt vào trong kho. Nhưng một quả đạn rơi trúng khẩu súng máy mắc-xim cùng xạ thủ, và ở một trung đội khác, một mảnh đạn phạt vỡ ống thông giỏ của khẩu mắc-xim thứ hai, nòng súng bị hỏng. Thế là chi còn một khẩu trung liên.

        Đạn đại bác nổ làm các mảnh bê tông bay lên, lúa mì bốc cháy. Trong khói mù mịt, chúng tôi không trồng thấy nhau nhưng vẫn động viên nhau bằng tiếng thét: «Hua-ra! Ở dưới coi chừng đấy! * Ngay lức đó, từ phía sau các xe tăng, lính tiểu liên Đức xông ra, khoảng trăm rưởi hoặc hai trăm tên. Chúng xung phong rất thận trọng, vừa tiến vừa ném lựu đạn về phía trước. Chúng tôi bắt lựu đạn và ném trả lại. Mỗi khi quân Đức đến gần, chúng tôi đồng loạt thét lên « Hua-ra ! Vì Tổ quốc tiến lên ! ».

        Phía tây nhà kho, bọn phát xít cũng lọt được vào bên trong, nhưng các căn phòng chúng chiếm được lập tức bị hỏa lực của chúng tôi bịt lại.

        Trong nhà kho cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt. Chúng tôi cảm thấy và nghe thấy bước chân cùng hơi thở của bọn lính địch, nhưng không trông thấy rõ chúng vì khói quá, nên cứ dựa vào tai nghe mà xả súng. Buổi chiều, sau một lúc yên tĩnh ngắn ngủi, chúng tôi kiểm lại đạn dược. Không còn lại được bao nhiêu: đạn trung liên còn một băng rưỡi, đạn tiểu liên còn được 25 đến 30 viên, mỗi khẩu chừng 8 viên.

        Còn ít đạn như vậy thì không thể nào chiến đấu phòng thủ được. Chúng tôi đã bị bao vây. Chúng tôi quyết định mở một đường về khu vực nam, phía Bê-kê-tốp-ca, vì xe tăng địch đi đi, lại lại ở mặt đông và mặt bắc của nhà kho.

        Trong đêm 21 tháng chín, dưới sự yểm trợ của khẩu trung liên độc nhất, chúng tôi lên đường. Lúc đầu mọi sự đầu êm thấm, bọn phát xít không phục ở phía, này. Sau khi đã vượt qua cái khe và đường xe lửa, chứng tôi húc ngay vào một khẩu đội cối của địch đang lợi dụng đêm tối đưa súng vào vị trí bắn. Tôi còn nhớ là chúng tôi đã lật nhào ba khẩu cối và một toa xe goòng chở đầy mìn. Bọn Đức chạy tản loạn, bỏ lại trên trận địa bảy xác chét, vứt cả vũ khí, cả bánh mì vả nước võng, còn chủng tôi thì đang sấp chết khát. « Uống ! Uống! » Đó là ý nghĩ duy nhất của chúng tôi lúc đó. Trong đêm tối chúng tôi uống thỏa thuê. Rồi chúng tôi ăn bánh lấy được của bọn Đức và tiếp tục đi. Nhung không biết số phận của các bạn tôi ra sao, vì ngày 25 hay 26 tháng chín tôi mới tỉnh lại, thì thấy mình nằm ở trong một cái hầm tối và ẩm, hình như đẫm dầu ma-díit. Không còn áo va-rơi và chân phải không có ủng. Tay chân không theo ý muốn của mình, đầu nhức, măt hoa...»

        Ngày 17 tháng chín, tôi được tin phương diện quân Xta- lin-grát, bố trí ở giữa sông Đông và sông Vôn-ga, đã phản công ở khu vực A-ca-tốp-ca, Cu-dơ-mít-chi, hướng xuống phía nam. Phương diện quân phải tiêu diệt tập đoàn quân của địch và tiến vào phía tây-nam thành phố để liên lạc với các đơn vị của các tập đoàn quân 62 và 64 bảo vệ Xta-lin-grát. Tin này làm cho chúng tôi hết sức vui mừng: vậy là toàn mặt trận đã chuyển sang tiến công. Hội đồng quân sự tập đoàn quân lập tức nghĩ ngay tới cách giúp đỡ cho các lực lượng tiến công. Đối với tập đoàn quân 62 đang bị địch dồn ra sông Vôn-ga, nhất thiết phải liên lạc với các đơn vị đóng sát cạnh hai bên sườn, nên chúng tôi quyết định dù khó khăn thế nào cũng phải tiếp tục phòng ngự tích cực ở khu vực giữa của tập đoàn quân và tiến công quân địch ở sườn phải bằng hai lữ đoàn bộ binh và một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép để sớm liên lạc với các đơn vị bộ binh đánh ở phía bắc thành phố.

        Chiều hôm đó, thượng tướng E-rê-men-cô báo cho tôi biết là cuộc tiến công sắp sửa bắt dầu. Chúng tôi vừa phải hỗ trợ các đơn vị bạn bằng các lực lượng của sườn phải, vừa phải tiến công địch ở phía tây-nam từ khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ, đồi Ma-mai-ép để chia cắt và tiêu diệt quân địch trong phần phía tây thành phố. Trên điều cho chúng tôi sư đoàn bộ binh 95 của đại tả V.Gô- rích-nưi, tập trung chiều ngày 18 tháng chín ở bến sông Vôn-ga, để tăng cường cho sườn phải của tập đoàn quân. Sở chỉ huy của chúng tôi bị pháo địch bắn không ngớt, nên chúng tôi được phép rời ra một khu cách phía bắc cảng nhà máy Tháng Mười Đỏ một ki-lô-mét.

        Chiều ngày 17 tháng chín, trận địa phòng ngự thứ nhất , của chúng tôi trên sườn phải, kéo dài từ Rư-nốc đến đồi Ma-mai-ép, không có gì thay đổi (các trận đánh lẻ tẻ của địch ở khu vực này trong năm ngày liền, đều bị đẩy lui). Ở khu vực giữa, chính diện chạy theo đường gấp khúc: Đồi Ma-mai-ép và nhà ga chính ở trong tay chúng tôi, nhà các chuyên viên vẫn còn bị địch chiếm và từ đó chúng bắn xuống bến phà chính. Chính diện sườn phải kéo dài từ sông Xa-rít-xa, dọc theo đường xe lửa và dựa vào sông Vôn-ga, ở gần tháp nước. Khi lực lượng tăng cường tới thì những người còn lại của trung đoàn xung kích được sát nhập vào lữ đoàn bộ binh của đồng chí Ba-tơ- ra-cốp, tất cả các đơn vị ở sườn phía nạm bị thiệt hại nặng thì nhập vào với sư đoàn Cận vệ của đồng chí Đu- bi-an-xki; còn các cơ quan tham mưu được chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga để tổ chức lại.

        Ở sườn trái của tập đoàn quân như vậy còn lại hai lữ đoàn bộ binh 42 và 92 và một sư đoàn. Việc chỉ huy bộ đội trở nên dễ dàng hơn.

        Trong đêm 18 tháng chín, sở chỉ huy tập đoàn quân chuyển đến vị trí mới. Các phương tiện thông tin liên lạc, các nhân viên trực ban và một số sĩ quan tham mưu đã bắt đầu di chuyển từ chiều. Hội đồng quân sự, tham mưu trưởng và các sĩ quan tác chiến chuyển sang cùng. Việc di chuyển có mang theo tài liệu và phải đi băng qua các phố còn có các đơn vị và cả xe tăng Đức đang hoạt động, thật là một việc mạo hiểm. Chúng tôi có thể chạm trán với địch, nên quyết định bộ phận chủ yếu gồm các sĩ quan tham mưu và Hội đồng quân sự qua sông bằng thuyên. Do đó phải hành quân theo hành trình phức tạp, từ ngã ba sông Xa-rít-xa sang tả ngạn sông Vôn-ga ở Krốt- xnai-a Xlô-bô-đâ, rồi từ đó đi chếch về phía bắc đến bến « 62 » đối diện với đảo Dai-xép-xki thì đi thuyền bọc sắt trở lại hữu ngạn, đúng vào chỗ vị trí của sở chỉ huy  mới.

        Nửa đêm, đoàn người mang nặng tài liệu và tư trang ra khỏi hầm ngầm, lần mò đường đi trong đêm tối và tập trung đủ ở bến đò an toàn. Thỉnh thoảng đạn pháo lại bay qua đầu. Sang được bờ bên kia sông Vôn-ga, chúng tôi mất đến một giờ lang thang ở các thị trấn Bô-can-đi và Krát-xnai-a Xlô-bô-đã để tìm xe. Cuối cùng thấy được xe, thì vừa lúc đó đồng chí Gu-rốp đến gặp tôi và đề nghị  chúng tôi rẽ vào vườn ươm cây quốc gia cách Krát- xnai-a Xlô-bô-đa 5 ki-lô-mét, nơi đó có đơn vị hậu cần, để ăn chút gì và tắm rửa, sau đó sẽ trở về sở chỉ huy. Chúng tôi để nghị đồng chí Crư-lốp dẫn toán quân của cơ quan tham mưu đến sở chỉ huy mới trước và hứa sẽ mang về cho các đồng chí chút gì ăn sau.

        Đồng chí Gu-rốp, các trợ lý và tỏi đi về vườn ươm cây. Chúng tôi được tiếp đãi như những người vừa từ cõi chết trở về. Sau khi tắm hơi, chúng tôi được nhận quần áo lót mới giặt, được ăn no, mặc thêm áo xăng đay ấm của chiến sĩ. Ăn xong, rồi uống trà, thời gian trôi rất nhanh, Các cửa sổ đều che kín nên chúng tôi không thấy trời đang rạng đồng, khi nhận ra, chúng tôi hoảng quá: bởi bến phà chỉ hoạt động ban đêm, có thể chúng tôi không đến bến kịp. Các sĩ quan tham mưu và đồng chí Crư-lốp sẽ nghĩ gì về chúng tôi đây, nếu ngày hôm nay chúng tôi không có mặt ở sở chỉ huy mới.

        Chúng tôi nhảy vội lên xe và phóng hét tốc lực đến bến «62». Tôi không biết đường nên phải đi theo xe của đồng chí Gu-rốp hướng dẫn. Nhưng đồng chí ấy lầm chỗ rẽ thành ra chúng tôi lại lộn về Krát-xnai-a Xlô-bô-đâ. Chúng tôi lập tức quay lại. Đến bến « 62 ». lúc này chỉ còn có một chiếc thuyền bọc sắt, đang chuẩn bị đưa đi dấu. Họa vô đơn chí! Đủng lúc đó, xe chúng tôi dở chứng, lún vào cát và không nhích lên được., Một ý nghĩ thoắt hiện trong đầu tôi: chiếc thuyền sẽ rời bến và chúng tôi sẽ phải ở lại suốt cả ngày bên tả ngạn. Chuyện gì sẽ xảy ra cho bộ đội và thành phố trong ngày hôm đó? Tóc tôi dựng đứng lên. Tôi chạy lại cầu phà. Chiếc thuyền rời bến. Thu hết sức lực tôi lấy đà nhảy được xuống thuyền. Trong lúc đó thì đồng chí Gu-rốp đang chạy tới bến.

        Tôi hét người lái: «Quay lại!».

        Người lái chậm chạp quay đầu lại và hỏi: «Này cậu kia, cậu là cái thá gì vậy ? ».

        — Tư lệnh tập đoàn quân 62.

        Người lái cho thuyền quay lại bến, đồng chí Gu-rốp và các trợ lý nhảy xuống và thuyền máy mở hết tốc lực chạy sang bờ hữu ngạn.

        Người lái thuyền máy xin lỗi vì không nhận ra tôi. Nhưng mươi phút sau, khi đặt chân lên hữu ngạn, tôi bắt chặt tay đồng chí và cảm ơn đồng chí rất chân thành.

        Ở sở chỉ huy mới của tập đoàn quan không có hầm, và cũng không có một chỗ nào che kín có thể giúp chúng tôi tránh được đạn và mảnh nhỏ đạn pháo. Trên cao, trên bờ sông dốc đứng có các bồn dầu hỏa và một bè chứa dầu ma-dút bằng bê tông xây nổi. Ngoài bãi cát chất đống các máy công cụ, các động cơ điện và thiết bị công xưởng khác chắc là chuẩn bi để sớ tán nhưng chưa kịp đưa đi. Sát bờ sông có mấy chiếc thuyền nhỏ bị vỡ nát chỉ còn một nửa, và nhiều cây gỗ để làm bè.

        Các nhân viên tham mưu làm việc trong các thuyền nhỏ hoặc ở ngoài trời. Hội đồng quân sự và tham mưu trưởng làm việc ngay bờ sông, trong những hào đào vội vã, không có mái che. Công binh bắt tay ngay vào việc cấu tạo các hầm có mái che. Có người cho biết các bồn dầu hỏa ở trên cao đều rỗng, nên chúng tôi yên trí. Nhưng sau này, chúng tôi đã phải trả giá đắt cho sự cả tin đó.

        Các đơn vị sườn phải của tập đoàn quân chuẩn bị phản kích vào tây-nam đồi Ma-mai-ép, để phổi hợp với ba tập đoàn quân tiến công từ phía bắc xuống, nhằm chia cắt và đánh bại quân địch đang tiến vào Xta-lin-grát.

        Ngày 18 tháng chín mở đầu như thường lệ: từ lúc mặt trời lên, không quân địch đã xuất hiện và ném bom, bắn phá các vị trí của quân ta. Nỗ lực chủ yếu của chúng nhằm vào nhà ga và đồi Ma-mai-ép. Sau không quân, đến lượt pháo và súng cối của địch hoạt động. Pháo binh của ta bắn trả lại. Trận đánh ngày càng ác liệt, dữ dội.. Bỗng đến 8 giờ sáng, bầu trời thành phố vắng hẳn máy bay ném bom của địch. Chúng tôi hiểu ngay là bộ đội của phương diện quân Xta-lin-grát hoạt động ở phía bắc thành phố đã bước vào tiến công mãnh liệt. Ở phía đó, đã bắt đầu những trận đánh thăm dò. Đến 14 giờ, rõ ràng các trận đánh đã chấm dứt và hàng trăm, máy bay Gioong-ke lại xuất hiện trên đầu chúng tôi. Chúng lại. tiếp tục cuộc oanh tạc nhưng với sức mạnh gấp đôi vào các vị trí của tập đoàn quân 62. Như vậy có nghĩa là trận đánh ở phía bắc đã phải dừng lại, nếu không cũng là phải tạm thời gián đoạn.

        Không quân địch phản ứng lại mọi hoạt động của bộ đội ta, đặc biệt là ở phía bắc. Qua mức độ hoạt động của không quân địch, chúng tôi phán đoán được tình hình trên các khu vực khác của mặt trận. Chúng tôi phải cảm ơn các đơn vị bạn đã tạo cho chúng tôi được sáu tiếng đồng hồ yên tĩnh để củng cố lại các vị trí.

        Ở sườn phải, các đơn vị của chúng tôi phản kích từ sáng thu được thắng lợi nhỏ: lữ đoàn bộ binh của đại tá Gô-rô-khốp chiếm được điểm cao 305. Một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép chiếm được điểm cao 135,4. Trong khu vực của quân đoàn xe tăng, lữ đoàn cơ giới 38 chiếm được hoàn toàn vườn quả ở tây - nam thị trấn Tháng Mưởi Đỏ.

        Các phân đội của sư đoàn I. Éc-môn-kin và trung đoàn Cận vệ 39 của đồng chí E-lin chiến đấu ngoan cường trên đồi Ma-mai-ép. Trong một ngày, họ tiến được l00 đến 150 mét và giữ vững đỉnh đồi. Ở trung tâm thành phố và trên sườn trái của tập đoàn quân, giao tranh vẫn tiếp diễn ác liệt. Quân địch tuy đông và mạnh hơn cũng không thu được kết quả nào. Bộ đội ta giữ vững các vị trí, trừ nhà ga, sau khi thay đổi chủ 15 lần trong năm ngày chiến đấu đẫm máu, đã rơi vào tay địch cuối ngày 18 tháng chín.

        Chúng tôi không còn khả năng để phản kích nhà ga. Sư đoàn 13 của tướng Rô-dim-xép đã kiệt sức. Sau khi vượt sông Vôn-ga, sư đoàn đã tham gia chiến đấu chống lại quân địch đang mưu toan chiếm ngay thành phố bằng sức mạnh. Các chiến sĩ Cận vệ đã gây cho quân địch bị tổn thất nặng. Đứng là họ đã phải nhường cho địch vài phố ở Xta-lin-grát, nhưng đó không phải là rút lui hoặc bị đẩy lui. Không ai nghĩ đến việc lùi bưởc cả. Các chiến sĩ Cận vệ đã chiến đấu tới giọt máu cuối cùng, chỉ có những người bị thương nặng mới phải lẻ tẻ rút về phía sau. Theo lời thương binh kể lại, bọn phát xít chiếm nhà ga đã bị thiệt hại lớn. Các chiến sĩ Cận vệ, bị cắt rời khỏi chủ lực của sư đoàn, đã lẻ tẻ từng người, hoặc từng tổ hai, ba người, ẩn nấp trong các chòi gác ghi, các hầm dưới của các ngôi nhà gần nhà ga, sau các tường dọc đường sắt, dưới gầm các toa tàu, và từ các chỗ ẩn nấp đó, họ độc lập tiếp tục nhiệm vụ của mình: họ bắn vào sau lưng, vào sườn quân địch và ngày đêm làm cho chúng bị tiêu hao. Họ buộc địch phải đối phó với chiến thuật đánh trong phố, làm cho bọn sĩ quan Hít-le phải đặt các tiểu đoàn và đại đội của chứng trong tình trạng báo động suốt ngày đêm, và phải tung ra mọi phía các lực lượng mới để đối phó với các chiến sĩ Xô viết chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Lúc đó, trong óc tôi nổi lên rõ nét cái ý nghĩ thoáng có từ những ngày đầu sống ở mặt trận: phải đối phó với chiến thuật cố hữu đã thành bài bản của đối phương như thế nào đây ?

        Trước hết tôi nghĩ ngay đến người chiến sĩ. Chính anh ta là người giữ vai trò chính trong chiến tranh. Chính anh ta là người phải mặt đối mặt với quân thù. Đôi khi anh ta còn hiểu tâm lý địch rành hơn các vị tướng ở trên đài quan sát theo dõi các vị trí bố trí của đối phương. Người chiến sĩ nghiên cứu tâm tính địch. Tôi nhấn mạnh nghiên cứu bởi vi thiên tính đã phú cho anh ta sự thông minh, lòng quả cảm và khả năng suy nghĩ, và không những hiểu được ỷ định của cấp chỉ huy mà còn phân tích, đánh giá được tình hình và âm mưu của đối phương. Tất nhiên, anh ta không hiểu biết các đơn vị địch bằng các sĩ quan tham mưu. Anh ta không có cái nhìn bao quát được chiến trường như chúng tôi, nhưng qua hành động của lính địch trên trận địa, qua những sự đụng chạm trong tiến công hay phản kích, anh ta hiểu sâu và sinh động hơn về tinh thần lính địch. Nói cho cùng, hiểu được cái đó, không phải một cách chung chung, mà ngay trong thực tế trên chiến địa. Đó là yếu tố quyết định của bất cứ trận đánh nào.

        Ngay trong trận đánh dữ dội nhất, người chiến sĩ được chuẩn bị tốt, có tinh thần cao hơn địch sẽ không sợ địch đông hơn. Bởi thế nên người chiến sĩ Xô-viết dẫu bị thương vẫn không rời trận địa, vẫn cố gắng để giáng cho địch đòn ác hiểm nhất.

        Đảng cộng sản đã giáo đục cho các chiến sĩ Xô-viết tinh thần yêu nước nồng nhiệt, tinh thần hy sinh vì nhân dân. Các tổ chức chính trị của quân đội, các tổ chức Đảng, Đoàn thi hành những huấn thị của Ban Chấp hành trung ương Đảng và khắc sâu vào tâm trí mỗi người chiến sĩ lòng tin tưởng vào chính nghĩa của chúng ta. Bằng những ví dụ cụ thể về đời sống ở mặt trận và những chiến công của các anh hùng, họ đã phát triển ý thức trách nhiệm của người chiến sĩ đối với Tổ quốc, và đã nâng cao tinh thần của họ. Tất cả những điều ấy tổng hợp lại, đã cho phép tôi tin tưởng vào sự kiên cường của người chiến sĩ và trên cơ sở đó, tính đến việc xét lại chiến thuật của các phân đội nhỏ trong các điều kiện chiến đấu trên các đường phố.

        Phải làm thế nào cho trong mỗi ngôi nhà có ít nhất một người chiến sĩ và trở thành một chướng ngại lớn trên đường tiến quân của địch. Không có gì đáng lo ngại nếu người chiến sĩ đứng ở hầm dưới, đầu cầu thang hoặc trên cầu thang, hiểu rõ nhiệm vụ chung của bộ đội, chiến đấu một mình và hành động độc lập. Trong trận đánh đường phố, đôi khi người lính lại chính là người chỉ huy của mình.

        Từ những ngày đầu của các trận chiến đấu giành nhà ga, đồng chí ủy viên Hội đồng quan sự Gu-rốp và tôi, cũng như đồng chí tham mưu trưởng Crư-lốp, chúng tôi đã quyết định thay đổi chiến thuật: thành lập các tổ chiến thuật mới bên cạnh các trung đội, tiểu đội, những đội xung kích nhỏ trong các đại đội và tiểu đoàn.

        Ngày 18 tháng chín, chúng tôi nhận được chỉ thị của phương diện quân Tây — Nam mà hồi đó tập đoàn quân 62 thuộc quyền. Trong chỉ thị viết:

        « Bị đòn của các đơn vị phương diện quân Xta- lin-grát tiến công mạnh mẽ xuống phía nam, quân địch đã bị thiệt hại nặng nề trên tuyến Cu-dơ-mít- chi, Xu-khai-a, Mét-chét-ca, A-ca-tốp-ca. Nhằm đối phó với cuộc tiến công của cánh quân bắc của ta, đối phương đã rút một số đơn vị ở khu vực Xta-lin- grát, Vô-rô-pô-nô-vô chuyển lên phía bắc qua Gum- rắc. Phối hợp với phương diện quân Xta-lin-grát, để tiêu diệt cụm quân địch ở Xta-lin-grảt, tôi ra lệnh :

        1.Tư lệnh tập đoàn quân 62 phải thành lập ngay một cụm xung kích ở khu vực đồi Ma-mai-ép, gồm ít nhất ba sư đoàn bộ binh và một lữ đoàn xe tăng và tiến công vào đường ranh giới tây - bắc của Xta-lin-grát nhăm tiêu diệt quân địch trong khu vực này. Nhiệm vụ trong ngày : tiêu diệt quân địch trong thành phố và giữ chắc trận tuyên Rư-nốc — Oóc-lốp-cơt các điểm cao 128,0, 98, 9, rìa tây-bắc và tây của Xta-lin-grát.

        2. Chỉ huy pháo binh phương diện quân phải bắn mạnh mẽ vào khu vực kéo dài từ bên phải đển tận Gô-rô-đit-chê, Gum-rắc, và bên trái dọc theo sông Xa-rít-xa, để yểm trợ cho cuộc tiên công của tập đoàn quân 62.

        3. Sư đoàn Gô-rích-nưi sát nhập vào tập đoàn 62 kể từ 19 giờ ngày 18 tháng chín 1942. Tư lệnh tập đoàn quân 62 phải chuyển đại bộ phận sư đoàn này qua các bến phà phía bắc ở khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ vào thành phố trước 5 giờ ngày 19 tháng chín 1942, để tiến công từ điểm cao 102,0 vào ngoại ô đông-bắc thành phố

        Bộ binh bắt đầu tiến công 12 giờ ngày 19 tháng chín ».

        Các mục tiêu giao cho tập đoàn quân rất phức tạp. Như sau này chúng ta đã biết, phần nhận định tình hình về địch không đúng. Trừ không quân, còn không có một đơn vị nào của địch phải rút đi đối phó với cuộc tiến công của phương diện quân Xta-lin-grát cả.

        Quân báo của tập đoàn quân trong những ngày này đã chú ý đặc biệt hỏi cung các tù binh và nghiên cứu kỹ các tài liệu tham mưu của địch bắt được trong các trận chiến đấu. Không thu được một chứng cớ nào ở tù binh xác minh tin của Bộ tham mưu phương diện. quân về sự di chuyển của quân Đức từ Xta-lin-grát lên phía bắc cả.

        Trong chỉ thị của phương diện quân còn nói sư đoàn của Gô-rích-nưi phải qua sông Vôn-ga chiếm lĩnh các vị trí xuất phát tiến công trong khoảng từ 12 đến 18 giờ. Các bến qua sông lúc đó hoạt động rất khó khăn. Thời hạn quy định rõ ràng không đủ. Nhưng việc qua sông của sư đoàn Gô-rích-nưi chỉ là một mặt của vấn đề. Chỉ thị của phương diện quân có nói tập đoàn quân 62 phải tập trung ít nhất ba sư đoàn để phản kích. Nhưng lấy đâu ra ba sư đoàn đó? Ở tuyến hai cũng như trong lực lượng dự bị của tập đoàn quân không còn một sư đoàn nào cả. Người nào còn cầm súng được đều đang chiến đấu ở tuyến một, tham gia các cuộc chiến đấu trên đường phố, Nhưng dẫu sao vẫn phải chấp hành bằng được mệnh lệnh của phương diện quân. Tất cả các mắt xích của cơ quan tham mưu tập đoàn quân và các đơn vị đều tỏ ra có tinh thần tổ chức cao và sáng tạo trong việc chuẩn bị cho cuộc phản công đó.

        Bổ sung thêm vào chỉ thị của phương diện quân, 23 giờ 50 ngày 18 tháng chín, tôi ký thêm một mệnh lệnh cho tập đoàn quân, trong đó sau các từ ngữ chiến đấu phòng ngự ngoan cường, rút lùi từ từ, xuất hiện từ ngữ mới «tiến công». Từ này được các đơn vị mệt mỏi, kiệt sức, đón nhận với một niềm hân hoan lớn. Lòng tin vào sức mạnh của lực lượng mình được củng cố. Nếu nói đến phản công, tức là ta có lực lượng, và như vậy, sẽ chấm dứt việc phòng ngự.

        Cuộc tiến công được quy định bắt đầu vào 12 giờ ngày 19 tháng chín.

        Từ sáng sớm, chúng tôi chú ý theo dõi hoạt động của địch, chờ xem có dấu hiệu dao động trong khu đóng quân hoặc có sự di chuyển của chúng khỏi khu vực chính diện của chúng tôi không. Nhưng chỉ thấy không quân địch giảm hoạt động mà thôi. Sáng hôm đó, không thấy máy bay ném bom địch xuất hiện trên bầu trời Xta-ỉin-grát.. Như vậy là ở phía bắc, bộ đội ta vẫn tiếp tục hoạt động.

        Đến 12 giờ, các đơn vị của chúng tôi mở cuộc tiến công, có pháo binh phương diện quân và không quân yểm trợ. Việc máy bay địch vắng bóng làm cho nhiệm vụ chúng tôi dễ dàng hơn. Thật ra thì không quân lúc đó cũng không còn giữ vai trò quyết định trong các trận giao tranh trên đường phố nữa.

        Đến 17 giờ, máy bay Đức lại xuất hiện trên trời Xta- lin-grát. Điều này làm chúng tôi kết luận là các cuộc tiến công vào sườn - phía băc quân địch không kết quả.

        Cuộc tiến công của cụm xung kích tập đoàn quân 62 chuyển thành một trận đánh chính diện ở khu vực giữa cũng như ở sườn trái. Quân địch chỉ tương đối bị động bên sườn trái.

 
        Trong suốt ngày 19 tháng chín, các cuộc giao tranh dữ dội  diễn ra ở khu vực đồi Ma-mai-ép, kết quả luôn luôn thay đổi. Lữ đoàn bộ binh cơ giới của ta chiếm được điểm cao 126,3. Một trung đoàn thuộc sư đoàn 112 của đồng chỉ Éc-môn-kin tiến được tới một vị trí ở phía bắc khe Đôn-ghi, liên lạc ngay với lữ đoàn cơ giới. Hai trung đoàn của sư đoàn Gô-rích-nưi qua sông trong đêm 19 tháng chín, phải lao vào trận đánh ngay. Sau khi vượt qua đinh đồi Ma-mai-ép, các đơn vị không có thời gian chuẩn bị mà đã phải trực diện đương đầu với bộ binh và xe tăng địch  đang tiến công. Các đơn vị lẻ của sư đoàn bộ binh 112 của tướng Éc-môn-kin đẩy lùi được các cuộc tiến công mạnh mẽ của địch suốt từ sáng, và cuối ngày vẫn giữ được trận tuyến dọc đường xe lửa, từ đồi Ma-mai-ép đến phố Pô-lổt-ni-an-nưi, trong khu tam giác giữa khe Đôn-ghi và cầu xe lửa qua khe Kru-tô-i đến tận phố Ac- ti-ô-mốp-xkai-a.

        Tôi còn giữ được lá thư của trung tá dự bị V.Gút-sép, đảng viên từ năm 1939. Từ ngày 14 tháng chín 1942, Gút- sép chiến đấu trong hàng ngũ sư đoàn bộ binh 112. Đồng chí được cơ quan chính trị phương diện quân điều về sư đoàn theo yêu cầu của đồng chí là xin về bất cứ đơn vị nào chiến đấu ở khu Tháng Mười Đỏ. Đồng chí viết « Cha tôi đã làm thợ cán thép 35 năm trong nhà máy ấy. Tôi sinh ra ở gần đồi Ma-mai-ép, đã sống tuổi thơ ấu và thời thanh niên ở đó. Cha tôi đã chiến đấu bảo vệ Xa-rit- xin. Tôi cũng không thể làm khác, khi thành phố quê hương của tôi bốc cháy.

        « Tôi sang tới hữu ngạn qua bến « 62 ». Đại bác gào thét và bờ sông Vôn-ga dựng đứng làm tôi có cảm tưởng đó là sườn của một chiến hạm khổng lồ. Trong khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ, tôi tìm thấy sở chỉ huy cửa sư đoàn bộ binh 112 và tôi đến trình diện sư đoàn trường Éc-môn- kin và chính ủy Líp-kin. Đồng chí Éc-môn-kin hỏi tôi trước đây phục vụ ở đâu. Tôi kể lại cho đồng chí nghe là tới dự trận đầu tiên ở Pê-rê-mứt ngày 22 tháng sáu 1941, trong hàng ngũ sư đoàn cơ giới 7. Khi tôi nói đến sư đoàn này, đồng chí Éc-môn-kin nhìn tôi, hỏi: « Gút-sép này! Cậu có nhận ra mình không?». Và lúc đó tôi mới nhận ra đồng chí trung đoàn trưởng trung đoàn cơ giới 15 của sư đoàn. Chúng tôi cùng bị vây ở Ki-ép. Sau khi phân tán thành từng tốp nhỏ, chúng tối mở đường máu rút được về với đồng đội ở gần Khác-cốp...

        Sư đoàn trưởng Éc-môn-kin là một người trung thành vô hạn với trách nhiệm của mình, tuy đôi khi nóng nảy. Đồng chí đã dành hết tâm trí mình để hoàn thành các nhiệm vụ được giao, và đã phát huy truyền thống của các chiến sĩ Xi-bê-ri và cựu sư đoàn trưởng Xô-lô-gúp.

        «Sư đoàn lúc đó có khoảng 800 tay súng chiến đấu được và giữ một khu vực phòng ngự trên chính diện ở phía đông từ Gô-rô-dít-chê đến đồi Ma-mai-ép. Tôi được điều ngay về trung đoàn bộ binh 416 đang cùng với đội chống tăng độc lập 156 của sư đoàn bộ binh 112, chuẩn bị xung phong lên đồi Ma-mai-ép đã bị địch chiếm. Chi huy trung đoàn 416 là đại úy Át-xê-ép, một con người rất dễ gần. Đồng chí đã vượt qua được quãng đường thử thách rất gay go làm cho con người ta không còn biết sợ chết là gì nữa. Đồng chí đang chuẩn bị cho trung đoàn xung phong lên đồi Ma-mai-ép một lần nữa, và dẫn tôi đến đội chống tăng 146, gặp chính trị viên của đội là đồng chí Phi-li-mô-nốp.

        Đồng chí Phi-li-mô-nốp cử ngay một liên lạc viên đi tìm đồng chí chỉ huy đội. Đó là đồng chí Ốt-chơ-kin khâu đội trưởng pháo 45 ly. Bốn người chúng tôi, dưới sự hướng dẫn của đại úy Át-xê-ép, phải giải quyết vấn đề làm thể nào chiếm được đồi Ma-mai-ép mà ít bị thiệt hại nhất.

        «Sáng sớm ngày 19, bắt đầu cuộc xung phong lên đồi Ma-mai-ép. Cùng lúc đó, phương diện quân Xta-lin-grát mở cuộc phản công từ phía bắc xuống. Cuộc xung phong kéo dài hai ngày. Bộ đội của chúng tôi, dưới hỏa lực dày đặc và những trận bom ồ ạt của quân địch đã tiến qua hàng đống xác chết. Đại úy Ảt-xê-ép đi đầu. Trung úy Ốt-chơ-kin bị thương vào đầu, mặt và áo va-rơi đẫm máu nhưng lúc này không có thì giờ để kịp băng bó. Đồng chí cùng các chiến sĩ kéo pháo lên phía trước, quật ngã bọn Đức bàng tiểu liên, ném lựu đạn vào các hỏa điểm. Cứ như vậy, trung đoàn 416 và đội chống tăng vượt qua sườn đồi thấm đẫm những vệt máu và đầy xác chết, đã chiếm được đỉnh đồi Ma-mai-ép và cùng với các đơn vị của sư đoàn 95 hất địch sang bên kia khe Đôn-ghi».

        Sư đoàn Cận vệ 13 của Rô-dim-xép, quân số bị giảm nhiều trong các trận chiến đấu trước, phải đương đầu với những trận đánh dữ dội ở trung tâm thành phố. Quân địch muốn bằng mọi giá đè bẹp sư đoàn này để tiến ra sông Vôn-ga, tới cảng chính và cắt đôi tập đoàn quân ra.

        Hai lữ đoàn bộ binh cùng với số quân còn lại của sư đoàn Cận vệ 35 và lữ đoàn cơ giới của Búp-nốp chiến đấu trên đường phố từ sông Xa-rít-xa đến phố Van-đai- xcai-a và xa hơn về phía tây-nam đến tận bờ sông Vôn-ga.

        Trong khu vực đồi Ma-mai-ép, lực lượng ta xấp xi ngang với địch, còn ở khu vực của sư đoàn Cận vệ 13 và xa hơn về phía nam, địch đông hơn ta gấp nhiều lần. Các cuộc giao tranh ngày 19 tháng chín chứng tỏ quân xâm lược không chủ trương rút quân ở thành phố để đưa lên phía bắc, mà chúng ngoan cố tiếp tục tiến công để tiêu diệt tập đoàn quân 62.

        Chúng tôi bị dồn từ mọi phía ra sông Vôn-ga. Các bến sông nằm dưới làn đạn của pháo binh và súng cối địch. Hội đồng quân sự sau khi nghiên cứu tình hình, đã có hàng loạt biện pháp quan trọng. Chúng tôi cần phải chú trọng trước hết, tổ chức việc qua sông Vôn-ga để liên lạc không bị gián đoạn và giữ được tiếp tế cho bộ đội từ tả ngạn sang.

        Đó là một nhiệm vụ khó khăn vì ban ngày sông Vôn- ga phơi trần dưới tầm quan sát và làn đạn địch. Do đó, ngoài hai bến có cầu áp mạn của tập đoàn quân, chúng tôi quyết định tổ chức bến cho từng sư đoàn. Các bến này không chuyên chở được nhiều, nhưng dẫu sao cũng giúp cho các sư đoàn sơ tán được thương binh và chuyên chở đạn dược. Tất cả mọi phương tiện qua sông được đăng ký và việc khôi phục các phương tiện đó để dưa ra sử dụng đều được kiểm tra tỉ mỉ.

        Một hệ thống riêng về liên lạc điện thoại và điện báo với các đơn vị, đã được chủ nhiệm thông tin tập đoàn quân, đại tá I-u-rin (sâu này là thiếu tướng) lập ra. Đồng chí luôn có các kênh và dây đặt ngầm dưới sông Vôn- ga. Khi hệ thống này không chạy, chúng tôi sử dụng ngay hệ thống khác. Ngoài ra, một trạm trung chuyển đã được tổ chức trên tả ngạn. Qua trạm này, chúng tôi có thể  liên lạc được với các sư đoàn bên hữu ngạn. Do các cuộc ném bom và bắn pháo dữ dội của địch, việc liên lạc với các đơn vị bên tả ngạn thường bị gián đoạn.

        Trong những ngày gay go này, các tướng lĩnh Đức dùng mọi biện pháp để ngăn chặn việc đưa các lực lượng mới của chúng tôi vào thành phố. Từ sáng sớm đến tối mịt, máy bay ném bom địch bay lượn và bắn phá trên sông Vôn-ga, còn ban đêm thì pháo binh địch trút đạn xuống sông. Các cầu áp mạn và xung quanh cầu, suốt ngày đêm nằm dưới hỏa lực của pháo và súng cối sáu nòng. Việc đưa người và vật liệu tăng viện cho tập đoàn quân 62 trở nên rất khó khăn.

        Ban đêm, các đơn vị qua được sông sang hữu ngạn phải triển khai tại các vị trí chiến đấu ngay. Các dụng cụ tiếp tế cũng phân phối ngay ban đêm cho các đơn vị, nếu không sẽ bị bom đạn địch phá hủy. Trên hữu ngạn sông Vôn-ga, chúng tôi không có ngựa và xe tải: chỗ nào cũng phải ngụy trang đồ tránh bom đạn địch. Do đó, mọi thứ đưa qua sông Vôn-ga đều phải chuyển đến các vị trí chiến đấu trên vai các chiến sĩ, những người ban ngày phải chống đỡ, đẩy lùi các cuộc tiến công điên cuồng của địch, ban đêm lại còn phải thồ trên lưng mình đạn dược, lương thực, dựng cụ công binh. Tình trạng đó làm cho các chiến sĩ bảo vệ thành phố mệt mỏi, kiệt sức, nhưng không làm giảm sức chiến đấu của các đơn vị. Và tình trạng đó kéo dài không phải một ngày, một tuần, mà suốt trong thời gian các cuộc chiến đấu kéo dài.

        Từ đầu đến cuối trận chiến đấu trong thành phố, trung tá Xô-cô-lốp phụ trách trung tâm phân phối đạn pháo ở bến sông, trung tá Xpát-xốp và thiếu tá Đi-nô- vi-ép phụ trách phân phối lương thực. Các đồng chí thường xuyên ở bên các đống đạn pháo và đạn cối có thể nổ tung bất cứ lúc nào.

        Ngày 19 tháng chín, sư đoàn bộ binh của đồng chí Ba-chi-úc, được điều tăng cường cho tập đoàn 62 tới bờ đông sông Vôn-ga. Chúng tôi đang sốt ruột chờ sư đoàn này, vì ngày hôm đó, tình hình ở trung tâm thành phố và đồi Ma-mai-ép rất nguy kịch, nơi các trung đoàn của sư đoàn Rô-đim-xẻp và các sư đoàn bộ binh 95 và 112 đang chống giữ. Những bến chính của sông Vôn-ga bị tê liệt hoàn toàn, không một đơn vị nào có thể qua sông được tại đây.

        Buổi tối hôm đổ, chúng tôi được biết là ngày 20 tháng chín, phương diện quân Xta-lin-grát lại sẽ tiến công địch từ phía bắc. Do đó, tôi quyết định tiếp tục các cuộc phản kích từ đồi Ma-mai-ép xuống hướng tây-nam. Chúng tôi nghĩ rằng sau cuộc phản công đâu tiên của bộ đội phương diện quân Xta-lia-grát thất bại, những cuộc tiến công mới này sẽ thu được thắng lợi.

        Trong đêm, có lệnh cho các đơn vị của tập đoàn quân 62 phải tiếp tục tiến công ngày 20 tháng chín với tất cả các lực lượng hiện có. Trong mệnh lệnh này, Hội đồng quân sự phương diện quân đòi hỏi các đơn vị phải hoàn thành các nhiệm vụ đã không thực hiện được ngày hôm trước.

        Tỉnh hình khu vực của sư đoàn Rô-đim-xép đặc biệt nguy kịch, nhưng chúng tôi không thể chi viện được gì hơn cho đồng chí ấy, ngay một tiểu đoàn thôi cũng không có. Việc duy nhất mà chúng tôi có thể làm được là trả lại cho đồng chí ấy trung đoàn 39 trước đây tách ra khỏi sư đoàn và đã chiến đấu tới ngày 19 tháng chín ở đồi Ma-mai-ép dưới quyền chỉ huy của đồng chí E-lin.

        Số quân còn lại của sư đoàn Cận vệ 35 dưới quyền chỉ huy của đồng chí Đu-bi-an-xki, sau một tuần lễ chiến đấu liên tục với một kẻ địch mạnh hơn gấp bội đã yếu đi và kiệt sức đến nỗi chúng tôi phải quyết định bổ sung họ vào các lữ đoàn bộ binh 42, 92 và chuyển các cơ quan tham mưu sang bên kia sông Vôn-ga để lập một sư đoàn mới.

        Trong những ngày này, chúng tôi đã phải tranh cãi gay go với thiếu tướng Mát-vê-ép, chỉ huy pháo binh phương diện quân. Đồng chí ấy đòi hỏi các đơn vị pháo của các sư đoàn tăng cường cho tập đoàn quân phải qua sông sang hữu ngạn để bố trí ở trong thành phố, còn Hộỉ đồng quân sự tập đoàn quân thì kiên quyết phản đối. Chúng tôi để các trung đoàn pháo của các sư đoàn bộ binh ở bên kia sông Vôn-ga mà chỉ đưa các đài quan sát sang bên hữu ngạn để hiệu chỉnh tầm bắn của các khẩu đội pháo trên một chính diện rộng, và chi đưa các đơn vị súng cối và súng chống tăng qua sông thôi.

        Trong thành phố chúng tôi không có ngựa và xe kéo pháo, thêm nữa, lại không có chỗ để có thể giấu được xe kéo, xe tải và ngựa trước hỏa lực của địch. Mọi việc vận chuyển bằng xe có bánh không thực hiện được, vì cũng không thể dùng sức người kéo pháo và súng cối qua các đống nhà đổ nát cũng như qua các đường phố bị bom đạn cày nát. Từ giữa tháng chín trở đi, việc vận chuyển đạn pháo qua sông Vôn-ga trở thành một nhiệm vụ rất nặng nề, đôi khi không thể nào thực hiện được. Ban ngày địch quan sát được mọi việc đi chuyển từ phía đông đến sông Vôn-ga. Từ ngày 22 tháng chín, địch tiến gần đến cảng chính nên chúng bắn rất chính xác vào từng chiếc thuyền đi lẻ. Việc chuyển đạn dược ban đêm cũng rất mạo hiểm, bởi quân địch biết rõ các khu vực bến và suốt đêm chúng soi sáng sông Vôn-ga bằng bom và pháo sáng. Đưa đạn dược  đến bờ sông Vôn-ga trên chặng đường 100 ki-lô- mét còn dễ dàng hơn khi đưa chúng qua sông rộng một ki-lô-mét.

        Hội đồng quân sự phương diện quân tán thành quan điểm của chúng tôi. Quyết định để pháo của sư đoàn bên tả ngạn đã giữ một vai trò tích cực trong cuộc chiến đầu tiến công và phòng ngự trong thành phố. Tuy để các trung đoàn pháo tầm xa và tầm gần của mình ở bên kia sông Vôn-ga, các chỉ huy sư đoàn, lữ đoàn vẫn có thể yêu cầu pháo bắn vào bất cứ khu vực nào trên chính diện. Ngoài ra, chỉ huy pháo binh của tập đoàn quân, tướng Pô-giác- xki, còn có thể lúc cần sẽ tập trung hỏa lực pháo bắn vào một khu vực nhất định theo yêu cầu của bất cứ lữ đoàn, sư đoàn nào đóng giữ ở bên kia sông Vôn-ga.

        Kề từ ngày 20 tháng chín, hàng ngày cứ khoảng năm giờ chiều là các tướng Crư-lốp, Pô-giác-xki, Gu-rốp và đại tá Ghéc-man, chủ nhiệm quân báo đến họp mặt chỗ tôi. Theo tin tức quân báo, chúng tôi khoanh các khu vực nơi bọn tướng Hít-le tập trung quân để tiến công. Trước rạng đông, chúng tôi bất thân nã hàng loạt đạn pháo và ca-chiu-sa và dùng máy bay oanh tạc hoạt động tầm xa ném bom xuống các khu vực đó. Trong trường hợp này, mỗi quả đạn pháo hay súng cối bắn vào chỗ tập trung quân địch đã gây ra nhiều thiệt hại hơn là các làn đạn bắn chặn hay bắn rải trên khu vực. Cứ như vậy, chúng tôi tiêu diệt và tiêu hao nặng quân Đức bằng những loạt đạn bắn chính xác. Sau những trận pháo kích đêm như vậy, lúc quân Đức bước vào tiến công, tinh thần binh lính chúng đã xuống khá thấp.

        Ngày 20 tháng chín, trận đánh bắt đầu khi trời hửng sáng, trong khi ở sườn phải của chúng tôi, quân Đức tiếp tục đánh kiềm chế thì trong khu vực đồi Ma-mai-ép, các trung đoàn của các sư đoàn bộ binh 95 và 112 phải đương đầu với cuộc tiến công của các lực lượng mới của địch. Đến trưa, đại tá Gô-rích-nưi, chỉ huy sư đoàn 95 báo cáo tình hình: có một số thay đổi không dáng kể ở cách hai bên chính diện mấy trăm mét, còn tình hình trên đồi Ma-mai-ép vẫn như trước.

        — Đồng chí phải nhớ rằng, tôi nhắc nhở đồng chí Gô-rích-nưi, những sự thay đội dù chỉ một trăm mét thôi, cũng có thể dẫn đến việc mất đồi Ma-mai-ép đấy.

        — Tôi có thể chết, nhưng tôi sẽ không rời khỏi đồi, đồng chí Gô-rích-nưi trả lời tôi sau vài giây im lặng.

        Đại tá Vát-xi-li A-ki-mô-vích Gô-rích-nưi, chỉ huy sư đoàn, và phụ tá phụ trách công tác chính trị, I-li-a A-khi- mô-vích Vlát-xen-cô đánh giá diễn biến chiến sự một cách sâu sắc và chắc chân, và từ chỗ nhất trí đó, tình bạn đã gắn bó hai người bạn chiến đấu. Họ như bổ sung lẫn cho nhau: một người, không chỉ là người chỉ huy mà  còn là một đảng viên cộng sản, luôn quan tạm đến việc giáo dục chính trị cho bộ đội; một người vừa lãnh đạo công tác chính trị và công tác Đảng, vừa đi sâu vào các hoạt động quân sự và biết tranh luận một cách đúng đắn, có cơ sở với bất cứ một sĩ quan chuyên nghiệp nào.

        Nghe các đồng chí ấy báo cáo qua điện thoại về tình hình mặt trận của sư đoàn, tôi không một chút nghi ngờ ở sự đánh giá đúng đắn và khách quan của các đồng chí về các sự việc, dẫu đó là báo cáo của Gô-rích-nưi hay Vlát-xen-cô. Mỗi người đều biết rõ tình hình chiến sự và hiểu rõ hoạt động của quân địch.

        Sư đoàn của Gô-rích-nưi tới thành phố sau sư đoàn Rô-đim-xép. Sau khi vượt qua sông Vôn-ga, sư đoàn cũng bị lao ngay vào trận đánh ở đồi Ma-mai-ép, rồi trong khu vực các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Các trung đoàn của sư đoàn, nói đúng hơn là các cơ quan tham mưu trung đoàn, lần lượt rút sang bên kia sông Vôn-ga một thời gian ngắn để nghỉ ngơi một chút và bổ sung các đại đội, rồi sau đó trở lại chiến đấu.

        Gô-rích-nưi và Vlát-xen-cô trong những ngày chiến đấu ác liệt đều ở đài quan sát và từ đó, bình tĩnh, tự tin, chỉ huy các cuộc tiến công và phản kích.

        Đến được sở chỉ huy của các đồng chí ấy không phải chuyện dễ, dù là đi theo chân bờ sông Vôn-ga. Cái khe chạy dài ngăn giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ bị hỏa lực địch quét gắt gao. Những ngày đầu giao tranh, nhiều chiến sĩ ta bị hy sinh ở đó đến nỗi người ta gọi khe đó là « Khe tử ». Để tránh tổn thất, phải dựng qua khe một hàng rào để cho người cúi lom khom men sát tường mới đi thoát đến sở chỉ huy của Gô- rích-nưi.

        Trong khu vực của sư đoàn Cận vệ 13 của Rô-đim- xép, tình hình nghiêm trọng hơn. Giữa trưa ngày 20 tháng chín, lính tiểu liên Đức lọt vào được khu vực bến đò chính. Sở chỉ huy nằm dưới hỏa lực địch. Một số bộ phận lẻ của trung đoàn Cận vệ 42 của sư đoàn gần như bị bao vây, thông tin liên lạc rất khó khăn vì nhiễu. Các sĩ quan liên lạc của tập đoàn quân phái xuống cơ quan tham mưu sư đoàn Rô-dim-xép đã hy sinh cả. Trung đoàn của E-lin tiến về bến chính bị chậm lại. Không quân địch phát hiện ra họ trên đường hành quân, đã ném bom xuống họ không ngớt.

        Tập đoàn quân chỉ có thể hỗ trợ cho sư đoàn bằng hỏa lực pháo ở bên tả ngạn, nhưng rõ ràng là không đủ.

        Bên trái sư đoàn của Rô-dim-xép, trên bờ sông Xa- rít-xa, các trận giao tranh ác liệt diễn ra không ngừng. Trong khu vực này có các tiểu đoàn thuộc lữ đoàn bộ binh 42 của M. Ba-tơ-ra-cốp, lữ đoàn lính thủy đánh bộ Viễn Đông và một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép. Liên lạc với các đơn vị trên bị gián đoạn luôn nên chúng tôi khó nắm được tình hình ở khu vực đó, nhưng có một điều rõ ràng là quân địch đã phải điều đến đây những lực lượng mới và đang cố gắng bằng mọi giá thọc ra sông Vôn-ga ở khu phòng thủ giữa của chúng tôi và mở rộng đoạn đột phá. Bởi thế, cần phải tiếp tục phản kích ở khu vực đồi Ma-mai-ép. Nếu các cuộc tiến công của chúng tôi yếu đi, quân địch sẽ được rảnh tay lao tất cả các lực lượng của chúng vào cánh trái và sẽ đè bẹp các đơn vị chiến đấu đang phòng ngự ở trung tâm thành phố.

        Đêm 22 tháng chín, một trung đoàn bộ binh thuộc sư đoàn 284 của Ba-chi-úc qua được sông và khi vào tới thành phố, được giao nhiệm vụ làm lực lượng dự bị cho tập đoàn quân ở phía đông đồi Ma-mai-ép.

        Đến hai giờ sáng, thượng tướng E-rê-men-cô gọi tôi đến máy điện thoại. Ông cho tôi biết một trong các lữ đoàn xe tăng của phương diện quân Xta-lin-grát đã chọc thủng phòng tuyến địch ở phía bắc và sắp liên lạc với chúng tôi ở khu vực Oóc-lốp-ca. Tôi dựng mọi người dậy, ngồi luôn ở máy điện thoại và gọi tìm lữ đoàn đó suốt đêm, trông xem ai đó sẽ là người đầu tiên báo cho chúng tôi cái tin vui về cuộc gặp gỡ giữa bộ đội phương diện quân Xta-lin-grát với tập đoàn quân 62. Nhưng chúng tôi uổng công chờ đợi! Mấy ngày sau, chúng tôi biết được là lữ đoàn đó không đến được mục tiêu. Toàn lữ đoàn cùng với đại tá Chít-dai-ép, lữ đoàn trường đã hy sinh trong trung tâm hệ thống phòng ngự của địch.

        Ngày 21 và 22 tháng chín là những ngày nguy ngập đối với các đơn vị của tập đoàn quân 62. Quân địch bị trả giá bằng một tồn thất nặng, nhưng đã cắt đôi được tập đoàn quân. Ở khu vực của sư đoàn 13, các đơn vị phái đi trước của chúng đã vào được cảng chính. Một số phân đội của sư đoàn 13 bị bao vây và đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng. Nhưng chúng tôi không có được những tin tức chi tiết, đặc biệt về số phận của tiểu đoàn 1 trung đoàn của E-lin. Vì thế cho nên trong các thông báo chiến sự, trong các báo chí và sách viết về trận đánh Xta-lin- grát đều nói là tiểu đoàn chiến đấu ở nhà ga đã bị tiêu diệt ngày 21 tháng chín 1942. Cả tiểu đoàn chi có thiếu úy Cô-lê-ga-nốp còn sống sót...

        Thật lòng mà nói, cho đến ngày cuổi cùng tôi vẫn không tin là tiểu đoàn đó đã bị tiêu diệt ngày 21 tháng chín, vì theo cách đối phó của địch, tôi có linh cảm là các chiến sĩ của ta vẫn còn hoạt động ở khu vực nhà ga, nhưng quá về bên trái và quân địch ở đó đã bị thiệt hại nặng. Những ai chiến đấu ở đây và đã chiến đấu như thế nào? Không ai biết được, và số phận những con người đó đè nặng lên lương tâm tôi như một hòn đá tảng. Sau khi xuất bản tập hồi ký của tôi «Chủ nghĩa anh hùng tập thể trong quân đội», và sau khi đài phát thanh phát di một số đoạn trích, tôi nhận được nhiều bức thư, trong đó có một bức của đồng chí Ang-tôn Đra-gan, thương binh trong cuộc chiến tranh giữ nước. Người chiến sĩ già này viết rằng, đồng chí có thể kể lại những gì đã xảy ra ở tiểu đoàn đó sau khi quân Đức chiếm nhà ga. Bức thư làm tôi bàng hoàng. Thế là cuối cùng, sau mười lăm năm, có thể biết rõ về số phận của những con người mà tôi luôn luôn nghĩ đến. Tôi không tin rằng những con người đã chiến đấu ngoan cường bảy ngày liền với địch ở khu nhà ga lại có thể bị tiêu diệt hết trong một đêm hoặc phải hạ vũ khí.

        Tôi đã không lầm. Mùa hè năm 1958, khi đi nghi phép, tôi đến thăm tác giả bức thư đó ở làng Li-cô-vít-si, vùng Tréc-ni-gốp.

        Sau khi chào hỏi, đồng chí Ang-tôn Đra-gan nhắc lại ngay là chúng tôi đã gặp nhau lần đầu tiên ở đâu:

        — Đồng chí có nhớ không, đó là buổi chiều ngày 15 tháng chín, gần một ngôi nhà thờ ở phố Pu-xkin. Khi trông thấy tôi đồng chí đã hỏi : « Đồng chí trung úy, quân của đồng chí đâu ?... Thế thì, nếu họ đã ở đây, đồng chí hãy nhận lấy nhiệm vụ: phải tống cổ bọn phát xít ra khỏi nhà ga. Rõ chứ ?...».

        — Có, tôi nhớ ra rồi, tôi trả lời.

         Tôi hình dung thấy trước mắt mình một ngôi nhà bị đánh sập, bờ sông ngụp khói, có những người cầm súng trường và tiểu liên đang rảo bước, một trung úy người nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn, mắt tinh anh, lưng đeo đầy lựu đạn. Đó chính là đồng chí Ang-tôn Đra-gan, lúc đó chỉ huy đại đội 1 của trung đoàn bộ binh Cận vệ 42 thuộc sư đoàn Rô-đim-xép. Và tôi thấy lại đồng chí lúc đó, khi nhận được lệnh đã nhanh nhẹn triển khai đại đội tiến về phía nhà ga và mất hút trong khói lửa lẫn trong bóng tối của hoàng hôn. Sau đó vài phút, tôi nghe thấy tiếng súng nổ giòn ở phía đó. Đại đội đã tiến công địch.

        — Xin phép đồng chí cho tôi kề lại thứ tự một chút, đồng, chí Ang-tôn Đra-gan đề nghị khi chúng tôi cùng ngồi vào bàn ăn. Và đồng chí chậm rãi thuật lại:

        « Khi tôi dẫn đại đội đến ga và nổ súng vào bọn phát xít, đồng chí tiểu đoàn trưởng Chéc-vi-a-cốp căn dặn : phải chặn bọn phát xít và ghìm chân chúng nó lại. Giữ ở đó càng lâu càng tốt, và phải tích lấy nhiều lựu đạn vào.

        Tôi cho đại đội đứng cả lên và lợi dụng bóng tối, đi vòng quanh nhà ga...

        Đêm xuống. Xung quanh là tiếng súng giao tranh. Các chiến sĩ ta, từng nhóm nhỏ ẩn nấp trong các ngôi nhà đổ chóng đỡ rất khó khăn với cuộc tiến công của địch. Tôi biết nhà ga hiện đang trong tay chúng. Chúng tôi vượt qua đường sắt về bên trái. Đến một ngã tự, thấy khoảng chục tên lính xe tăng địch đang đứng bên một chiếc xe tăng của ta bị phá hủy. Chúng tôi tập trung ở gần ga và chuẩn bị xung phong. Tất cả bất ngờ, ném lựu đạn rồi lao người lên đánh giáp lá cà. Bọn phát xít bỏ chạy và bắn loạn xạ.

        Thế là đại đội chiếm được nhà ga. Trước khi bọn lính Đức hoàn hồn và hiểu rằng chúng tôi tất cả chỉ có một đại đội, chúng tôi đã tổ chức phòng thủ được vững chắc và mặc dù địch tiến công nhiều đợt từ ba phía cho đến tận sáng, chúng vẫn không chiếm lại được nhà ga. Trời hửng sáng dần, một buổi sáng nặng nề ở Xta-lin-grát. Từ tảng sáng, máy bay địch đã bắt đầu bổ nhào thả hàng trăm trái bom xuống nhà ga. Sau đợt bom đến đợt pháo. Nhà ga bốc cháy, tường đổ, chốt cửa cong veo, và chúng tôi lại tiếp tục cuộc chiến đấu...

        Cho đến chiều tới bọn Đức vẫn không chiếm được tòa nhà, và cuối cùng, chúng hiểu rằng không thể thắng chúng tôi bằng tiến công chính diện được, chúng định vòng qua chúng tôi. Ngay lúc đó, chúng tôi chuyển trận địa ra sân nhà ga. Một cuộc hỗn chiến diễn ra ở gần giếng nước, dọc đường xe lửa.

        Tôi còn nhớ được chi tiết sự kiện đó : Để đánh bọc hậu chúng tôi, quân Đức tập trung ở một ngôi nhà góc sân ga mà chúng tôi gọi là « nhà máy đinh », vì theo báo cáo của tổ tuần tra trinh sát, trong ngôi nhà đó có một kho đinh. Địch chuẩn bị đánh vào lưng chúng tôi, nhưng chúng tôi phán đoán được ý đồ đó và đã tiến hành phản kích. Đại đội súng cối của thượng úy Gia-vồ-dun lúc đó tới nhà ga để bắn yểm hộ chúng tôi. Chúng tôi không hoàn toàn làm chủ được «nhà máy đinh», mà chi đánh bật được quân Đức ra khỏi một phân xưởng thôi. Chúng vẫn còn lại trong xưởng bên cạnh. Cuộc giao tranh diễn ra trong tòa nhà. Không phải chỉ đại đội tôi mà cả tiểu đoàn đều ở trong tình hình nguy ngập. Tiểu đoàn trưởng, thượng úy Chéc-vi-a-cóp bị thương phải cấp cứu ngay sang bên kia sông Vôn-ga. Trung úy Phê-đốt-sê-ép nắm quyền chỉ huy tiểu đoàn.

        Quân địch vây chặt tiểu đoàn từ ba phía. Việc tiếp tế đạn dược gặp khó khăn, và không ai còn nghĩ đến ăn hoặc ngủ nữa. Nhưng gay go hơn cả là khát. Muốn có nước, trước hết để làm mát các súng liên thanh, chúng tôi bắn đạn xuyên vào các ống dẫn nước để nước chảy ra nhưng chỉ nhỏ giọt.

        Cuộc giao tranh ở tòa « nhà máy đinh» dịu đi từng lúc rồi lại tiếp tục dữ dội hơn. Trong những cuộc đụng độ ngân ngủi ấy, chúng tôi dùng cả dao, xẻng, cuốc và báng súng để đánh địch. Đến sáng, quân Đức gọi thêm tiếp viện tới, tiến công chúng tôi bằng hết đại đội này đến đại đội khác. Chống đỡ với sức ép như vậy, thật khó khăn. Tôi báo ngay cho trung úy Phê-đốt-xê-ép biết. Đại đội 3 bộ binh dưới quyền chỉ huy của thiếu úy Cô- lê-ga-nóp được điều đến chi viện cho chúng tôi. Đại đội này bị đạn bắn như mưa và bị địch tiến công chặn lại nhiều lần. Thiếu úy Cô-lê-ga-nốp dong dỏng cao, khoác chiếc áo ca pốt đầy bụi gạch, cũng đưa được đại đội đến « nhà máy đinh », tất cả chỉ có hai mươi người.

        Trong báo cáo gửi về tham mưu tiểu đoàn, thiếu úy Cô-lê-ga-nốp viết: «Tôi đã đến « nhà máy đinh», tình hình nghiêm trọng, nhưng chừng nào tôi còn sống, sẽ không một tên nào trong bọn vô lại đó qua được! »

        Trận giao chiến kéo dài suốt đêm. Một số nhóm lính tiểu liên và xạ thủ Đức bắt đầu thâm nhập vào sau lưng chúng tôi. Chúng ẩn nấp trong các nhà kho, sau các nhà đổ và các đường ống tìm cách diệt chúng tôi.

        Theo lệnh của tiểu đoàn trưởng Phê-đốt-xê-ép, tôi phái một toán chiến sĩ tiểu liên đi vòng ra phía sau bọn Đức. Đây là những trang nhật ký tôi viết về việc đó...

        Ang-tôn Đra-gan đưa cho tôi xem. Tôi ghi lại đúng nguyên văn:

        « 18 tháng chín. Toán chiến sĩ tiểu liên đã biến vào đêm tối không một tiêng động. Họ ra đi và hiểu rõ nhiệm vụ thâm nhập vào sau lưng địch, hoạt động lẻ loi độc lập là một công việc rất khỏ khăn, phức tạp. Mỗi chiến sĩ nhận được năm ngày lương thực, đạn dược và các chỉ thị chi tiết và cách hoạt động sau lưng địch.

        Ngay sau đó, bọn Đức hốt hoảng: chúng không hiểu ai đã làm nổ chiéc xe tải vừa mang đạn đến và đã tiêu diệt bọn lính bắn súng máy và súng cối...

        Trong đêm 19 thảng chín, quân địch đánh sập bức tường ngăn xưởng của chúng tôi với các nhà khảc của « nhà máy đinh» và ném tới tấp lựu đạn vào. Các chiến sĩ Cận vệ không kịp bắt lựu đạn ném trở lại qua khung cửa sổ. Thiếu ủy Cô-lè-ga- nốp bị thương nặng vì mảnh lựu đạn. Nhiều chiến sĩ bị trúng mảnh đạn ngã xuống, người này tiếp người khác. Hai chiến sĩ Cận vệ khiêng đồng chí Cô-lê-ga-nốp ra phía sông Vôn-ga khá vất vả. Sau đó, đồng chí ấy ra sao thì tôi không biết được».

        — Thế rồi xảy những chuyện gì nữa? Tôi hỏi thêm sau khi đọc trang nhật ký.

        — Chúng tôi còn chiến đấu trong «nhà máy đinh» được hơn hai mươi bốn giờ nữa, Ang-tôn Đra-gan nói tiếp. Các chiến sĩ Cận vệ ở đại đội súng cối của trung uy Đa-vô-đun đến cứu viện chúng tôi. Họ đã hết đạn cối từ lâu và trở thành lính bộ binh. Họ nấp sau các lũy trong phố và bắn xối xả. Đến chiều ngày 20 tháng chín, chiến sĩ cảnh giới báo là quan sát thấy phía địch đang có hoạt động tích cực để tập trung lực lượng, và pháo binh cùng xe tăng địch đang tiến về nhà ga. Toàn tiểu đoàn được lệnh chuẩn bị đánh xe tăng.

        Tôi tổ chức trong đại đội nhiều tốp trang bị súng chống tăng, lựu đạn và chai xăng cháy. Nhưng ngày hôm đó cuộc tiến công không xảy ra. Đêm đến, một phụ nữ địa phương từ khu địch chiếm liều chết lọt đến chỗ chúng tôi, báo cho biết là quân Đức đang chuẩn bị cuộc tiến công bằng xe tăng. Chị cung cấp cho chúng tôi nhiều tin tức quý báu về các vị trí của các đơn vị địch. Tôi còn nhớ tên chị là Ma-ri-a Vi-đê-nê-ê-va. Nhân đây, tôi cũng xin nói là nhân dân thành phố luôn cung cấp tin tức và tiếp tế nước cho chúng tôi. Tiếc thay, không ai biết tên của những người yêu nước dũng cảm ấy! Tôi vẫn còn nhớ một cô gái trẻ dẫn đường cho bộ đội. Anh em gọi cô là Li-đã. Cô ấy đã hy sinh trong một trận ném bom của địch.

        Rồi ngày 21 tháng chín đến. Đó là một ngày khủng khiếp nhất đối với tiểu đoàn 1. Từ sáng sớm, bọn phát xít được pháo binh và xe tăng yểm trợ đã xung phong một cách điên cuồng. Sức mạnh hỏa lực và sự say máu của quân Đức vượt quá mọi tưởng tượng. Bọn Đức tung vào trận mọi phương tiện và lực lượng dự bị hiện có trong khu vực này, nhằm đè bẹp sức kháng cự của các chiến sĩ Xô-viết trong khu nhà ga. Nhưng chúng phải trả giá rất đắt, và chịu thiệt hại nặng nề. Mãi đến cuối ngày, chúng mới cắt đôi được tiểu đoàn.

        Một bộ phận của tiểu đoàn và cơ quan tham mưu bị địch chia cắt cô lập ở khu cửa hàng tổng hợp. Chúng bủa vây bộ phận này khắp bốn phía và xung phong. Trận đánh giáp lá cà diễn ra trong cửa hàng, và cơ quan tham mưu do tiểu đoàn trưởng Phê-đốt-sê-ép chỉ huy phải đánh một trận không cân sức. Nhóm dũng sĩ này đã chống trả rất ngoan cường cho đến cùng, gây cho địch thiệt hại lớn. Bốn tốp của chúng tôi đến cứu viện, nhưng quân địch đã kịp điều xe tăng đến và đã quét ngã tất cả những ai ở đó còn sống sót. Tiểu đoàn trưởng Phê-đôt-xê-ép cùng các đồng chí dũng cảm của mình đã hy sinh như vậy đó.

        Sau khi đồng chí Phê-đốt-xê-ép hy sinh, tôi nắm quyền chỉ huy các đơn vị còn lại, và chúng tôi bắt đầu tập trung lực lượng ở khu «nhà máy đinh». Tôi viết báo cáo tình hình và cho một liên lạc viên đem về cho trung đoàn trưởng, đại tá E-lin. Nhưng người liên lạc ấy đã không bao giờ trở về nữa. Tiểu đoàn từ đó bị mất liên lạc với trung đoàn và hành động độc lập.

        Quân Đức đã cắt rời chúng tôi với các đơn vị bạn. Việc tiếp tế đạn dược bị gián đoạn, mỗi viên đạn quý như một cục vàng. Tôi ra lệnh phải tiết kiệm đạn, thu nhặt các bao đạn của người đã chết và vũ khí của địch bỏ lại. Đến chiều, quân Đức lại cố gắng tiến đến sát các vị trí của chúng tôi. Hàng ngũ bị thưa đến đâu, chúng tôi thu hẹp diện phòng thủ đến đó. Chúng tôi rút từ từ về phía tây sông Vôn-ga và để cho địch bám sát, luôn giữ một khoảng cách ngắn khiến chúng khó có thể lợi dụng được pháo binh và không quân.

        Chúng tôi biến các ngôi nhà thành các ổ đề kháng, và rút dần qua từng ngồi nhà một. Người chiến sĩ chỉ bò ra khỏi vị trí của mình khi sàn nhà đã bốc cháy và quần áo đã bắt lửa. Kéo dài suốt một ngày, quân địch chỉ chiếm được có hai khu phố.

        Đến ngã tư phố Crát-nô-pi-téc-xcai-a và Kom-sô- môn-xcai-a, chúng tôi chiếm một ngôi nhà hai tầng ở góc phố. Đó là vị trí cuối cùng của chúng tôi để chặn quân địch. Tôi ra lệnh lấp tất cả các lối ra vào, sửa các cửa sổ và các chỗ tường nứt làm lỗ châu mai để dùng cho tất cả các loại hỏa khí chứng tôi hiện còn. Một khẩu trọng liên được đặt ở một cửa trổ nhỏ tầng dưới với băng đạn cuối cùng.

        Hai toán, mỗi toán sáu người trèo lên gác hai và gác thượng, có nhiệm vụ phá các tường ngăn và chuẩn bị gạch đá, rầm gỗ để lao xuống quân địch khi chúng tới gần nhà. Tầng nhà dưới dành cho thương binh. Chúng tôi, tất cả có bổn chục người. Thế rồi những ngày khủng khiếp tới. Các đợt tiến công của địch cứ nối tiếp nhau, bất tận. Mỗi khi đánh lui được một đợt tiến công thì tưởng như không còn khả năng chống cự lại một đợt xung phong mới nữa, nhưng khi quân địch tiến công tiếp thì chúng tôi lại bật dậy, tìm mọi sức lực và phương tiện chống lại. Cứ như thế trong năm ngày, năm đêm.

        Tầng dưới đầy người bị thương. Chi còn lại mười chín người có thể chiến đấu được. Không còn nước uống, lương thực chỉ còn vài ki-lô-gam bánh mì cháy dở. Quân Đức định buộc chúng tôi phải ngừng chiến bằng cái đói. Bộ binh chúng ngừng xung phong, nhưng trọng liên của chúng vẫn không ngớt nhả đạn.

        Chúng tôi không ai nghĩ đến cái chết, mà chỉ nghĩ cách làm thế nào buộc địch phải trả giá cho cái chết của mình đắt nhất — không còn còn đường nào khác. Thế mà trong chúng tôi cũng lộ ra một tên hèn nhát: cho rằng chúng tôi nhất định sẽ bị diệt, một trung úy đã dao động. Hắn quyết định bỏ chúng tôi và ban đêm trốn ra phía sông Vôn-ga. Hắn có hiểu là hắn đã phản bội một cách đê hèn không? Có, hắn hiểu! Trong tội lỗi đê tiện này, hắn kéo theo một tên lính cũng hèn nhát như hắn, và cả hai, ban đêm bí mật bò ra sông Vôn-ga. Chúng lấy gỗ làm bè và đẩy bè ra sông Từ trên bờ, địch xả súng vào chúng. Tên lính bị bắn chết, nhưng tên trung úy thoát được về đến trung đội hậu cần của tiểu đoàn ở bên kia sông, và báo rằng cả tiểu đoàn đã bị tiêu diệt. Hắn còn nói láo thêm rằng chính hắn đã tự tay chôn Dra-gan gần bờ sông Vôn-ga. Toàn bộ sự việc đã rõ ra sau một tuần. Nhưng đồng chí thấy đấy! Nó đã sai lầm khi chôn tôi quá sớm...

        ... Quân phát xít lại tiếp tục tiến công. Tôi vội leo lên trên gác, đến với các chiến sĩ của mình. Tôi thấy họ mặt mũi hốc hác. xạm đen, vết thương cuốn băng bẩn và thấm đẫm máu, nhưng tay vẫn giữ chắc súng. Không một vẻ sợ hãi nào trong mắt họ. Cô y tá Li-u-ba Nét-xtê- ren-cô đang hấp hối, máu chảy xối xả trên ngực, và trong tay một cuộn băng gỡ dở. Ngay khi sắp chết, cô vẫn muốn băng cho một đồng chí bị thương, nhưng không kịp...

        Cuộc tiến công của địch bị đẩy lùi. Trong một lúc dịu tiếng sủng ở đây. chúng tôi nghe thấy tiếng súng giao tranh dữ dội vẫn tiếp tục ở phía đồi Ma-mai-ép và phía các nhà máy của thành phố.

        Làm thế nào để giúp đỡ các đồng chí đang chiến đấu phòng thủ ở đó? Làm thế nào để thu hút về phía chúng tôi một bộ phận lực lượng địch đã ngừng tiến công vào ngôi nhà chúng tôi giữ?

        Thế là chúng tôi quyết định treo trên ngôi nhà chúng tôi lá cờ đỏ để bọn phát xít đừng nghĩ rằng chúng tôi ngừng chiến đấu. Nhưng chúng tôi không có cờ đó. Làm thế nào đây? Như hiểu được nỗi bối rối của chúng tôi, một đồng chí bị thương nặng đã cởi chiếc áo lốt dính máu đang mặc, thấm vào vết thương đang rỉ máu của mình cho đẫm thêm và đưa cho chúng tôi để làm cờ.

        Bọn Đức ra sức gào thét trong loa: — Những thằng Nga! Hàng đi ! Đằng nào thì chúng mày cũng đi đến chỗ chết !

        Lúc đó, lá cờ đỏ tung bay trên nóc nhà chúng tôi, và chiến sĩ liên lạc của tôi, binh nhì Cô-giút-cô trả lời chúng: «Nói láo! Đồ chó ghẻ! Chúng tao còn sống lâu!».

        Chúng tôi đẩy lui cuộc tiến công tiếp theo bằng gạch, đá, thinh thoảng mới bắn và ném những trái lựu đạn cuối cùng. Bỗng nhiên từ phía sau bức tường chân nghe thấy tiếng nghiến của xích xe tăng. Chúng tôi không còn lựu đạn chống tăng, chỉ còn một khẩu súng chống tăng với ba viên đạn. Tôi giao súng cho chiến sĩ bắn tăng Méc- dư-chép và bảo đồng chí đó ra nấp ở cạnh cửa, để đón bắn thẳng vào xe tăng địch. Nhưng trước khi tới được cửa, đồng chí đó bị sa vào tay bọn lính tiểu liên Đức.

        Tôi không biết đồng chí Béc-dư-chép đã nói gì với chúng, nhưng tôi có thể đoán được là đồng chí đã đánh lừa chúng, vì sau đó một giờ thì chúng tiến công vào đúng phía khẩu trọng liên của tôi đang chĩa ra với băng đạn cuối cùng.

        Lần này bọn phát xít tưởng là chúng tôi đã hết đạn nên chúng chủ quan nghênh ngang nhô ra khỏi hầm, đứng thẳng dậy, vừa hát hò ầm ĩ, vừa tiến thành hàng dọc trên đường phố. Tôi bèn nạp băng đạn cuối cùng vào khẩu súng máy ở hầm dưới và xả cả hai trăm năm mươi viên đạn vào đám đồng quân phát xít mặc quần áo xanh xám ấy. Tôi bị thương ở cánh tay nhưng không rời khẩu súng máy. Hàng đống xác địch chồng chất lên nhau trên mặt đất. Bọn lính Hít-le còn sống sót, hoảng sợ chạy tán loạn về hầm. Một giờ sau, chúng dẫn đồng chí Béc- dư-chép ra một đống gạch đổ và xả súng vào đồng chí ngay trước mắt chúng tôi, vì đồng chí đã chi cho chúng đi vào đúng họng súng máy của tôi.

        Không thấy địch tiến công nữa, nhưng một trận mưa đại bác và súng cối giội xuống ngôi nhà. Bọn địch tức giận điên cuồng nã vào chúng tội đủ mọi thứ đạn. Không còn có thể ngóc đàu lên được nữa. Và tiếng động cơ ghê rợn của xe tăng lại vang lên. Từ góc các nhà bị đánh sập, xe tăng Đức lại bò tới. Rõ ràng là giờ phút cuối cùng của chúng tôi đã điểm. Các chiến sĩ Cận vệ chào từ biệt nhau. Đồng chí liên lạc của tôi dùng con dao khắc trên tường gạch:« Ở đây các chiến sĩ Cận vệ sư đoàn Rô- đim-sép đã chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc». Ở góc trái của tầng hầm, các chiến sĩ đã chôn trong một cái hố các tài liệu lưu trữ của tiểu đoàn và một cái túi đựng thẻ Đảng, thẻ Đoàn của các chiến sĩ bảo vệ ngôi nhà. Một loạt đạn pháo phá tan "Sự im lặng. Những tiếng nổ vang lên, ngôi nhà chao đảo rồi đồ sập. Tôi tỉnh lại, không nhớ là mình đã ngất di bao nhiêu phút. Trời tối. Một làn bụi gạch hăng hắc bốc trong không khí. Nghe thấy tiếng rên. Đồng chí liên lạc Cô-giút-cô bò đến gần tôi và lay tôi:

        — Đồng chí còn sống...

        Mấy chiến sĩ khác bị choáng nằm dưới đất. Chúng tôi như bị chôn sống dưới đống vụn của ngôi nhà hai tầng. Không khí thiếu. Chúng tôi không nghĩ gì đến ăn uống, mà chỉ căn không khí thôi. Dẫu sao, trong đêm tối đen, chúng tôi cũng còn nhận ra mặt nhau, cảm thấy có đồng chí mình bên cạnh.

        Phải vất vả lắm chúng tôi mới thoát được ra khỏi nấm mồ ấy. Chúng tôi im lặng moi đống gạch vụn, mình dẫm mồ hôi lạnh và nhớp nháp, các vết thương băng không kỹ đau nhói, bụi gạch vôi lạo sạo trong mồm, ngày càng khó thờ, nhưng không một ai rên la.

        Mấy tiếng đồng hồ sau, qua lỗ hồng bới tay như vậy chúng tôi trồng thấy sao sáng trên trời và gió mát tháng chín tràn vào. Các chiến sĩ kiệt sức chen chúc nhau ở gần lỗ hổng để hít thở ngon lành bầu không khí trong sạch mùa thu. Cô-giút-cô bị một vết thương tương đối nhẹ, đi trinh sát Sau một giờ, anh trở về và báo cáo: « Đồng chí trung úy! Xung quanh chúng ta đều có quân Đức. Chúng cài mìn dọc bờ sông Vôn-ga và quân tuần tiễu của chúng đi lại ở gần đó...».

        Chúng tôi quyết định vượt về với đồng đội. Cố gắng đầu tiên của chúng tôi, vượt qua phía sau quân Đức, thất bại. Chúng lôi vấp phải một toán đông lính tiểu liên Đức và vất vả lắm mới thoát trở lại được tầng hầm. Chúng tôi ở lại đây đợi cho tới lúc trăng bị khuất trong đám mây. Cuối cùng, thì trời tối sẫm Chúng tôi rời chỗ ẩn nấp và thận trọng bò ra sông Vôn-ga. Người nọ tựa người kia, chúng tôi dìu nhau đi, nghiến chặt răng cho khỏi bật ra tiếng rên vì các vết thương đau buốt. Tất cả chỉ còn lại sáu người và đều bị thương cả. Cô-giút-cô đi đầu. Bây giờ đây, đồng chí ấy vừa là quân tiên phong, vừa là lực lượng chủ lực xung kích của chúng tôi.

 
        Thành phố chìm ngập trong lửa khói. Các nhà đổ vẫn cháy âm ỉ. Trên bờ sông Vôn-ga, các bồn chứa dầu bốc cháy dọc theo đường xe lửa. Phía trái vẫn vang vọng tiếng súng giao chiến ác liệt. Đạn pháo và đạn cối nổ rền như sấm. Những tràng đạn súng máy vạch trong đêm tối như những chùm pháo bông. Không gian đặc mùi thuốc đạn khét lẹt. Số phận của thành phố đang quyết định ở phía đó. Trước mặt, trên bờ sông Vôn-ga, nhờ ánh pháo sáng chúng tôi trông thấy rõ quân tuần tiễu Đức. Chúng tôi vẫn bò và tiến lên, tìm xem chỗ nào có thể vượt qua được. Vấn đề chính là phải loại được bọn lính đi tuần một cách êm thấm. Chúng tôi chú ý thấy có một tên Đức thỉnh thoảng lại đến gần một toa xe hỏng. Từ toa xe đó có thể tới gần tên Đức được. Chiến sĩ liên lạc Cô-giút-cô bò đến gần toa xe hỏng, mồm ngậm lưỡi dao găm. Chúng tôi trông thấy tên Đức lại tiến đến gần toa xe... Một nhát dao đâm gọn và tên lính đồ xuống, khổng kêu được một tiếng Cô-glút-cô nhanh nhẹn lột áo ca pốt của nó, mặc vào người và khoan thai đi về phía tên lính khác. Tên này không một chút nghi ngờ đi đến gần đồng chí ấy, và Cô-giút-cô lại thanh toán hắn. Chúng tôi nhanh chóng cố vượt qua đường sắt mặc dù vết thương còn đau. Nối đuôi nhau theo hàng một, chúng tôi vượt qua được bãi mìn an toàn và tới được bờ sông Vôn- ga. Chúng tôi cúi xuống dòng nước lạnh ngắt và uống lấy uống để. Chật vật lâm mới làm được một chiếc bè bẵng các thanh rầm và các mảnh gỗ trên sông rồi bám đẩy bè ra khỏi chỗ nước cạn, chúng tôi trèo lên, nhưng không có bơi chèo, phải dùng tay lái bè trôi theo dòng nước. Đến sáng, bè giạt vào một doi cát có các chiến sĩ cao xạ của ta canh giữ. Các đồng chí ấy kinh ngạc nhìn áo quần tả tơi, mặt hốc hác, râu ria lởm chởm của chúng tôi, mãi mới nhận ra là người bên ta. Các đồng chí cho chúng tôi ăn bích quy khô và cháo cá. Đó là bữa ăn đầu tiên của chúng tôi trong ba ngày qua. Ngay hôm đó, đội phòng không đưa chúng tôi về quân y...

        Kể đến đây, đồng chí Ang-tôn Đra-gan kết thúc câu chuyện của mình. Như vậy là số phận của tiểu đoàn 1 trung đoàn Cận vệ 42 đã được xác minh rõ ràng. Lại một bằng chứng về sự anh dũng của các chiến sĩ Xô- viết. Phải độc lập tác chiến ở các vị trí cô lập, từng nhóm nhỏ một, họ đã chiến đẩu giữ từng ngôi nhà đến cùng, gây cho địch tồn thất nặng nề.

        Trong những ngày này, một lực lượng mạnh lính tiểu liên Đức theo sau các xe tăng thọc được đến cảng chính, đã chia cắt khỏi tập đoàn quân hai lữ đoàn bộ binh và một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép chiến đấu ở khu vực các phố Cuốc-xcai-a, Cáp-ca-dơ-xcai-a, và Crát-nô- pôn-xcai-a. Tuy nhiên, Vôn Pao-luýt cũng không thể cho rằng ngày 21 tháng chín, hắn đã làm chủ thành phố và bến phà chính trên sông. Các cuộc giao tranh dai dẳng vẫn còn tiếp diễn lâu.

        Chiều ngày 21 tháng chín, trong khu vực Đa-gô-ra, các chiến sĩ quan sát phát hiện thấy địch tập trung nhiều bộ binh và xe tăng. Ít phút sau, dưới sự yểm trợ của một cơn bão lửa đạn pháo và cối, địch lao vào tiến công. Chúng cố gắng thọc ra tả ngạn sông Xa-rít-xa trong hành tiến, nhưng bị pháo của ta đặt ở bên kia sông Vôn- ga bắn chặn. Một bộ phận xe tăng và bộ binh địch chạy tháo trở lại các vị trí xuất phát, và các chiến sĩ trong lữ đoàn của đại tá Ba-tơ-ra-cốp, anh hùng Liên Xô, gồm phần lớn là các chiến sĩ hải quân đã thanh toán nốt những bộ phận còn lại. Dưới đây là những lời kể lại của trung úy V.Giu-cốp, người chỉ huy một toán 17 chiến sĩ hải quân đã tham gia trận đánh đó:

        « Các xe tăng và lính tiểu liên địch thọc ra sông Xa- rít-xa đã bị các chiến sĩ trọng trung đội của trung sĩ hải qụan Bô-rít-xô Glép-xki bắn rất mãnh liệt. Trung đội trưởng tự tay bắn hỏng chiếc xe tăng đi đầu bằng một viên đạn chống tăng. Xong, đồng chí nhằm vào chiếc thứ hai, và bắn hỏng luôn chiếc đó. Những chiếc xe tăng khác tiếp tục tiến lên và bắn không ngớt vào vị trí của các chiến sĩ hải quân. Bô-rít-xô Clép-xki lại bắn hỏng một chiếc xe tăng nữa. Không chịu nổi những viên đạn bắn chính xác đó, bọn lính Hít-le phải rút lui về công sự trú ẩn, nhưng rồi chúng lại tiếp tục tiến công. Bây giờ thì ngoài Bô-rít-xô Glép-xki, chiến sĩ hải quân Ba-lát- xin cũng bắn vào các xe tăng địch. Anh bình tĩnh chờ thời cơ thuận tiện để hạ mục tiêu một cách chắc ăn. Thời cơ đó đã đến. Chiếc xe tăng địch để lộ bên sườn, Ba-lát-xin lập tức nổ súng, và những ngọn lửa đó lan ra khắp vỏ xe tăng. Một chiếc khác cũng bị loại bằng hai phát đạn rất trúng đích. Chiến sĩ hải quân Cu-đrê-vát-ti dùng đại liên quét bộ binh Đức tiến theo xe. Anh để cho địch đến cách 60 thước mới nổ súng...».

        Chỉ có 17 người nhưng đã đẩy lui được sáu đợt xung phong của địch, làm cho chúng mất ở khu vực này tám xe tăng và gần ba trăm binh lính và sĩ quan. Các chiến sĩ hải quân Xô-viết không lùi một bước.

        Ngày hôm sau ở trung tâm thành phố, quân địch có cắt rời sư đoàn Rô-đim-xép ra khỏi đại bộ phận lực lượng của tập đoàn quân. Những cuộc tiến công của bộ binh và xe tăng vào các vị trí của bộ đội Cận vệ của Rô-đim-xép tiếp diễn giờ này qua giờ khác. Cho đến chiều, sau khi phải tăng viện thêm xe tăng, bộ binh, và có không quân chi viện, địch mới đẩy lui các chiến sĩ Cận vệ được một quãng ngắn. Các đội phái đi trước của chúng qua phố Mát-xcốp-cai-a tiến ra sông Vôn-ga. Đồng thời, một trung đoàn bộ binh địch tiến công qua các thành phố Ki-ép và Cuốc-xcơ, xâm nhập được vào khu nhà chuyên viên.

        Nhưng bọn Đức cũng không thể cắt được sư đoàn Rô-đim-xép ra khỏi đại bộ phận tập đoàn quân, mặc dù chúng đông hơn. Các chiến sĩ Cận vệ chỉ lùi một bước ở bến phà chính, nhưng vẫn giữ được trung tâm thành phó.

        Chỉ trong ngày 22 tháng chín, các chiến sĩ đã đẩy lùi mười hai cuộc tiến công của địch, phá hủy 32 xe tăng và quân địch vẫn không tiến được một bước nào trong khu vực này.

        Các phân đội của sư đoàn Gô-rích-nưi, hôm trước thu được một thắng lợi nhỏ, đã tiến ra phía bắc khe Đôn- ghi ngày 21 tháng chín và liên lạc được với một đơn vị xe tăng. Tuy nhiên, ngày 22 tháng chín, sau nhiều cuộc tiến công của địch, họ lại bị đánh bật trở lại và phải rút về phòng ngự trên sườn tây-nam của đồi Ma-mai-ép.

        Trận chiến đấu mười ngày trong thành phố sắp kết thúc. Thời hạn Hít-le quy định là ngày 19 tháng chín phải chiếm được thành phó, đã qua đi nhiều ngày. Trong thời gian đó, bộ tổng tham mưu lục quân Đức buộc phải tung ra các lực lượng dự bị, ném vào lò lửa Xta-lin-grát. Cơ quan quân báo của chúng tôi ngày nào cũng báo cáo thấy địch đưa quân và xe tăng đến tăng viện cho mặt trận Xta-lin-grát.

             

        Do quân địch tiến ra được cảng chính, có khả năng quan sát được toàn bộ hậu cứ của tập đoàn quân và sông Vôn-ga, con đường tiếp tế của ta, tôi ra lệnh cho đồng chí phụ trách hậu cứ phải tổ chức ba cầu phà ra ba bến qua sông. Bến thứ nhất ở khu vực Véc-khơ-nia Ác-tu-ba, bến thứ hai ở khu vực Xcu-dri-a và bến thứ ba ở khu vực Tu-mắc. Từ các bến đó, ban đêm các tàu của thủy đội Vôn-ga sẽ chở các dụng cụ tiếp tế qua sông sang các cầu phà của các nhà máy Tháng Mười Đỏ và ở Xpác- ta-nốp-ca.

        Một cầu phao nhỏ dùng cho người đi bộ làm bằng vỏ thùng phuy được bắc từ xưởng Chiến Lũy ra đến đảo Dai-xép-xki. Từ đảo đến tả ngạn sông Vôn-ga phải đi bằng thuyền. Tất cả các thuyền trong khu vực này đều được quản lý chặt chẽ và phân phối cho các sư đoàn, lữ đoàn. Mỗi sư đoàn đều tổ chức việc qua sông bằng thuyền dưới sự kiểm tra và theo kế hoạch riêng của sư đoàn trưởng. Các lữ đoàn bộ binh hoạt động ở nam sông Xa- rít-xa tự đảm nhiệm việc tiếp tế bằng thuyền từ đảo Ga- lốt-nưi.

        Chúng tôi nhận định rõ ràng là sau khi thọc được ra sông Vôn-ga, đối phương đã triển khai tiến công dọc theo bờ sông lên hướng bắc và xuống hướng nam để cắt đơn vị chúng tôi khỏi bờ sông và các bến phà. Nhằm làm bại âm mưu địch, sáng ngày 22 tháng chín, Hội đồng quân sự quyết định vừa tiếp tục tiến công ở khu vực đồi Ma-mai-ép, vừa tung vào trận sư đoàn của Ba-chi-úc đã qua được sông đêm trước và đã tới thành phố được đầy đủ. Nhiệm vụ các trung đoàn của sư đoàn là tiêu diệt quân địch ở khu vực cảng chính và giữ vững bờ sông Xa-rít-xa.

        Khi giao nhiệm vụ, tôi góp ý với sư đoàn trưởng nên lợi dụng kinh nghiêm tổ chức các toán nhỏ chiến đấu trong các đường phố. Lúc đầu, đồng chí ấy như chưa hiểu hết tầm quan trọng của các nhóm xung kích nhỏ và chiến thuật của các nhóm này. Không phải dễ dàng từ bỏ cách dàn quân tác chiến cổ điển theo đại đội, trung đội đã quen vận dụng từ khi tổ chức ra các đơn vị ấy. Nhưng đồng chí Ba-chi-úc, lúc đó cấp trung tá, một con người có tác phong nhanh nhẹn và chững chạc, đã chăm chú nhìn tôi và nói:

        — Thưa đồng chí tư lệnh, tôi đến đây để đánh quân phát xít chứ không phải để đi duyệt binh. Trong sư đoàn của tôi có các đồng chí người Xi-bê-ri...

        Khi còn ở bên kia sông Vôn-ga, Ba-chi-úc đã được các sĩ quan liên lạc kể cho biết là tập đoàn quân 62 đang thực hiện những thủ đoạn chiến thuật mới, nên đồng chí đã ra lệnh cho các chỉ huy trung đoàn, tiểu đoàn phải nghiên cứu các kinh nghiệm đánh trên đường phố và tăng gấp đôi cơ số đạn, lựu đạn và bánh thuốc nổ TNT.

        Qua cuộc trao đổi ngắn ngủi này, tôi tin chắc là các chiến sĩ sư đoàn Ba-chi-úc sẽ chiến đấu ngoan cường với địch và sẽ không rời khỏi sông Vôn-ga. Ngay lúc đó, sư đoàn được tung ra phản kích theo dọc sông Vôn-ga về phía nam tới cảng chính để trợ lực cho sư đoàn Rô-đim- xép. Đồng thời, sư đoàn Rô-đim-xép cũng nhận được khoảng hai ngàn quân gửi đến tăng viện. Với cuộc phản kích này, chúng tôi tính không những có thể chặn được quân địch từ phía nam tiến lên, mà còn tiêu diệt được các đơn vị địch đã thọc ra sông Vôn-ga, và liên lạc trực tiếp được với các lữ đoàn còn ở phía nam thành phố. Cuộc phản kích bắt đâu từ 10 giờ ngày 23 tháng chín. Sau hai ngày kịch chiến, nhiều lúc phải đánh giáp lá cà, quân ta đã chặn được cuộc tiến công của địch từ cảng chính lên phía bắc, nhưng không tiêu diệt được các đơn vị địch đã thọc ra sông Vôn-ga và không liên lạc được với các lữ đoàn bộ binh hoạt động ở bên kia sông Xa-rít-xa. Tuy nhiên kế hoạch của Vôn Pao-luýt là thọc ra sông Vôn-ga rồi tiến công vào sườn và sau lưng tập đoàn quân dọc theo sông Vôn-ga đã thất bại. Quân địch vấp phải sự chống trả kiên cường của các sư đoàn Rô-đim-xép, Ba-chi-úc, Gô-rích-nưi, Ểc-môn-kin, của lữ đoàn Ba-tơ-ra-cốp và của các đơn vị khác.

        Tình hình nguy kịch của tập đoàn quân 62 đã qua. Tập đoàn quân không yếu đi sau đòn đột kích thứ nhất của quân địch ra sông Vôn-ga. Đồi Ma-mai-ép vẫn ở trong tay tập đoàn quân. Không một đơn vị nào của tập đoàn quân bị tiêu diệt hoàn toàn. Các cuộc phân kích của các chiến sĩ người Xi-bê-ri, của sư đoàn Ba-chi-úc, đã chặn đứng được cuộc tiến công của địch trong thành phố. Bọn phát xít bị ngập trong bể máu của chúng. Hàng chục xe tăng bị bắn cháy, hàng ngàn xác lính và sĩ quan Hít-le rải rác trên các phố.

        Riêng tôi, tôi không nghĩ đến một cuộc rút sang bên kia sông, thậm chí không nghĩ đến cả việc rời sở chỉ huy của mình ra một hòn đảo nào trên sông. Tất cả những cái đó đã tác động đến tinh thần các cán bộ chỉ huy, các cơ quan tham mưu và tất cả các chiến sĩ. Có lần đồng chí Gu-rốp bảo tôi là đồng chí ấy có một số thuyền dự bị cho Hội đồng quân sự. Tôi trả lời là việc đó không liên quan đến tôi, tôi không bao giở sang tả ngạn chừng nào tôi còn sống.

        Đồng chí Gu-rốp ôm chặt tôi, hôn tôi và nói: « Chúng ta sẽ chiến đấu đến viên đạn cuối cùng, dù chỉ còn lại hai chúng ta thôi». Quyết tâm chiến đấu ấy gắn bó chặt chẽ giữa hai chúng tôi thêm, ngoài tình bạn vốn có.

        Đồng chí Crư-lốp nhất trí với tôi là sở chỉ huy ở cách quân địch có một đến ba ki-lô-mét, lưng quay ra sông Vôn-ga thì chỉ huy bộ đội của tập đoàn quân rất khó. Nhưng khi tôi gợi ý rời sang địa điểm trung gian ở bên tả ngạn sông thì đồng chí ấy kịch liệt phản đối: « Chúng ta sẽ xả kỳ hết đạn súng ngân của chúng ta và sẽ dành một viên đạn cuối eùng để bắn vào đâu mình ». Chúng tôi cảm thấy và biết chắc là các cơ quan tham mưu của sư đoàn, thậm chi của cả trung đoàn đều theo dõi thái độ của Hội đồng quân sự. Muốn biết chắc xem chúng tôi có còn tất cả ở bên hữu ngạn hay không, nhiều ban tham mưu đã cử sĩ quan và cán bộ chính trị của mình tới cơ quan tham mưu tập đoàn quân.

        Chúng tôi cũng hiểu được nỗi băn khoăn của cấp dưới, nên các đồng chí Gu-rốp, Crư-lốp và tôi không ngồi lỳ ở sở chỉ huy mà thường chia nhau đi xuống các đài quan sát của các sư đoàn, trung đoàn, có khi xuống cả chiến hào để chiến sĩ tận mắt thấy là các vị tướng, ủy viên Hội đồng quân sự luôn luôn ở bên cạnh.

        Nếu Vôn Pao-luýt và bộ tham mưu của hắn, trong những ngày giao tranh ác liệt này, đóng ở Ni-giơ-ne Triếc- xcai-a hay làng Gô-lu-bin-xcai-a, cách tiền duyên 120 đến 150 ki-lô-mét, thì ngược lại, Hội đồng quân sự và cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62, vào trung tuần tháng mười và trong nhiều ngày liền, chỉ ở cách tuyến một có hai trăm đến ba trăm mét.

        Lúc đó, điều rất quan trọng là không những các chiến sĩ, mà các chỉ huy trung đoàn và sư đoàn đều cảm thấy và biết rằng, họ không chiến đấu đơn độc, mà toàn thể Hội đồng quân sự tập đoàn quân đều ở cạnh họ.

        Từ chiều ngày 24 tháng chín, các cuộc giao tranh đã giảm bớt cường độ ở trung tâm thành phố. Đài phát thanh báo tin đi khắp thế giới là pháo đài sông Vôn-ga vẫn được giữ vững, thành phố bốc cháy đã trở thành một quả núi lửa đang phun, thiêu cháy hàng ngàn tên lính Hít-le. Và đúng là như vậy. Bộ đội bảo vệ Xta-lin-grát đã học được cách đánh trong lửa khỏi bom đạn, đã chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất đai của Tổ quốc, tiêu diệt hàng ngàn quân lính Hít-le. Những điều này được thông báo hàng ngày trong các bản thông báo buổi chiều trên đài phát thanh, và ngày hôm sau, như để trả thù, bộ chỉ huy Đức cho hàng ngàn máy bay giội bom và nã hàng vạn đạn pháo và súng cối lên đầu chúng tôi.

        Năm 1942, thành phố trên sông Vôn-ga này là một mục tiêu chiến lược quan trọng đối với Hít-le. Vì thế, hắn ném vào hỏa ngục này hết sư đoàn này đến sư đoàn khác; không hề tiếc đến xương máu quân lính của hắn.

        Các tướng lĩnh Đức như Han-sơ Đô-e đã tận mắt thấy cái giá mà chúng phải trả cho mỗi thước đất trên bờ con sông lớn nước Nga này. Trong cuốn sách « Cuộc hành binh vào Xta-lin-grát» của hắn, Đô-e viết:

        « Giai đoạn chiến đấu để chiếm khu kỹ nghệ của Xta-lin-grảt bắt đầu từ giữa thảng chỉn, có thể gọi là một cuộc chiến tranh trận địa hay «cuộc chiến tranh chiếm pháo đài ». Thời kỳ các cuộc hành binh rộng lớn đã chấm dứt. Từ các thảo nguyên bao la, chiến tranh đã chuyển sang các đồi núi trên bờ sông Vôn-ga xen kẽ với các khe sâut rừng cây và thung lũng, sang khu nhà máy, công xưởng của Xta-lin-grát nằm trên một địa hình không bằng phẳng, mấp mô. với các khe sâu, đồi cao, đầy những ngồi nhà băng sắt, bằng bê-tông và bằng đá. Đơn vị tính chiều dài bây giờ không phải là ki-lô-mét nữa, mà là mét, bản đồ tác chiến của bộ tham mưu bây giờ là sơ đồ thành phố. Để giành từng ngôi nhà, từng xưởng thợ, từng tháp nước, từng nền đường xe lửa, từng đống gạch vụn, phải tiễn hành một cuộc chiến đấu gay go mà Chiến tranh thế giới lần thứ nhất cũng chưa từng thấy, và đã ngốn hết một số đạn khổng lồ. Khoảng cách giữa các đơn vị của ta và đối phương rất hẹp. Mặc dầu không quân và pháo binh hoạt động tích cực, vẫn không thể nào tạo thành được khu vực giao tranh kế cận. Người Nga biết lợi dụng địa hình và ngụy trang giỏi hơn quân ĐứC, có nhiều kinh nghiệm hơn trong các cuộc chiến đấu trên đường phố để chiếm từng ngôi nhà. Họ giữ được các vị trí phòng thủ rất mạnh ».

        Theo nhật ký chiến sự của sư đoàn cơ giới 29 Đức mà quân ta bắt được, ngày 17 tháng chín, tên chỉ huy sư đoàn báo cáo cho Vôn Pao-luýt tư lệnh tập đoàn quân 6: «... Hai trung đoàn cơ giới của sư đoàn gần như bị tiêu diệt hết. Trong số 220 xe tăng, chỉ còn lại 42 chiếc ».

        Tháng chín, tên hạ sĩ Đức, Oan-te viết thư cho mẹ đẻ kể lại: « Xta-lin-grát là địa ngục trần gian. Đó là Véc-đoong ¹ 1 , một Véc-đoong đó với các vũ khí mới. Ngày nào chúng con cũng tiến công, nhưng buổi sáng chiếm được hai chục thước thì buổi chiều bọn Nga lại đánh bật chủng con trở lại phía sau».

        Chúng ta hãy xem vài điều ghi chép sơ lược, vắn tắt và kín đáo trong nhật ký của tên thượng tướng Gan-đe, tham mưu trưởng lục quân Đức:

        Ngày 6 thảng chín. Nô-vô-rô-xít-xcơ bị chiếm. Tình hình không thay đổi trên các phần khác của mặt trận. Phía trước Xta-lin-grát, quân ta đã đẩy lui được các cuộc tiến công lớn của đối phương.

        Ngày 7 tháng chín.  Phía trước Xta-lin-grát các cuộc tiến công của đối phương vào sườn phía bắc đã yếu đi, các đơn vị tiến quân có kết quả.

        Ngày 8 tháng chín. Phía trước Xta-tin-grát, quân ta tiếp tục tiến.

        Ngày 13 tháng chỉn. Phỉa trước Xta-lin-grảt lại thu được thắng lợi mới.

        Ngày 15 tháng chín. Tin tức đáng mừng từ Xta-lin-grát. Đối phường tiến công mạnh ở Vô- rô-ne-giơ, từ phía bắc và phía tây. Chúng chọc thủng phía tây... Có chỉ thị của Quốc trưởnq về nguy cơ ở khu vực sông Đông.

        Ngày 16 tháng chín. Thắng lợi ở Xta-lin-grát... Băn khoăn không dứt của Quốc trưởng về khu vực sông Đông.

        Ngày 17 tháng chín. ...Giao tranh thắng lợi ở Xta-lin-grát nhưng bên ta bị thiệt hại lớn. Cuộc tiến công của địch ở Vô-rô-ne-giơ nói chung đã bị đẩy lui.

        Ngày 18 tháng chín. Ở Xta-lin-grát lại thêm thắng lợi mới. Một cuộc phản công lớn của địch với 150 xe tăng ở phía bắc thành phố đã bị đẩy lui. Trên các khu vực khác của mặt trận sông Đông, tình hình yên tĩnh.

        Ngày 20 tháng chín. Phía trước Xta-lin-grát, sự mệt mỏi ngày càng tăng của các đơn đối phương tiến công đã hiện ra rõ rệt. Ở khu vực Vô- rô-ne-giơ, các máy bay ném bom đã làm cho tình hình nhẹ đi nhiều.

        Ngày24 tháng chín. Sau khi nghe báo cáo hàng ngày, tôi từ biệt Quốc trưởng. (Thần kinh tối căng thẳng, và thần kinh Quốc trường cũng chả tốt gì). Chúng tôi phải xa nhau, Cần thiết phải giáo dục cho các sĩ quan bộ tổng tham mưu một tinh thần tin tưởng cuồng nhiệt vào lý tưởng (kiên quyết thực hiện triệt để ý định của Quốc truởng..)».

----------------------
        1. Véc-đoong: một thành phố ở đông bắc nước Pháp. Trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất, quân Pháp chiến đấu phòng ngự tại đây, đày lui được các cưộc tiến công rất đữ đội của quân Đức (N.D).

        Thắng lợi, thắng lợi... Thế mà một tiếng sét bỗng nhiên nổ vang trong bầu trời quang mây lặng giỏ. Ngày 24 tháng chín, Hít-le cách chức Gan-đe, cũng như trước đây, mùa đông 1941, hắn đã cách chức một số tướng lĩnh sau trận thất bại ở gần Mát-xcơ-va.

        Hít-le có lần bảo viên tư lệnh tập đoàn quân 6 rằng: «Với tập đoàn quân mạnh như tập đoàn quân của anh, anh có thể đánh chiếm cả trời cũng được». Nhưng từ những ngày đầu giao tranh trong thành phố Xta-lin-grát, tập đoàn quân đó đã bươu đầu sứt trán.

        Cách chức Gan-đe, Hít-le càng tỏ rõ quyết tâm chiếm Xta-lin-grát bằng mọi giá.

        Ngày 23 tháng chín, các tin tức cho biết là quân địch vừa tiếp tục đánh trong thành phố, vừa đồng thời tập trung lực lượng lớn ở khu vực Gô-rô-đít-chê và A-lếch- xăng-đrốp-ca. Không khó khăn gì chúng ta cũng đoán được là đạo quân tập trung này sẽ tiến công vào phía bắc đồi Ma-mai-ép và các khu vực công nhân, các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy.

        Nhằm đẩy lui quân địch trên hướng này, chúng tôi khẩn trương chuẩn bị một tuyến chống tăng ở phía sau, theo đường từ Prít-xtan ở cửa sông Mét-chét-ca, thuộc bờ nam sông Met-chét-ca đến cửa khe Vích-ni-ô-vai-a rồi theo vành tây khu rừng ở bắc bờ khe Đôn-ghi tới tận sông Vôn-ga. Các đơn vị công binh được lệnh trong ba ngày phải rải xong một bãi mìn chống tăng dày đặc, và cấu trúc các lũy trong, lũy ngoài. Các chỉ huy sư đoàn và lữ đoàn được lệnh phải lập trong khu vực mình các lũy chống chiến xa, các bãi mìn để bảo vệ cho các đơn vị mình, và bổ sung cho các đơn vị công binh những nhóm đặc biệt cùng với một phần hỏa lực. Trường hợp xe tăng địch chọc được về phía sau, phải có ngay các toán công binh với số mìn dự trữ để rải ngay trên các đường tiến quân của địch.

        Chiều ngày 24 tháng chín, khi giao tranh trong thành phố lắng dịu, chúng tôi nhận được tin xác minh là địch tập trung lực lượng dự bị mới ở khu vực Ra-dơ-gu-li-ai- ép-ca và Gô-rô-dít-chê. Ban đêm, chúng tôi quyết định phải tập trung một phần các phân đội của tập đoàn quân để tăng cường và bò sung cho hệ thống phòng thủ ở khu vực sông Mét-chét-ca ẩm ướt và đồi Ma-mai-ép.

        Ngày 25 tháng chín 1942, tôi ký lệnh tập trung toàn văn như sau :

        Mệnh lệnh chiến đâu số 164. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62. 23 giờ ngày 25 tháng chín 1942.

        1. Quân địch đang chuẩn bị một cuộc tiến công từ khu vực Gô-rô-đít-chê và A-léch-xăng-đrỗ p-ca vào hướng Gô-rô-đít-chê — nhà mảy Chiẽn Lũy.

        2.  Tập đoàn quân vừa tiếp tục giữ vững các vị trí, vừa phải dành một phàn lực lượng chiến đấu tiêu diệt quân địch trong thành phố.

        Tôi ra lệnh :

        1. Sư đoàn 112 của Ểc-môn-kin dùng hai đại đội súng cối phối thuộc, dưới sự yểm hộ của trung đoàn pháo chống tăng 1186, đến 4 giờ sáng ngày 26 tháng chín 1942, chiếm lĩnh và giữ vững dải phòng ngự thứ hai trên tuyến khe Vỉch-ni-ô-vai-a.

        Ranh giới bên phải : góc vườn quả cách phía tây khu Đi-xen-nai-a một ki-lô-mét, cầu qua sông Mét- chét-ca cách phía bắc khu nhà máy Chiên Lũy 600 mét.

        Ranh giới bên trái: bờ đông khe Vích-ni-ở-vai-a đến tận đường xe lửa, và dọc đường xe lửa đến sát khu phố Tháng Mười Đỏ.

        Nhiệm vụ :

        a) Không để cho các đơn vị địch lọt vào khu phố Chiến Lũy và khu phố Tháng Mười Đỏ,

        b) Không cho các đơn vị địch trong khu vực xưởng Mảy Kéo tiẽn quân.

        2. Tổ chức ba điểm tựa chiến đấu trong vùng dân cư, mỗi vị trí có một trung đội tiểu liên được trang bị thêm trung liên,

        Trung đội một bảo đảm giữ trường số 32, cách ngôi nhà xây bằng đá ở phố Giéc-đép-xcai-a.

        Trung đội hai giữ nhà trẻ và cửa hàng phố Côn- pa-cốp-xcai-a, khu phố Chiẽn Lũy.

        Trung đội ba giữ trường số 20 và nhà tắm công cộng (ngã tư phố Ca-dát-chi-a và Du-blin-xcai-a),

        Tiền duyên chạy dọc theo bờ đông khe Vích-ni- ô-vai-a, Trong khu vực Mét-chét-ca — Đường sắt sẽ cấu trúc tuyến chống tăng bằng bãi mìn dày đặc. Sở chỉ huy sư đoàn nằm ở mương xói, trong khu vực ngã tư các phố Ca-dát-chi-a và Đu-blin- xcai-a.

        2. Sư đoàn 284 của Ba-chi-úc thay cho sư đoàn 112 ở khu vực phòng ngự dọc bờ bắc khe Đôn-ghi và chuẩn bị khu vực này thành tuyến chống tăng sử dụng ít nhất hai tiểu đoàn để bảo đảm cho phòng ngự được vững chắc. Các lực lượng khác của sư đoàn phải đào công sự chắc chắn giữ vững tuyến từ các phố Xốp-na-cô-mốp-xcai-a, Khô-péc- xcai-a và kéo qua khe Kru-tô-i đển sông Vôn-ga.

        Nhiệm vụ: trong bất cứ trường hợp nào cũng không để cho quân địch lọt vào khu vực từ phố Pháo Binh đến tận bờ sông Vôn-ga. Sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ giải phóng thành phố khi có lệnh.

        3. Sư đoàn 95 của Gô-rỉch-nưi làm công sự phòng ngự vững chắc trên dọc đường theo vành bắc rừng (phố Clô-đe-giơ-nai-a) và dùng một tiểu đoàn bộ binh chuẩn bị một điểm tựa phòng ngự vòng cung ở ngay trên sườn cao điểm 102,0, không cho quân địch trong bất cứ trường hợp nào chiếm được điểm cao 102,0. Sẵn sàng để giải phóng thành phố khi có lệnh.

        4. Sư đoàn 13 của Rô-đim-xẻp tiếp tục thanh toán quân địch trong khu trung tâm thành phố và khu vực bến phà chính trên sông.

        5. Tất cả các đơn vị của tập đoàn quân phải sẵn sàng từ mờ sáng ngày 26 tháng chín 1942 đẩy lui các cuộc tiến công của địch, và đặc biệt trên hướng Gô-rô-đít-chê — Chiến Lũy.

        Quyết định bố trí lực lượng như vậy chỉ có thể thực hiện được trong điều kiện nắm chính xác kế hoạch và sự chuẩn bị tiến công của địch vào những hướng kể trên. Chúng tôi không được phép lầm lẫn, vì một sai lầm trong bố trí lực lượng có thể dẫn đến những tai họa không thể khắc phục được.

        Khi ra quyết định ấy, chúng tôi tin tưởng vào sự chính xác các tin tức của cơ quan quân báo dưới sự chỉ huy của đồng chí M. Ghẻc-man. Cần phải biểu dương tất cả các chiến sĩ quân báo của tập đoàn quân 62, đã chưa một lân nào lầm lẫn trong các tin tức cung cấp về địch. Điều đó giúp cho chúng tôi phán đoán được ý đồ của Bộ chỉ huy Hít-le và có các biện pháp đối phó.

        Đồng cỏ trơ trọi giữa sông Vôn-ga và sông Đông cho phép quan sát trận địa trên một chiều sâu lớn. Nhưng như vậy chưa đủ. Còn cần phải phân tích đúng đắn những điều đã trông thấy được, loại bỏ những thủ đoạn nghi binh đánh lừa và những tin sai lệch cố tình của địch.

        Chúng tôi cũng có thể sẽ mạo hiểm, vì việc tập trung và bố trí lực lượng diễn ra ngay sát nách quân thù, dưới con mắt nhòm ngó của chúng và trên một dải phòng thủ hẹp, không có đường đi, cũng chả có lối tắt. Địa hình đầy khe sâu, nhà đổ, cây đổ, hố bom và hố đại bác. Một sai lệch nhỏ về thời gian hoặc thiếu ngụy trang cẩn thận, đều có nguy cơ làm thất bại việc bố trí quân và gây ra nhiều tổn thất nặng vì hỏa lực của địch. Tất cả các sĩ quan của cơ quan tham mưu tập đoàn quân đều được phái tới các đơn vị để hướng dẫn và tổ chức cho bộ đội hành quân di chuyển đêm.

        Sự tăng viện của địch về người và phương tiện từ phía tây đang kéo đến. Các sư đoàn địch bị thiệt hại nặng đều được bổ sung các tiểu đoàn xung kích, cùng các phương tiện và các tổ lái nhiều kinh nghiệm.

        Như vậy là không thể tính đến một thời gian yên tĩnh kéo dài, và chúng tôi chờ đợi những cuộc tiến công dữ dội  từ phía tây, từ Gô-rô-đít-chê và Ra-dơ-gu-li-ai-ép- xcai-a. Các dự đoán của chúng tôi, ít lâu sau được xác minh là đúng.

        Lúc này các đơn vị của tập đoàn quân 62 bố trí ở đâu và như thế nào ? Mệnh lệnh trên đã nói rõ. Chi cần chú ý thêm là ở sườn bắc của tập đoàn quân, việc phòng thủ do ba lữ đoàn độc lập 115, 124 và 149 với một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép đảm nhiệm. Bên trái các lữ đoàn đó, trong khu vực từ sông Mét-chét-ca ẩm ướt đến phía bắc khe Đôn-ghi, việc phòng thủ do quân đoàn cơ giới 23 có 50 xe tăng, 30 chiéc hạng trung và 20 chiếc hạng nhẹ, phụ trách. Quân đoàn này phối hợp chặt chẽ với sư đoàn 112 của Éc-môn-kin.

        Ở vành phía tây cánh rừng, trong khu vực điểm cao 112,0 có lữ đoàn xe tăng Cận vệ 6 với 7 xe tăng T-34 và 6 xe tăng T-60 lập thành tuyến hai. Hầu hết các xe tăng này đều bị hư hại và chỉ còn dùng làm hỏa điểm cố định.

        Một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép bị bao vây trong công viên thành phố, gần nhà ga chính, vẫn đang chiến đấu, nhưng chỉ còn lại ít quân; thông tin liên lạc với trung đoàn lúc được lúc mất.

        Hai lữ đoàn bộ binh bị cắt rời với tập đoàn quân, chiến đấu ở phía nam sông Xa-rít-xa. Các sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân xuống các lữ đoàn đó đều không thấy trở về. Liên lạc với các lữ đoàn này chỉ còn thực hiện được bằng vô tuyến điện. Trong thành phố, chủ nhiệm chính trị V. Vlát-xốp đã tập hợp được các đơn vị lẻ và chỉ huy các hoạt động của lữ đoàn bộ binh 92. Những chiến sĩ lính thủy đánh bộ vẫn tiếp tục chiến đấu đến cùng. Sau khi nhận được báo cáo của V. Vlát-xốp về tình hình thực tế của lữ đoàn 92, tôi quyết định cho chuyển số quân còn lại của lữ đoàn sang bên kia sông cùng với lữ đoàn 42 của Ba-tơ-ra-cốp. Tướng Ba-tơ-ra- cốp bị thương cũng đã rời lữ đoàn trước khi có quyết định này. Lữ đoàn sau một thời gian nghỉ ngơi ngắn, và sau khi được bổ sung quân số, lại được đưa trở lại Xta-lin-grát chiến đấu. Thiếu tá Xtơ-ri-gôn được giao chỉ huy lữ đoàn và Vlát-xốp làm chủ nhiệm chính trị. Trong những trận đánh về sau này, lữ đoàn lại tỏ ra có sức chiến đấu cao.

        Được rảnh tay ở sườn trái của chúng tôi, quân địch bổ sung thêm người, phương tiện cho các đơn vị của chúng, chuyển các đơn vị ấy sang đồi Ma-mai-ép và xa hơn lên phía bắc. Mối đe dọa của một cuộc tiến công mới đang uy hiếp các đơn vị của ta chốt giữ tại các vị tri đó.

        Quân địch cậy có ưu thế về không quân, nên không tổ chức nghi trang che dấu sự chuẩn bị tiến công của chúng. Chúng ngạo nghễ đến trơ trẽn, nhất là các đơn vị mới chưa nếm mùi chiến đấu ở Xta-lin-grát. Buổi chiều hay tối trước ngày tiến công, bọn lính Đức có lúc đã chủ quan đe dọa:

        — Những thằng Nga liệu hồn! Ngày mai « bum bum »!

        Qua đó, chúng tôi biết chắc là ngày mai sẽ có một cuộc tiến công lớn đúng ở khu vực này.

        Trong các cuộc chiến đấu chống kẻ địch quá kiêu căng, hợm hĩnh, chúng tôi đã tạo ra chiến thuật và thủ đoạn chiến đấu đặc biệt, và nghiên cứu kỹ những hành động để đánh và đè bẹp quân xâm lược cả về thể xác lẫn tinh thần.

        Chúng tôi rất chú ý đến phong trào bắn tỉa trong các đơn vị. Hội đồng quân sự tán thành các ý kiến đó. Tờ báo của tập đoàn quân «Bảo vệ Tổ quốc » hàng ngày công bố số lính phát xít bị các chiến sĩ của ta bắn tia, đồng thời cũng đăng ảnh một số thiện xạ giỏi nhất.

        Các ban chính trị, các tổ chức Đảng và Đoàn lãnh đạo phong trào bắn tỉa: Các cuộc họp đều thảo luận đến vấn đề này, thảo luận cách sử dụng kinh nghiệm của các đồng chí thiện xạ. Mỗi đồng chí thiện xạ đều cam kết bồi dưỡng, đào tạo vài chiến sĩ thiện xạ khác. Họ chọn một đồng đội để dìu dắt nhau trở thành thiện xạ. Và đáng đời cho những tên phát xít nghênh ngang hếch mắt lên trời!

        Tôi đích thân gặp nhiều đồng chí thiện xạ nổi tiếng, trò chuyện với họ, giúp đỡ họ với tất cả khả năng của mình. Tôi đặc biệt chú ý đến các đồng chí Dai-sép, Chê- khốp, Mét-vê-dép cùng một số đồng chi thiện xạ khác, và thường trò chuyện với họ.

        Những con người quý giá này không có gì đặc biệt khác người. Khi tôi gặp Dai-sép và Mét-vê-đép lần đầu tiên, tôi ngạc nhiên về sự khiêm nhường của họ, về cử chỉ khoan thai, sự điềm tĩnh và sự chăm chú của họ. Họ có thể nhìn một vật gì rất lâu không chớp mắt. Bàn tay họ chắc chắn, bắt tay ai cứ như bóp trong gọng kìm.

        Các chiến sĩ thiện xạ đi săn từ sáng sớm. Họ đến một chỗ kín đáo đã chọn sẵn và có chuẩn bị trước. Họ ngụy trang thật kĩ và kiên trì chờ đợi bia thịt xuất hiện. Họ biết rõ là một sơ xuất nhỏ hay một sự vội vã không đúng lúc có thể gây nguy hại cho họ, vì quân địch rất chú ý quan sát, phát hiện những người thiện xạ để đối phó lại. Họ tiêu thụ rất ít đạn, nhưng mỗi viên đạn là một tên địch chết, hay trở thành tàn phế.

        Vát-xi-li Dai-xép bị thương một bên mắt. Tên lính bắn tỉa Đức chắc đã phải mất nhiều công phu lắm mới phát hiện ra người thợ săn Nga đã diệt khoảng ba trăm tên phát xít. Nhưng sau khi bị thương, Dai-xép tích cực kiếm người để đào tạo thành những nhà thiện xạ, những con thỏ non của mình.

        Nói chung mỗi thiện xạ nổi tiếng đều phổ biến kinh nghiệm của mình, dạy cho đội ngũ người trẻ nghệ thuật bắn tỉa chính xác. Và các chiến sĩ ta bảo nhau: « Dai- sép đào tạo những con thỏ non¹ và Mét-vê-đép đào tạo những con gấu non². Những thỏ non và gấu non đó đều ngắm bắn không bao giờ trượt bọn lính Hít-le...». Mét-vê-đép theo chúng tôi đến tận trận đánh chiếm Béc-lin. Số lính Hít-le bị anh diệt còn cao hơn cả Dai- sép là người thầy dạy anh về ngón bắn tỉa.

          2. Trong tiếng Nga, Dai-sép có nghĩa là thỏ và Mét- vê-đép có nghĩa là gấu (N.D).

        Hoạt động của các thiện xạ của ta làm cho bọn tướng lĩnh Hít-le kinh hoàng. Qua các truyền đơn của ta, chúng đánh giá được những thiệt hại do các thiện xạ của ta gây cho chúng. Chúng quyết định trả thù trong cái lĩnh vực mới này của chiến tranh.

        Chuyện xảy ra vào cuối tháng chín. Một đêm, các trinh sát của ta bắt đem được về một cái « lưỡi ». Tên tù binh khai là một chiếc máy bay đã chở từ Béc-Iin tới tên giám đốc trường thiện xạ Đức, thiếu tá Cô-ninh, y được giao nhiệm vụ trước hết phải hạ cho bằng được người thiện xạ nổi tiếng Xô-viết.

        Đại tá Ba-chi-úc, chỉ huy sư đoàn, triệu tập các đồng chí thiện xạ đến và nói:

        — Tôi nghĩ rằng tên bắn lén cao cấp vừa từ Béc-lin tới không thể làm cho các thiện xạ của chúng ta lo ngại. Phải thế không, Dai-xép ?

        — Chắc chắn là như vậy, thưa đồng chí đại tá, Dai- xép trả lời.

        — Phải thanh toán tên bắn lén cao cấp này, đồng chí đại tá nói tiếp. Nhưng phải hành động thận trọng và khôn ngoan đấy.

        — Thanh toán hắn, xin tuân lệnh đại tá, các thiện xạ trả lời.

        Thời gian ấy, toán chiến sĩ thiện xạ của ta ngày một đông, đã diệt nhiều ngàn tên phát xít. Báo chí và truyền đơn đều nói đến. Một số truyền đơn lọt vào tay quân địch, và chúng lập tức nghiên cứu phương pháp bắn của các xạ thủ ta để tìm biện pháp trả miếng. Tôi phải nói thẳng là điều này thuộc về quá khứ. Khi phổ biến rộng rãi kinh nghiệm, chúng ta không nên vội vàng. Chi cần một hay hai tên sĩ quan Đức bị diệt là quân địch giội ngay pháo và súng cối vào nơi chúng nghi có thiện xạ của ta phục sẵn? Thế là, phải nhanh chóng thay đổi chỗ ẩn nấp bằng các đường ngách dự bị mới thoát được đạn địch.

        Việc tên bắn lén cao cấp Đức tới đặt ra cho chúng tôi một vấn đề mới là phải phát hiện ra nó, kiên nhẫn chờ thời cơ để có thể bắn được phát đạn duy nhất nhưng rất trúng đích.

        Về cuộc đấu súng này, Dai-xép nhớ và kể lại, nhiều cuộc tranh luận sôi rồi đã nổ ra ban đêm trong căn hầm của chúng tôi. Mỗi nhà thiện xạ phát biểu những phán đoán và kết luận của mình, qua việc quan sát liên tục các tuyến một của địch. Nhiều cách đánh, cách dử mồi được đề ra. Nhưng nghệ thuật của người bắn giỏi ở chỗ: mặc dù có kinh nghiệm của nhiều người, nhà thiện xạ vẫn là người quyết định trận đánh. Mặt đối mặt với quân thù, mỗi lần anh lại phải sáng tạo và hành động một cách mới khác.

        Không thể có một phương pháp, tiêu chuẩn cố định cho người xạ thủ, nếu máy móc, bảo thủ, cứng nhắc thì tức là tự vẫn.

        Nhưng cái tên bắn lén cao cấp từ Béc-lin tới ẩn nấp ở đâu, các xạ thủ hỏi nhau. Tôi biết được đặc điểm của những tên thiện xạ Đức qua quan sát cách bắn, cách ngụy trang của chúng, và tôi có thể phân biệt được dễ dàng những tay bắn có kinh nghiệm và những tay mới vào nghề, phân biệt được những tên hèn nhát với những tên kiên trì và quyết tâm. Nhưng tính tình của tên xạ thủ nổi tiếng Đức này còn là điều bí ẩn. Các cuộc quan sát hàng ngày của các bạn chúng tôi không đem lại được kết luận gì chính xác. Khó mà nói được tên xạ thủ Đức ở khu vực nào. Chắc chắn là hắn thay đổi vị trí luôn và cẩn thận tìm tôi cũng như tôi tìm hắn. Nhưng rồi đã xảy ra sự việc, địch bắn vỡ ống ngắm của đồng chí Mô-rô- dốp và bắn bị thương đồng chí Chây-kin. Mô-rô-dốp và Chây-kin được coi là những xạ thủ có kinh nghiệm, thường thắng trong các cuộc đọ súng phức tạp và gay go nhất với địch. Bây giờ thì không còn nghi ngờ gì nữa, họ đã đụng phải tên bắn lén cao cấp Đức mà tôi đang lùng. Rạng sáng, tôi cùng đồng chí Ni-cô-lai Cu-li-cốp tới chỗ mà ngày hôm trước hai đồng chí kia nấp. Quan sát các tuyến một của địch, đã nghiên cứu kỹ từ nhiều ngày trước, tôi không thấy có gì mới lạ. Ngày tàn dần và bỗng nhiên một chiếc mũ xuất hiện trên chiến hào của quân Đức và di chuyển chậm chạp dọc theo đường hào. Bắn chăng ? Không! Đó là một cái bẫy; chiếc mũ không hiểu tại sao đung đưa một cách không tự nhiên, chắc là do một tên khác cầm, còn tên bắn lén rình lúc tôi nổ súng trước, để lộ vị trí mới ra tay.

        — Cái thằng này nó nấp ở chỗ nào nhỉ ? Cu-li-cốp hỏi trong khi chúng tôi dựa vào đêm tối, rời nơi phục kích. Qua sự kiên nhẫn chờ địch trong suốt một ngày, tôi đoán là tên bắn lén Đức ở quanh đây thôi. Phải đặc biệt cảnh giác.

        Ngày thứ hai trôi qua. Liệu thần kinh tôi có đủ vững vàng không.Trong hai người ai sẽ là kẻ khôn ngoan hơn?

        Ni-cô-lai Cu-li_cốp, người chiến hữu trung thành của tôi, cũng say sưa với cuộc đọ tài này lắm. Anh tin ràng đổi phương ở trước mặt chúng tôi, và hy vọng chắc chắn chúng tôi sẽ thắng. Ngày thứ ba, đồng chí cán bộ chính trị Đa-ni-Iốp cũng ra chỗ phục kích với chúng tôi. Buổi sáng bắt đầu như thường lệ. Bóng đêm tan dần, từng phút, vị trí địch hiện lên ngày càng rõ thêm. Cuộc giao tranh diễn ra ác liệt ở gần đó, đạn pháo rít trên không nhưng chúng tôi vãn dán mắt vào ống ngắm, không ngừng theo dõi những gì xảy ra phía trước mặt.

        — Nó đây rồi! Tớ sẽ chỉ cho các cậu! Đồng chí cán bộ chính trị bỗng thốt lên một cách sôi nồi. Đồng chí ấy vô ý nhô đầu lên một chút, chỉ một giây thôi, nhưng cũng đủ để viên đạn địch làm đồng chí bị thương. Tất nhiên, phải là một tên bắn lén có kinh nghiệm mới bắn được như vậy. Tôi quan sát các vị trí địch rất lâu, nhưng vẫn không tìm ra chỗ nấp của tên bắn lén. Từ việc tên bắn lén nổ súng rất nhanh, tôi đi đến kết luận là nó nấp ở chỗ nào đó ngay trước mặt chúng tôi. Tôi tiếp tục quan sát. Bên trái là một chiếc xe tăng bị phá hủy, bên phải là một lô cốt đã chiến. Nhưng tên phát xít nấp ở đâu ? Ở trong chiếc xe tăng chăng ? Không, một người thiện xạ có kinh nghiệm không tội vạ gì chui vào đó. Hay là ở trong lô cốt đã chiến ? Cũng không phải, lỗ châu mai đã bít. Ở khoảng giữa chiếc xe tăng và chiếc lô cốt có một tâm tôn nằm phơi mình trên mặt đất bằng, cạnh một đổng gạch vỡ. Tấm tôn này nằm đó từ lâu nên không ai để ý. Tôi tự đặt mình vào địa vị tên bắn lén Đức và suy nghĩ xem nên nấp ở đâu là tốt nhất? Tại sao không dào một cái hố dưới tấm tôn để nấp ? Ban đêm đào một đường hào ra chỗ tấm tôn và ngụy trang mặt hào có được không ?

        Phải rồi! chắc là nó nấp ở đó, ở dưới tấm tôn nằm trên đất bằng nên không ai để ý. Tôi quyết định kiểm tra lại. Tôi lồng chiếc bao tay vào đầu một chiếc gậy và giơ lên Tên bắn lén mắc mưu ngay. Tôi cẩn thận hạ chiếc bao tay xuống và xem xét vết đạn. Đạn đi thẳng, như vậy là tên bắn lén nấp dưới tấm tôn.

        — Nó ở kia, thằng khốn kiếp! Cu-Ii-cốp phục ở gần tôi nói nhỏ.

        Bây giờ phải làm sao buộc nó lộ ra, để cho ít nhất một phần đầu nó nằm trong kính ngắm. Tất nhiên là lừa nó lúc này thì không ăn thua, phải có thời gian. Chúng tôi đã nghiên cứu tính tình tên phát xít. Nó kiên nhẫn và sẽ không rời chỗ nấp thuận tiện. Chính chúng tôi mới phải thay đổi chỗ nấp của mình. Chúng tôi chuẩn bị chỗ phục kích một đêm và ở đó cho đến sáng. Bọn Đức hướng đạn pháo của chúng về các bến qua sông Vôn-ga. Trời sáng nhanh và cuộc giao tranh trở nên dữ dội thêm. Nhưng tiếng gầm của đạn đại bác, tiếng nổ của đạn cối và bom cũng không làm chúng tôi sao lãng việc hoàn thành nhiệm vụ.

        Mặt trời mọc, Cu-li-cốp bắn một phát vu vơ để kích thích sự chú ý của tên bắn lén. Chúng tôi quyết định phải chờ thời cơ, chờ đến lúc phản quang của kính ngắm không làm lộ vị trí của chúng tôi. Xế trưa, súng của chúng tôi nằm trong bóng râm, còn mặt trời sắp lặn rọi thẳng vào vị trí của địch. Có cái gì lấp lánh ở mép tấm tôn: một mảnh thủy tinh tình cờ rơi ở đó hay kính ngắm của tên bắn lén? Cu-li-cốp thận trọng như những người thiện xạ có kinh nghiệm nhất mới làm được, giơ một chiếc mũ lên. Tên bắn lén nổ súng. Tin chắc là cuối cùng hắn đã hạ được người xạ thủ Xô-viết mà hắn săn từ bốn hôm nay, hắn thò nửa đầu ra khỏi tấm tôn để nhìn. Đó là điều tôi mong đợi. Tôi bắn trúng đích. Đầu tên phát xít ngả xuống và kính ngắm trên súng của nó tiếp tục lấp lánh dưới ánh mặt trời, ở nguyên tại chỗ cho đến chiều...».

        Những nhà thiện xạ của lập đoàn quân 62 như thế đấy! Thật là không công bằng nếu chỉ nói đến thiện xạ bộ binh thôi. Chúng tôi cũng có không ít các thiện xạ pháo và súng cối. Các sĩ quan pháo binh như Xu-cơ-lin, và khẩu đội trưởng cối Xi-e-dơ-đít-cô nổi tiếng trong tập đoàn quân về tài bắn chính xác. Không một xe tăng nào của địch chạy thoát được qua khẩu đội của Xu-cơ-lin, và các khẩu cổi của Xi-e-dơ-đít-cô, như anh em bông đùa, có thể  bắn trúng địch qua lỗ ống khói.

        Tôi không thể quên được pháo thủ săn xe tăng Prô- tô-đi-a Cô-nốp. Tôi đã đích thân nói chuyện với đồng chí ấy trong căn hầm có mái che của tôi. Đồng chí là người dân tộc I-ếc-cút, cao lớn và rất khỏe. Đồng chí còn lại một mình với khẩu pháo 45 ly bố trí ở quãng giữa chiến hào ta và địch, tại một chỗ thấp trên sườn bắc của đồi Ma-mai-ép, nhưng ngụy trang khéo đến nỗi các lính lái xe tăng Đức chỉ phát hiện ra pháo khi xe của chúng đã bốc cháy hay bị hư hại.

        Tuy nhiên, cũng có một lần chúng căn cứ theo đường đạn phát hiện ra chỗ đồng chí và tất nhiên đã nã pháo vào vị trí của đồng chí như mưa. Một mảnh đạn văng vỡ kính ngắm, nhưng súng không việc gì. Thế mà Prô-tô- đi-a Cô-nốp vẫn không rời súng, tiếp tục hướng súng về phía các xe tăng địch và ngắm qua nòng súng. Khi một chiếc xe tăng địch hiện qua nòng súng, đồng chí ấy nhanh nhẹn lắp đạn và bắn trực tiếp vào xe địch.

        Tôi gặp lại đồng chí Prô-tô-đi-a Cô-nốp ngày 9 tháng năm năm 1972 ở Xta-lin-grát, trên đồi Ma-mai-ép. Dĩ nhiên, đồng chí ấy cũng như tôi, đã thay đổi nhiều sau 30 năm, nhưng chúng tôi vẫn nhận ra nhau.

        Cuộc chiến đấu trong thành phố là một cuộc chiến đấu đặc biệt. Ở đây yếu tố quyết định không phải là sức mạnh mà là sự khôn ngoan, sự khéo xoay xở và sự bất ngờ. Các ngôi nhà trong thành phố như những con đập chắn sóng cắt đội hình chiến đấu của quân tiến công, và rải lực lượng chúng dọc theo các phố. Cho nên chúng tôi giữ vững các ngôi nhà bền chắc nhất bằng các đơn vị nhỏ sẽ có khả năng bảo đảm được phòng thủ cả trong trường hợp bị bao vây. Các tòa nhà vững chắc nhất trở thành điểm tựa và từ đó các chiến sĩ bảo vệ thành phố có thể quét ngã quân tiến công bàng súng máy và súng tự động.

        Trong các cuộc phản kích, chúng tôi không xung phong bằng các đơn vị lớn. Vào cuối tháng chín, các đơn vị đều lập ra các toán xung kích, quân số ít nhưng có sức áp đảo lớn và nhanh như con sóc. Mục tiêu địch bị các toán xung kích này tiến công ngay. Bọn Hít-le không thể chịu nổi sức tiến công bằng tiểu liên, bộc phá, lựu đạn, tiếp đến bằng lưỡi lê, dao găm. Cuộc vật lộn diễn ra trong từng ngôi nhà, từng tầng hầm. từng căn phòng, từng góc hành lang trong khi đó trên đường phố, công viên vắng như sa mạc.

        Các chiến sĩ và sĩ quan của ta biết cách tiếp cận lúc phi pháo địch bắn phá và bắn chuẩn bị. Các đồng chí bò đến sát các vị trí địch và tìm chỗ ẩn nấp. Các phi công và pháo thủ địch không dám mạo hiểm đánh vào vị trí của ta, sợ đánh lầm phải quân chúng. Chúng tôi luôn tìm cách đánh gần địch nhất. Binh lính Hít-le không thích, đúng ra là không biết cách đánh gần, không có tinh thần để đánh gần. Những tên lính ở tuyến một thường dễ bị phát hiện từ xa, nhất là về ban đêm. Cứ năm đến mười phút, chúng lại xả một tràng tiểu liên, chắc là bắn để đỡ sợ. Chiến sĩ ta dễ dàng phát hiện ra các hỏa điểm đó, bò đến gần và thanh toán chúng bằng súng hay lưỡi lê.

        Các chiến sĩ bảo vệ thành phố biết để cho các xe tăng Đức chạy qua trước mặt mình để dành cho pháo chống tăng và các chiến sĩ săn tăng của ta đón đánh, nhưng bao giờ cũng bắn chặn bọn bộ binh chạy tiếp theo xe tăng, làm rối loạn đội hình chiến đấu của địch. Khi bộ binh đã bị diệt thì các xe tăng đã thọc lên đơn độc không có bộ binh tiến kèm, cũng không làm nên chuyện gì lớn và phải quay lui, không thu được kết quả gì mà còn bị thiệt hại nặng.

        Đêm tối và đánh đêm là những yếu tố thuận lợi cho chúng tôi. Quân xâm lược không biết cách đánh đêm, còn chúng tôi học tập được cách đánh đêm do tình thế ác nghiệt bắt buộc. Ban ngày, máy bay địch bay lượn trên hệ thống phòng ngự làm chúng tôi không ngóc đâu lên được. Nhưng ban đêm thì chúng tôi không sợ chúng. Ban ngày, chúng tôi thường ở vào thế phòng thủ, cố đánh lui các cuộc tiến công của lính Đức bao giờ cũng có không quân và xe tăng yểm hộ. Các chiến sĩ xung kích nấp kín trong các căn nhà, các tầng hầm, chờ quân địch đến gần mới quăng lựu đạn vào chúng.

        Chúng tôi đánh địch bằng đủ mọi cách. Ví dụ, chúng tôi biết ban đêm hầu hết chúng ngủ trong hầm. Muốn kéo chúng đến các cửa sổ và cửa ra vào, chúng tôi hô xung phong bằng tiếng Nga và ném lựu đạn nổ chát chúa, Quân địch hoảng loạn chạy xô ra cửa sồ và các lỗ châu mai để đẩy lùi cuộc tiến công. Đến lúc đó pháo và súng máy của chúng tôi mới xả đạn vào chúng. Các loạt đạn Ca-chiu-sa đặc biệt có công dụng trong việc đánh vào các nơi tập trung bộ binh và xe tăng địch, khi chúng tôi phát hiện trước lúc chúng mở cuộc tiến công mới. Tôi không bao giờ quên trung đoàn Ca-chiu-sa của đại tá Éc- môn-kin mà tôi thường gặp trong chiến đấu. Ở trung đoàn này, các khung ăng-ten điều khiền đạn đều đặt trên bộ có xích của xe tăng T-60, làm cho đài điều khiển dễ cơ động trên mọi địa hình. Ngay trong thành phố Xta- lin-grát, khi bố trí sau bờ sông dốc đứng của sông Vôn- ga, trung đoàn đó cũng không bị pháo địch bắn trúng. Ec- môn-kin có thể nhanh chóng đưa các giàn Ca-chiu-sa đặt trên xích của mình ra vị trí bắn, nổ súng một loạt rồi lại nhanh chóng rút các giàn về chỗ hầm dấu.

        Vũ khí của trung đoàn này, nằm trong những bàn tay thành thạo và vững chắc của các chiến sĩ, sĩ quan của trung đoàn, đã làm cho địch rất khiếp sợ.

        Chúng ta không thể kể hết những sáng tạo của các chiến sĩ. Trong các trận đánh gay go trên sông Vôn-ga, chúng tôi đã dày đạn lên. Tất cả chúng tôi, từ người binh nhì đến người sĩ quan cấp tướng đều trưởng thành, và học tập, nâng cao được bản lĩnh chiến đấu.

        Ngày 26 tháng chín, mọi tin tức trinh sát đều xác minh là địch đang chuẩn bị mũi đột kích chủ yếu của cuộc tiến công mới về phía Gô-rồ-dít-chê — Ra-dơ-gu-li-ai-ép- xcai-a.

        Không ngừng pháo kích vào các nơi tập trung bộ binh và xe tăng địch, chúng tôi quyết định chống phá cuộc tiến công này bằng tất cả các hỏa lực của chúng tôi, với lực lượng của một binh đoàn xe tăng và sư đoàn bộ binh của Éc-môn-kin. Ngoài ra, sư đoàn bộ binh 193 của thiếu tướng E.Xmê-khốt-vô-rốp cũng được phối thuộc với chúng tôi để tăng cường cho chính diện phòng ngự của quân đoàn xe tăng.

        Tất cả chúng tôi vẫn rất lo ngại về đồi Ma-mai-ép. Trên đỉnh đồi có các binh đội của sư đoàn Gô-rích-nưi chổng giữ. Địch đã chiếm sườn phía nam và phía tây đồi. Chỉ cần chúng tiến thêm được một trăm thước nữa là cái chìa khóa chiến thuật bảo vệ thành phố và các khu công nhân có thể rơi vào tay chúng. Để ngăn chặn điều đó và làm thất bại sự chuẩn bị có bài bản cho cuộc tiến công vào khu vực các nhà máy, chúng tôi quyết định tiếp tục phản kích.

        Bộ đội ta chỉ sử dụng một bộ phận lực lượng, gồm các cụm xung kích tham gia tiến hành phản kích trên một chính diện không liên tục. Đại bộ phận ở lại trên các vị trí đã chuẩn bị sẵn để đày lui cuộc tiến công của quân Đức ở phía Gô-rô-đít-chê.

        Lệnh phản kích ban hành lúc 19 giờ 40 ngày 26 tháng chín, nhưng các chỉ lệnh báo trước đã gửi tới các đơn vị trước hai mươi bốn giờ. Việc quan sát địch, phát hiện các chỗ yếu trong hệ thống bố trí của chúng được tiến hành thường xuyên trên toàn chính diện của tập đoàn quân.

        Mọi người đều biết, đều cảm thấy và mắt trông thấy là quân địch đang chuẩn bị cho những hành động tích cực mới. Bị bất ngờ trong lúc địch khởi đầu cuộc tiến công có nghĩa là thảm bại. Khu vực do tập đoàn quân chiếm giữ trên hữu ngạn sông Vôn-ga rất hẹp — không có chỗ lùi nữa.

        Ví dụ sau đây chứng tỏ trong những ngày căng thẳng đó, các chiến sĩ và sĩ quan ta đã hiểu tình hình đúng đắn và sâu sắc đến mức nào.

        Như ta đã biết, đạn dược và lương thực phải bốc dỡ và chuyển vận bằng sức người từ bến đò đền các trận địa bắn và các chiến hào tuyến một. Công việc tuy vất vả mệt nhọc, nhưng nếu cách đây một tuần còn phải nhắc các đơn vị là đạn dược đã tới và cần phải đi nhận ngay, thì giờ đây những người nhận đạn và tải đạn đã kéo cả trung đội đến chực sẵn ở bến đò, không phải chờ điện thoại hay liên lạc đến báo nữa. Họ đến bến chờ sẵn từ chập tối, khi tàu chở đạn vừa áp mạn là đạn dược được bóc dỡ rất nhanh và chuyển ngay lên tuyến một.

        Đáng lưu ý là các chiến sĩ thủy đội Vôn-ga, dưới quyền chỉ huy của chuẩn đô đốc D.Rô-ga-chép, đã giúp đắc lực cho tập đoàn quân trong việc vận chuyển các dụng cụ tiếp tế từ tả ngạn sang. Mỗi chuyến đều có nguy hiểm, nhưng chưa có chuyến nào mà thuyền, tàu phải nằm lại bên kia sông với những hàng hóa đã chất đầy.

        Tôi xin nói vài lời về vai trò và chiến công của các chiến sĩ thủy đội Vôn-ga. Không có họ thì tập đoàn quân 62 đã bị tiêu diệt và không hoàn thành được nhiệm vụ vì thiếu đạn dược, lương thực.

        Bộ binh và pháo thủ, lính xe tăng và lính thủy, tất cả các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát đều tích cực chuẩn bị để đẩy lùi cuộc tiến công của địch vào các nhà máy và các khu công nhân. Chúng tôi bắt đầu cuộc phản kích đã định vào 6 giờ ngày 27 tháng chín. Cùng ngày hôm đó, tập đoàn quân 64 cũng mở cuộc tiến công ở khu vực Cu-pô-rốt-xnôi-ê. Thoạt đầu chúng tôi thắng thế, nhưng đến 8 giờ thì hàng trăm máy bay ném bom địch giội bom xuống các vị trí của chúng tôi và các trung đội xung kích phải nằm dán xuống đất.

        Đến 10 giờ 30, địch chuyển sang tiến công. Sư đoàn khinh binh 100 đang sung sức và sư đoàn bộ binh 398 của chúng mới được bổ sung, lại được tăng cường thêm sư đoàn xe tăng 24, đã lao vào tiến công để chiếm khu nhà máy Tháng Mười Đỏ và đồi Ma-mai-ép.

        Không quân địch ném bom và bắn phá các vị trí của chúng tôi, từ tuyến một đến tận sông Vôn-ga. Điểm tựa do các đơn vị của sư đoàn Gô-rích-mui chốt giữ trên đỉnh đồi Ma-mai-ép bị bom, pháo địch san bằng. Sở chỉ huy của cơ quan tham mưu tập đoàn quân nằm dưới mưa bom địch. Các bồn xăng ở gần đó bốc cháy. Xe tăng địch tiến công từ khu vực Gô-rô-đít-chê lao thẳng về phía trước, băng qua các bãi mìn. Từng đợt bộ binh nối tiếp nhau tiến theo sau xe tăng. Đến trưa, liên lạc đường dây với các đơn vị bị gián đoạn, các đài vô tuyến điện bị hư hại, không làm việc được...

        Sở chỉ huy cách các tuyến một không quá hai ki-lô- mét, nhưng khổng sao liên lạc được với các đơn vị. Chúng tôi không nắm được chính xác tình hình mặt trận, nên buộc phải chuyển đến gần tuyến một hơn. Đồng chí Gu- rốp đem theo các sĩ quan liên lạc của các đơn vị ra tuyến một của binh đoàn xe tăng, tôi xuống sư đoàn Ba-chi-ức và đồng chí Crư-Jỗp đến sở chỉ huy của sư đoàn Gô- rích-nưi.

        Dẫu đến sát các đơn vị, chúng tôi cũng vẫn chưa hình dung được tình hình chiến sự đang diễn biến dưới lớp khói dày đặc. Đến chiều, khi trở về sở chỉ huy, nhiều sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân đã vắng mặt.

        Tới khuya, chúng tôi mới biết rõ được là tình hình rất nguy ngập. Quân địch băng qua các bãi mìn, đột phá vào các vị trí chiến đấu ở ngoài tiền ,duyên của chúng tôi. Chúng bị thiệt hại nặng ở một số khu vực nhưng đã tiến được hai, ba ki-lô-mét về phía đông.

        Tôi nghĩ thầm, chi cần một trận đánh dữ dội như vậy nữa là chúng tôi có thể sẽ bị hất xuống sông Vôn-ga!

        Binh đoàn xe tăng và sườn trái của sư đoàn Éc-môn- kin chịu mũi tiến công chủ yếu của đích đã bị thiệt hại lớn, những người còn sống sót đến cuối ngày 27 tháng chín phải giữ một chính diện kéo dài trong khu vực cầu qua sông Mẻt-chét-ca, cách phía tây nhà máy Chiến Lũy hai ki-lô-mét rưỡi đến phía tây nhà máy Tháng Mười Đỏ.

        Sư đoàn Gô-rích-nưi bị đánh bật ra khỏi đỉnh đồi Ma- mai-ép. Các đơn vị còn lại rất thưa thớt của sư đoàn chỉ giữ được sườn phía đông-bắc đồi.

        Trên các khu vực khác ngoài mặt trận, các cuộc tiến công của địch đều bị đẩy lui. Trong một ngày chiến đấu, địch bị diệt trên hai ngàn tên và hơn 50 xe tăng. Chúng tôi cũng bị thiệt hại nặng, nhất là các đơn vị của binh đoàn xe tăng và các trung đoàn bộ binh của Gô-rich-nưi.

        Ban đêm, Hội đồng quân sự tập đoàn quân yêu cầu các sĩ quan và cán bộ chính trị của mỗi đơn vị đều phải có mặt ở tuyến một, trong các hầm hào, để củng cố các đơn vị, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu đến viên đạn cuối cùng.

        Các cầu chuyện trao đổi ở chiến hào giữa người sĩ quan cao cấp và cán bộ chính trị với người binh nhì có ý nghĩa sâu sắc biết bao! Kinh nghiệm bản thân cho biết, khi cán bộ nói chuyện với các chiến sĩ trong chiến hào, chia sẻ niềm vui nỗi buồn với họ, vừa chuyển tay nhau hút chung một điếu thuốc, vừa nhận định tình hình và thống nhất với nhau trong hành động, thì lòng tin của các chiến sĩ càng thêm củng cố. « Nếu đồng chí cấp tướng còn ở đây, thì phải giữ vững bằng được!». Và người chiến sĩ sẽ không lùi nếu chưa có lệnh và sẽ chiến đấu với địch đến cùng.

        Với mỗi người chiến sĩ, điều quan trọng khi họ biết rằng chiến công của họ không bị lãng quên, thì chắc chắn là mệnh lệnh sẽ được thi hành. Tất nhiên, không nhất thiết là người chỉ huy sư đoàn cứ phải thường xuyên ở trong các chiến hào tuyến một, vị trí của người chỉ huy sư đoàn là ở sở chỉ huy để chỉ huy chiến đấu, nhưng người chỉ huy cao cấp khi thấy trước mối nguy lớn lại không được rời xa tuyến một, mà phải ở gần các chiến sĩ của mình, gần được bao nhiêu, tốt bấy nhiêu. Lúc đó, các chiến sĩ sẽ không e ngại gì nữa. Họ sẽ lấy ngực mình ra bảo vệ người chỉ huy và sẽ hoàn thành nhiệm vụ.

        Do đó, Hội đồng quân sự đã đòi hỏi tất cả các sĩ quan và cán bộ chính trị, kề cả cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải ra tuyến một. Cần phải chứng minh dứt khoát là không được lùi và cũng không có chỗ để mà lùi nữa.

        Đêm 28 tháng chín, hai trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh của tướng Xmê-khốt-vô-rốp đổ bộ sang hữu ngạn để liên lạc với chúng tôi. và đã được đưa ngay vào chiến đấu ở vành tây khu Tháng Mười Đỏ. Cuộc phản kích trên đồi Ma-mai-ép được tổ chức với số quân còn lại của trung đoàn thuộc sư đoàn Gô-rích-nưi đã được các binh đội của sư đoàn Ba-chi-úc trợ lực. Chỉ huy pháo binh tập đoàn quân được lệnh bắn pháo và súng cối suốt đêm, để ngăn không cho địch củng cố công sự trên đồi Ma-mai-ép.

        Từ sáng ngày 28 tháng chín, địch mở các cuộc tiến công điên cuồng bằng bộ binh và xe tăng. Không quân địch oanh tạc dữ dội và liên tục các vị trí của bộ đội ta, các bến qua sông Vôn-ga và sở chỉ huy của tập đoàn quân. Máy bay chúng ném xuống cả bom, và cả mảnh sắt vụn, lưỡi cầy, lưỡi bừa, bánh xe kéo, thùng tôn rỗng. Những thứ này khi rơi, rít ầm ầm trên đầu các chiến sĩ ta. Nhân chuyện này, chúng tôi đã giải thích cho các chiến sĩ việc địch phải ném bất cứ thứ mảnh sắt nào mà chúng nhặt được, chứng tỏ chúng không có đủ phương tiện chiến đấu. Ném sắt vụn xuống, chứng muốn gây ảnh hưởng tâm lý, làm cân não chúng tôi căng thẳng, nhưng vô ích.

        Trong số sáu chiếc tàu vận tải dùng để qua sông Vôn- ga, chỉ còn lại một chiếc, năm chiếc khác bị bắn hỏng không dùng được nữa. Nhân viên, sĩ quan trong sở chỉ huy của cơ quan tham mưu bị ngột ngạt vì nóng và khỏi. Lửa cháy từ các bồn xăng tạt tới các hầm bọc sắt của Hội đồng quân sự. Mỗi đợt bắn phá của các máy bay địch lại mất thêm một số đài vô tuyến điện và thêm nhiều người bị loại ra khỏi cuộc chiến đấu. Đồng chí nấu ăn của chúng tôi là Glin-ca cũng bị thương khi đang ở trong bếp đặt trong một đường hào dẫn ống.

        Mặc dù trong hoàn cảnh gay go như vậy, chúng tôi cảm thấy kẻ địch cũng đang thở dốc. Các cuộc tiến công của chúng hỗn độn, không còn tính chất phối hợp và có tổ chức như những ngày hôm trước. Chúng tung vào trận chiến các tiểu đoàn có xe tăng yểm trợ ở nhiều khu vực khác nhau khá lộn xộn và không mạnh bạo lắm, tạo cho chúng tôi khả năng phát huy mạnh mẽ hỏa lực, đẩy lùi được hết cuộc tiến công này đến cuộc tiến công khác và chuyển sang phản kích. Đến lúc đó, tôi mới yêu cầu tư lệnh không đoàn T. Khơ-ri-u-kin hỗ trợ, và đồng chí ấy đã chi viện chúng tôi bằng tất cả số máy bay hiện có.

        Được sự yểm trợ mạnh mẽ của không quân, trung đoàn của sư đoàn Gô-rích-nưi cùng với hai tiểu đoàn của sư đoàn Ba-chi-úc đã xung phong quyết liệt và chiếm được khu tam giác trên đồi Ma-mai-ép. Nhưng họ cũng không thể tiến được tới tháp nước trên đỉnh đồi. Đỉnh đồi không về tay bên nào mà chi hứng đạn pháo từ mọi phía rót tới.

        Trong ngày 28 tháng chín, nhìn chung chúng tôi vẫn giữ được các vị trí. Quân địch không phát triển được cuộc tiến công và cũng không tiến lên được. Chủng không đủ sức đè bẹp sự kháng cự của những con người đã quyết tâm thà chết không lùi. Trong ngày, bọn phát xít bị diệt trên 1.500 tên và hơn 30 xe tăng. Riêng sườn đồi Ma-mai-ép nằm la liệt trên 500 xác địch.

        Thiệt hại của chúng tôi cũng rất cao. Quân đoàn xe tăng bị 625 người chết và bị thương, sư đoàn Ba-chi-úc khoảng 300. Sư đoàn Gô-rích-nưi còn lại một số ít chiến sĩ, nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu.

        Các tàu trên sông Vôn-ga bị đánh hỏng đã làm cho việc chuyên chở bộ đội và đạn dược qua sông khó khăn. Một số lớn thương binh đang bị dồn ứ trên hữu ngạn. Cùng lúc đó, quân báo cho biết lực lượng mới của địch gồm có bộ binh và xe tăng, đang tiến từ khu vực Gô-rô- đít-chê tới khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ. Trận giao tranh để chiếm các nhà máy và ngoại vi nhà máy mới chỉ bắt đầu.

        Chúng tôi chuyển sang phòng ngự tích cực, tận dụng cao độ các lũy cản của công binh. Lúc 19 giờ 30 ngày 28 tháng chín, tôi ra lệnh số 171, viết:

        «Tôi đòi hỏi chỉ huy các đơn vị phải khẩn trương làm công sự để củng cố các vị trí, lập các lũy cản ở tiền duyên và trong tung thâm phòng ngự để chống xe tăng và bộ binh địch. Cải tạo lại các tòa nhà để chiến đấu phòng ngự khi trường hợp xảy ra các trận đánh trên đường phố.

        Các đơn vị phải dùng mọi phương tiện, vật liệu tại chỗ, thậm chi có thể phá nhà, rỡ đường xe điện để lập các chướng ngại và lũy cản, và thông qua các cơ quan địa phương, kêu gọi giúp sức của nhân dân.

        Đại bộ phận khối lượng công việc phải do các đơn vị đảm nhiệm bằng các phương tiện của mình. Phải đôn đốc thực hiện cả ngày lẫn đêm.

        Những công trình khẩn thiết nhất, chủ yếu là các vật cản chống tăng, phải làm xong sáng ngày 29 tháng chín 1942, để không cho địch có thể tiến vào các trung tâm công nghiệp. Mỗi lũy cản và vật chướng ngại phải được bảo vệ vững chắc bằng các loại hỏa lực.

        Phải giải thích cho mọi người rõ là tập đoàn quân đang chiến đấu tại vị trí cuối cùng của mình và không có thể lui về chỗ nào được nữa. Nhiệm vụ của mỗi chiến sĩ, mỗi sĩ quan là phải giữ vững chiến hào của mình, giũ vững vị của mình —  không được lùi một bước! Phải tiêu diệt quân thù bằng mọi giá !».

        Độc giả sẽ hỏi: hàng ngàn trái bom, hàng chục vạn phát đạn giội mõi ngày vào thành phố như thế, làm sao mà các cơ quan địa phương và nhân dân còn ở trong thành phố được?

        Các cơ quan địa phương và hàng ngàn dân ở các khu nhà máy đã giúp đỡ tập đoàn quân 62 bằng tất cả sức lực của mình. Ví như, công nhân nhà máy Máy Kéo đã giúp đỡ các chiến sĩ xe tăng sửa lại các xe hỏng cho đến tận ngày 14 tháng mười, công nhân nhà máy Chiến Lũy đã giúp cho pháo thủ sửa lại các đại bác.

        Một bộ phận công nhân được tổ chức thành các đội bảo vệ nhà máy. Thành ủy và các quận ủy đã giúp đỡ các tổ chức Đảng và các sĩ quan của tập đoàn quân tổ chức các điểm tựa trong thành phố và các khu công nhân ở ngoại ô.

        Không thể không nhắc đến tên các bí thư thành ủy, các đồng chí I-pích-xin và A. Dô-vin. Các đồng chí lanh đạo các tổ chức ở quận luôn luôn liên lạc với tập đoàn quân. Nhân dân, công nhân, các tổ chức Đảng, các đảng viên cộng sản trong thành phố sát cánh với chúng tôi chiến đấu bảo vệ thành phố.

        Cũng không thể quên được đồng chí V. Ma-li-chép, đại diện Hội đồng ủy viên nhân dân, sau này là phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô và hiện nay đã tạ thế, đã hoàn thành các sứ mạng mà Đảng và Chính phủ giao phó ở xưởng Máy Kéo trong những ngày chiến đấu gay go nhất ở Xta-lin-grát.

        Trong các sách viết, về những con người đó, người ta chưa gọi họ là anh hùng, nhưng chúng tôi vẫn nhớ mãi với một niềm kính trọng các chiến công anh hùng mà họ đã thực hiện hàng ngày, nhưng tự họ không nói đến. Chỉ có những con người Xô-viết trung thành vô hạn với Đảng, với dân mới có thể lập được các chiến công như vậy, mới có được đức tính khiêm tốn như vậy.

        Những người cộng sản, dưới sự lãnh đạo của các tổ chức, các cơ quan chính trị của Đảng, là lính hồn của cuộc phòng ngự.

        Tôi còn phải nói, nói nữa và nói mãi về công tác tập thể của Hội đồng quân sự tập đoàn quân. Trước hết, đó là tinh thần dân chủ tập thể của Đảng, tinh thần tập thể chiến đấu, hành động theo nguyên tắc: mỗi người vì tập thể, tập thể vì mỗi người, để chiến thắng quân thù và đem lại vinh quang cho Tổ quốc. Chúng tôi luôn luôn đoàn kết bên nhau, không bao giờ có sự không nhất trí.

        Lý tưởng chung, ý thức Đảng và tình bạn chiến đấu đã gắn chặt chúng tôi với nhau trong công tác. Tôi không thể  không nhắc đến tên các đồng chí lãnh đạo các cơ quan chính trị, các đảng viên cộng sản như chính ủy lữ đoàn Vát-si-Ii-ép, các đại tá Va-vi-lốp, Chéc-nư-chép. Vlát-xen-cô, các trung tá Cát-chen-cô, Ốp-cha-ren-cô và nhiều đồng chí khác nữa. Với tinh thần tận tụy, trình độ, khả năng và uy tín của mình, họ đã lôi cuốn quần chúng thực hiện được những chiến công anh hùng, và đạt được thắng lợi ở những nơi, tưởng như không thể nào chiến thắng được. Các đồng chí ấy luôn tiếp thu nhanh chóng các thủ đoạn chiến đấu mới, những cách đánh mới trên đường phố, những kinh nghiệm của các thiện xạ ưu tú, các chiến sĩ công binh giỏi làm công sự, vân, vân...

        Các chiến sĩ thấy ở bên cạnh mình, trong các chiến hào, luôn có mặt các sĩ quan và cán bộ chính trị. Mọi người đều biết rằng Hội đồng quân sự tập đoàn quân vẫn cùng với họ bên hữu ngạn. Công tác chính trị, công tác Đảng đã bảo đảm tinh thần cao của các chiến sĩ bảo vệ thành phố, và nâng cao tinh thần chiến đấu của các đơn vị.

         Tuy bị tồn thất nặng, các tổ chức Đảng vẫn lớn mạnh và dày dạn lên. Hàng chục, hàng trăm binh sĩ viết đơn xin gia nhập Đảng ngay tại trận địa. Mọi người đều muốn chiến đấu, và khi cần sẽ hy sinh với vinh dự của người đảng viên hay đoàn viên.

        Tôi xin nói đến thượng sĩ Y-a-cốp Páp-lốp. Trong hơn 50 ngày thỉếu ngủ và không một phút nghỉ ngơi, một toán chiến sĩ dũng cảm do Páp-lốp chỉ huy, đã giữ vững một ngôi nhà ở trung tâm thành phố, ngồi nhà có vị trí quan trọng trong khu vực phòng ngự của sư đoàn Rô- đim-xép. Bọn phát xít đã giội xuổng ngôi nhà đó những trận mưa bom đạn, nhưng không đè bẹp được quyết tâm chiến đấu của toán chiến sĩ anh hùng này. Địch không chiếm được ngôi nhà « Páp-lốp», ngôi nhà do các công dân bình thường Xô-viết, những người con trung thành của nhiều dân tộc chiếm giữ như: Páp-lốp (hiện nay là anh hùng Liên Xô), A-lếch-xăng-đrốp và A-pha-nát-xi- ép (người Nga), Xép-gai-đã và Glút-chen-cô (người U- cra-i-na). Mô-xi-át-vi-li và Xtê-pa-nat-vi-li (người Giê- oóc-di), Tuốc-ga-nốp (người U-dơ-bếch), Muốc-giai-ép (người Cô-dắc), Xúc-ba (người Ap-kha-di), Tuốc-di-ép (người Tát-dich), Ra-ma-đã-nốp (người Táp-ta) và nhiều đồng chí dũng cảm khác.

        Và đây, lại thêm một gương hy sinh không chút do dự của những con người Xô-viết chiến đấu cho Tổ quốc. Ở giữa các nhà máy Tháng Mười Đỏ và Chiến Lũy, phía tây sông Vôn-ga, là một cái khe trũng. Nhiều năm nay người ta vẫn đồ xỉ than, cứt sắt vào đây. Bon Đức chọn cái khe này làm noi đột phá vào phòng tuyến, của chúng tôi. Trung đội súng máy của trung úy Dai-xép được lệnh phải giữ vững vị trí này không cho địch thọc được ra sông Vôn-ga.

        Ở đây, ban ngày không tài nào nhô đầu lên được. Bọn ' Đức bắn vào từng mô đá, từng chiến hào, từng thước đất. Dai-xép đưa trung đội mình đến vị trí đó vào ban đêm. Các chiến sĩ súng máy lặng lẽ chiếm lĩnh vị trí đặt súng. Súng máy được bố trí để bắn chéo cánh sẻ vào toàn bộ khu đất trước mặt.

        Buổi sáng, pháo và súng cối của bọn Đức nã vào khe như mưa, sau đó quân Đức xung phong. Chúng ta đón chúng bằng những tràng đan súng máy chính xác. Nước ở ống làm mát nòng súng sôi lên vì súng bắn liên tục. Một khẩu súng máy bỗng im tiếng vì người xạ thủ hy sinh. Bí thư chi bộ của trung đội, binh nhì E-mê-li-a-nốp ghì lẩy súng, bắn thay. Trung đội trưởng cũng sử dụng một khẩu. Lúc đó, bọn Đức vẫn tiếp tục xông lên. Trung úy Dai-xép bị thương vào đầu gục xuống. Trung sĩ Ca- rát-xép lên chỉ huy thay. Trận đánh tiếp tục đến tận chiều, và bọn phát xít không thọc qua được phòng tuyến của ta, không thể đè bẹp được các chiến sĩ súng máy dũng cảm. Địch đã phải trả giá đắt cho mưu toan thọc sâu này: hơn 400 tên bỏ xác ở khe trũng.   

        Cũng trong khu vực các nhà máy, đoàn viên thanh niên cộng sản Pa-ni-ca-kha, binh nhì của một tiểu đoàn lính thủy đánh bộ đã lập chiến công vẻ vang. Giữa tiếng nổ loạn xạ của súng máy và đại bác, tiếng xích xe tăng chạy nghe mỗi lúc càng rỗ. Pa-ni-ca-kha hết cả lựu đạn, chi còn hai chai xăng đặc. Anh nhô lên khỏi hào và vung một chai định ném vào chiếc xe tăng gần nhất, thi một viện đạn Bần vỡ chai xăng anh vừa mới giơ khỏi đầu. Người chiến sĩ trở thành cây đuốc sống. Nhưng cái đau bị cháy bỏng khổng làm anh mất bình tĩnh. Anh cầm lấy chai thứ hai. Xe tăng đã đến rất gần, và mọi người trông thấy người chiến sĩ, mình đã bắt lửa, nhảy ra khỏi chiến hào, chạy đến sát xe địch và ném chai xăng đặc vào lưới ngăn lỗ thông gió của động cơ. Trong giây lát, một đám lửa khói lớn trùm lên cả người chiến sĩ anh hùng và chiếc xe tăng anh vừa diệt.

        Chiến công anh hùng của Pa-ni-ca-kha được tất cả các chiến sĩ tập toàn quân biết đến. Sau chiến tranh, tên của người anh hùng này đã được khắc trên một tấm đá của đài kỷ niệm xây trên đồi Ma-mai-ép.

        Bôn-ten-cô phụ trách một khẩu súng chống tăng đã thể hiện ý chí ngoan cường rất đáng khâm phục trong các cuộc chiến đấu ở đường phố. Súng của anh bố trí trong đống gạch đổ của một ngôi nhà, mà như anh em nói đùa, chi còn lại có tấm biển «Phổ Vơ-vôi-dơ-nai-a, 76—A » Bôn-ten-cô ngụy trang súng của mình đặt giữa đống gạch khéo đến nỗi người quan sát cảnh giác nhất cũng không thể phát hiện ra.

        Cả khẩu đội chỉ còn có ba người: Bôn-ten-cô và hai người tiếp đạn, còn những người khác hoặc đã hy sinh, hoặc bị thương. Bôn-ten-cô trông chờ tiếp viện, nhưng vẫn chuẩn bị sẵn sàng quyết chiến đấu, vừa chỉ huy bắn, vừa làm trắc thủ và lao đạn.

        Một chiếc xe tăng thám thính ló ra từ sau nền đường sắt bị Bôn-ten-có bắn cháy bằng viên đạn đầu tiên. Bọn lính xe tăng nhảy ra khỏi xe liền bị các chiến sĩ súng trường diệt nốt.

        Nửa giờ sau, tám xe tăng lại từ sau nền đường sắt xuất hiện. Chúng tiến thẳng về phía Bô-ten-cô nhưng lại bắn sang hướng khác, vì chúng không ngờ lại có pháo chống tăng ở trong đống gạch đồ. Bằng ba quả đạn, Bô- ten-cô diệt ngay chiếc đi đầu. Một chiếc xe tăng khác vẫn tiến đến gần. Bô-ten-cố bắn mấy phát nữa và chiếc xe bị trúng đạn khựng lại, dừng tại chỗ. Thấy tháp pháo trên xe từ từ quay về phía mình, Bô-ten-cô đã kịp thời bắn một phát đạn trúng ngay tháp pháo. Các xe tăng còn lại chạy lùi về nấp sau nền đường sắt. Nhưng không đây 10 phút sau, cũng từ hướng đó, 15 chiếc xe tăng vượt qua nền đường sắt tràn lên, có bộ binh chạy theo sau.

        Một đồng chí tiếp đạn đề nghị lăn súng xuống khe:

        — Chúng ta không chọi lại chúng nó được đâu, đồng chí ạ. Chúng nó mạnh quá, nên rút thì hơn.

        Bô-ten-cô ngắt lời đồng chí tiếp đạn một cách nghiêm khắc: « Không có lệnh làm như vậy !».

        Chọi với 15 xe tăng, tức là với 15 khẩu pháo và 15 súng máy, các chiến sĩ ta chỉ có một khẩu pháo chống tăng và hai súng trường. Cuộc trạm trán đầu tiên với các xe tăng phát xít đã không cân sức, nhưng lúc đó các chiến sĩ ta còn giữ được lợi thế bất ngờ. Bây giờ thì lợi thế đó không còn nữa: quân địch đã phát hiện ra vị trí pháo của họ.

        Đạn bắn xối xả vào lá chân, nhưng Bô-ten-cô vẫn bắt chấp. Với khẩu súng chống tăng khéo ngụy trang trong ngôi nhà đồ, anh đã dám giao chiến với 15 xe tăng địch, và đã chiến thắng: hai chiếc nữa bị bắn cháy, các chiếc khác phải tháo lui.

        Sau ngày 23 tháng chín, quân địch tập trung những nỗ lực chủ yếu vào khu trung tâm thành phố theo hai bên bờ sông Xa-rít-xa, tìm cách phát triển tiến công qua nhà ga vào bến phà chính trên sông Vôn-ga. Sau những trận giao tranh ác liệt từ ngày 14 tháng chín, nhà ga và bến phà đã bị địch chiếm ngày 26 tháng chín. Chiếm được bến phà chính, quân địch đã cắt đôi được tập đoàn quân và khu trung tâm Xta-lin-grát. Đại bộ phận lực lượng của tập đoàn quân đều ở phía bắc sông Xa-rít-xa.

        Các lữ đoàn bộ binh 92 và 42, cùng trung đoàn 272 của sư đoàn lo, bị tách khỏi đại bộ phận lực lượng của tập đoàn quân ở phía nam thành phố, phải chiến đấu gay go với đối phương đông hơn, và đã gây cho chúng thiệt hại nặng. Chỉ trong ngày 25 tháng chín, quân địch đã bị diệt ở khu vực này gần 500 tên cùng nhiều xe tăng bị phá hủy.

        Cùng thời gian này, hai sư đoàn bộ binh và 150 xe tăng Đức tiến công vào khu nhà máy Tháng Mười Đỏ ở phía bắc đồi Ma-mai-ép. Chúng tôi đối phó bằng cách phản kích lại với lực lượng của sư đoàn bộ binh 95 và 284, cùng lữ đoàn xe tăng 137.

        Quân địch khi thay đổi hướng tiến công chủ yếu vào khu nhà máy Tháng Mười Đỏ ở phía bắc đồi Ma-mai-ép chắc tính đến yếu tố bất ngờ và hy vọng sẽ đánh thắng nhanh ở hướng này. Trinh sát của chúng tôi đã kịp thời phát hiện sự tập trung một lực lượng lớn quân địch và các công tác chuẩn bị tiến công của chúng. Chúng tôi đã kịp thời tăng cường cho hướng này các đơn vị của sư đoàn bộ binh 112 và các đơn vị thuộc sư đoàn 193 của tướng Xmê-khót-vô-rốp vừa ở tả ngạn sang và được bố trí thành tuyến thứ hai dọc khe Vích-nhi-ô-vai-a ở ngoại vi phía tây khu nhà máy Tháng Mười Đỏ.

        Trong các ngày 26, 27, và 28 tháng chín, các cuộc giao tranh dữ dội đã diễn ra trên khắp các tuyến phòng ngự của tập đoàn quân. Khó mà nói chính xác được một phố hoặc một khu phố đã phải thay đổi chủ bao nhiêu lần. Các cuộc gỉao tranh đặc biệt dữ dội đã xảy ra ở phía bắc đồi Ma-mai-ép về hướng nhà máy Tháng Mười Đỏ. Trong suốt mấy ngày đó, không quân địch bay lượn trên trận địa từng đoàn 30 đến 50 chiếc, giội bom ác liệt xuống các đơn vị của chúng tôi lẫn quân tiến công Đức. Trong những ngày này, hầu hết lực lượng của tập đoàn quân đều tham gia chiến đấu trên toàn bộ phòng tuyến của mặt trận.

        Sự anh dũng của các chiến sĩ ta vượt qua mọi sức tưởng tượng. Khẩu hiệu « Sau sông Vôn-ga không có đất cho chúng ta» được mọi chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát thấm nhuần, từ người binh nhì đến vị tướng chỉ huy. Chiến sĩ bộ binh hay xe tăng, pháo thủ hay công binh, tất cả đều hiểu là không thể bỏ bất cứ thước đất nào của Xta- lin-grát và phải giữ đến cùng không được lùi một bước. Trong cuộc giao tranh này, không chỉ sử dụng không quân, pháo binh, súng máy và súng cối, mà cả lưỡi lê lẫn lựu đạn. Chúng tôi tìm cách đánh gần nhất, khiến cho khoảng đất trống giữa đôi bên chỉ còn hẹp chừng vài chục thước.

        Đã có những trường hợp, khi không quân địch ném bom dữ dội, binh sĩ Liên Xô và Đức cùng tìm cách tránh bom trong cùng một tầng hầm ngầm, cùng đợi trận ném bom chấm dứt, và khi máy bay đi xa rồi lại tiếp tục đánh nhau ở trong hầm ngầm.

        Kết quả các trận giao tranh ở phía bắc đồi Ma-mai-ép và khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ, là quân địch, mặc dầu bị thiệt hại nặng nề, vẫn không tiến nổi một ki-lô- mét đến một ki-lô-mét rưỡi và không thọc ra được tới sông Vônga. Chúng không thể tiến được ở phía đông khe Vích-nhi-ô-vai-a và ở đồi Ma-mai-ép. Không sao nêu được con số chính xác vỉ sự thiệt hại của đôi bên, vì trong các trận đánh liên tục, việc thống kê khó khăn và con số thống kê cũng không phải là luôn luôn chính xác.

        Mỗi người đều biết, so với tháng bảy thì đến tháng chín Hít-le tăng quân số lên gấp đôi, tăng phương tiện lên gấp nhiều lần. Thế mà tất cả những cái đó đều tan biến như sáp gặp lửa, chỉ đòi lại được kết quả là một bước tiến không đáng kề nhích về phía đông, về sông Vôn-ga. Việc chuyển trục tiến công chính của tất cả các lực lượng Đức về hướng Xta-lin-grát hàng ngày, chỉ là hàng chục mét, đôi khi hàng trăm mét là cùng. Về phần chúng tôi cũng bị thiệt hại nặng, nhưng thiệt hại của địch lớn hơn chúng tôi gấp nhiều lần mà chúng vẫn không phát triển được thắng lợi, về chiều rộng cũng như chiều sâu.

        Từ ngày 13 đến ngày 28 tháng chín, quân địch tới được sông Vôn-ga, nhưng chỉ trên một chính diện rộng sáu ki-lô-mét từ bến phà chính đến khe Cu-pô-rốt-xnai-a và chỉ chiếm được 25 — 30 ki-lô-mét vuông, tức là mỗi ngày chiếm được hai ki-lô-mét vuông, mà mỗi ki-lô-mét vuông phải trả giá ít nhất cũng là hàng ngàn tên chết và bị thương.

        Trên sườn phải, ở khu vực Oóc-lốp-ca, các cuộc giao tranh diễn ra cho đến ngày 28 tháng chín, nhưng không có gì dữ dội đặc biệt. Các cuộc tiến công của ta và của địch đều tiến hành với lực lượng hạn chế, và chính diện xê địch khoảng từ 100 đến 200 mét là nhiều nhất.

        Các sư đoàn địch bao quanh sườn phải, sau khi đẩy lùi được các cuộc tiến công của các đơn vị phương diện quân Xta-lin-grát từ phía bắc xuống, đã củng cố được hệ thống phòng ngự của chúng và bổ sung quân số. Về phần chúng tôi, không kể những cuộc phản kích nhỏ, đã không tiến hành được các hoạt động lớn vì không có đủ lực lượng cần thiết.

        Lữ đoàn bộ binh 115 tác chiến ở khu vực này cùng các đơn vị khác (tổng cộng không quá 2.500 người chiến đấu được), giữ các vị trí chiến thuật quan trọng của «chỗ lồi Oóc-lốp-ca» với nhiệm vụ phải giữ cho bằng được chỗ lồi đó vì nỏ như lưỡi gươm treo trên đầu cụm quân chủ yếu của địch đã tập trung ở khu vực Gô-rô-dít-chê. Trường hợp các đơn vị của phương diện quân bạn — phương diện quân Xta-lin-grát ở phía bắc —  thắng lợi, chỗ lồi này sẽ giữ vị trí rất quan trọng. Ngay cả trường hợp một đơn vị tiến công từ phía bắc xuống, chi cần chọc thủng phòng tuyến được l0 — 12 ki-lô-mét và liên lạc được với các đơn vị ở chỗ lồi Oóc-lốp-ca, thì các lực lượng quan trọng của địch đã thọc ra sông Vôn- ga ở gần La-ta-chan-ca sẽ bị cô lập và sườn trái của cụm quân chủ yếu của chúng cung coi như đã giải quyết xong.

        Nhưng Vôn Pao-luýt đã thấy trước được nguy cơ ấy, nên hắn chuẩn bị cuộc tiến công vào « chỗ lồi Oóc-lốp- ca». Có gắng bằng mọi giá nhằm tiêu diệt các lực lượng ta ở khu vực này, hắn tung ngay một lúc vào trận đánh nhiều trung đoàn của sư đoàn xe tăng 16, sư đoàn cơ giới 60, sư đoàn bộ binh 389 và 100. Đồng thời, quân Đức tiến công mạnh vào các đơn vị của sư đoàn bộ binh 112 của Éc-môn-kin, đánh vào khu nhà máy Chiến Lũy.

        Các đơn vị của ta bị tiến công đã chiến đấu đặc biệt kiên cường. Đối phương bị thiệt hại lớn, phải bổ sung liên tục các lực lượng dự bị mới. Đến 15 giờ, khoảng 50 xe tăng có lính tiểu liên theo sau, tiến từ Gô-rô-đít-chê lên, sau khi đã quét được hệ thống phòng ngự của tiểu đoàn 2 lữ đoàn bộ binh 115 của Ăng-đri-út-xen-cô, đã tiến đến gần phía nam Oóc-lốp-ca. Đồng thời, xe tăng và bộ binh địch tiến công vào phía bắc Oóc-Iốp-ca đã đè bẹp tiểu đoàn 1 của lữ đoàn bộ binh 115. Tiểu đoàn này bị thiệt hại nặng phải rút về ngoại vi bắc của Oóc-lốp-ca, làm cho các đơn vị chiến đấu  ở phía tây Oóc-lốp-ca lâm vào nguy cơ bị bao vây.

        Các cuộc tiến công trong ngày 29 tháng chín của địch trên các khu vực khác của mặt trận cũng dữ dội khác thường và gây cho ta nhiều tổn thất. Sư đoàn 112 của Éc-môn-kin phải giao chiến liên tục từ sông Đông đến sông Vôn-ga, buộc phải lùi về tuyến " phòng ngự ở xưởng Si-li-cát. Mỗi trung đoàn của sư đoàn chi còn khoảng một trăm người. Trong khu vực phòng ngự của sư đoàn Xmê-khốt-vô- rốp từ địa giới phía Tây của xưởng Tháng Mười Đỏ, quân Đức đã thọc sâu được vào đội hình chiến đấu của ta. Trong ngày, ba trung đoàn trưởng và ba tiểu đoàn trưởng bị chết và bị thương.

        Sau các cuộc giao tranh ác liệt, quân đoàn xe tăng thực tế đã mất khả năng chiến đấu: quân đoàn chỉ còn 17 xe tăng bị hư hại và 150 chiến sĩ, phải đem phối thuộc cho các đơn vị bộ binh, còn cơ quan tham mưu của quân đoàn phải chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga để tổ chức các đơn vị mới.

        Cuộc giao tranh không ngừng tiếp diễn trên đồi Ma- mai-ép. Quân Đức tiến công và quân ta phản kích lại liên tục, giành nhau từng thước đất.

        Ngày 30 tháng chín, quân Đức tiến công vào lúc 13 giờ. Những nỗ lực chủ yếu của chúng lại hướng vào các đơn vị của lữ đoàn bộ binh đang bảo vệ khu vực Oóc-lốp-ca. Cuộc tiến công lần này diễn ra sau hai giờ chuẩn bị hỏa lực của không quân và pháo binh. Tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 2 của lữ đoàn đều bị thiệt hại rất nặng nhưng vẫn giữ vững được phần bắc và phần nam của thành phố. Gọng kìm của đối phương gần như đã khép lại được ở phía đông Oóc-lốp-ca, mở cho quân địch đường tiến vào xưởng Máy Kéo và vào phố Xpác-ta-nốp-ca theo khe Oóc-lốp-ca.

        Cùng ngày, trinh sát của chúng tôi phát hiện thấy địch tập trung một lực lượng lớn bộ binh và xe tăng ở cạnh khu nhà máy Tháng Mười Đỏ. Các đơn vị của sư đoàn xe tăng 14 và sư đoàn bộ binh 94 Đức được bổ sung sau khi bị thiệt hại, đã từ ngoại vi phía nam của thành phố tiếp cận tới. Ý đồ của địch đã rõ ràng: chúng đang chuẩn bị tiến công vào các xưởng Máy Kéo và Chiến Lũy.

        Tư lệnh phương diện quân hỏi tôi đã có những biện pháp gì để giữ chỗ lồi Oóc-lốp-ca và chi viện các đơn vị đang chiến đấu tại đây ?

        Tôi có thể trả lời như thế nào đây? Cách chi viện tốt nhất chắc chắn là dùng lực lượng của phương diện quân Xta-lin-grát đánh một đòn mạnh từ phía bắc xuống Oóc- lốp-ca, thúc vào sau lưng sư đoàn xe tăng 16 và sư đoàn cơ giới 60 của địch. Nhưng không ai tính đến biện pháp ấy.

        Trong tập đoàn quân của chúng tôi không có lực lượng dự bị. Trước sự đe dọa có cuộc tiến công chắc chắn của địch vào các xưởng Máy Kéo và Chiến Lũy, tôi không thể có sự chi viện thiết thực nào cho các đơn vị ở chỗ lồi Oóc-lốp-ca... Trong các điều kiện như vậy, chúng tôi phải quyết định, sau khi tăng cường cho các tiểu đoàn 1 và 2 của lữ đoàn bộ binh 115 một trung đoàn pháo chống tăng và hai đại đội của lữ đoàn bộ binh 124, chúng tôi chuẩn bị ngày 2 tháng mười tiến hành một cuộc phản kích ngắn vào khu vực nhà máy Chiến Lũy.

        Đêm 1 tháng mười, sư đoàn bộ binh 39 bắt đầu qua phà ở tả ngạn sông Vôn-ga, các trung đoàn của sư đoàn mới được bổ sung có một nửa quân số, các đại đội chỉ có từ 40 đến 50 người. Sư đoàn trước đây thuộc tập đoàn quân Cận vệ 1, đã tham gia các trận chiến đấu ở bắc Xta-lin-grát từ 18 đến 20 tháng chín và đã bị thiệt hại lớn. Nhưng tất cả các đại đội của sư đoàn biên chế đa số là quân dù, đều là đảng viên và đoàn viên, rất thiện chiến. Chỉ huy sư đoàn là thiếu tướng Gu-ri-ép, một người kiên nghị, tham gia chiến đấu từ ngày bắt đầu chiến tranh. Khi gặp đồng chí lần đầu tiên, tôi đã nghĩ là sự giáo dục các cán bộ dưới của đồng chí ấy chắc chắn cũng với tinh thân kiên nghị như vậy, và quả là tôi không lầm. Sư đoàn 39 đã giữ vững được nhà máy Tháng Mười Đỏ trong nhiều ngày. Binh sĩ của sư đoàn không hề biết đến rút lui. Thiếu tướng Gu-ri-ép cũng không bao giờ rời sở chỉ huy và đài quan sát, ngay cả khi lựu đạn của lính tiểu liên phát xít nổ trước cửa hầm. Trường hợp như vậy không chỉ một lần. Theo gương đồng chí, các trung đoàn trưởng cũng đều kiên cường và dũng cảm trong chiến đấu.

        Các đảng viên và đoàn viên trong sư đoàn bao giờ cũng đứng vững ở vị trí của mình, đương đầu với mọi khó khăn ở các khu vực nguy hiểm nhất. Đồng chí F. Chéc-nư-chép, chính ủy rồi sau làm phó tư lệnh sư đoàn, dành phần lớn thời gian ra ngoài tuyến một để tổ chức công tác chính trị trong các đơn vị. Tôi còn nhớ rõ, tuy bị thương ở chân, đồng chí cũng không chịu rời trận địa. Tôi đã thấy đồng chí chống nạng đứng bên một khẩu pháo bắn thẳng.

        Sư đoàn 39 nổi tiếng không riêng trong các trận chiến đấu ở sông Vôn-ga. Sư đoàn còn tham gia tích cực vào việc đánh bại quân xâm lược Đức cho đến khi kết thúc chiến tranh, trong trận công phá Béc-lin. Lá cờ quân Cận vệ của sư đoàn gắn 5 huân chương được tặng thưởng ở mặt trận.

        Ngày sư đoàn tới thành phố, chúng tôi dự kiến sẽ triển khai các trung đoàn của sư đoàn để tiến hành đánh phản kích vào nhà máy Chiến Lũy. Nhưng sau trận chiến đấu ngày 1 tháng mười, tôi phải thay đổi dự kiến đó, vì trong khu vực của sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp quân địch đã thọc sâu vào các vị trí của ta và đe dọa chiếm nhà máy Tháng Mười Đỏ. Ngày hôm đó, sư đoàn 39 được phân công làm thê đội hai, ở phía sau sư đoàn Xmê-khốt-vô- rổp bố trí dọc theo đường sắt, phía tây nhà máy. Sư đoàn nhận được lệnh bố trí ngay trong các phân xưởng nhà máy, biến các phân xưởng thành những điểm tựa mạnh.

        Các trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh 308 của đại tá L. Guốc-chi-ép đã đến được bờ đông sông Vôn-ga vả đang chuẩn bị vượt sông sang với chúng tôi. Sư đoàn 308 chiến đấu trong thành phố ít hơn các sư đoàn khác, nhưng căn cứ vào số đợt tiến công của địch mà sư đoàn đã kiên cường đánh lui thì sư đoàn không thua kém chút nào các đơn vị khác trong tập đoàn quân 62. Sư đoàn được giao nhiệm vụ đánh phản kích vào nhà máy Chiến Lũy. Trong các trận giao tranh dữ dội nhất ở khu vực nhà máy, sư đoàn chiến đấu trên mũi tiến công chủ yếu của quân Đức và đã đẩy lùi gần một trăm cuộc tiến công điên cuồng của quân xâm lược.

   
        Đại tá Guốc-chỉ-ép, chỉ huy sư đoàn, các trung đoàn trưởng, toàn thể đảng viên và tất cả các chiến sĩ, phần lớn là người quê ở Xi-bê-ri, đã gương mẫu, dũng cảm trong chiến đấu, hiểu rất rõ nhiệm vụ được giao: không lùi một bước, và đã trung thành với nhiệm vụ cho tới những giờ phút cuối cùng. Có thể nói, chủ nghĩa anh hùng tập thể của sư đoàn 308 được thể hiện qua lòng dũng cảm không gì so sánh được của người chỉ huy sư đoàn là đại tá Guôc-chi-ép, mà các chiến sĩ thấy luôn luôn có mặt trong các cuộc phản kích, hoặc trong các chiến hào của tuyến một. Con người cao mảnh khảnh này, không bao giờ chịu cúi người trước bom đạn địch. Đồng chí được phong cấp tướng và hy sinh năm 1943 trong khu vực mặt trận Ô-ri-ôn, nơi đây đã dựng tượng đài kỷ niệm đồng chí.   

        Ngày 1 tháng mười, quân xâm lược tiến hành một số cuộc tiến công trên toàn chính diện của tập đoàn quân. Trong khu vực Oóc-lốp-ca. gọng kìm của địch khép lại. Tiểu đoàn 3 của lữ đoàn bộ binh 115 và một số phân đội của các đơn vị khác bị bao vây.

        Phía đông Oóc-lốp-ca, tiểu đoàn 1 và 2 của lữ đoàn sau khi được bổ sung đã chuyển chính diện sang phía tây. Được tăng cường hai đại đội mới và một trung đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn này có nhiệm vụ tiến công vào Oóc-lốp-ca và liên lạc với các đơn vị bị chia cắt.

        Cùng ngày, quân địch lại đẩy lui sư đoàn của Xmê- khốt-vô-rốp. Trong khu vực phòng ngự của các sư đoàn Ba-chi-úc và Rô-đim-xép, các đơn vị Đức đột kích dọc theo các khe, nhằm thọc ra sông Vôn-ga và lại chia cắt tập đoàn quân một lần nữa. Nhưng chúng không thành công và khoảng 500 xác địch đã phải bỏ lại trong các khe.

        Không quân và pháo binh địch bắn suốt ngày đêm, tiêu hủy các xà lan và phà qua sông. Các đơn vị của sư đoàn Guốc-chi-ép vữợt sông rất khó khăn và chậm. Mãi đến sáng ngày 2 tháng mười mới có được hai trung đoàn bộ binh đổ bộ được sang hữu ngạn.

        Không chờ cho các đơn vị khác của sư đoàn sang sông được hết, đồng chí tư lệnh ra lệnh cho các tiểu đoàn 1 và 2 của lữ đoàn 115 phải tiếp tục phản kích, nhằm liên lạc được với tiểu đoàn 3 đang bị bao vây cùng với những phân đội độc lập khác. Các đơn vị của sư đoàn Guốc- chi-ép nhận nhiệm vụ phải tiến hành phản kích mạnh vào khu nhà máy Chiến Lũy, đánh bật địch ra khỏi nhà máy rồi bám trụ tại đấy.

        Sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp được lệnh phải quét sạch địch ở phía tây khu nhà máy Tháng Mười Đỏ và chiếm lấy điểm cao 107,5. Đại bộ phận pháo của tập đoàn quân phải chi viện cho cuộc tiến công vào khu nhà máy Chiến Lũy. Trên hướng này, các cuộc giao chiến vẫn tiếp diễn liên tục nhiều ngày đêm, chỉ gián đoạn ngắn ở một vài khu vực.

        Từ ngày 2 đến ngày 7 tháng mười. 500 chiến sĩ của lữ đoàn bộ binh 115 bị bao vây phải chống trả lại các lực lượng địch đông hơn gấp bội. Đêm 8 tháng mười sau khi đã bắn hết số đạn, các chiến sĩ đã hành động táo bạo, ban đêm chọc thủng được vòng vây và thoát ra vành phía bắc của thị trẩn khu xưởng Máy Kéo ở phía sau sông nhánh Mét-chét-ca ẩm ướt. Chỉ còn 220 người sống sót.

        Các chiến sĩ thoát vây kể lại là sau khi bị cắt rời khỏi đại bộ phận của tập đoàn quân, lương thực, nước uống, đạn dược bị thiếu nghiêm trọng, nhưng họ đã chiến đấu liên tục trong sáu ngày liền. Tình hình của họ càng bị nguy ngập thêm, khi cuộc phản kích ngày 2 tháng mười của cả tiểu đoàn 1 và 2 của lữ đoàn bị thất bại. Ọuân địch tiến công từ phía bắc đã tạo ra ở phía đông Oóc- lốp-ca một thế bao vây thứ hai, vây chặt tiểu đoàn này và một bộ phận của trung đoàn bộ binh 282 thuộc sư đoàn Xa-ra-ép. Sau hai ngày chiến đấu trong vòng vây (4 và 5 tháng mười), theo lệnh của lữ đoàn trưởng Ăng-đri- út-xen-cô, họ đã lợi dụng ban đêm tìm cách thoát vây và tảng sáng ngày 6 tháng mười rút ra khỏi phía bắc xưởng Máy Kéo.

        Âm mưu của Vôn Pao-luýt định dùng một đòn đột kích thanh toán chỗ lồi Oóc-lốp-ca đã phải trả giá đắt: Các lực lượng nhỏ yếu của lữ đoàn 115 trong 10 ngày đã giam chân ở khu vực Oóc-lốp-ca một bộ phận sư đoàn cơ giới 60, khoảng l00 xe tăng của sư đoàn xe tăng 16 và các trung đoàn của các sư đoàn bộ binh 389 và 100 của địch. Từ ngày 1 đến ngày 7 tháng mười, tại đây quân Đức đã mất 5 tiểu đoàn bộ binh. 17 xe tăng, 21 súng máy, 8 đại bác và súng cối.

        Căn cứ vào tình hình đó, Hội đồng quân sự kết luận là đòn tiến công mãnh liệt tiếp theo của địch sẽ hướng vào các xưởng Máy Kéo, Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Quân địch sẽ tập trung trên hướng này những lực lượng lấy ở vành đai phía nam Xta-lin-grát. Như vậy, chúng tôi sẽ phải chuẩn bị đánh lui cuộc tiến công chủ yếu của địch tại khu vực đang bị uy hiếp này.

        Tuy khe Vích-nhi-ô-vai-a là tuyến một, chỉ cách sông Vôn-ga chừng 4 — 5 ki-lô-mét, chúng tôi cũng cố gắng tổ chức phòng ngự có chiều sâu thành hai thê đội. Trên chính diện kéo dài từ ngã ba sông Mét-chét-ca ẩm ướt và sông Oóc-lốp-ca đến khu vực Chiến Lũy ở phía tây, chúng tôi bố trí sư đoàn bộ binh 308 mới quay trở lại đội ngũ ngày 2 tháng mười và sư đoàn bộ binh Cận vệ 37 dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng V.Giô-lu-dép vừa tới nơi. Được sự tăng cường các sư đoàn trên, chúng tôi có thể bổ sung thêm lực, lượng cho các sư đoàn bộ binh 112 và 95 đang bảo vệ các khu xưởng Máy Kéo, Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ.

        Ngoài ra, chúng tôi còn tăng cường võ trang cho các đội tự vệ công nhân của các nhà máy và tổ chức liên lạc hiệp đồng tác chiến giữa họ với bộ đội chủ lực. Thời gian ấy các đội tự vệ công nhân mới chỉ lo sửa chữa vũ khí, đại bác và xe tăng. Kể từ ngày l0 và 12 tháng mười, họ phải tham gia tích cực vào việc bảo vệ các phân xưởng của nhà máy, phối hợp cùng với các chiến sĩ của tập đoàn quân 62.

        Ngày 9 tháng mười, cụm quân bắc gồm có các lữ đoàn 124, 149 và số quân còn lại của lữ đoàn 115 đang bố trí ở thị trấn Rư-nốc, Xpác-ta-cốp-ca, tại cánh rừng phía tây Xpác-ta-nốp-ca và khu xưởng Máy Kéo trên bờ sông Mét-chét-ca. Một trung đoàn của sư đoàn Xa-ra-ép được giữ lại bên tả ngạn sông Vôn-ga làm lực lượng dự bị.

        Các cuộc giao tranh ở khu trung tâm của tập đoàn quân, tại các thị trấn Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ diễn ra ngày càng ác liệt. Cuộc phản kích của sư đoàn bộ binh 308 vào trưa ngày 8 tháng mười, bị địch chặn lại. Tuy nhiên, đến cuối ngày sư đoàn đã quét được địch ra khỏi một phần của xưởng Si-li-cát-nưi và làm chủ được vành đai phía tây-bắc của khu Chiến Lũy, nhưng cũng không thể  tiến xa hơn được nữa.

        Các trung đoàn của sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp, quân sổ chỉ còn 200 tay súng, đã phải chiến đấu không cân sức với bộ binh và xe tăng địch đang đánh dọc theo các đường phố. Cùng ngày hôm đó, ở khu vực tiếp giáp giữa các sư đoàn Ba-chi-úc và Rô-đim-xép, một tiểu đoàn quân Đức cải trang thành các chiến sĩ Xô-viết, đã thọc qua được tuyến phòng ngự, định tiến theo khe Crút-tôi tới sông Vôn-ga. Chúng bị các đại đội dự bị của sư đoàn Ba-chi-úc phản kích và bi tiêu diệt hoàn toàn. Âm mưu quỷ quyệt của địch đã bị thất bại.

        Như tôi đã nói trên, sở chỉ huy của tập đoàn quân đặt ở gần các giếng dầu, thấp hơn các bể lộ thiên một chút. Ngày 3 tháng mười, quân Đức chắc đã phát hiện ra vị trí sở chỉ huy, nên chúng dùng không quân và pháo binh bắn phá rất dữ dội. Bom đạn của chúng giội xuống khắp bờ sông, phá hủy các giếng đầy dầu gây nên những đám cháy lớn và dầu chảy qua các hầm của chúng tôi xuống sông Vôn-ga. Sở chỉ huy ngập trong bề lửa.

        Các suối lửa chảy tới đâu đốt cháy trụi tới đó. Tới sông Vôn-ga, dầu cháy chảy như thác vào các xà lan và các cọc neo thuyền cắm ở bờ sông ngay trước sở chỉ huy. Dầu cháy, thuyền, cọc neo gỗ cháy trôi lềnh bềnh trên mặt nước. Sông Vôn-ga như cũng bốc cháy và lửa bốc mỗi lúc một cao, một dữ dội. Dây điện thoại cũng bị cháy, phải dùng máy vô tuyến diện, nhưng cũng được từng lúc. Bị bao vây tứ phía, chúng tôi đành ngồi thúc thủ trong các hầm đầy khói.

        Tham mưu trưởng Crư-lốp ra lệnh:

        — Không ai được chạy! Tất cả phải chuyển sang làm việc ở các hầm còn nguyên. Dùng vô tuyến điện bắt liên lạc ngay với các đơn vị và giữ vững liên lạc vô tuyến điện!

        Rồi tiến lại gần tôi, đông chí nói khẽ: «Thế nào? Ta giữ được chứ ? ».

        — Giữ vững chứ! Tôi trả lời và nói thêm. Nếu cần, chúng ta bắn đến viên đạn súng ngắn cuối cùng.

        — Nhất trí, Crư-lốp đáp lại.

        'Tôi phải thành thật nói rằng, khi nhảy ra khỏi hầm lúc lửa bắt đầu cháy, tôi như người bị mù và mất phương hướng. Nhưng lệnh của Grư-Iổp vang lên lanh lảnh vào tai mọi người, kể cả tôi nữa, như một tiếng hô « Hua-ra » khi bắt đầu xung phong chúng tôi đứng tại chỗ, giữa đám lửa khói và giữ vững công việc chỉ huy bộ đội.

        Đám cháy kéo dài nhiều ngày, nhưng tập đoàn quân không có sở chỉ huy dự bị. Tất cả các đơn vị, kề cả các đơn vị công binh, đều cầm súng chiến đấu. Và trong khi chờ đợi củng cố sở chỉ huy, chứng tối phải làm việc trong các hầm hào chưa bị bom đạn phá hủy dưới làn đạn địch. Trong nhiều ngày liền chúng tôi không chợp mắt.

        Tướng Crư-lốp và tôi luôn được tướng Da-kha-rốp, tham mưu trưởng phương diện quân, gọi đến nói chuyện ở máy vô tuyến điện thoại. Đồng chí đòi hỏi phải báo cáo rõ tình hình các đơn vị, nhưng chúng tôi cũng như các cơ quan tham mưu sư đoàn đều không biết chính xác tình hình ra sao vì liên lạc luôn bị đứt, hoặc máy hư không hoạt động được.

        Liên lạc bằng máy vô tuyến điện thoại, nói các mệnh lệnh chỉ huy bằng mật ngữ trong lúc bom đạn giội trên đầu là một công việc khó khăn và chả thích thú gì. Nhiều khi các báo thoại viên bảo đảm liên lạc cho chúng tôi hy sinh ngay bên máy, tay vẫn còn nắm chặt mi-crô.

        « Các anh ở đâu đấy ? ». Đó là câu hỏi thường xuyên của bộ tư lệnh phương diện quân.

        Chúng tôi hiểu ý câu hỏi đó là bộ tư lệnh phương diện quân muốn biết chúng tôi còn sống không và bộ đội trong thành phố có được chỉ huy không. Crư-lốp và tôi không trao đổi với nhau trước, nhưng bao giờ cũng chỉ một câu trả lời: « Chúng tôi ở chỗ có nhiều lửa khói nhất».

        

        Tảng sáng ngày 3 tháng mười, địch bắt đầu mở những cuộc tiến công mới. Sư đoàn bộ binh 112 của Éc-môn-kin bị một trung đoàn bộ binh và 20 xe tăng địch tiến công trước khi chiếm lĩnh khu vực phòng ngự trên chính diện. Nhưng quân địch vẫn không thể đập tan được sức đề kháng  của các chiến sĩ Xô-viết bằng một cuộc tiến công chớp nhoáng.

        Sư đoàn của Guốc-chỉ-ép cầm cự được đến 18 giờ, nhưng đến cuối ngày bị địch đánh bọc sườn, phải lui về phía sau đường sắt, xuống phía nam phố U-din-xcai-a Hạ, và sườn trái kéo xuống phố Vin-nit-xca.

        Sư đoàn bộ binh 193 của Xmê-khốt-vô-rốp ở thị trấn nhà máy Tháng Mười Đỏ, trong suốt ngày hôm đó phải giao tranh với địch để giữ nhà tắm và nhà ăn của nhà máy. Nhà tắm thay đòi chủ nhiều lần nhưng cuối cùng vẫn nằm trong tay quân ta. Các trung đoàn của sư đoàn không còn đến quá 100 — 150 tay súng.

        Sư đoàn của Guốc-chi-ép đã đẩy lui được mọi cuộc tiến công của quân Đức vào nhà máy Tháng Mười Đỏ. Các sư đoàn của Gô-rích-nưi, Ba-chi-úc và Rô-đim-xép vừa củng cố lại các vị trí của mình, vừa đẩy lui các cuộc xung phong của địch.

        Ngày 3 tháng mười, theo lệnh của bộ tư lệnh phương diện quân, sư đoàn Cận vệ 37 của thiếu tướng V. Giu-Iu- dép được phối thuộc vào tập đoàn quân.

        Diễn biến chiến sự chứng tỏ rằng quân địch quyết tâm thọc ra sông Vôn-ga bằng mọi giá và từ sông Vôn-ga, phát triển tiển công theo dọc sông, tiến về phía nam, sau khi đã chiếm được các nhà máy lớn. Và ngày 4 tháng mười đã xác định được là từ sông nhánh Mét-chét-ca ẩm ướt đến cao điểm 107,5, trên một chính diện rộng khoảng 5 ki-lô-mét, có tới 5 sư đoàn, (3 sư đoàn bộ binh và 2 sư đoàn xe tăng), cùng với nhiều đơn vị tăng cường khác của địch triển khai hoạt động. Các cuộc giao tranh ở khu vực Oóc-lốp-ca không chỉ để thanh toán chỗ mũi lồi Oóc-lốp-ca, mà còn để đánh lạc sự chú ý của chúng tôi về hướng tiến công chủ yếu của chúng đang chuẩn bị đánh vào các nhà máy. Trong các tình huống đó, chúng tôi quyết định khẩn trương cho sư đoàn của Giô-lu-dép qua sông để bố trí bên sườn phải của sư đoàn Guốc-chi- ép, tăng cường bảo vệ nhà máy Máy Kéo.

        Ngày 3 tháng mười, sau các cuộc giao tranh ác liệt chống lại những lực lượng đông hơn, sư đoàn Éc-môn- kin trong đêm ngày, 4 tháng mười đã lui về sau sông Mét-chét-ca. Quân địch thọc ra phố Chen-cốp-xcai-a, chiếm được căn cứ đầu cầu để tiếp tục thọc ra sông Vôn- ga. Sư đoàn của Guốc-chi-ép tung cả lực lượng dự bị ra để đẩy lui các cuộc tiến công điên cuồng của địch vào phân xưởng Si-li-cát-nưi, nhưng vẫn bị dồn vào các phố Mi-tic-chi, A-vi-a-tóoc-nai-a và Pê-tơ-rô-da-vốt-xcai-a.

        Trong đêm đó, sư đoàn Cận vệ 37 sang được hữu ngạn nhưng phải bỏ lại pháo chống tăng vì không đủ phà. Ban tham mưu của sư đoàn cũng phải rớt lại phía sau, buộc chúng tôi phải giao nhiệm vụ cho sư đoàn trực tiếp tới các trung đoàn và các sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân phải phân tán xuống các khu vực phòng thủ của trung đoàn. Hầu hết các sĩ quan ở sở chỉ huy tập đoàn quân đều được phái xuống các trung đoàn để tổ chức liên lạc và hiệp đồng tác chiến.

        Chiếm lĩnh vị trí xong, và từ sáng sớm ngày 5 tháng mười, các trung đoàn của sư đoàn 37 giao tranh ngay với bộ binh và xe tăng địch đã chọc qua phòng ngự của các sư đoàn Guốc-chi-ép và Éc-môn-kin. Tập đoàn quân cần ít ra là một ngày tạm dừng để tổ chức lại các đơn vị, điều pháo và đạn, bổ sung các đơn vị, rồi sau đó mới có thể  tiếp tục đánh địch bằng các cuộc phản kích từng bộ phận từ các nhà máy Máy Kéo, Chiến Lũy. Bộ tư lệnh phương diện quân đòi hỏi phải bắt đầu phản kích từ sáng sớm ngày 5 tháng mười, nhưng chúng tôi không đủ khả năng làm nhiệm vụ đó, vì đạn dược đã cạn và việc tiếp tế đạn qua sông Vôn-ga ngày càng phức tạp, khó khan.

        Đêm 5 tháng, mười, lữ đoàn xe tăng 84 phải bắt đầu qua sông sang hữu ngạn, nhưng chỉ có các xe tăng hạng nhẹ qua sông được, và qua sông rồi phải bố trí ngay ở tuyến phòng ngự của các sư đoàn Giô-lu-dép và Guốc- chi-ép làm các hỏa điểm, vì tung các xe tăng hạng nhẹ này ra để phản kích vào các xe tăng Đức là vô nghĩa.

        Chỉ riêng ngày 5 tháng mười, đã có tới 2.000 lần xuất kích của máy bay địch vào khu vực các nhà máy. Từ lúc mặt trời mọc, phải ngừng mọi sự di chuyển của bộ đội. Người chiến sĩ bị thương phải nằm dưới hố cá nhân hoặc trong các đường hào cho đến tận tối mịt, và đến khi trời tối hẳn mới có thể chở ra bờ sông Vôn-ga, đến các địa điểm di tản thương binh.

        Chiều hôm đó, tướng Gô-li-cốp,- phổ tư lệnh phương diện quân, đến chỗ chúng tôi. Trước khi đồng chí tới, sở chỉ huy im ắng được một lúc ngắn. Dầu đã ngừng cháy, tuy bể ma-dút ở phía trên hầm của chúng tôi vẫn còn bốc khói. Thông tin liên lạc vẫn tồi tệ vì thường bị đứt. Xạ thủ pháo binh và súng cối địch, chắc đã xác định được vị trí sở chỉ huy của chúng tôi, nên bắn vào đó khá chính xác. Đạn nổ ngay cửa hầm của tôi. Ở sở chỉ huy số thương vong tăng từng giờ một. Trước tình hình này, tướng Gô-li-cốp, sau khi làm việc với tôi chừng 24 giờ, đã khuyên chúng tôi nên chuyển sang chỗ khác.

        Nhưng sang đâu bây giờ? Sau khi hội ý,chúng tôi quyết định chuyển sở chỉ huy tập đoàn quân sang các hầm có mái của ban tham mưu sư đoàn Xa-ra-ép (đã rời sang tả ngạn để tổ chức lại).

        Chúng tôi phải di chuyển dọc bờ sông Vôn-ga, xuống gần xưởng Máy Kéo khoảng 500 mét. Cuộc di chuyển tiến hành ban đêm.

        Hội đồng quân sự trong mấy ngày nảy làm việc liên tục không nghỉ. Chúng tôi không còn để ý đến ngày, đêm nối tiếp nhau ra sao nữa, vì ngày, đêm lẫn lộn cả. Chúng tôi chỉ chợp mát từng lúc khi ngớt tiếng bom đạn, và phải thay phiên nhau, người ngủ, người trực.

        Chúng tôi biết rằng những ngày khủng khiếp sẽ đến với tập đoàn quân của chúng tôi. Quân địch vừa tiến công liên tục, vừa tập trung lực lượng lớn ở khe Vích-nhi-ô- vai-a, khu nhà máy Chiến Lũy, sông nhánh Mét-chét-ca. Chúng tôi chỉ còn trông cậy vào lực lượng bản thân mình, vào tinh thần ngoan cường của các chiến sĩ.

        Để làm thất bại âm mưu tập trung lực lượng của địch và phá vỡ sự chuẩn bị tiến công của chúng,chúng tôi tổ chức những đợt phản kích ngắn, chủ yếu bằng không quân và pháo binh. Các trận oanh tạc không phải chỉ có không quân của tập đoàn quân và phương diện quân, mà còn có không quân của Bộ Tổng tư lệnh cùng tham gia. Nhưng tất nhiên là chưa đủ. Chúng tôi được tin là theo lệnh của chính Hít-le, những lực lượng lớn đang được tập trung để giáng một đồn mạnh vào Xta-ỉin-grát. Nội trong tháng mười, địch đã tung ra 75 phần trăm lực lượng để tiếp viện cho toàn mặt trận Xô — Đức, nhằm bù đắp các thiệt hại ở Xta-lin-grát, và các tài liệu của quân Đức đã xác minh cho sự kiện đó. Để chống lại đòn tiến công ấy, chúng tôi phải tích lũy đạn dược, chuẩn bị kế hoạch tác chiến của tập đoàn quân và chuẩn bị tinh thần cho tất cả các chiến sĩ trong các trận đánh quyết định sắp tới.

        Sáng ngày 6 tháng mười, quân Đức lại tiếp tục tiến công, hướng chủ yếu xuất phát từ khu xưởng Máy Kéo và Chiến Lũy. Chắc chúng không ngờ là sư đoàn Cận vệ 37 của tướng Giô-lu-dép đã có mặt ở đây. Thật xứng danh là quân Cận vệ! Các chiến sĩ đều rất trẻ, cao lớn, dũng cảm. Nhiều người mặc quần áo nhảy dù, dao găm giắt bên thắt lưng Họ chiến đấu rất anh dũng, xung phong từng toán một, đột nhập vào từng căn nhà và căn hầm dưới nhà, dùng dao găm diệt địch. Họ khổng hề biết lùi: bị bao vây, họ chiến đấu tới người cuối cùng và hy sinh trong tiếng hát và tiếng thét «Vì tổ quốc!», «Chúng ta không rời khỏi đây và không bao giờ hàng!». Chỉ trong một ngày đã có tới 700 lượt máy bay oanh tạc vào các vị trí của sư đoàn, nhưng quân phát xít vẫn không tiến thêm được bước nào. Trái lại, trung đoàn Cận vệ 1 tiến được đôi chút. Sư đoàn được trung đoàn chống tăng 499, trung đoàn pháo tầm xa 11 và một bộ phận của trung đoàn súng cối Cận vệ 85 yểm trợ. Trên các khu vực khác ngoài chính diện, trừ khu vực Oóc-lốp-ca, mọi cuộc tiến công của địch đều bị đẩy lui.

        Trong đêm, các phân đội của lữ đoàn xe tăng 84 đến chiếm lĩnh vị trí trong các khu vực của sư đoàn Giô-lu- dép và Guốc-chi-ép. Đồng thời, tất cả các đơn vị của tập đoàn quân đều tích cực khẩn trương đào hầm, hố, hào giao thông, lập các điểm tựa và các vật cản. Mọi người đều chuẩn bị đối phó với các trận đánh lớn trên chính diện của mình. Trinh sát báo cáo đã phát hiện ra những nơi tập trung quân Đức trong thị trấn Chiến Lũy. Ngày 6 tháng mười trôi qua khá yên tĩnh, không có hoạt động đặc biệt nào của bộ binh và xe tăng địch, nhưng không quân địch tới bắn phá các vị trí của chúng tôi từ sáng tinh mơ cho đến tận tối mịt. Cơ quan tham mưu trung đoàn 339 bộ binh bị trúng một trái bom cỡ lớn và toàn bộ đã bị hy sinh, kể cả trung đoàn trưởng và chính ủy.

        Tình hình tương đối yên tĩnh của ngày 6 tháng mười được bộ tham mưu phương diện quân coi là dấu hiệu kiệt sức của đối phương. Do đó bộ tham mưu phương diện quân đã hối thúc chúng tội phải tiếp tục phản kích bằng các lực lượng của sư đoàn 37. Tôi cho rằng cuộc oanh tạc của địch chỉ là bước chuẩn bị tiến công. Ý kiến giữa chúng tôi và bộ tham mưu phương diện quân khác biệt nhau.

        Buổi chiều, bị hối thúc mạnh, tôi phải đồng ý mở cuộc phản kích, nhưng chỉ với một phần lực lượng của các sư đoàn Giô-lu-dép và Guốc-chi-ép. Chúng tôi quyết định phản kích vào xế trưa ngày 7 tháng mười, với cách tính toán cho rằng quân địch không có thời gian để chuẩn bị chống đỡ đòn phản kích của chúng tôi trước lúc trời tối, và không quân địch không tham gia chiến đấu được.

        Tôi ký lệnh phản kích lúc 4 giờ sáng, nhưng rồi không đủ thời gian để triển khai lệnh đó. Đến 11 giờ 20, quân địch mở cuộc tiến công mới với các lực lượng lớn. Chúng tôi chống lại các đợt xung phong của chúng bằng hỏa lực từ các vị trí đã chuẩn bị trước và được ngụy trang kỹ càng.

        Quân Đức có hai sư đoàn bộ binh, được hơn 50 xe tăng yểm trợ đã xung phong vào các vị trí của chúng tôi. Các đợt xung phong của chúng đều bị đẩy lui. Các đơn vị của sư đoàn Giô-lù-dép gây cho địch bị thiệt hại nặng. Quân địch đưa thêm các lực lượng dự bị tới và tiếp tục mở nhiều đợt xung phong mới. Sau những trận kịch chiến, đến cuối ngày, quân địch chọc thủng được tuyến phòng  ngự của chúng tôi và chiếm được một phần khu công nhân của xưởng Máy Kéo và tới sát sân vận động.

        Đến 18 giờ, một tiểu đoàn bộ binh tăng cường của địch tiến công tư phía tây cầu xe lửa trên sông Mét-chét-ca. Tiểu đoàn này bị một loạt đạn Ca-chiu-sa tiêu diệt gần hết. Trong khu vực sư đoàn Xipê-khốt-vô-rốp, các trận đánh diễn ra suốt ngày để giành nhau khu nhà tắm trong thị trấn nhà máy Tháng Mười Đỏ. Mục tiêu được thay đổi chủ ít ra tới năm lần. Đến đêm, khó mà nói được mục tiêu ấy nằm trong tay ai. Trong các khu vực khác, các cuộc tiến công của đjch đều bị đẩy lui. Trong ngày, có tới 4 tiểu đoàn bộ binh địch bị tiêu diệt và 16 xe tăng bị bắn cháy.

        Bị thiệt hại nặng, ngày hôm sau quân địch không thể tiếp tục tiến công. Sư đoàn 37 xuất hiện trên hướng tiến công chủ yếu của địch đã làm đảo lộn mọi tính toán của Vôn Pao-luýt. Hắn đã thất bại trong âm mưu tiến công bất ngờ để chọc thủng chính diện của chúng tôi.

        Ngày 8 tháng mười, việc chuẩn bị cho các trận giao tranh mới lại bát đầu. Chúng tôí biết rằng, Hít-le đã hứa với quân đội của hắn là trong những ngày gần đây sẽ làm chủ được pháo đài sông Vôn-ga. Lính Đức trong các chiến hào của chúng huênh hoang: « Bọn Nga nghe này! Sắp sửa « bùm bùm» trên sông Vôn-ga đấy».

        Máy bay địch thả truyền đon xuống thành phố như bươm bướm. Lời lẽ răn đe: « Hít-le coi những binh sĩ và sĩ quan của Hồng quân rút sang tả ngạn và không chịu đầu hàng là những người đào ngũ ». Truyền đơn còn in những bức biếm họa về tập đoàn quân 62 bị xe tăng và pháo binh địch bao vây tứ phía.

        Nhưng mọi cố gắng của các cơ quan tuyên truyền của Gơ-ben (Bộ trưởng bộ tuyên truyền của Hít-le — N.D) đều công cốc. Đảng và Đoàn đã làm công tác tư tưởng không mệt mỏi trong các đơn vị và các tổ chiến đấu, giải thích luận điệu khiêu khích và tuyên truyền của địch. Hội đồng quân sự tập đoàn quân, khi trao phần thưởng cho các sĩ quan có thành tích trong chiến đấu, đã thân mật trò chuyện với họ và thông qua họ làm cho bộ đội thấm nhuần quyết tâm bảo vệ thành phố bằng mọi giá.

        Vấn đề này đã được bộ đội hiểu rất rõ ràng. Đây là một tài liệu về sinh hoạt trong chiến đấu của một tổ chức Đoàn.

        «Chúng tôi đã nghe: báo cáo về thái độ của đoàn viên trong chiến đấu. Chúng tôi đã quyết nghị: Thà chết trong chiến hào còn hơn rút lui nhục nhã. Không những tự mình không rút mà còn phải làm cho người bên cạnh cũng không rút.

        Một câu hỏi nêu ra với thuyết trình viên : có lý do chính đáng nào để rút khỏi vị trí chiến đấu không?

        Trả lời: trong tất cả các lý do biện minh cho việc rút lui chỉ có một lý do có thể chấp nhận được — cái chết».

        Trong những ngày đó. tướng Gu-ri-ép kể chuyện lại:

        «Ở chỗ chúng tôi có một chiến sĩ trẻ tên là A-lếch- xây Pô-pốp. Khi lính Đức bắt đầu tiến đến gần, anh ta sắp xếp một bên khẩu trung liên, một bên khẩu tiểu liên, tay cầm chắc súng trường và quanh minh xếp đầy lựu đạn. Nếu quân Đức xung phong lên đông, anh sang vị trí bắn trung liên, nếu chỉ có một tên xuất hiện, anh dùng súng trường, và nếu quân Đức bò đến gần, anh ném lựu đạn vào chúng. Anh đã giữ chiến hào của minh như vậy đó. Một mình chiến đấu như năm người».

        Sức mạnh của các chiến sĩ Cận vệ là ở chỗ họ chiến đấu rất khôn ngoan, cố gắng tận dụng đến mức cao nhất tính năng của các vũ khí mà Tổ quốc đã giao cho họ. Hàng ngàn chiến sĩ như Pô-pốp, nêu những gương chiến đấu dũng cảm, sáng tạo, mưu trí, tỏ rõ tài năng sử dụng thành thạo tất cả các loại vữ khí được trang bị.

        Bài hát « Thành phố anh hừng » do thượng sĩ Pa-nổp sáng tác rất được ưa chuộng trong tập đoàn quân. Lời lẽ bài hát có phần hơi ngây thơ, nhưng các chiến sĩ yêu thích vì nó chân thật, như cuộc sống vậy :

        « Phó phường rung chuyển dưới tiếng nổ của đạn bom và tiếng gầm rú khủng khiếp của động cơ xe tăng quân địch.

        Các trung đoàn vẫn đứng vững như các khối đá, ngạo nghễ coi khinh cái chết cho cuộc chiến đấu bảo vệ đôi bờ sông Vôn-ga».

        Người bạn chiến đấu đã trăng trối trước lúc hy sinh:

        — Hãy để cho kẻ thù không bao giờ được quên. Tập đoàn quân 62 quyết đứng vững không lùi. Sẽ không bao giờ lùi, dẫu chỉ là một bước.

        Đó là pháp lệnh của các chiến sĩ tập đoàn quân 62 không lùi một bước mà phải tiêu diệt quân thù và chiếm lại từng thước đất quê hương.

        Tôi còn giữ trong tay mẩy tờ thông báo phân phát ngoài tiền duyên lúc đó, nay đã ngả vàng vì thời gian. Dưới đây là một tờ:

        «Ngày hôm nay, Cô-dơ-lốp Ăng-đrây-E-nhi-mô-vích, xạ thủ sủng máy, đoàn viên thanh niên cộng sản đã chiển đấu rất anh hùng. Trong cuộc chiến tranh giữ nước, đồng chí Cô-dơ-lõp đã tiêu diệt 50 tên lính Hỉt-le, không kể những tên do tổ súng máy của đồng chí tiêu diệt. Từ ngày 7 tháng mười đến nay, Cô-dơ-lốp đã loại 17 tên lính phát xít. Tổ súng may của Cô-dơ-lõp là tổ cừ nhất tiểu đoàn. Đồng chí Cô-dơ-lốp đã tham gia chiến đâu bảo vệ Lê-nin-grát, Khác-cõp. Hai lần bị thương. Hai lần được tặng huân chương. Hãy noi gương Cô-dơ- lốp». Và đây lại một tờ khác:

        «Họ đã bắn cháy 7 xe tăng Đức ! Các chiến sĩ Hòng quân I-a-cốp Chéc-bi-na và I-van Ni-ki-tin bị thương không rời trận địa. Những người con trung thành của Tổ quõc đã chiến đầu cho đến khi cuộc tiến công của địch bị đẩy lui. Trong khoảng nửa giờ, những chiến sĩ chống tăng tài giỏi đó đã loại khỏi vòng chiến 7 xe tăng địch».

        Những tờ thông báo đặc biệt cô đọng, ngắn gọn như vậy thật rất nhiều.   1

        Và biết bao nhiêu người đã trở thành tấm gương ngời sáng trong cuộc chiến đấu ở bên sông Vôn-ga này!

        Bất cứ ai đã chiến đấu ở đây đều từng giờ, từng phút nhìn thấy cái chết trước mắt. Phải có những cân não cứng như thép và lòng dũng cảm không gì so sánh được, mới có thể qua lại sông Vôn-ga bằng thuyền gỗ dưới mưa bom, đạn địch. Nhưng các chiến sĩ Thủy đội Vôn-ga đã thực hiện các chuyến qua lại sông suốt ngày đêm để tiếp tế vũ khí, lương thực cho thành phố bị bao vây.

        Trong khi chờ đợi cuộc tiến công với những lực lượng mạnh nhát của địch ở khu vực các nhà máy, chúng tôi tiến hành những biện pháp kiên quyết để củng cố trận địa dọc theo sông nhánh Mét-chét-ca ẩm ướt, khe Vích- nhi-ô-vai-a cho đến đồi Ma-mai-ép.

        Lữ đoàn xe tăng 84 vừa đến nơi, được bố trí ngay vào vị trí phối họp với các sư đoàn bộ binh bảo vệ khu vực này. Quân đoàn xe tăng mất sức chiến đấu được chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga. Các chiến sĩ còn khả năng chiến đấu được chuyển thuộc lữ đoàn 84.

        Tất cả các đơn vị được lệnh phải đẩy mạnh việc làm công sự để giữ vững các vị trí. Trên các hướng dễ bị địch tiến cổng đã gài hàng ngàn trái mìn. Các đơn vị của sư đoàn Cận vệ 37 và sư đoàn bộ binh 95 được bổ sung quân số và tăng cường pháo binh. Mọi việc củng cố, tăng cưởng cho bộ đội chi có thể tiến hành vào ban đêm, dưới những trận tiến công bộ phận liên tục của địch trên toàn bộ mặt trận của tập đoàn quân. Chúng tôi thấy rõ quân địch đang nhằm hai mục đích: tiến hành thăm dò bằng hỏa lực trên toàn bộ mặt trận của tập đoàn quân 62, và hạn chế việc cơ động lực lượng của chúng tôi trong khu vực phòng ngự không sâu lắm dọc theo bờ tây sông Vôn-ga. Để đối phó lại, các đội xung kích của chúng tôi trên toàn bộ chính diện của tập đoàn quân, luôn luôn bất ngờ đánh vào các chốt của quân Đức đặt trong các tòa nhà. Các thiện xạ của tập đoàn quân (khoảng 400 người) làm cho chúng luôn luôn ở trong tình trạng lo sợ và căng thẳng tinh thần.

        Trong suốt thời gian từ 8 đến 14 tháng mười, mặt trận không lúc nào lâng dịu, mà cũng không thể nào có được sự lắng dịu, vì trận địa của chúng tôi và của quân Đức chỉ cách nhau có một tầm lựu đạn. Chiều sâu đội hình chiến đấu của chúng tôi, tức là toàn bộ không gian từ tiền duyên phòng ngự tới sông Vôn-ga, không quá ba ki- lô-mét. Tình hình này buộc chúng tôi phải hết sức cảnh giác, phải tiến hành quan sát, trinh sát tích cực, liên tục.

        Chúng tôi coi những hoạt động của các chiến sĩ bắn tia, của các đội xung kích, của pháo binh và súng cối, là những biện pháp cảnh giác và sẵn sàng chiến đấu tốt nhất.

        Pháo binh và những giàn «Ca-chiu-sa» của chúng tôi giáng những đòn đích dáng vào các nơi tập trung quân địch trong các khu vực thị trấn Chiến Lũy, khe Vích-nhi- ô-vai-a. Không quân của chúng tôi ban đêm giội bom và quét súng máy vào bọn chúng.

        Nhật ký và thư từ của những tên xâm lược tử trận đã nói đến các hành động phản chuẩn bị của chủng tôi đã gây thiệt hại và tác động đến tinh thần quân địch ra sao. « Xta-lin-grát là địa ngục». «Xta-lin-grát là mồ chôn người tập thể», « Xta-lin-grát khạc ra sự chết chóc» — Bọn lính Hít-le viết như vậy.

        Quân địch dồn ép chúng tôi ra tới sông Vôn-ga, cũng không để cho chúng tôi một phút nào nghỉ ngơi. Không quân của chúng liên tục thám thính trên đầu chúng tôi, ném bom xuống các vị trí và bến phà, còn pháo binh và súng cối giội đạn vào tuyến phòng thủ của chúng tôi,

        Các sĩ quan tham mưu và cán bộ chính trị luôn đi sát với bộ đội. Sau khi tổ chức lại lực lượng và bố trí hệ thống phòng ngự có chiều sâu theo hướng tiến công chủ yếu của địch, chúng tôi ra sức tăng cường công sự chiến đấu, biến mỗi nhà thành một điểm tựa và chúng tôi cũng tăng cường rất nhiều việc phòng thủ khu vực các nhà máy. Ví dụ, sư đoàn Gô-rích-nưi lúc này bố trí ở nơi tiếp giáp các sư đoàn Giô-Iu-dép và Guốc-chi-ép, lui xuống phía sau đội hình chiến đấu của chúng tôi. Một trung đoàn của sư đoàn Cận vệ 39 của Gu-ri-ép, ngày 12 tháng mười, được bố trí để đảm bảo phòng ngự có chiều sâu và tăng cường chỗ tiếp giáp giữa các sư đoàn Giô-lu-dép và Gô- rích-nưi. Trung đoàn bộ binh 524 của sư đoàn 112 đóng ở tả ngạn sông Vôn-ga cho đến ngày 12 tháng mười để chấn chỉnh và bổ sung, nay chuyển sang hữu ngạn làm nhiệm vụ thê đội hai phòng ngự ở khu vực sân vận động phía bắc.

        Chúng tôi xem xét lại tất cả các binh đội và phân đội hậu cần của các trung đoàn, sư đoàn và các đơn vị của tập đoàn quân, chỉ để lại ở hậu cứ số người tối thiều, còn thì vũ trang cho những người khác và bổ sung họ xuống các đại đội, khẩu đội. Chúng tôi cảm thấy, quân địch trong khi tiến hành các cuộc tiến công bộ phận vào các khu vực trên chính diện, đang chuẩn bị một đòn mạnh mẽ, chắc là sẽ đánh vào nhà máy Máy Kéo. Quân báo của chúng tôi do đại tá Ghéc-man phụ trách, luôn xác minh giả định đó. Cần phải được vũ trang tốt để đối phó với đòn tiến công này.

        Ngày 12 tháng mười, chấp hành đúng lệnh của tư lệnh phương diện quân, sư đoàn Giô-lu-dép và trung đoàn của sư đoàn Go-rich-nưi mở cuộc phản kích ở vành phía tây thị trấn xưởng Máy Kéo, nhằm phá vỡ các kế hoạch tiến công mới của địch.

        Chúng tôi không đặt nhiều hy vọng vào cuộc phản kích này, nhưng lần này chúng tôi cảm thấy lả bộ tư lệnh phương diện quân có lý do để đòi hỏi tập đoàn quân 62 phải có những hành động tích cực, bởi kế hoạch tiếp tế đạn dược  nhận được ở bộ tư lệnh pháo binh hồi tháng mười, phương diện quân yêu cầu tập đoàn quân phải dè xẻn đạn, như vậy có nghĩa là quân ta đang chuẩn bị một cuộc phản công lớn. Cuộc phản kích của chúng tôi hướng vào cánh quân chủ yếu của quân địch, vì chỉ có như vậy mới phá được kế hoạch tiến công của chúng. Đối với chúng tôi, buộc địch phải tiến công sớm sẽ có lợi hơn là đến lúc chúng chuẩn bị xong và tiến công chúng tôi với lực lượng đầy đủ.

        Tuy đội hình chiến đấu của chúng tôi bố trí có chiều sâu nhưng cuộc phản kích vẫn chỉ sử dụng có một bộ phận lực lượng. Quả là có mạo hiểm. Cuộc phản kích bắt đầu sáng sớm ngày 12 tháng mười. Quân Đức chống cự mãnh liệt. Sau một ngày chiến đấu, sư đoàn Giô-lu- dép bên sườn trái và ở giữa tiến được 300 mét về phía tây và tiếp tục chiến đấu ở ngoại vi, bắc sân vận động phía nam của thành phố. Các đơn vị của sư đoàn Gô- rích-nưi cũng tiến được 20 mét.

        Các trận giao tranh trong ngày cho chúng tôi thấy là bọn Đức không ngờ có cuộc phản kích này, nhưng hệ thống phòng ngự của chúng thật dày đặc, đến nỗi bộ đội ta cũng không thể thọc sâu được.

        Ngày 13 tháng mười, tiếp tục cuộc phản kích, chúng tôi cố gắng đánh hất địch ra khỏi khe Mi-tích-chi. Giao tranh ác liệt kéo dài suốt ngày hôm đó.

        Ngày 14 tháng mười là một ngày chiến đấu dữ dội chưa từng thấy. Ba sư đoàn bộ binh và hai sư đoàn xe tăng địch triển khai trên một chính diện khoảng năm ki- lô-mét chuyển sang tiến công.

         
        Ngày 14 tháng mười, Hít-le đã ra lệnh cho quân hắn phải bố trí phòng ngự trên khắp mặt trận Xô — Đức, trừ hướng Xta-lin-grát. Hắn đã tập trung ở đây tất cả lực lượng dự bị hiện có. Những lực lượng không quân mạnh cũng được tập trung trên hướng này.

        Về phần chúng tôi, tuy đã chiến đầu nhiều, nhưng suốt đời chúng tôi sẽ nhớ mỗi đến cuộc tiến công này của quân Đức. Như có lính tính báo trước, tôi thức giấc từ sáng sớm, có lẽ một phần vì tinh thần căng thẳng trong khi chờ đợi cuộc tiến công mà địch đang chuẩn bị, làm tôi quên cả giấc ngủ và sự mệt mỏi, đi ra khỏi giường. Sau khi uống một cổc cà phê đặc, tôi thấy cách tôi không xa, tướng Pô-giác-xki đang lúi húi bên ấm xa-mô-va. Đồng chí đã không rời chiếc ấm xa-mô-va của mình trong suốt cuộc chiến tranh. Đồng chí nghiện trà pha đặc mà...

        — Thế nào? Anh Mi-tơ-rô-pha-ních, liệu anh có kịp uống trà trước khi bọn Phơ-rít¹ dạo nhạc không ? — Tôi hỏi đùa.

        — Kịp chứ! — Đồng chí vui vẻ trả lời — Mà nếu khổng kịp thì tôi sẽ đem ấm lên uống trà ở đài quan sát.

        Trong khi chúng tôi nói chuyện vui với nhau thì một tiếng nổ lớn vọng lại từ phía tây. Ngẩng dầu lên, chúng tôi nghe thấy tiếng đạn đại bác và súng cối rít trên đầu. Rồi thì các tiếng nổ tiếp theo làm rung chuyển đất ở xung quanh. Hàng ngàn quả đạn pháo và súng cối các cỡ rót vào trận địa phòng ngự của tập đoàn quân. Những làn sóng chấn động ép chúng tôi vào sườn dốc của bờ sông. Chiếc ấm xa-mổ-va bị hất đổ, nước chưa kịp sôi. Nhưng nước sông Vôn-ga thì như sôi sục dưới những viên đạn nổ. Cùng lúc đó, máy bay Đức xuất hiện thành nhiều tốp bay lượn trên đầu chúng tôi. Tôi liếc nhìn sang Pô- giác-xki. Đồng chí ấy như hiểu ý cái nhìn của tôi, cầm lấy bản đồ, ống nhòm và chạy về sở chỉ huy của mình. Tôi cũng chạy về sở chỉ huy của tôi.

        Không thấy rõ được mặt trời vì khói và bụi bốc lên che kín cả bầu trời. Chạy về tới hầm của mình, tôi định lấy chân đẩy cửa ra nhưng một luồng sóng chấn động thổi mạnh vào lưng khiến tôi như bị ném vào trong hầm. Crư-lốp và Gu-rốp đã ngồi trên ghế đẩu và đang cầm máy điện thoại trong tay. Đại tá I-u-rin, chủ nhiệm thông tin của tập đoàn quân đang báo cáo với Crư-lốp.

        — Liên lạc thế nào? — Tôi hỏi.

        — Liên lạc bị đứt luôn — I-u-rin trả lời — Đã cho mở vô tuyến điện nói trực tiếp không qua mật ngữ nữa.

        Tôi gào lên với I-u-rin:

        — Chưa đủ đâu !... Anh trèo lên đi và cho tổ chức ngay một trung tâm thông tin dự bị ở tả ngạn. Ra lệnh cho họ đặt đường dây kép và thông báo cho chúng ta.

        I-u-rin hiểu và ra khỏi hầm. Tôi đi bách bộ trong căn hầm hình chữ nhật. Các sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân, các báo vụ và điện thoại viên đều có mặt ở vị trí. Họ nhìn tôi và cố qua nét mặt đoán xem trạng thái, tinh thần tôi và tình hình mặt trận ra sao. Để tỏ ra rằng không có gì nguy kịch cả, tôi điểm tĩnh đi dọc hầm và ra khỏi tầm bằng cửa sau.

        Khó mà tả lại được quang cảnh ở phía nhà máy Máy Kéo. Động cơ máy bay ném bom gầm rú trên đầu, bom rơi rít như xé vải, đạn cao xạ nổ trên trời thành từng vệt. Tất cả đều gào thét, rền rĩ và nổ vang xung quanh tôi. Chiếc cầu phao ghép bằng vỏ thùng phuy cho người đi bộ bắc trên nhánh sông Đơ-ne-giơ-nai-a Vô-lôi-giơ-ca đã bị đánh gãy và trôi theo dòng nước. Ở phía xa, các tường nhà đổ, các phân xưởng của nhà máy Máy Kéo bốc cháy.

        Tôi ra lệnh cho chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân Pô-giác-xki điều một đơn vị «Ca-chiu-sa» bắn hai loạt: một vào phân xưởng xi-li-cát, một vào trước sân vận động, nơi có quân địch tập trung. Sau đó, tôi liên lạc được bằng điện thoại với tư lệnh không quân Khơ-ri- u-kin và yêu cầu đánh vào các máy bay oanh tạc phát xít. Khơ-ri-u-kin nói thẳng là ông không có khả năng. Quân địch đã khống chế chặt chẽ các sân bay của tập đoàn quân. Không quân của chúng ta lúc này không thể bay được tới Xta-lin-grát.

        Quân địch đã tung tất cả lực lượng của chúng đánh vào tập đoàn quân 62. Chiếm ưu thế rõ rệt về người, phương tiện và hỏa lực, chúng đang cố chia cắt tập đoàn quân ra làm nhiều khúc và tiêu diệt tập đoàn quân từng bộ phận. Hiện nay, hướng tiến công chủ yếu của chứng đánh vào các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy, mục tiêu tiếp theo sẽ là thọc ra sông Vôn-ga. Căn cứ vào lực lượng và phương tiện chúng đã ném vào cuộc chiến, rõ ràng là chúng đang ra sức để ngăn quân tiếp viện của ta qua sông Vôn-ga và cắt đứt đường tiếp tế đạn dược cho Xta-lin-grát. Như vậy là trong những ngày tới, chúng tôi sẽ phải tiếp tục cuộc chiến đấu ngày thêm ác liệt, và chỉ với lực lượng còn lại của bản thân tập đoàn quân 62.

---------------------
        1. Phơ-rít: tiếng nhạo để gọi quân Đức phát xít — .N.D.

        Hầm của chúng tôi rung chuyển như đang lên cơn sốt. Cát chảy từ nóc hầm xuống. Bom cỡ lớn nổ xung quanh đang đe dọa làm nắp hầm sập xuống, nhưng chúng tôi không còn biết đi đâu nữa.

        Sau một trận bão lửa đạn, ba sư đoàn bộ binh và hai sư đoàn xe tăng địch tiến công vào các trận địa của chúng tôi trên một chính diện dài 6 ki-lô-mét. Hướng tiến công chủ yếu nhằm vào các sư đoàn bộ binh 112, 95, 308 và sư đoàn Cận vệ 37. Tất cả các sư đoàn này đều bị suy yếu vì đã bị thiệt hại trong các trận giao tranh trước, nhất là sư đoàn 112 và sư đoàn 95. Quân địch trội hơn ta gấp năm lần về bộ binh, 12 lần về xe tăng, còn không quân của chúng thì chiếm ưu thế tuyệt đối ở khu vực này.

        Bộ binh và xe tăng địch tiến công vào các trận địa của chúng tôi từ 8 giờ sáng. Đợt tiến công này bị đẩy lui, 10 xe tăng địch bốc cháy trước tiền duyên của chúng tôi. Một tiếng rưỡi sau, quân địch lại tiến công với lực lượng lớn hơn và tăng cường hỏa lực pháo binh. Chúng làm chúng tôi nghẹt thở dưới hỏa lực dày đặc và khiến không ai nhòm lên được khỏi chỗ ẩn nẩp của mình.

        Đến 10 giờ, trung đoàn 109 của sư đoàn Cận vệ 37 bị xe tăng và bộ binh địch đè bẹp. Các chiến sĩ của trung đoàn bố trí ở các tầng hầm dưới nhà và ở các căn phòng, vẫn tiếp tục chiến đấu trong vòng vây. Bọn Đức dùng súng phun lửa bắn vào chỗ họ. Các chiến sĩ ta vừa phải chống trả, chuyển sang đánh giáp lá cà, và đồng thời dập tắt lửa cháy xung quanh.

        Ở sở chỉ huy của tập đoàn quân, hai chiếc hầm bị sập vì bom nổ gần, các chiến sĩ. trong đại đội cảnh vệ và mấy sĩ quan tham mưu phải đào bới, moi các đồng chí còn sống sốt ra.

        Đến 11 giờ, được tin là sườn trái của sư đoàn bộ binh 112 cũng bị đè bẹp. Khoảng 50 xe tăng địch tràn qua các vị trí của bộ phận này. Sư đoàn 112, đã tham gia nhiều trận chiến đấu ở phía tây sông Đông, trên sông Đông, giữa sông Đông và sông Vôn-ga, đến ngày 13 tháng mười còn không quá 1.000 người còn khả năng chiến đấu. Sư đoàn dưới quyền chỉ huy của đại tá Éc-môn-kin. đã chiến đấu anh dũng với các binh đội địch trong các nhà ở, các phân xưởng của nhà máy Máy Kéo, ở ngoại ở Nhi-giơ-nhi và trên bờ sông Vôn-ga dốc đứng.

        Đến 11 giờ 50, quân địch chiếm được sân vận động của nhà máy Máy Kéo và thọc sâu vào tuyến phòng ngự của chúng tôi, chi còn cách nhà máy Máy Kéo một ki-lô- mét nữa. Phía nam sân vận động là khu nhà xây bằng đá, còn gọi là nhà lục giác, đã được bộ đội ta biến thành điểm tựa. Số quân đóng ở đây gồm có một tiểu đoàn của trung đoàn bộ binh Cận vệ 109. Khu này thay đổi chủ nhiều lần. Trung đoàn trường Ô-men-chen-cô đích thân dẫn đầu các trung đội xông ra phản kích.

        Trung tâm thông tin của cơ quan tham mưu tập đoàn quân nhận được các báo cáo phát đi bẵng vô tuyến điện không qua mật ngữ. Tôi dẫn ra đây từng chữ một: «Xe tăng Đức tiến công khắp nơi... Quân ta giáp chiến ở khu vục A-na-nhi-ê-vô. Bốn xe tăng bị phá hủy và hai chiếc khác bị diệt ở Tcát-chen-cô. Các chiến sĩ Cận vệ của tiểu đoàn 2 trung đoàn 118 cũng phá hủy được hai xe tăng. Tiểu đoàn 3 vẫn giữ được các trận địa trên bờ khe, nhưng một sư đoàn xe tăng địch đã thọc được vào I-ăng- tác-nai-a ». Các pháo thủ của sư đoàn 37 báo cáo: « Chúng tôi bắn ngắn trực tiếp vào xe tăng địch và đã phá hủy được năm chiếc ».

        Tham mưu trưởng sư đoàn Brúc-cô báo cáo với cơ quan tham mưu tập đoàn quân: « Các chiến sĩ Pút-xtáp- ga-rốp (trung đoàn Cận vệ 14) bị xe tăng địch chia cắt, bố trí từng toán trong các nhà bị tàn phá và vẫn tiếp tục chiến đấu trong vòng vây».

        Đến 12 giờ. trung đoàn bộ binh Cận vộ 117 báo cáo về bằng vô tuyến điện: «Trung đoàn trưởng Ăng-đrê-ép hy sinh. Chúng tôi bị bao vây. Chúng tôi sẽ chết chứ không chịu hàng ».

        Trung đoàn không chết mà hơn 100 xác lính Đức nằm rải rác xung quanh sở chỉ huy của trung đoàn; các chiến sĩ Cận vệ vẫn tiếp tục chiến đấu.

        Các trung đoàn của sư đoàn bộ binh 308 của Guốc-chi- ép báo cáo: «Xe tăng địch tiến công chúng tôi từ phía bắc. Giao tranh ác liệt. Các pháo thủ phải bắn trực tiếp vào xe tăng địch. Chúng tôi bị thiệt hại vì máy bay oanh tạc của địch. Yêu cầu cho không quản đánh đuổi bọn điều hâu ấy».

        Đến 12 giờ 30, các máy bay ném bom Đức oanh tạc vào sở chỉ huy sư đoàn Cận vệ 37. Tướng Giô-lu-dép chỉ huy  sư đoàn bị vùi lấp trong hầm. Không ai liên lạc được với đồng chí. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải đảm nhiệm việc chỉ huy các đơn vị của sư đoàn 37. Các đường dây điện thoại và các đài vô tuyến điện làm việc rất bận rộn. Đến 13 giờ 10, chúng tôi dùng một ống kim khí lớn thổi không khí vào hăm tướng Giô-lu-dép, đồng thời vẫn tiếp tục đào bới để tìm đồng chí và ban tham mưu của đồng chí ấy. Đến 15 giờ, tướng Giô-lu-dép đích thân đến sở chỉ huy tập đoàn quân, người đầy cát bụi. Đồng chí báo cáo: «Thưa các đồng chí trong Hội đồng quân sự, sư đoàn Cận vệ 37 vẫn chiến đấu và không chịu lùi». Báo cáo xong, đồng chí ngã gục ngay xuống cái bệ đất vì sự một mỏi quá sức.

        Đến 13 giờ 10 có tin báo về là ở chỉ huy tập đoàn quân hai hầm bị sập, có thương vong.

        Khoảng 14 giờ, liên lạc điện thoại với các đơn vị bị đứt hết. Chỉ còn máy vô tuyến điện hoạt động được, nhưng liên lạc lúc được lúc không. Chúng tôi tăng cường liên lạc bằng cách cử các sĩ quan xuống đơn vị, nhưng kiểu liên lạc này rất chậm. Tin tức báo cáo về rất trễ.

        Đến 15 giờ, xe tăng địch thọc sâu được vào trận địa của chúng tôi, tới tuyến phòng thủ của các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Hỏa lực của các chiến sĩ phòng thủ chia cắt bộ binh địch tách khỏi xe tăng. Tuy bố trí rải rác, các chiến sĩ vẫn chiến đấu ngoan cường trong vòng vây và ghìm chân bộ binh địch tại chỗ; không có bộ binh theo kèm nên xe tăng địch không tiến được. Chúng dừng lại và trở thành những mục tiêu ngon lành cho các pháo thủ và chiến sĩ bắn tăng của ta. Tuy nhiên, đến 15 giờ, hai xe tăng địch cũng thọc được đến sở chỉ huy của tập đoàn quân, chỉ còn cách chúng tôi 300 mét. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu phải ra chặn đánh. Nếu xe tăng địch tiến thêm được nữa, chúng tôi sẽ bắt buộc phải trực tiếp tham gia chiến đấu chống xe tăng. Không còn cách nào khác. Chúng tôi không thể rút đi đâu được nữa, vì rút đi tức là bỏ mất các phương tiện cuối cùng để chỉ huy và liên lạc.

        Trong công viên Văn hóa có mười xe tăng của lữ đoàn xe tăng 84. Các xe tăng này được lệnh không tham gia phản kích mà chỉ nằm phục đấy, đề phòng trường hợp quân Đức thọc qua được phòng tuyến. Đến 15 giờ, một đợt xe tăng Đức chọc được vào công viên Văn hóa, đã vấp phải các xe tăng ta đang phục tại đây. Đạn của xe tăng ta không bao giờ bắn trệch. Quân Đức cố gắng chiếm lấy điểm tựa ấy, nhưng cả ngày 14, ngày 15 và ngày 16, chúng cũng không chiếm được, và chỉ đến ngày 17, điểm tựa mới bị không quân địch phá hủy. Không quân của Vôn Pao-!uýt đã phải xuất kích mấy trăm lần để đánh vào điểm tựa đó của xe tăng ta. Mặc dầu bị thiệt hại lớn, quân địch vẫn xông lên phía trước. Bọn lính tiểu liên lọt vào các chỗ trống giữa các trận địa của chúng tôi. Đội cảnh vệ cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải nhiều lần kịch chiến với quân Đức.

        Đến 16 giờ 35. trung tá U-xti-nốp, chỉ huy một trung đoàn, yêu cầu bắn pháo vào sở chỉ huy của mình, vì quân Đức đã tới sát sở chỉ huy và tiến công bằng lựu đạn. Quyết định bắn vào một trong các sĩ quan của minh, thật là không đơn giản. Tuy nhiên, cuối cùng tướng Pô-giác- xki cũng phải cho bắn một loạt «Ca-chiu-sa» quét sạch quân phát xít ở đó.

        Nhiều đơn vị tự vệ công nhân đã tham gia bảo vệ các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy, cùng với các đơn vị của tập đoàn quân. Trong các đơn vị tự vệ này, có những người đã bảo vệ thành phố trong thời nội chiến, đa số là đảng viên cộng sản. Trưa, chiều ngày 14 tháng mười, các đơn vị bảo vệ hai nhà máy đó giao chiến với các đơn vị phối đi trước của địch. Các binh đội và phân đội của các sư đoàn 112 và 37 tiêu diệt quân địch tại chỗ, trước nhà máy và trên các đường phố dẫn đến nhà máy. Các đơn vị của sư đoàn 95 và 308 dựa vào các phân xưởng của nhà máy Chiến Lũy, phối hợp với công nhân tự vệ của nhà máy và được các xe tăng của lữ đoàn 84 của Bi-ê-lốp yểm trợ, đã tiêu diệt nhiều quân địch trên các đường phố dẫn đến nhà máy. Hàng ngàn xác lính Đức nằm rải trên các quảng trường và các đường phố, và hàng chục xe tăng bị phá hủy hoặc bốc cháy nằm chắn ở các phố và các lối đi. Tuy nhiên, một số binh đội của địch cũng thọc được ra bờ sông Vôn-ga ở khu đệm giữa các nhà máy, nhưng chúng không được rảnh tay để củng cố phòng ngự. Pháo binh ở tả ngạn vả các cuộc phản kích phổi hợp của bộ đội ta đánh vào sườn chúng, đã hất được bọn phát xít ra phía sau và gây cho chúng thiệt hại nặng.

        Các cuộc oanh tạc của không quân, ưu thế về xe tăng và bộ binh của địch, có lúc cũng đã phá vỡ tuyến phòng ngự của chúng tôi ở một vài chỗ. Tập đoàn quân 62 bị cắt làm đôi. Địch kiểm soát được khoảng 1.500 mét giữa các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Chủng dùng hỏa lực khống chế tất cả các khe dẫn đến sông nhánh Đê-ne-giơ- nai-a Vô-lôi-giơ-ca. Các sĩ quan liên lạc của chúng tôi không tài nào đến nhà máy Máy Kéo được. Từ sở chỉ huy, chúng tôi quan sát thấy nhà máy được rõ ràng, nhưng chịu không biết được cuộc chiến đấu ở các phân xưởng ra sao. Sự giúp đỡ duy nhất của chúng tôi cho các chiến sĩ đang chiến đấu ở đó, là các loạt đạn pháo bắn chính xác. Chúng tôi không nắm được về số phận của các đơn vị và các chiến sĩ bị bao vây trong xưởng máy khiến chúng tôi rất băn khoăn.

   
        Nhìn cảnh chiến đấu chống xe tăng ở khu vực quảng trường Giéc-din-xki, chúng tôi thấy ngay được cái giá mà Vôn Pao-Iuýt đã phải trả cho việc mở đường ra sông Vôn-ga, qua khu vực nhà máy Máy Kéo. Phân đội của trung úy Ốt-chơ-kin có nhiệm vụ giữ công viên Giéc-din- xki và sẵn sàng chiến đấu trong mọi tình huống, có nghĩa là cả trong thế bị bao vây nữa. Phân đội có ba khẩu đại bác và chín súng chống tăng. Nhóm pháo thủ bố tri ở đầu nam quảng trường, có chú Va-ni-a Phê-đô-rốp mới 16 tuổi, đã nằn nì với trung úy cho đi theo ra mặt trận làm nhiệm vụ tiếp đạn. Khi trên quảng trường Giéc-din-xki chấm dứt đợt bom cuối cùng và sau cuộc chiến đấu khổng cân sức chống xe tăng, mỗi khẩu đội chỉ còn hai, ba người thì Va-ni-a Phô-đô-rốp trở thành trắc thủ. Phút nguy cấp đã tới. Các xe tăng Đức tràn vào quảng trường. Nấp sau xe tăng, lính tiểu liên Đức xô vào khẩu súng của Va-ni-a Phê-đô-rốp. Trung úy Ốt-chơ-kin định nhảy ra chi viện cho bạn, nhưng tiếng kêu của một cán bộ tuyên huấn sư đoàn là Bô-rít Phi-li-mô-nóp làm anh dừng lại: « Bên phải có xe tăng;.. Trắc thủ đã hy sinh».

        Hai người tưởng là Va-ni-a đã hy sinh trong đợt xung phong của lính tiểu liên Đức. Nhưng chàng thanh niên vẫn còn nguyẻn vẹn một cách kỳ lạ. Từ một chiến hào gần khẩu pháo, anh dùng lựu đạn đánh lui được bọn lính Đức, nhưng lựu đạn thì đánh lui thế nào được xe tăng.

        — Cánh tay phải của chú treo lủng lẳng. Bô-rit Phi- li-mô-nốp là người chứng kiến chiến tích này kể lại. Một mảnh đạn pháo khác phạt nốt của chú bàn tay trái. Hai chiếc xe tăng khác xông đến khẩu pháo. Thế là chú bé người đầy máu. đứng thẳng ra ngoài chiến hào. Bàn tay chú đã bị mất, nhưng chú còn hàm răng. Chú dùng răng cắn lựu đạn và lao vào dưới xích xe. Một tiếng nổ vang lên...

        Va-ni-a Phê-đô-rốp mới l6 tuổi. Chú nhận thẻ Đoàn và cất thẻ vào túi áo ngực mới ngày hôm trước. Đứa con trẻ tuổi của đất Nga có trái tim thật là vĩ đại.

        Các xe tăng và bộ binh của Vôn Pao-luýt thọc vào đến nhà máy, đã cắt sư đoàn 112 còn lại ra làm ba. Một bộ phận rút về phía bắc và liên lạc được với lữ đoàn Gô- rô-khốc ở khu vực Rư-nốp. Một bộ phận khác do trung úy Xô-tốp và trung úy A-lếch-xây Ốt-chơ-kin chỉ huy ở lại trong phân xưởng đúc và lắp ráp của nhà máy. Bộ phận thứ ba do cán bộ tuyên huấn Bô-rít Phi-li-mô-nổp tập hợp lại được, cố thủ trong các tầng hầm dưới nhà ở thị trấn Nhi-giơ-nhi, là nơỉ đặt cơ quan tham mưu của sư đoàn do trung tá N. Gốt-lép-xki, chủ nhiệm pháo binh chỉ huy. Nhóm của Phi-li-mô-nốp phải chiến đấu chống xe tăng và bộ binh địch trong hai ngày liền. Trung tá Gốt-lép-xki bị một mảnh đại bác trúng giữa ngực, đã hy sinh. Đạn được cạn hết. Đã đến lúc phải thoát ra khỏi vòng vây. Vừa mệt, vừa đói vì từ ngày 14 đến lúc này họ chưa có gì ăn, mà vẫn tiếp tục chiến đấu. Ba mươi người chọi với cả một tiểu đoàn quân Đức. Thế rồi cũng thoát được khỏi vòng vây. Phi-li-mô-nốp bị thương, những người CÒJI sống sót đưa anh cùng với giấy tờ của các người đã hy sinh về tới bến đò gần Xpác-ta-nốp-ca.

        — Trung úy Xu-tốp và tôi đã tập họp được số các chiến sĩ còn sót lại, trong đó có các công nhân tự vệ của nhà máy và tổ chức một cuộc phản kích vào phân xưởng rèn. Cuộc phản kích bất ngờ này làm quân Đức bị choáng váng, vì chúng cho là đã thanh toán xong những người bảo vệ nhà máy. Rồi bọn Đức lại đánh bật chúng tôi ra khỏi phân xưởng Thấy không thể giữ phân xưởng được lâu vì bọn Đức tranh giành rất quyết liệt, chúng tôi bèn dùng đến mẹo tự rút ra khỏi phân xưởng nhưng bố trí một bộ phận tiểu liên mai phục. Khi bọn lính phát xít xô vào để chiếm lại phân xưởng, tiểu liên ta nã như mưa vào lưng chúng. Đến một nửa số quân Đức xung phong ngã gục trên sân gạch, bọn còn lại hoảng loạn tháo chạy. Chúng không thích đánh cận chiến mà...

        Những lời lại trên đây của trung úy A-Iếch-xây Ốt-chơ-kin cho thấy quân Đức tràn được vào nhà .máy ngày hôm đó, nhưng cũng không bẻ gãy được sự kháng cự của các toán quân nhỏ của các sư đoàn 112 và 37. Nhóm của Ốt-chơ-kin và Xu-tốp đã chiến đấu ở đây trong nhiều ngày. Và hầu như ngày nào, trên trận địa nhà máy cũng có thêm lực lượng bộ binh và xe tăng mới của địch đến tăng cường. Đại bác trên xe tăng của chúng chắn các lối đi ngang, bắn trực tiếp để tiêu diệt bất cứ mục tiêu di động và bất động nào. Hết phân xưởng này đến phân xưởng khác, hết khu vực này đến khu vực khác, tất cả đều chìm ngập trong lửa, khói. Bụi bê tông bị phá vụn, mùi khét của dầu mỡ ở máy công cụ trong các hổ sửa chữa bị cháy, làm cho các chiến sĩ ngạt thở. Hơi nóng tỏa ra, khô giòn cả quần áo.
   
        — Bọn phát xít thấy bao vây mà không bắt sống được chủng tôi, muốn thiêu chúng tôi ra tro. A-lếch-xây Ốt- chơ-kin nói tiếp. — Tôi còn nhớ, một chiến sĩ của tôi nhảy ra khỏi phân xưởng lắp ráp đang bốc cháy, thì bị ngay một tràng đạn tiểu liên quật ngã. Như vậy là phải kiên nhẫn chờ trời tối, mới có thể vọt ra thị trấn Nhi- giơ-nhi. Đạn được sẵp hết và chúng tôi đều kiệt sức vì khát, chỉ mong sao được một ngụm nước. Đêm trước, một công nhân đã giúp chúng tôi hứng được ít nước ở trong ống ra, nhưng rồi nước cũng hết ngay. Đêm tối mà chúng tôi mỏi mắt trông chờ, cuối cùng đã đến. Chúng tôi ném những trái lựu đạn cuối cùng, bắn những viên đạn cuối cùng và thoát được ra thị trấn Nhi-giơ-nhi.

        Hồi đó. trung úy A-lếch-xây I-a-cô-vlê-vích Ốt-chơ- kin mới 20 tuổi. Sinh ở thôn La-ti-nô, vùng Xmô-len- xcơ, anh được một bà y tá ở bệnh xá thôn nuôi nấng. Trước khi chiến tranh xảy ra, anh vào học trường pháo binh sáu tháng, rồi ra mặt trận. Trong các cuộc chiến đấu trên tuyến phòng thủ cuối cùng của nhà máy Máy Kéo, trung úy Ốt-chơ-kin chỉ huy một toán gồm chiến sĩ tiểu liên, tiếp đạn cối, các chiến sĩ công binh và săn xe tăng, tập họp lại.

        — Quân số chúng tôi không đến một đại đôi, còn bọn Hít-le thì đông hơn — Ốt-chơ-kin kể tiếp — Ngoài ra lại còn xe tăng, pháo binh và không quân. Nhưng chóng tôi quyết tâm giữ đến cùng. Bên sườn phải, Pi-vô-va-rốp, một chiến sĩ săn tăng giữ một khẩu trọng liên. Anh là người nhiều tuổi nhất, khoảng 50, đã từng bảo vệ Xa-rít- xin trước dây. Người đảng Viên Xtê-pan Cúc-khơ-ta, bí thư chi bộ, là chiến sĩ bắn súng máy ưu tú từ hồi nội chiến, đã chỉ huy các chiến sĩ săn tăng, chiến sĩ bắn tiểu liên và trung liên giữ khu trung tâm phòng thủ. Phía dưới sát mép nước, chúng tôi bố trí hai khẩu cối đặt dưới quyền chỉ huy của trung úy Xu-tốp. Ban đêm, đồng chí này còn bố trí thêm ở dưới mép sông những chiến sĩ tiểu liên để đề phòng quân địch lợi dụng trời tối vượt qua doi cát giữa sông bao vây chúng tôi.

        Trong cuốn sách «Hành binh vào Xta-lin-grát» tướng Đức Đô-e đã tả cuộc tiến công vào xưởng Máy Kéo như sau:

        «Ngày 14 tháng mười, cuộc hành binh lớn nhất thời bấy giờ bắt đầu bằng cuộc tiến công của nhiều sư đoàn (trong đó có sư đoàn xe tăng 14, các sư đoàn bộ binh 305 và 389) vào xưởng Máy Kéo mang tên Giéc-din-xki, nơi có cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 62 Nga đóng quân ở vành phía đông xưởng máy. Từ khắp cảc đường ranh của mặt trận, và ngay cả từ sườn của các đơn vị bố trí trên sông Đông và trong các đồng có Ca-mức, viện binh ùn ùn kéo tới. Các đơn vị công binh và chống tăng cũng được đưa đến, mặc dù ở chỗ cũ chúng cũng rất cần thiết. Cuộc tiên công được toàn bộ quân đoàn không quân thứ 8 yểm trợ.

        Các đơn vị tung vào cuộc tiến công tiên được hai ki-lô-mét và chiếm được bờ sông Vôn-ga dốc đứng, nhưng không hoàn toàn đè bẹp được ba sư đoàn quân Nga bảo vệ xưởng máy. Tuy các đơn vị ta trong ngày đã tiến được ra bờ sông, nhưng ban đêm lại buộc phải rút về, vì quân Nga mai phục trong các khe lại đánh tập hậu vào họ ».

        Nói một cách khách quan và trung thực, thì xưởng Máy Kéo không phải có ba sư đoàn bảo vệ như tướng Đô-e dự đoán, mà chỉ có một sư đoàn 37 của Giố-lu- dép, cộng với 600 người của sư đoàn bộ binh 112 thôi.

        Về phần chúng tôi, trong Hội đồng quân sự và các cán bộ sư đoàn, trung đoàn, chúng tôi đã biết địch chuẩn bị cuộc tiến công với các lực lượng trội hơn chúng tôi, nhưng cũng không dự kiến được hết tới một cuộc tiến công lớn đến mức như vậy. Chúng tôi hiểu là cuộc giao tranh quyết định đã bắt đầu, nhưng không kết thúc sớm được cuộc tiến công này, bọn Hít-le sẽ không dễ gì có thể  tập trung được một lần nữa số lực lượng và phương tiện lớn như vậy. Chúng tôi biết giai đoạn gay go đã bắt đầu, đối với chúng tôi cũng như với đối phương.

        Thông báo chiến sự ngày 15 tháng mười:

        «Tập đoàn quân đã giao tranh kịch liệt để giữ vững phòng tuyến trên các khu vực bắc và trung tâm mặt trận. Ở khu vực nam, quân ta đã đẩy lui được các đợt tiến công của các binh đội bộ binh oà xe tăng địch. Bọn Đức tung các lực lượng còn sung sức của sư đoàn bộ binh 305 tiếp tục triển khai tiến công từ xưởng Máy Kéo ở Xta-lin-grát xuống phía nam, định tiến tới nhà máy Chiến Lũy và Xpác-ta-nốp-ca, Rư-nốc, cố tiến ra bờ sàng Vôn-ga vào sau lưng tập đoàn quân. Cuối ngày 15 tháng mười, quân địch đã chiếm được xưởng máy, chọc thủng dải phòng ngự giữa sư đoàn Cận vệ 37 và sư đoàn bộ binh 95. Các đơn vị phái đi trước của địch đã tới được phía sau sư đoàn bộ binh 38, và đến gần sở chỉ huy của tập đoàn quân. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu tập đoàn quân đã phải giao chiến với địch ở cách sở chỉ huy 300 mét».

        Đến 16 giờ, các sư đoàn Éc-môn-kin, Giô-lu-dép và sườn phải của sư đoàn Guốc-chi-ép bị xe tăng Đức chia cắt đã phải chiến đấu trong vòng vây.

        Tin tức từ các đơn vị báo về mâu thuẫn nhau và càng ngày càng khó mà xác đinh được các tin chính xác. Một số sở chỉ huy và đài quan sát của các trung đoàn và sư đoàn bị bom đạn phá hủy. Nhiều sĩ quan hy sinh. 30 người bị hy sinh ngay ở sở chỉ huy tập đoàn quân. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu không cứu thoát được người bị chôn vùi trong các hầm bị phá sập. Việc chỉ huy bộ đội chủ yếu bằng vô tuyến điện. Các đài vô tuyến dự bị đặt trên tả ngạn sông Vôn-ga hoạt động từ sáng sớm. Chúng tôi gửi đến đó các chỉ thị để chuyển cho các đơn vị ở bên hữu ngạn.

        Giao tranh diễn ra liên tục suốt ngày đêm. Các đơn vị bị bao vây và cô lập văn tiếp tục chiến đấu, dùng vô tuyến điện báo cáo về: « Chúng tôi sẽ chết cho Tổ quốc chứ nhất đmh không chịu hàng! ». Đêm 15 tháng mười, chúng tôi biết chắc chắn là quân xâm lăng đã bao vây nhà máy Máy Kéo từ bốn phía và đã xung phong vào các phân xưởng.

        Dây điện thoại bị đứt và cháy không chỉ ở hữu ngạn sông Vôn-ga, mà cả ở bên tả ngạn là nơi đặt sở chỉ huy dự bị của tập đoàn quân. Tình huống này làm chúng tôi đặc biệt lo âu, vì đại bộ phận pháo binh của tập đoàn quân và pháo binh của phương diện quân đều ở bờ bên đó. Tôi xin phép bộ tư lệnh phương diện quân cho chuyển một số bộ phận của cơ quan tham mưu tập đoàn quân sang sở chỉ huy dự bị, còn toàn thể Hội đồng quân sự vẫn ở lại trong thành phố. Chúng tôi muốn, trong trường hợp sở chỉ huy của tập đoàn quân có bị phá hủy thì sở chỉ huy dự bị ở bến hữu ngạn vẫn bảo đảm chỉ huy bộ đội.

        Câu trả lời là: « Chúng tôi không cho phép ».

        Tuy nhiên, các hầm của Hội đồng quân sự ngày càng trở nên chật chội, Người của các cơ quan tham mưu, của sư đoàn Giô-lu-dép, của lữ đoàn xe tăng 84, sau khi sở chỉ huy của họ bị phá hủy, đều đồ dồn về đây để tránh bom và chỉ huy các đơn vị của họ được phần nào hay phần đó. Chịu hoàn toàn trách nhiệm về phần mình, tôi yểu cầu đồng chí chủ nhiệm pháo binh Pô-giác-xki chuyển sang tả ngạn để từ bên đó chỉ huy pháo. Đồng chí nghẹn ngào tuyên bố : « Tôi không đi đâu cả... Đồng chí ở đâu thì tôi ở đó. Chúng ta cùng chết với nhau...». Tôi buộc phải nhượng bộ.

        Chủ nhiệm xe tăng của tập đoàn quân, Va-in-rúp, trong suốt những ngày này luôn ở bên cạnh các xe tăng, bố trí cho xe tăng mai phục ở các vị trí thuận lợi nhất và tổ chức hiệp đồng giữa xe tăng và bộ binh, pháo binh. Báo cáo của các đơn vị và binh đội độc lập gửi về sở chỉ huy đều đáng lo ngại. Nhiều người yêu cầu chi viện, hỏi ý kiến xem nên làm gì và làm thế nào. Với các câu hỏi đó, chúng tôi chỉ trả lời vắn tắt: Giữ đến cùng ! Không được lùi!

        Thiệt hại của chúng tôi rất nặng. Ngày 15 tháng mười, các sư đoàn của Giô-lu-dép và Giô-rích-nưi đã mất khoảng 75 phần trăm quân số. Ngày hôm đó, quân phát xít cũng không tiến được. Các cuộc tiến công của chúng đều bị đẩy lùi. Chúng mất 33 xe tăng và tới ba tiểu đoàn bộ binh.   

        Sáng ngày 15 tháng mười đó, quân địch đã đưa các lực lượng sung sức (sư đoàn bộ binh 305) vào tham chiến và phát triển tiến công xuống phía nam và lên phía bắc dọc theo sông Vôn-ga. Pháo binh địch từ hai phía nã vào các trận địa của chúng tôi và không quân địch vẫn giội hàng nghìn trái bom xuống thành phố như trước đây.

        Tập đoàn quân tuy bị cắt ra làm đôi vẫn tiếp tục chiến đấu ngoan cường. Cụm phía bắc (các lữ đoàn bộ binh 24, 115 và 195) cùng các binh đội của sư đoàn Éc-môn-kin, chiến đấu trong vòng vây với quân địch đông hơn tiến công từ phía bắc qua La-ta-chan-xki và dọc theo sông Mét-chét-ca ẩm ướt ở phía xưởng Máy Kéo xuống phía tây. Liên lạc với cụm quân này bị đứt luôn.

        Đêm 16 tháng mười, một trung đoàn của sư đoàn Li-út- ni-cốp được chuyển sang tăng viện cho hữu ngạn và bước vào cuộc chiến ngay ở phía bắc xưởng máy Chiến Lũy, là điểm yếu nhất của chính diện phòng ngự.

        Trong đêm này, một sư đoàn bộ binh địch (389) và một sư đoàn xe tăng (16) được các trung đoàn cơ giới tăng cường, lại tiếp tục tiến công, nhằm tiêu diệt các đơn vị của cụm quân bắc bị bao vây đang cố giữ thị trấn Rư-nốc và Xpác-ta-nốp-ca. Sáng ngày 16 tháng mười, ba sư đoàn bộ binh địch (305, 100 và 94) và hai sư đoàn xe tăng (14 và 24) tiến công về phía nam dọc theo sông Vôn-ga, ra sức phá vỡ các trận địa của chúng tôi.

        Mặc dầu bị kiệt sức, các đơn vị của các sư đoàn Giô- lu-dép và Gô-rích-nưi, một trung đoàn của sư đoàn Li-út- ni-cóp và lữ đoàn xe tăng 84 vẫn tiếp tục chiến đấu không cân sức với năm sư đoàn địch, có không quân và pháo binh yểm trợ. Quân Đức dẫu bị thiệt hại nặng cũng vẫn cố tiến về phía chúng tôi ở trong thành phố.

        Trong các trận giao chiến ở khu xưởng Máy Kéo và Chiến Lũy, quân báo của chủng tôi phát hiện một cánh quân Đức đang chuẩn bị từ khu vực Chát-tin-xcai-a và từ điểm cao 107,5 tiến đánh xưởng Tháng Mười Đỏ. Các trinh sát của chúng tôi còn thu được tài liệu và bắt các tù binh thuộc các đơn vị công binh mới được chở bằng máy bay từ Kéc, Min-lê-rô-vô và cả từ Đức đến. Chúng tôi theo dõi chặt chẽ khu vực trên chính diện này, luôn luôn đòi hỏi các đơn vị của các sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp, Gu-ri-ép, Ba-chi-úc và Rô-dim-xép phải củng cố công sự hơn nữa, tiến hành trinh sát tích cực và tiêu diệt quân Đức bằng các hành động táo bạo của các nhóm xung kích.

        Chiến thuật của Vôn Pao-luýt thật rõ ràng. Hắn muốn thu hút đại bộ phận lực lượng của chúng tôi vào khu vực các nhà máy để bị giam chân tại đó, trong khi chúng bí mật chuẩn bị tiến công vào một khu vực khác. Nhưng hắn không ru ngủ được tinh thần cảnh giác của chúng tôi. Âm mưu của hắn luôn bị quân báo của chúng tôi phát hiện, và mỗi đòn đánh của địch đều vấp phải một sự chống trả đã được chuẩn bị kỹ. Trong ngày 16 tháng mười, một lực lượng bộ binh quan trọng của địch được xe tăng yểm hộ, lao vào tiến công từ xưởng Máy Kéo đến xưởng Chiến Lũy. Cố gắng chủ yếu của chúng hướng về phía này, nhưng quân địch đã vấp phải các xe tăng của lữ đoản 84 ngụy trang, mai phục, đặt sâu dưới đất. Từ phố xe điện và xa hơn nữa về phía tây, các xe tăng của ta đón đánh quân địch bằng các loạt đạn dày đặc, bắn cách mục tiêu có 100 đến 200 mét. Hơn 10 xe tăng địch bốc cháy. Cuộc tiến công của bọn Đức đã bị đánh bại. Cùng lúc đó, ở bên tả ngạn, pháo binh của chúng tôi khạc đạn dữ dội vào bộ binh và xe tăng địch.

        Để hình dung được mức độ ác liệt của trận giao tranh tháng mười, tôi muốn ghi lại một văn bản thông báo trong lúc diễn ra các trận giao chiến dữ dội và có tính chất quyết định nhất, trong lúc số phận Xta-lin-grát thật là ngàn cân treo trên sợi tóc. Dưới đây là bản thông báo ngày 16 tháng mười, sau ba ngày chiến đấu liên tục:

        «Tập đoàn quân chiến đấu ác liệt ở các khu vực bắc và trung tâm của mặt trận và ở khu vực nam đã đẩy lui các cuộc tiến công của những binh đội bộ binh và xe tăng địch.

        Quân địch với lực lượng hơn một sư đoàn bộ binh và một sư đoàn xe tăng tiến công vào các đơn vị trong cụm bắc của tập đoàn quân theo hai hướng, từ Da-ta-chan-ca vào Rư-nốc và từ phía tây vào Xpác-ta-nốp-ca. Chúng đã tới được ranh giới phía tây của Xpác-ta-nốp-ca. Đồng thời, với lực lượng chừng hai sư đoàn bộ binh và độ 100 xe tăng, chúng tiếp tục tiến công từ xưởng Máy Kéo xuống phía nam, và cuối ngày chúng đã chiếm được các phố Dê-rê-vi-an-xcơ, Mi-nút-xin-xcơ, phân phía tây phố Vôn-khốp-xtơ-rôi-ép-xcơ và phố Xe Điện, công viên Văn Hóa và phát triển tiến công vào xưởng Chiến Lũy.

        Tập đoàn quân một lần nữa lại bị cắt làm đôi đến tận bờ sông Vôn-ga. Các đơn vị của cụm bắc chiến đấu ác liệt trong vòng vây và tồn thất nặng nề. Sư đoàn bộ binh 112 và lữ đoàn bộ binh 115 chỉ còn lại 152 tay súng. Dưới áp lực của các lực lượng địch đông hơn, lữ đoàn bộ binh 149 phải lui về vành đai phía tây của Xpác-ta-nốp-ca.

        Số quân còn lại của sư đoàn bộ binh Cận vệ 137 cùng với trung đoàn 65 của sư đoàn bộ binh 138, ban đêm chuyển sang bờ tây sông Vôn-ga đến Xta- lin-grát, các trung đoàn bộ binh 95 và 308 giao tranh ảc liệt với bộ binh và xe tăng địch ở Dê-rê- vi-an-xcơ, Mi-nút-xin-xcơ, Trạm Xe Điện và công viên Văn Hóa, Quân địch tung vào đây sư đoàn 305 bộ binh hãy còn sung sức.

        Ở sở chỉ huy của tập đoàn quân đã có tới 30 người bị hy sinh và bị thương vì hỏa lực pháo binh, súng cối và súng máy của địch. Năm hầm lát nắp bị các phát đạn bắn trực tiếp phá hủy. Tình hình các đơn vị khác không có gì thay đồi.

        Trong ba ngày vừa qua, ta diệt được 100 xe tăng địch và nhiều ngàn sĩ quan cùng binh lính địch. Tư lệnh tập đoàn quân đã quyết định: đưa sư đoàn bộ binh 138 vào chiến đấu ở tuyến Vôn- khốp-xtơ-rôi-ép-xcơ, xưởng Chiến Lũy, công viên Văn Hóa để chặn bước tiến của quân địch dọc sông Vôn-ga xuống phía nam, ở ngay sau lưng quân địch».

        Đêm 17 tháng mười, hai trung đoàn khác của sư đoàn Li-út-ni-cốp sang được bờ sông phía chúng tôi, đã lập tức bước ngay vào chiến đấu. Trên tuyến phố Vôn-khốp- xtơ-rôi-ép-xcơ, xưởng Chiến Lũy, công viên Văn Hóa, các đơn vị liên lạc được với các phân đội của các sư đoàn Giô-lu-dép và Gô-rích-nưi. Cơ quan tham mưu của Li- út-ni-cốp cũng phải đặt trong hầm của Hội đồng quân sự vì không còn chỗ nào khác.

        Sư đoàn bộ binh 138 của Li-út-ni-cốp tách khỏi tập đoàn quân 64 để bổ sung cho tập đoàn quân 62, khi tới Xta-lin-grát quân số không đầy đủ. Sư đoàn bị thiệt hại lớn trên sông Đông, rồi trên sông Ắc-xai, và ngay ở mặt trận của tập đoàn quân 64.

        Cùng đêm đó, thượng tướng Ê-rê-men-cô, thiếu tướng Pô-pốp, tư lệnh và phó tư lệnh phương diện quân đến sở chỉ huy của chúng tôi. Một bức tranh ảm đạm đập vào mắt các đồng chí: Các hầm của sở chỉ huy chỉ còn là các hố bom, các xà mái hầm trồi lên khỏi mặt đất. Trên bờ sông, mọi vật đều như phủ một lớp bụi và mồ hóng. Khi chia tay nhau lúc rạng đông, tôi đề nghị tư lệnh phương diện quân gửi cho chúng tôi người và nhiều đạn hơn, vì đạn hiện nay đặc biệt thiếu.

        — Được! Chúng tôi sẽ thỏa mãn yêu cầu này! — Đồng chí trả lời. Và khi lên đường trở về, đồng chí khuyên chúng tôi rời sở chỉ huy của tập đoàn quân xuống quá về phía nam hơn một chút trên bờ sông Vôn-ga, vì đã có sư đoàn 138 đến tặng viện.

        Ngày 17 tháng mười trôi qua giữa các trận đánh phòng ngự gay go. Các đơn vị của cụm quân bắc tiếp tục chiến đấu  trong vòng vây. Hơn 20 xe tăng Đức có lính tiểu liên theo sau, cố chọc thủng tuyến phòng ngự của chúng tôi đến vành đai phía nam thị trấn Xpác-ta-nốp-ca. Ở đây đã diễn ra trận chiến đấu một mất một còn. Một chút yếu đuối hay thiếu bình tĩnh của các sĩ quan chỉ huy có thể mang lại tai họa cho cả cụm. Các binh đội và phân đội của các lữ đoàn bộ binh 124, 115 và 149 giữ các thị trấn Rư-nốc và Xpác-ta-nốp-ca, theo các tin tức của địch, đã bị tiêu diệt hết, nhiều lần, nhưng chuyện đó chỉ có trong các báo cáo đầy mâu thuẫn của các cơ quan tham mưu của Hít-le mà thôi.

        Ngày 15 tháng mười, tư lệnh cụm tập đoàn quân «B»,

        Vôn Uây-xơ đã báo cáo về bộ tổng chỉ huy Đức như sau:

        «Các đơn vị Xô-viết bị vây trong thị trấn công nhân Xpác-ta-nốp-ca đã bị tiêu diệt». Nhưng ngày 20 tháng mười, tham mưu trưởng lại diện cho Hít-le: «Các đơn vị của sư đoàn xe tăng 16 và sư đoàn bộ binh 94 đã vào được phần nam thị trấn Xpác- ta-nốp-ca và chỉ chiếm được các nhà đã đổ nát».

        Ngày 19 tháng mười, trong nhật kỷ chiến sự của không đoàn 4, Rích-tô-phen viết: Ở Xta-lin-grát không thể nhìn rõ tình huống. Các đơn vị đầu báo cáo về là tình hình thuận lợi. Mỗi sư đoàn cung cấp tin tức một khác nhau. Cuộc tiến công vào Xpác-ta-nốp-ca ở bắc Xta-lin-grát đã thất bại.

        Tư lệnh không đoàn 8 Phi-ê-lích thất vọng, vì bộ binh không khai thác được kết quả các cuộc tiến công của máy bay chúng ta».

        Rích-to-phên trách Vôn Pao-luýt và Xây-lít là bộ binh Đức bất lực, không lợi dụng được các cuộc oanh tạc của không quân: «Máy bay của chúng tôi đã oanh tạc chỉ cách bộ hỉnh một tầm lựu đạn, thế mà bộ binh không làm được trò trống gì với quân Nga Vôn-phơ-găng Véc-then viết trong cuốn Lịch sử sư đoàn xe tăng 16  của hắn: « Sư đoàn xe tăng 16 nhận được nhiệm vụ tập trung tất cả lực lượng tiến công Rư-nốc... Cuộc tiến công của các trung đoàn và 25 xe tăng của tử tước Đô-la vào Rư-nốc thất bại... Sư đoàn bị thiệt hại... sư đoàn bị thiệt hại rất lớn. Hơn 4.000 binh sĩ, sĩ quan của sư đoàn đã phải chôn vùi ở nghĩa địa quân sự».

        Chúng tôi nhận được một bức điện của chỉ huy các lữ đoàn 124 và 115 xin cho phép cơ quan tham mưu của họ được chuyển ra đảo Xpoỏc-nưi. Tôi trả lời họ là việc rời bỏ hữu ngạn sông Vôn-ga sẽ coi như đào ngũ, bỏ trận địa. Sau khi nhận bức điện đó, tôi cử trưởng phòng tác chiến Ba-mi-nin lên cụm quân bắc để xác định rõ tình hình và tin tức ở khu vực này của mặt trận.

        Trong lúc đó, quân địch vẫn tiếp tục tiến công xuống phía nam, từ xưởng Máy Kéo xuống xưởng Chiến Lũy. Hàng trăm máy bay địch ném bom và xả súng vào khu vực mai phục của các xe tăng của lữ đoàn 84. Nhà bốc cháy, đất bốc cháy và xe tăng cũng bốc cháy. Súng cao xạ không bảo vệ có hiệu quả được bộ đội. Cũng ngày hôm đó, các binh đội bộ binh và xe tăng địch thọc vào khư vực tây bắc của xưởng Chiến Lũy. Một đội công nhân tự vệ vũ trang của nhà máy lập tức ứng chiến.

        Số quân còn lại của sư đoàn Gô-rích-nưi tổ chức lại thành một trung đoàn là trung đoàn 161, bố trí phòng ngự và chiến đấu ở khu vực phố Xoóc-mốp-xcai-a. Cơ quan tham mưu của sư đoàn và của hai trung đoàn khác được đưa sang tả ngạn để củng cố lại.

        Trong ngày, sư đoàn 308 của Guốc-chi-ép đẩy lùi được các cuộc tiến công của xe tăng và bộ binh Đức ở khu vực sân vận động.

        Các đơn vị của sư đoàn 193 của Xmê-khốt-vô-rốp đẩy lui các đợt xung phong của bộ binh và xe tăng địch ở khu vực phố Ca-lát-chi-a.

        Sư đoàn của Gu-ri-ép ở trong tình trạng khó khăn hơn vì cả hai sườn đều bị địch bao vây.

        Đến chiều, một tiểu đoàn Đức có xe tăng yểm trợ thọc được đến Phố Bắc.

        Trong khu vực của Gu-ri-ép và Xa-chi-úc, tất cả các cuộc tiến công của địch đều bị đánh lui. Trong ngày 17 tháng mười, 40 xe tăng địch bị phá hủy và bắn hỏng, và tới 2.000 tên lính bộ binh bị giết.

        Chiều ngày 17 tháng mười, đồng chí Gu-rốp, ủy viên Hội đồng quân sự báo tin là đồng chí Ma-nu-in-xki, ủy viên Trung ương Đảng từ Mát-xcơ-va tới, muốn đến gặp chúng tôi trong thành phố, và Gu-rốp đã đồng ý. Tôi phản đối kịch liệt và đề nghị Gu-rốp phải từ bỏ ngay quyết định này. Gu-rốp không chịu. Tôi bèn nói: «Đồng chí Ma-nu-in-xki là một nhân vật quan trọng của Đảng. Việc đồng chí đến đây không giúp được gì hơn. Chúng tôi không thể để đồng chí ấy mạo hiểm. Đồng chí có thể bị hy sinh khi qua sông Vôn-ga, và dẫu đồng chí ấy còn sống được, chúng tôi cũng không để cho đồng chí ấy liều lĩnh đến tận chỗ bộ đội đang chiến đấu». Cuối cùng, Gu-rốp phải đồng ý với tôi.

        Đồng chí Ma-nu-in-xki biết chuyện tôi từ chối không để cho đồng chí mạo hiểm đến thăm bộ đội đang chiến đấu trong thành phố Xta-lin-grát. Khi đồng chí từ Mỹ qua Béc-lin trở về Mát-xcơ-va, chúng tôi đón đồng chí ở sân bay. Trong buổi tiệc chiêu đãi, đồng chí ngồi cạnh tôi. Đồng chí trách tôi nhiều về chuyện không để cho đồng chí đến thăm sở chỉ huy bên hữu ngạn sông Vôn- ga. Nghe đồng chí trách xong, tôi trả lời: «Nếu năm 1942 tôi để đồng chí đến thăm chúng tôi, thì hôm nay chắc là tôi không có dịp để được ngồi cạnh một vị khách quý như thế này...».

        Các cuộc giao tranh ác liệt ở nhà máy Tháng Mười Đỏ sắp diễn ra. Tin tức quân báo của chúng tôi đã cho biết rõ điều đó. Để cải tiến việc chỉ huy bộ đội, và được sự đồng ý của bộ tham mưu phương diện quân, chúng tôi quyết định chuyển sở chỉ huy của chúng tôi ra khe Ban- ni dưới gầm cầu xe lửa, để được gần nhà máy Tháng Mười Đỏ hơn.

        Đêm 18 tháng mười, các cán bộ tham mưu và các ủy viên Hội đồng quân sự mang nặng tài liệu và phương tiện, rời các hầm của mình. Đi tới khe, chúng tôi phải tìm khá lâu mới kiếm được một chỗ đặt sở chỉ huy, vì chúng tôi nhiều lần bị súng máy địch uy hiếp. Thực ra chỗ đó cũng chưa thích hợp lắm và chúng tôi phải di dọc bờ sông Vôn-ga thêm chừng một ki-lô-mét về phía nam trên địa hình trống trải không có một hầm hào nào. Chúng tôi ở cách tuyến một đồi Ma-mai-ép có một ki-lô- mét thôi. Đó là địa điểm cuối cùng của sở chỉ huy tập đoàn quân. Chứng tôi ở lại đây cho tới khi trận đánh Xta-lin-grát kết thúc.

        Ngày 18 tháng mười, chúng tôi nhận được điện cửa trưởng phòng tác chiến, đại tá Ca-mi-nin, được phái đi cụm quân bắc báo cáo về. Tình hình trên đó gay go, nhưng không phải là tuyệt vọng. Số quân địch thọc được tới Xpác-ta-nốp-ca đã bị tiêu diệt. Những binh đội của cụm này bố trí phòng ngự ở vành bắc thị trấn Rư-nốc, ở rìa tây và nam Xpác-ta-nốp-ca, kể cả bến phà gần cửa sông Mét-chét-ca. Những tin tức này giúp chúng tôi yên tâm hơn một chút và xua tan nỗi lo lắng của chúng tôi về sườn phải của tập đoàn quân.

        Trong ngày, các trận giao tranh chính vẫn tiếp tục ở khu nhà máy Chiến Lũy và phát triển xuống phía nam đến xưởng Tháng Mười Đỏ. Suốt ngày đêm, các đơn vị của Li-út-ni-cốp, Giô-lu-dép đánh lui được các cuộc tiến công của địch từ phía bắc xuống xưởng Chiến Lũy và công viên Văn Hóa. Đến 15 giờ, quân địch chọc thủng phòng tuyến ở phía nam, phố Đê-rê-vi-an-xcai-a và tiến ra sông Vôn-ga. Trung đoàn 650 phản kích, đánh giáp lá cà tiêu diệt được số quân địch đã ra tới bờ sông và khôi phục lại được tình hình.

        Cuối ngày, quân địch tiến công bằng bộ binh và xe tăng dọc theo phố Xe Điện, chọc thủng được phòng tuyến của chúng tôi và tiến ra được tới đường xe lửa, ở phía tây nhà máy Chiến Lũy. Đội công nhân tự vệ vũ trang của nhà máy đã chiến đấu ác liệt nhiều ngày liền và sau đó chỉ còn năm người sống sót.

        Từ sáng sớm, các đơn vị của Xmê-khốt-vô-rốp đã đẩy lui các cuộc tiến công của bộ binh Và xe tăng địch từ phía tây đánh sang. Đến 11 giờ 30, sườn phải của sư đoàn bị vỡ. Các đơn vị của Guổc-chi-ép có nguy cơ thực sự bị bao vây ở khu công viên Văn Hóa. Để đối phó lại, lần đầu tiên kề từ khi bắt đầu các cuộc giao tranh ở trong thành phố, tôi buộc phải giao cho bộ đội lùi từ 200 đến 300 mét ra sát sông Vôn-ga. Như vậy chúng tôi nắn lại được trận tuyến và củng cố được các vị trí phòng thủ dày hơn.

        Trong mệnh lệnh không dùng đến chữ « rút Iui», mà chi nói: «Lệnh cho sư đoàn Guốc-chi-ép 4 giờ sáng ngày 19 tháng mười phải chiếm lĩnh và phòng ngự ở khu vực các phố Xoóc-mốp-xcai a, Tu-pi-cốp-xcai-a », điều đó có nghĩa là rút lui khỏi công viên Văn Hỏa về phía sau đến các vị trí phòng thủ mới. Tôi còn nhớ nỗi cay đắng của tôi khi phải hạ bút ký lệnh này, vì mỗi thước đất trên bờ sông Vôn-ga đối với tôi đều rất thân thiết, quý giá.

        Trong các trận giao tranh ngày 18 tháng mười, quân địch đã bị mất 18 xe tăng và ba tiểu đoàn bộ binh.

        Ngày 18 tháng mười, chúng tôi cảm thấy các cuộc tiến công của địch đã yếu đi một chút, nhất là các cuộc tiến công của không quân. Tình hình đó làm cho bộ đội ta phấn chấn lên một phần. Trong 24 tiếng đồng hồ, địch chỉ tiến nổi từ 50 đến 100 mét trong một số khu vực.

        Không phải chỉ có bộ đội của chúng tôi hàng ngũ ngày càng thưa thớt đi, mà quân xâm lược cũng kiệt sức, không thể  tiếp tục mãi các cuộc tiến công ngoan cố của chúng. Hoạt động không quân của chủng giảm từ 3.000 lần xuất kích mỗi ngày xuống còn khoảng 1.000 lần thôi. Tuy nhiên, mặc dù bị thiệt hại lớn lao, Vôn Pao-luýt vẫn chưa từ bỏ ý đồ chiếm hoàn toàn thành phố. Những đơn vị và xe tăng còn sung sức xuất hiện và mặc những thiệt hại vẫn lao về phía trước, về sông Vôn-ga

        Nhưng bọn Hít-le lúc này không còn như trước đây nữa. Các đơn vị sung sức và cả quân tiếp viện nữa, đều biết thế nào là các trận chiến đấu trên bờ sông Vôn-ga. Đây là một đoạn trích trong nhật ký của tên Xáp-ten, hạ sĩ quan của trung đoàn 226, sư đoàn bộ binh 79: «Gô-rô-đít-chẽ cách Xta-lin-grát không xa. Nơi đây là một địa ngục thực sự. Hôm lần đầu tiên trong đời, tôi nhìn thấy sônợ Vôn-ga. Các cuộc tiến công của chúng tôi không thu được kết quả nào. Cuộc tiến công khởi đầu thì tốt, nhưng rồi chúng tôi bị đánh bật lại phía sau. Ban đêm máy bay Nga oanh tac dữ dội, chúng tôi nghĩ rằng thế là hết đời rồi. Ngày hôm sau đợt tiến công mới nhưng vẫn không có kết quả. Giao tranh ác liệt. Quân địch bắn từ mọi phía, mọi góc, không thể nào nhô người lên được. Ban đêm, không quân và tên lửa «Ca-chiu-sa» của người Nga không để cho chúng tôi lúc nào yên. Thiệt hại nặng nề».

        Các trận chiến đấu giữ Xta-lin-grát và sông Vôn-ga đã thể hiện sức mạnh anh hùng của nhân dân và chiến sĩ Xô-viết. Địch càng điên cuồng, quân ta càng chiến đấu dũng cảm, ngoan cường. Người chiến sĩ chưa bị thương tích, vẫn c6 gắng giữ khu vực mặt trận của mình cũng như giữ chính bản thân minh. Anh ta trả thù cho các bạn chiến đấu đã hy sinh, và cưng trả thù cho cả chính mình. Nhiều trường hợp người chiến sĩ bị thương nhẹ lấy làm xấu hổ khi phải sơ tán về bên kia sông Vôn-ga, kể cả khi phải đi đến trạm cứu thương gần nhất.

        Ngày 19 và 20 tháng mười, tập đoàn quân đẩy lui các cuộc tiến công của địch vào Xpác-ta-nốp-ca và các nhá máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Trong hai ngày đêm này, các cuộc tiến công của địch đã không thu được kết quả nào đáng kể nào.

        Các cuộc phản kích của chúng tôi tiếp diễn liên tục suốt ngày đêm, ngày này qua ngày khác, đã buộc quân lính của Hít-le cũng phải chống cự không chỉ ban ngày mà cả ban đêm nữa. Nhưng nói chung, quân Đức tiến công ban đêm không có không quân yểm trợ và không có kết quả nên chúng chỉ đấu pháo mà thôi.

        Chúng tôi biết và thấy rằng trong khu vực từ thị trấn Chiến Lũy đến điểm cao 107,5 quân địch đang tập trung lực lượng. Chúng đang chuẩn bị để tiến công với các lực lượng mới, đòi hỏi chúng tôi phải tính rất sát lực lượng của mình để vừa có thể đẩy lui các đòn liên tiếp của quân Đức ở chỗ này, vừa dành lực lượng để đẩy lui các cuộc tiến công ở các hướng khác. Chúng tôi phải bù đắp các tồn thất trong hàng ngũ bằng các lực lượng từ hậu phương đưa tới và bằng các thương binh đã lành của các tiểu đoàn quân y sư đoàn. Từng toán sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân được gửi về hậu cứ. Từ năm đến bảy con ngựa chỉ để một người đánh xe thôi. Quân số của các phân xưởng, các nhà kho đều giảm bớt. Các thợ may, thợ đóng giày và những người thuộc các ngành nghề khác đều biên chế tổ chức thành các đại đội lưu động và gửi sang hữu ngạn. Họ đến thành phố, đã nhanh chóng trở thành các chuyên viên đánh trong đường phố. Tình hình nghiêm trọng buộc mọi người phải hiểu rõ tính chất của trận đánh ở Xta-lin-grát.

        — Thật là đáng sợ khi phải tới gần hữu ngạn, nhưng một khi đã đặt chân lên hữu ngạn là cái sợ tan biến ngay, các chiến sĩ nói với nhau như vậy. Chúng tôi chỉ biết một điều là bên kia sông Vôn-ga không có đất cho chúng tôi, và muốn sống thì phải tiêu diệt quân xâm lăng.

        Ngày 21 và 22 tháng mười, quân Đức tung ra các lực lượng mới tiến công vào các sư đoàn của Xmê-khốt-vô- rốp và Gu-ri-ép. Từ ngày hôm đó, các cuộc chiến đấu để bảo vệ các nhà máy Chiến Lũy, Tháng Mười Đỏ và bến phà qua sông Vôn-ga ngày càng ác liệt. Không quân địch lại tăng số lần xuất kích lên tới 2.000 lần chiếc trong ngày.

        Trong hai ngày đó, quân địch mất 15 xe tăng và hơn 1.000 lính bộ binh. Các vị trí của quân Đức bây giờ gần các vị trí của chúng tôi, đến nỗi chúng tôi có thể bắt đầu dùng súhg phun lửa bởi chỉ cách địch có 100 mét.

        Ngày 23 tháng mười, quân địch tung vào trận đánh sư đoàn 79 của chúng, có xe tăng yểm trợ. Hướng tiến công chủ yếu nhằm vào khu nhà máy Tháng Mười Đỏ. Trung tâm các trận giao tranh bây giờ chuyển vào khu vực từ nhà máy Chiến Lũy đến khe Ban-ni.

        Cuối ngày, quân địch sau khi bị thiệt hại nặng đã thọc được tới xưởng làm bánh mì và tiến quá đường xe lửa đầy các toa xe bị phá hủy. Một đám lính tiểu liên địch chừng một đại đội lọt được vào khu tây-bắc nhà máy Tháng Mười Đỏ. Tiền duyên bị đẩy đến gần sông Vôn-ga thêm 300 đến 500 mét nữa, gây ra sự uy hiếp nghiêm trọng cho bển vượt sông cuối cùng của tập đoàn quân.

        Buổi chiều, sau lúc hoàng hôn, pháo binh của chúng tôi nện một đòn mãnh liệt vào xe tăng và bộ binh địch tập trung ở xung quanh nhà máy Tháng Mười Đỏ, làm cho cuộc tiến công của quân Đức phải chững lại một lúc và các chiến sĩ phòng ngự cũng bớt căng thẳng hơn.

        Nếu quân địch trong các ngày từ 18 đến 23 tháng mười, tập trung phần lớn lực lượng đánh vào nhà máy Chiến Lũy và Xpác-ta-nốp-ca, thì từ ngày 24 tháng mười trở đi chúng lại tung các lực lượng mới đánh cả vào nhà máy Tháng Mười Đỏ. Mức độ ác liệt của trận giao tranh tăng lên từng ngày. Thông báo ngày 24 tháng mười về tình hình chung như sau :

        « Trong ngày, tập đoàn quân đã phải chiến đấu phòng ngự ác liệt ở các, khu vực bắc và trung tâm của mặt trận và ở khu vực nam đã phải giao trank với các binh đội bộ binh. Quân địch sau đợt bắn chuẩn bị lớn của không quân, pháo binh và súng cối, lại tiếp tục tiến công lúc 11 giờ, với các lực lượng xe tăng và bộ binh mới, vào các nhà máy Chiến Lũy, Tháng Mười Đỏ và thị trấn Xpác-ta- nốp-ca.

        9 giờ sảng, quân địch bắt đầu tiến công và sau trận giao tranh kịch liệt, đến cuối ngày đã chiếm được các khu trung tâm và tây-nam của nhà máy Chiến Lũy. Sư đoàn bộ binh 138 và 308 tiếp tục chiến đấu để giữ nhà máy Chiến Lũy.   

        Từ 11 giờ, sư đoàn bộ binh 193 đánh lui cảc cuộc tiến công của bộ binh và xe tăng địch triển khai tiến công từ khu vực phố Tu-pi-côp dọc theo phố Crát-nô-prét-nen-xcai-a ở vành đai bắc của nhà máy Tháng Mười Đỏ. Một bộ phận lực lượng khác của địch đang định qua phố Xtun-naỉ-a thọc ra sông Vôn-ga.

        Đến 18 giờ, trong khu vực của trung đoàn bộ binh 895, xe tăng địch tiến đến sát sở chỉ huy của trung đoàn và bộ binh địch đi theo xe tăng đã đột phá được vào đội hình chiến đấu của quân ta lúc này bị thưa dần. Cuộc chiến đấu vẫn tiếp diễn. Sư đoàn Cận vệ 39 chiến đấu giữ nhà máy Tháng Mười Đỏ. Quân Đức đã chọc được một mũi vào phần tây- bắc của nhà mảy.

        Một trái bom rơi trực tiếp đã phá hủy bốn hầm lát nắp của cơ quan tham mưu tập đoàn quân. Trên 15 người thương vong. Trung tá Ti-mô-xin, trung đoàn trưởng trung đoàn bộ binh 1045 cũng hy sinh.

        Nhờ bắt được tù bính và thu được tài liệu, đã xác minh được là bảy sư đoàn bộ binh và ba sư đoàn xe tăng của địch đã tiến công vào chính diện của tập đoàn quân. Trong khu vực Pét-chan-xca, các đơn vị cơ giới Đức có tới một sư đoàn đang tập trung. Trong một ngày chiên đấu đã ghi được 1.500 lần xuất kích của máy bay địch ...»

        Theo những tài liệu chúng tôi có được hồi đó và diễn biến chiến sự, rõ ràng là lực lượng đôi bên, của địch cũng như của chúng tôi, đều mỏi mệt. Trong 10 ngày giao tranh, quân Đức lại một lần nữa cắt đôi được tập đoàn quân của chúng tôi. Chúng đã chiếm được xưởng Máy Kéo, nhưng không tiêu diệt được lực lượng chủ yếu của chúng tôi.

        Quân địch không có đủ lực lượng và phương tiện để tiêu diệt được chúng tôi. Chúng phải dựa vào trận đánh các lực lượng dự bị lấy từ các hậu phương xa xôi. Phía trước chính diện của tập đoàn quân xuất hiện không những các sư đoàn mới, mà cả những trung đoàn và tiểu đoàn độc lập, đưa vội vã bằng máy bay đến. Như vậy cũng vẫn chưa đủ. Mặc dù không muốn thế, địch vẫn phải rút ở nhiều sư đoàn khác nhau một số tiểu đoàn, đặc biệt là công binh, và tung chúng vào trận để đè bẹp sự kháng cự của chúng tôi. Nhưng các đơn vị đó, tung vội vàng vào trận chiến, đã tan biến nhanh như sáp gặp lửa trong lò thiêu Xta-lin-grát. Tuy nhiên, Hít-le vẫn cố gắng bằng mọi cách giữ quyền chủ động, mặc dù hắn không còn đủ lực lượng để đánh những đòn mới nữa.

        Sau các trận chiến dẫu dữ dội điên cuồng tháng mười, bộ đội ta đều hiểu rằng những cuộc tiến công lớn như vậy không thể dễ dàng chuẩn bị được nhanh. Hàng núi xác chết của quân Đức bỏ lại và nhiều phương tiện bị phá hủy cũng nói lên là quân tiến công khó mà vượt qua nổi các chướng ngại do chính chúng gây ra. Tất cả các chiến sĩ của chúng tôi đều tận mắt thấy được điều đó, tự rút ra được các kết luận cho mình, và ít khi họ lầm lẫn.

        Cuối tháng chín, Hít-le đã huênh hoang tuyên bố:

        «Chúng ta tiến công Xta-lin-grát và chúng ta sẽ chiếm được thành phố đó. Các bạn có thể tin chác điều đó. Khi chúng ta đã chiếm được chỗ nào, người ta không thể hất chúng ta ra khỏi chỗ đó được ».

        Gơ-ben phát biểu trong một cuộc họp mặt với các nhà báo Thổ Nhĩ Kỳ: « Tôi nói bao giờ cũng cân nhắc từng lời, nhưng tôi có thể nói một cách chắc chắn với các ông là, trước khi mùa đông tới, quân đội Nga sẽ không còn nguy hiểm đối với nước Đức nữa. Và nói lên điều đó, tôi bao giờ cũng tin tường chắc chắn rằng sự việc sẽ không đánh lừa tôi. Tôi xin các ông hãy nhớ lấy điều này trong vài tháng tới».

        Khó mà tin được là Hít-le và Gơ-ben không biết đến trạng thái tinh thần của binh lính và sĩ quan của chúng đang chiến đấu ở ngay trong thành phố Xla-lin-grát. Trong những bức thư của sĩ quan Đức viết trong tháng chín và tháng mười, chúng tôi đọc thấy chúng đánh giá tình hình khác nhau. Một trong số những tên chắc chắn là chưa được thử lửa ở trận đánh Xta-lin-grát, trung úy Hen-nơ, viết hồi đầu tháng mười: « Chúng tôi tiến công Xta-lin-grát. Quốc trưởng đã nói: Xta-lin-grát phải thất thủ. Và chúng tôi đã trả lời : Xta-lm-grát sẽ phải thất thủ. Xta-lin-grát chả bao lâu nữa sẽ rơi vào tay chúng ta. Năm nay, mặt trận mùa đông của chúng ta sẽ là sông Vôn-ga   ».

        Nhưng từ cuối tháng mười thì bức tranh thay đổi hẳn đi. Trong các bức thư của lính Đức, người ta thấy những giọng điệu khác hẳn.

        Trung sĩ Oan-te viết: « Xta-lin-grát là địa ngục trần gian, là Véc-đoong, một Véc-đoong đó với những vũ khí mới. Ngày nào chúng tôi cũng tiến công. Buổi sáng chúng tôi chiếm được 20 thước đất thì buổi chiều bọn Nga lại đánh bật chúng tôi về phía sau ».

        Trung sĩ Bec-xtơ, ở một trạng thái tinh thần đã bắt đầu bi quan, viết thư cho mẹ: « Mẹ còn phải chờ lâu hơn nữa mới có được thông cáo đặc biệt báo tin là quân ta đã chiếm được Xta-lin-grát. Bọn Nga không chịu đầu hàng, chúng chiến đấu đến người cuối cùng».

        Hội đồng quân sự tập đoàn quân nhận định tình hình như sau: Vôn Pao-luýt không thể đánh một đòn mới mạnh như đòn từ 14 đến 20 tháng mười. Để đánh được một đòn như vậy, hắn cần phải có một thời gian dài, 10, 15 hoặc 20 ngày, và đưa đến một số lượng lớn bom đạn và xe tăng. Nhưng chúng tôi biết rằng trong khu vực Gum-rắc và Vô-rô-pô-nô-vô, địch chỉ có khoảng hai sư đoàn dự bị có thể tham chiến. Chúng tôi tính rằng, chỉ sau ba đến năm ngày, các sư đoàn này cũng sẽ kiệt sức và Vôn Pao- luýt sẽ phải giảm bớt sức ép của hắn. Lúc đó, chúng tôi sẽ có thể tổ chức lại đội ngũ, tập trung lại lực lượng và củng cố thêm công sự phòng ngự. Nhưng làm thế nào để giữ vững được trong ba, bốn, năm ngày với lực lượng ít ỏi như vậy ? Các sư đoàn 37, 308 và 193 chỉ còn là những phiên hiệu đon vị, tổng cộng chỉ còn vài trăm người chiến đấu  được thôi. Sau khi đâ đánh lui được cuộc tiến công mạnh nhất của đích, chúng tôi cũng đã kiệt sức, nhưng chúng tôi hy vọng dẫu sao cũng có thể đẩy lui được các cuộc tiến công mới của các lực lượng dự bị mới của địch, và chúng tôi sẵn sàng, cũng như trước đây chiến đấu đến người cuối cùng, tới viên đạn cuối cùng.

        Tù ngày 24 tháng mười trở đi, quân Đức tiến công đêm ít hơn. Chắc chúng cho rằng chúng sẽ không thu được kết quả mong muốn, và chúng quyết định dùng thì giờ ban đêm để nghỉ ngơi và chuẩn bị cho các trận đánh ban ngày. Ngược lại, chúng tôi quyết định ban đêm tăng cường hoạt động của các toán xung kích và các trận tập kích bất ngờ bằng không quân và pháo binh để phá kế hoạch chuẩn bi tiến công của địch, không cho chúng một phút nghỉ ngơi. Ban đêm thực sự trở thành yếu tố thuận lợi cho chúng tôi.

        Trong ngày 25 tháng mười, quân địch lại tiếp tục các cuộc tiến công trên khắp mặt trận với các lực lượng quan trọng. Cuộc tiến công vào thị trấn Xpác-ta-nốp-ca, với một sư đoàn bộ binh có xe tăng yểm trợ đã gây nên một tình thế nguy kịch trên mặt trận của cụm quân bắc.

        Được không quân và xe tăng yểm hộ, bộ binh địch đã đầy lui các đơn vị của lữ đoàn 149 và chiếm được khu vực năm khe ở phía nam đường sắt Gum-răc — Vla-đi- mia-rốp-ca và thị trấn Xpác-la-nốp-ca. Pháo của thủy đội Vôn-ga đến chi viện cho lữ đoản 149 của Bôn-vi-nốp, đã gây cho địch thiệt hại nghiêm trọng. Cùng ngày 25 tháng mười, các đơn vị sườn phải của tập đoàn quân 64 tiến công ở khu vực Cu-po-rốt-xnôi-ê.

        Những cuộc tiến công liên tiếp trong các ngày 26 và 27 tháng mười, không đem lại cho địch một kết quả nào. Các đơn vị của lữ đoàn 149 của Bôn-vi-nốp được thủy đội Vôn-ga yểm trợ, đã đánh đuổi địch ra khỏi Xpác-ta- nốp-ca.

        Ngày 27 tháng mười, giao tranh dữ dội diễn ra ở khu vực nhà máy Chiến Lũy. Sườn trái của sư đoàn Li-út-ni- cốp và một trung đoàn của sư đoàn Guốc-chi-ép bị quân địch  đè bẹp. Lính tiểu liên địch chiếm được hai phố và bắt đầu xả súng vào khu vực bến phà cuối cùng của chúng tôi. Trong lúc đó, các đơn vị của Xmê-khốt-vô-rốp và Gu-ri-ép đẩy lui các cuộc tiến công của sư đoàn 79 Đức vào hướng nhà máy Tháng Mười Đỏ. Lính tiểu liên Đức lọt được qua hàng ngũ thưa thớt của các đơn vị này, đã đến sát sở chỉ huy của sư đoàn 39 và ném ỉựu đạn vào hầm của Gu-ri-ép. Biết được tin này, chúng tôi tung đại đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu tập đoàn quân đến cứu viện cho Gu-ri-ép. Bằng một cuộc phản kích mạnh mẽ, đại đội này đã đánh lui được bọn lính tiểu liên Đức, đuổi theo chúng vào tận nhà máy Tháng Mười Đỏ và ở lại đó. Chúng tôi sáp nhập luôn đại đội vào sư đoàn Gu- ri-ép.

        Quân địch tiếp tục tiến công vào hướng bến phà và nhà máy Tháng Mười Đỏ. Cho đến 15 giờ, các cuộc tiến công đó đều bị bẻ gãy, nhưng đến cuối ngày thì quân Đức cũng chiếm được phố Máy Công Cụ.

        Trong khu vực giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ, quân tiến công đến cách sông Vôn-ga khoảng 400 mét. Các khe từ phía tây chảy ra sông Vôn-ga đều bị tiểu liên và pháo binh địch bắn quét. Muốn di chuyển chỉ còn cách bò dọc theo bờ sông. Đối với chúng tôi thật là bất tiện. Công binh của chúng tôi đã nhanh chóng dựng ở trong các khe những bức vảch ghép đôi bằng gỗ, giữa lèn đá, tạo thành một bức tường che chở cho chứng tôi tránh đạn địch.

        Mặc dù dang phải chuẩn bị cho một cuộc phản công, bộ tư lệnh phương diện quân vẫn tiếp tục giúp đỡ cho các tập đoàn quân bảo vệ Xta-lin-grát đặc biệt cho tập đoàn quân 62.

        Đêm 27 tháng mười, các trung đoàn của sư đoàn bộ binh 45 sát nhập vào tập đoàn quân 67, bắt đầu đến bờ sông Vôn-ga. Ban đêm, chủng tôi chỉ cho qua sông được có hai tiểu đoàn của sư đoàn. Hai tiểu đoàn này đều đặt dưới sự chí huy của sư đoàn 193 và bố trí phòng ngự ở khu vực giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ, với nhiệm vụ chặn không cho quân địch lọt tới sông Vôn-ga và ra bến phà. Chắc là chúng đã biết có lực lượng tăng viện mới đến, quân địch oanh tạc khu vực giữa các nhà máy gần suốt ngày. Bom nặng tới một tấn giội xuống vị tri các tiểu đoàn. Sau đó, như thường lệ, bộ binh và 35 xe tăng xông vào tiến công khu vực này. Đợt xung phong thứ nhất bị thất bại, địch lại cho xung phong đợi thứ hai, thứ ba...

        Trong một ngày chiến đấu, các tiểu đoàn của chúng tôi mất một nửa quân số nhưng không để cho địch đến được sông Vôn-ga. Tuy nhiên, đến chiều tối quân địch cũng đẩy lui được sườn trái của các tiểu đoàn và các phân đội bộ binh của sư đoàn 193. Số quân còn lại của các binh đội bố trí phòng thủ cách sông Vôn-ga nhiều nhất là 300 mét.

        Đến chiều tối, quân địch chiếm được phần tây-bắc nhà máy Tháng Mười Đỏ. Ở đây, một cuội giao tranh gay go kéo dài nhiều ngày và nhiều tuần.

        Trong các trận giao tranh từ 14 đến 27 tháng mười, hàng ngũ tập đoàn quân 62 thưa thớt dần đến nỗi chúng tôi không thể rút nổi một trung đội nào ở thê đội một về. Chúng tôi nhắc đi nhắc lại với nhau: «Cố gắng chịu đựng vài ngày nữa, vài ngày nữa thôi! ».

        Vôn Pao-luýt còn có thể rút quân ở các khu vực ít hoạt động để tung vào tiến công chúng tôi. Còn chúng tôi thì không có lực lượng dự bị và hoàn toàn không thể cựa quậy trên dải đất hẹp ở bờ sông. Cơ quan tham mưu của tập đoàn quân hầu như không có cảnh vệ canh gác. Tôi để dành đến phút chót tiểu đoàn huấn luyện duy nhất của trung đoàn dự bị có nhiệm vụ đào tạo hạ sĩ quan. Nhưng ngay cả tiểu đoàn này nữa cũng phải chiến đấu ở khu vực các nhà máy. Rất khó mà đưa qua sông Vôn-ga được sư đoàn bộ binh 45 của Xô-cô-lốp mới điều cho tập đoàn quân.

       
        Thông cáo ngày 28 tháng mười 1942:

        « Trong ngày 28 tháng mười, tập đoàn quân 62 đã chiến đấu phòng ngự đặc biệt khó khăn trong các khu vực bắc và trung tâm mặt trận, vừa đẩy lui các cuộc tiến công điên cuồng của đối phương, vừa tiến công bằng các toán xung kích nhỏ vào các điểm tựa của địch. Máy bay cường kích và ném bom của ta đã phối hợp chặt chẽ với các đơn vị.

        Suốt ngày không quân địch đã ném bom vào khu vực giữa các nhà mảy Chiến Lũy, Tháng Mười Đỏ và khe Ban-ni. Quân địch đã tung vào trận tất có lực lượng bộ binh và xe tăng của chúng có được, để cố gắng đánh hất quân ta ra sông Vôn-ga.

        Các đơn vị cụm quân bắc trong ngày đã đẩy lui được ba cuộc tiẽn công của địch và đến chiều vẫn giữ vững các vị trí.

        Nhờ các cố gắng to lớn của các đon vị thuộc các sư đoàn bộ binh 108 và 308, các cuộc tiến công của địch từ phía tây-bắc vào nhà máy Chiến Lũy đã bị đẩy lui. Giao tranh kéo dài cho đến tận đêm tối.

        Nhiều trận giao tranh dữ dội xảy ra ở giữa các nhà mảy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ, trên tuyến phòng thủ ở phố Máy Công Cụ.

        Sư đoàn bộ binh 193 đã chiến đấu ác liệt chống các đơn vị bộ binh và xe tăng địch tiến công qua các đường xen giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ để cố tiến tới sông Vôn-ga. Các đơn vị của ta đã chặn được đường tiến của địch bằng những cố gắng to lớn. Chỉ còn lại vài trăm thước đất nữa là tới sông Vôn-ga.

        Sư đoàn Cận vệ 39 tiếp tục chiến đấu trên địa bàn nhà máy Tháng Mười Đỏ. Bộ binh và xe tăng địch cố sức từ góc tây-bắc tiến vào khu trung tâm nhà máy. Cuối ngày, giao tranh vẫn tiếp diễn.

        Trung đoàn bộ binh 109 của sư đoàn Cận vệ 37 chiến đấu ác liệt giữa các phố Nô-vô-xen-xcai-a và Mốt-xtô-vai-a, cách sông Vôn-ga có 300 mét. Trên tuyến này, trong khu vực Tu-vin-xcơ, các xe tăng của lữ đoàn xe tăng 84 cũng tham gia hoạt động.

        Trong ngày hai tiểu đoàn bộ binh địch đã bị tiêu diệt, 11 xe tăng bị phá hủy, 3 mảy bay bị bắn rơi. Tư lệnh tập đoàn quân quyết định tiếp tục hoạt động bằng các toán xung kích nhỏ và chặn đường quân địch thọc ra sông Vôn-ga»

        Do những trận giao tranh đẫm máu liên tục đó, hàng ngũ các đơn vị của các sư đoàn Cận vệ 138 và 39 bị thưa thớt và tuyến phòng thủ ở các khu nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ bị đứt quãng. Các khu vực chiến đấu đều do các ổ đề kháng nhỏ chống giữ. Trong tập đoàn quân, số thiệt hại về cán bộ chỉ huy đã tăng lên nhiều. Thiếu các sĩ quan dày dạn, nên sự chỉ huy các binh đội mới gửi đến tăng viện cho chúng tôi, chưa quen chiến đấu trong thành phó, gặp nhiều khó khăn.

        Việc đưa các trung đoàn của sư đoàn 45 của Xô-cô- lốp qua sông tiến hành rất chậm. Các bến phà của tập đoàn quân 62 đều bị bắn phá và bốc cháy. Các trung đoàn phải lên các phà ở xa thành phố, trên khúc sông Ac-khơ-tu-bin-xcơ và gần thị trấn Tu-mắc. Ở đây chỉ có thể qua sông Vôn-ga ban đêm, có chỗ rất mạo hiểm, phải vượt qua dưới họng súng của quân địch để ra tới bờ sông Vôn-ga, đi tới khu vực phòng ngự của tập đoàn quân. Chúng tôi còn phải giữ vững hai hay ba ngày nữa, cho đến khi sư đoàn 45 của Xô-cô-lốp tiếp cận đến.

        Tích cực giảm quân số của các trung đội và cơ quan phục vụ xuống thêm nữa, chứng tôi gom góp lại được 20 người, cộng thêm với 30 người rút ở các đơn vị quân y và các trạm cấp cứu đặt ở chân bờ sông Vôn-ga. Chủng tôi rút ở chiến địa ra được ba xe tăng không còn khả năng chiến đấu: một chiếc phun lửa và hai chiếc hạng trung. Khi đã sửa chữa gấp được xe tăng rồi, tôi quyết định làm cho địch « choáng mắt » bằng cách tung ra phản kích sáng ngày 29 tháng mười, 50 tay súng và ba xe tăng. Hướng phản kích là nơi tiếp giáp giữa các sư đoàn Xmê- khốt-vô-rốp và Gu-ri-ép, chỗ địch đã thọc được tới bở sông Vôn-ga. Va-in-rup, phó tư lệnh tập đoàn quân phụ trách chỉ huy bộ độỉ thiết giáp, suốt đêm hướng dẫn các xe tăng ấy dọc theo bờ sông dốc đứng để tìm ra một địa điểm xuất phát tốt.

        Cuộc phản kích bắt đầu từ sáng sớm, trước lúc rạng đông, có pháo binh từ bên tả ngạn và một trung đoàn « Ca-chiu-sa » của đại tá Ác-môn-kin yểm trợ. Tuy không tiến được xa nhưng kết quả cũng đáng kể. Chiếc xe tăng phun lửa đốt cháy được ba xe tăng địch, hai chiếc xe tăng hạng trung dồn quân địch xuống hai chiến hào và bộ binh của chứng tội đã ngay lập tức chiếm lĩnh để phòng  thủ. Theo dõi bọn lính Đức liên lạc trên sóng vô tuyến điện, các báo vụ báo cáo là bọn lính Đức nói rất nhiều về xe tăng của chúng tôi. Chắc chúng muốn thanh minh với chỉ huy của chúng lý do tại sao bị đánh lui.

        Như vậy là chúng tôi được lợi cả một ngày trong khu vực này. Trong hai ngày đó, trên các khu vực khác của tập đoàn quân không xảy ra sự thay đổi nào đáng kể. Chi có khu vực nhà máy Chiến Lũy là quân Đức sau những đợt xung phong liên tiếp đã thọc ra được phố Nô- vô-xen-xcai-a. Ở đây có những toán biệt kích độc lập đeo tiểu liên cố tiến ra đến sông Vôn-ga. Nhưng chúng đã bị thanh toán trong các trận giáp lá cà trên bờ sông.

        Các đơn vị của Li-út-ni-cốp và Guốc-chi-ép trong hai ngày đó đã đánh lui bảy cuộc tiến công của địch.

        Sư đoàn bộ binh 284 của Ba-chi-úc và sư đoàn Cận vệ 13 cửa Rô-đim-xép đẩy lui nhiều cuộc tiến công của địch ở khu vực đồi Ma-mai-ép và xa hơn nữa ở phía nam. Chúng tôi đã sử dụng súng phun lửa. Chiều ngày 29 tháng mười, các cuộc chiến đấu bắt đầu dịu đi và ngày 30 chì còn các cuộc chạm súng nhỏ. Lực lượng xâm lược đã hoàn toàn kiệt sức.

        Ngay trong những ngày chiến đẩu nặng nề nhất hồi cuối tháng mười của các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát, đã thấy xuất hiện các mầm mống của chiến thắng tương lai.

        Tuy nhiên, Hít-le vẫn còn tiến công. Hẳn vẫn còn giữ được chủ động trên sông Vôn-ga và trong vùng Cáp- ca-dơ, nhưng khi cuộc tiến công thất bại, thì cuộc thảm bại của hắn cũng bắt đầu. Người ta biết rằng trong những ngày tháng mười, Hít- le không muốn nghe nói đến việc chuyển sang phòng ngự ở Xla-lin-grát. Hẵn luôn luôn ném những lực lượng mới vào lò lửa, không tin là các kế hoạch của hắn lại bị phá sản. Nhưng thế chủ động trong chiến dịch năm 1942 đã tuột khỏi tay hẳn.

        Trong những ngày đầu của tháng mười một, mức độ ác liệt của các cuộc giao tranh có giảm đi một chút. Các trinh sát của chúng tôi có khả năng lọt sâu vào hệ thống bố trí của địch. Không có một dấu hiệu nào chứng tỏ quân địch chuẩn bị đã rút khỏi Xta-lin-grát. Trái lại, chúng tôi thấy Vôn Pao-luýt còn chuẩn bị một cuộc tiến công nữa vào thành phố. Chúng tôi đặt vấn đề : Liệu Vôn Pao-luýt có thời gian để ra tay trước cuộc phản công của ta không? Chúng tôi không phỏng đoán được thời gian phản công và trong các cuộc trao đổi với bộ tư lệnh phương diện quân, chúng tôi không tò mò tìm hiểu một cách vô ích, bởi chúng tôi biết rằng, trong Hồng quân lúc đó, không có gì phải giữ gìn bí mật hơn là thời điểm phản công.

        Ngày nay, chúng ta đều biết Hít-le đã tập trung trước Xta-lin-grát những lực lượng lớn như thế nào, và hắn đã ngoan cố tăng cường quân đội của chúng ra sao. Điều này có lẽ giải thích được một phần tại sao bộ chỉ huy Đức không chịu thừa nhận việc không có khả năng chiếm được toàn bộ thành phố. Để minh họa, tôi kể ra đây vài con số về lực lượng địch.

        Tháng bảy, cụm tập đoàn quân «B» tiến công về hướng Xta-lin-grát có 42 sư đoàn, cuối tháng mười con số này đã lên tới 81 sư đoàn.

        Các cuộc điều động lực lượng quan trọng để tăng cường cho cụm tập đoàn quân « B », đều lấy ở cụm tập đoàn quân «A» đang triển khai tiến công trong vùng Cáp- ca-dơ. Khi bắt đâu cuộc tiến công, cụm tập đoàn quân «A» có 60 sư đoàn, đến tháng mười nó chỉ còn có 26 sư đoàn.

        Nhiều binh đội từ mặt trận trung tâm, Vô-rô-ne-giơ, từ Pháp và Đức, cũng được điều động đến Xta-lin-grát.

        Cố tìm cách giải thích quyết định của Hít-le, tướng Đức Han-xơ Đô-e viết:

        «Bộ chỉ huy tối cao quân đội quốc xã muốn «kết thúc trận đánh Xta-Iin-grát», «quét sạch quân Nga ra khỏi các khu vực trong thành phố », như một chỉ thị đã nói rõ.

        Nhiệm vụ này không còn mang tính chất chiến thuật nữa. Việc tuyên truyền của hai bên đã làm cho nó có ý nghĩa chiến lược. Khi quân Nga còn chiến đấu ở phía tây sông Vôn-ga, thì Xta-lin còn có thể tuyên dương việc bảo vệ anh hùng của thành phố, nên Hít-le không thể nào ăn ngon ngủ yên khi quân của mình chưa chiếm nốt được  mảnh đất cuối cùng gọi là Xta-Iin-grát. Chính trị, uy tín, sự tuyên truyền và tinh cảm đã ảnh hưởng lớn đến sự suy xét sáng suốt của người thủ lĩnh quân sự».

        Trong cách nhận định tình hình của tháng mười một, cửa Han-xơ Đô-e, dĩ nhiên có một chút sự thực. Sang tháng mười một, đã rõ ràng là về mặt quân sự, không còn nhận định nào biện minh được cho việc kéo dài cuộc tiến công của quân Đức vào Xta-!in-grát. Thay vào đó là các nhận định chính trị. Những kẻ độc tài bao giờ cũng sợ vấn đề mất uy tín. Và tất nhiên, các tướng lĩnh Đức lại còn khuynh hướng đánh giá thấp sức mạnh của nhân dân và của Hồng quân Liên Xô.

        Trong những ngày đầu của tháng mười một, nhiệm vụ của chúng tôi là tiêu hao quân địch bằng tất cả các lực lượng của mình, không cho chúng được một phút nào yên ổn và không cho chúng thoát đi được nếu bộ chỉ huy Đức bất thần quyết định rút lực lượng khỏi Xta-lin-grát. Kinh nghiệm, sự khôn ngoan và lòng dũng cảm, tất cả đều được phát huy. Các toán xung kích tủa chúng tôi suốt ngày đêm không để cho quân xâm lăng một phút nào nghi ngơi. Họ đánh chiếm từng ngôi nhà, rồi đến cả khu phố, buộc địch phải phân tán lục lượng và phải sử dụng đến lực lượng dự bị.

        Đồng thời, chúng tôi cũng chuẩn bị để đẩy lui một cuộc tiến công mới của địch. Quân báo của chúng tôi đã xác định là địch đang tập trung quân ở khu vực các thị trấn Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Những cơn rét đầu tiên dội về có thể nói đã làm cho quân Đức bất an khi đang còn ở trong thành phố, nơi có tập đoàn quân 62 hoạt động, cái tập đoàn quân mà chúng muốn thanh toán càng sớm càng hay, để rồi có thể yên ổn chúi vào các hầm mà tránh giá rét. Ngày 4 tháng mười một, tôi ghi trong nhật ký của mình : « Những ngày tới đây... quân địch sẽ tiếp tục tiến công dữ dội. Chúng sẽ tung vào trận các lực lượng mới, có thể tới hai sư đoàn bộ binh. Nhưng rõ ràng là chúng đã cố lần cuối cùng ».

        Trong khi đẩy mạnh hoạt động của các toán xung kích, tập đoàn quân đồng thời cũng tập trung một sổ lực lượng dự bị. Trên tả ngạn sông Vôn-ga, chúng tôi có hai sư đoàn bộ binh cùng với ban tham mưu của sư đoàn Gô-rích-nưi (đang củng cố) và lữ đoàn bộ binh 92 được lính thủy đánh bộ từ Viễn Đông đến tăng cường.

        Tổ chức cho các đơn vị đó qua sông để đưa vào thành phố, chúng tôi quyết định sẽ điều động bố trí lại. Trung đoàn của Gô-rích-nưi phòng ngự khu vực giữa các sư đoàn Li-út-ni-cốp và Xô-cô-lốp và ở phía nam nhà máy Chiến Lũy. Chúng tôi mới thực hiện được một nửa vì chỉ đưa được một trung đoàn qua sông thôi. Chúng tôi chuyển toàn bộ số chiến sĩ và hạ sĩ quan còn lại của sư đoàn Giô- lu-dép sang trung đoàn 118, để họ thuộc quyền chỉ huy tác chiến của Li-út-ni-cốp, và điều toàn bộ số chiến sĩ và sĩ quan của các trung đoàn thuộc sư đoàn bộ binh Guốc-chi- ép sang tăng cường cho sư đoàn Li-út-ni-cốp. Các cơ quan tham mưu của các sư đoàn Giô-Iu-đép và Guốc- chi-ép, cũng như cơ quan tham muu của các trung đoàn đều phải chuyển sang tả ngạn. Pháo binh ở bên tả ngạn nay đặt dưới quyền chỉ huy trực tiếp của chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân để tăng cường cho cụm pháo tập đoàn quân. Cụm pháo của phương diện quân lúc này được lệnh chuyển xuống phía nam.

        Tiểu đoàn cảnh vệ của cơ quan tham mưu tập đoàn quân (Trung đoàn huấn luyện dự bị cũ của tập đoàn quân) nay giải tán, toàn bộ quân số, vũ khỉ của tiểu đoàn này sẽ chuyển thuộc cho sư đoàn bộ binh của Gu-ri-ép. Sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp rút về làm nhiệm vụ thê đội hai, giữ bến phà còn lại của tập đoàn quân.

        Nhiệm vụ chung giao cho mỗi sư đoàn là tiến hành những hoạt động bộ phận để mở rộng đầu cầu nhằm chuyển dịch tiền duyên lèn phía trước (sang phía tây) mỗi ngày ít nhất 80 đến 100 mét và đến cuối ngày 6 tháng mười một, sẽ quét sạch địch ra khỏi địa bàn các nhả máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Mỗi đoạn chiếm được, dù nhỏ đến đâu cũng phải củng cố phòng ngự vững chắc ngay.

        Trong mệnh lệnh riêng ban hành về việc này có nói đến hai đại đội xe tăng. Các đại đội này về được với chúng tôi nhở tinh thần tận tụy của công nhân các xưởng sửa chữa cơ khí của Xta-ìin-grát. Các đồng chí đã bất chấp bom đạn của phi pháo địch, gấp rút sửa chữa lại các xe tăng bị hư hại.

        Trước ngày kỷ niệm lần thứ 25 Cách mạng tháng Mười, không quân địch tăng cường hoạt động rất rõ rệt. Máy bay trinh sát hoạt động suốt ngày trên hệ thống phòng ngự của chúng tôi. Khi phát hiện ra các mục tiêu quan trọng, sở chỉ huy, nơi tập trung bộ đội, chúng gọi máy bay oanh tạc, kéo từng đoàn 40 đến 50 chiếc đến ném bom rất dữ dội.

        Chi huy lữ đoàn bộ binh 149, đại tá Bôn-vi-nốp là một con người có quyết tâm cứng rắn như thép và đầy sáng kiến, một người anh hùng chân chính, bị thương nặng. Tên tuổi đồng chí còn giữ lại mãi trong tâm trí các chiến sĩ của tập đoàn quân 62.

        Ngày 5 tháng mười một, ban tham mưu của trung đoàn 895 bị tiêu diệt vì một trái bom ném trúng hầm.

        Chúng tôi tăng cường hoạt động đêm của các toán xung kích. Các chiến sĩ quê ở Xi-bê-ri của đại tá Ba- chi-úc đã nổi bật lên trong các hoạt động này. Đêm tối, họ dũng cảm xông lên phía trước, chiếm lại các hầm lát nắp, các lô cốt, tiêu diệt những tên Đức bên trong và cứ như thế, dần dần từng bước một, mở rộng địa bàn của chúng tôi.

        Tháng mười một đem lại một đợt rét ghê gớm. Nhiệt độ bên ngoài tụt xuống 12 độ âm và sông Vôn-ga đầy những cục băng nhỏ. Đến 15 độ âm thì các tảng băng !ớn bắt đầu xuất hiện. Sông Vôní-ga bị phủ một lóp băng dày trôi bập bềnh không bao giờ dứt. Lúc đó, chỉ có thuyền bọc sắt mới có thể rẽ băng qua được sông Vôn-ga với mấy người lái can đảm thôi. Chỉ có những người sinh trưởng trên bờ sông Vôn-ga và có lòng dũng cảm vô biên mới có thể thực hiện được chiến công như vậy.

        Có thể đó là thời cơ mà Vôn Pao-luýt chờ đợi để mở cuộc tiến công mới. Các trinh sát của chúng tôi mang về các tài liệu thu được trong thi hài các binh lính và sĩ quan Đức tử trận thuộc sư đoàn bộ binh 44, trước đây đã chiến đấu ở khu vực Vô-rô-pô-nô-vô, nay làm lực lượng dự bị của tập đoàn quân 6. Điều đó có nghĩa là các lực lượng mới dành cho cuộc tiến công mới đã ở vị trí xuất phát tiến công. Chủng tôi sẽ phải giao tranh trên hai mặt trận — chống quân Đức và chống thiên nhiên trên, sông Vôn-ga.

        Dự kiến trước những tình hình phức tạp có thể xảy ra, Hội đồng quân sự tập đoàn quân đã đề ra cho cơ quan tham mưu ở phía sau, một lịch công tác rất sát sao về việc tiếp tế cho các đơn vị chiến đấu trong thành phố, yêu cầu phải bảo đảm ưu tiên số một cho việc gửi quân tiếp viện và đạn dược, rồi đến lương thực và quần áo ấm. Chúng tôi tình nguyện chấp nhận ăn thiếu, vui lòng chịu rét, nhưng biết rằng quân địch đang chuẩn bị cuộc tiến công nên không thể để thiếu người và thiếu đạn được. Thiếu đạn trong hoàn cảnh này có nghĩa là hy sinh, chết chóc. Cần phải có nhiều đạn, hay nói đúng hơn, có càng nhiều đạn càng tốt. Và các chiến sĩ tìm mọi cách để lấy về được nhiều lựu đạn, min, đạn súng trường, đạn pháo và súng cối. Họ tuyên bố dứt khoát, thà chịu đói, chịu rét còn hơn là chịu thiếu đạn.

        Các chiến sĩ vác trên vai các hòm tiếp tế ở các bến bốc dỡ lên, vì không có xe, có ngựa để chuyên chở. Chỉ huy các đơn vị lớn, nhỏ cũng đều cố gắng tổ chức việc chuyển đạn dược. Họ chọn các chiến sĩ và sĩ quan trước đây đã là những người đánh cá hay thủy thủ chuyên nghiệp. Những người này tự tay đóng các thuyền bè, và chuyển sang hữu ngạn lựu đạn và mìn lĩnh ở các kho của tập đoàn quân và của phương diện quân.

        Tất cả những công việc trên dĩ nhiên không phải tiến hành đều được trôi chảy. Thường xảy ra những trường hợp thuyền chở đầy đạn trong đêm tối không cập bến được đúng chỗ quy định, hoặc va phải tảng băng lớn và bị đắm. Cũng thường xảy ra nhiều trường hợp thuyền bị kẹt giữa các tảng băng trôi và bị súng máy Đức bắn chìm. Lại phải tổ chức các đội cấp cứu. Các đội này được trang bị sào dài, dây cáp và dây thừng, suốt đêm cảnh giới trên thuyền cắm sát bờ sông và lập tức lao ngay ra cứu viện khi có tín hiệu cầu cứu.

        Nhờ tổ chức được như vậy mà tập đoàn quân đã bảo đảm việc tiếp tế đạn cho đến khi băng đóng chặt và khi quân địch bắt đầu cuộc tiến công mới. Cũng bằng các phương pháp trên, chúng tôi đã tổ chức được các kho dự trữ lương thực lớn và ngày kỷ niệm Cách mạng tháng Mười, chúng tôi đã tổ chức cho các chiến sĩ liên hoan bằng món vẫn thắn Xi-bê-ri. Trong kho dự trữ lương thực của lập đoàn quân có 20 tấn xô-cô-la. Tôi phải cho đếm và tính toán rất kỹ, để phát cho mỗi người nửa thanh vào những lúc khó khăn và cố giữ việc phân phối này trong một hay hai tuần, cho đến khi sông Vôn-ga bị hoàn toàn đóng băng chặt và khi tổ chức được việc tiếp tế đều đặn qua mặt sông đóng băng.

        Ngày lễ kỷ niệm lần thứ 25 Cách mạng tháng Mười sắp đến. Chủng tôi chờ quân Đức sẽ phá ngày lễ của chúng tôi bằng một cuộc tiến công mới vào thành phố. Ở các ga Gun-rắc và Vô-rô-pô-nô-vô, quân địch hãy còn lực lượng dự bị. Nhưng điều này không làm cho chủng tỏi lo lắng nữa. Chúng tôi biết rằng, muốn mở lại một cuộc tiến công lớn như cuộc tiến công hồi tháng mười, cần phải có thời gian và lực lượng, mà thời gian thì lại ủng hộ chúng tôi. Trong thời gian chiến tranh, trong các đơn vị bị cắt rời và bị cô lập vẫn có đường liên lạc không biết nguồn gốc ở đâu mà người ta gọi lả «nguồn tin của người lính». Chính nguồn tin này, qua những đường dây vô hình đã truyền đến chúng toi về cuộc điều quân lớn về phía sông Vôn-ga và sông Đông, về việc các đồng chi Va-xi-li-ép-xki, Vô-rô-nốp và các đại diện của Đại bản doanh đã đến mặt trận Xta-lin-grát.

        Mọi người đều hiểu, các nhân vật quan trọng này đến Xta-lin-grát không phải để ngắm cảnh sông Vôn-ga.

        Chúng tôi không thể khoanh tay ngồi chờ đợi các sự kiện lớn còn giữ bí mật nhưng đang sắp xảy tới, khi bến vượt sông cuối cùng nằm dưới tầm đạn của súng máy địch. Chúng tội phải bảo đảm cho bến vượt ở khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ chống được đạn súng máy, để cho ít nhất là ban đêm các tàu của thủy đội Vôn-ga có thể cập bến và bốc dỡ hàng an toàn. Vì thế, sau khi tất cả các đơn vị của sư đoàn bộ binh 45 đã qua sông hết rồi. Hội đồng quân sự tập đoàn quân quyết định phản kích quân địch để đánh giạt chúng ra xa bến vượt. Trong lệnh phản kích có quy định là mũi chủ công giao cho sư đoàn 45 trong khu vực giữa các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ.

        Sư đoàn của Gu-ri-ép được lệnh phải tiến công trong phạm vi khu vực phòng ngự của mình và thọc ra đường xe lửa đến ga Bắc.

        Lệnh phản kích yêu cầu tất cả các binh đội và phân đội tham gia tiến công phải táo bạo và nhanh chóng.

        Bạn đọc có thể thắc mắc: Bộ tư lệnh tập đoàn quân 62 ngày hôm trước còn nhận định là tập đoàn quân ở trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, mà hôm sau đã dám quyết định phản kích? Nhưng quy luật chiến tranh là như vậy, đặc biệt trong tình hình của chúng tôi lúc đó. Bạn hãy hình dung tập đoàn quân 62 đã chiến đấu phòng ngự từ gần ba tháng nay trên một dải đất hẹp dọc bờ sông Ỷôn- ga. Nếu không lợi dụng thời cơ này mà đánh mạnh vào quân địch đã mệt mỏi vì các cuộc gỉao tranh liên tục, để đẩy chúng ra xa bờ sông ít nhất từ 260 đến 300 mệt, thì bản thân tập đoàn quân rất có thể bị hất xuống sông. Như vậy, liệu có thể thụ động ngồi trên bờ sông chờ cho đến khi quân địch hồi sức không? Liệu có nên để cho địch thấy là chúng tôi chỉ có khả năng phòng ngự thôi không ? Chúng tôi sẽ thật là điên rồ nếu cứ ngồi chờ quân địch tiến công mà không tìm cách làm thay đổi, dù rằng chỉ một chút thôi, tình hình chuyển sang có lợi cho chúng tôi.

        Cuộc phản kích của chúng tôi diễn ra ngày 31 tháng mười, và theo tôi, đã đem đến cho chúng tôi thắng lợi lớn. Ở một số nơi, chúng tôi tiến được một trăm mét, chiếm được phía tây phố Nô-vô-xen-xcai-a, rìa tây các vườn quả; ở nhà máy Tháng Mười Đỏ, chúng tôi chiếm lại được phân xưởng lò Mác-tanh, phân xưởng kiểm cỡ, chọn lọc và kho thành phẩm. Và điều quan trọng là chúng tôi chứng tỏ, cho cả bản thân và cho địch, là chúng tôi có khả năng không chỉ phòng thủ mà còn có thể tiến công và chiếm lại các vị trí đã mất. Cuối cùng, rõ ràng là trong trận giao tranh từ ngày 14 đến ngày 31 tháng mười, người đánh đòn cuối cùng là chúng tôi chứ không phải là quân Đức. Đây là chiến thắng tinh thần mà sư đoàn 45 đã đem lại cho chúng tôi. Chiến thắng của sư đoàn không phải gặp may mà có. Các trung đoàn của sư đoàn mang truyền thống vẻ vang của người sư đoàn trưởng đầu tiên Ni-cô-lai Choóc-xơ, người anh hùng thời nội chiến.

        Trong những ngày chiến đấu ở Xta-lin-grát, sư đoàn của Choóc-xơ do Vát-xi-li Xô-cô-lốp, một đại tá trẻ sau thăng cấp thiếu tướng, chỉ huy. Xô-cô-lốp và các phó chỉ huy sư đoàn đã nhanh chóng thích ứng với tình hình, với đòi hỏi của các trận đánh trong thành phố và tổ chức ra các toán biệt động. Thực ra, các trung đoàn trong sư đoàn không chỉ có chiến đấu phòng ngự. Ngược lại, các đồng chi đã thu lượm được kinh nghiệm dồi dào về chiến đấu tiến công trong thành phố. Sư đoàn tiến đến tận Béc-lin. Kinh nghiệm chiến đấu ở sông Vôn-ga đã giúp cho sư đoàn hoàn thành thắng lợi các nhiệm vụ được giao trong tiến công các thành phố như Da-pô-rô-giê, Ô-đét-xa, Lu-blin, Lốt-dơ, Pô-dơ-nan và Béc-lin. Các toán biệt động của sư đoàn Choóc-xơ là những người vô địch trong các trận đánh đường phố. Họ đập tan bất cứ ổ đề kháng nào và đều chiến thắng trong hoàn cành khó khăn nhất.

        Theo tin tức chúng tôi có được ở tập đoàn quân, đối phương cũng đang đưa quân tiếp viện đến Xta-lin-grát. Để chứng minh điều đó, chúng ta hay xem thông cáo ngày 2 tháng mười một 1942:

        «Trong ngày, tập đoàn quân đã đẩy được các cuộc tiến công liên tiếp của bộ binh và xe tăng địch trên các khu vực bắc và trung tâm mặt trận và đã giữ vững được các vị trí của mình. Quân địch, sau khi đưa đến các lực mới lấy ở hậu ‘phương xa xôi chúng bổ sung các đơn vị đang chiến đấu, đã mở cuộc tiến công từ 7 giờ sáng vào Xpác-ta-nốp-ca trong khu vực bắc mặt trận, với hơn một trung đoàn bộ binh có xe tăng yểm trợ, và vào khu vực trung tâm với hai sư đoàn bộ binh có 35 đến 40 xe tăng yểm trợ.

        Tung những lục lượng dự vào đã năm lần xung phong, đánh giáp lá cà ở một số khu vực. Suốt ngày, không quân địch ném bom vào bộ đội ta tròng khu vực tiến công, và có trường hợp chúng đã huy động từng đoàn, có 30 máy bay ném bom bắn phá vào các vị trí của quân ta.

        Pháo binh và súng cối của địch bắn dữ dội vào các vị trí của quân ta và vào các bến vượt. Vào khoảng giữa ngày có tin báo là từ phía tây, trong khu vục các nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ, có các đoàn xe 100 chiếc chở đầy quân và phương tiện đang, tiến đến gần trận địa. Đòng thời cũng quan sát thấy bộ binh địch di chuyển từ thị trấn Tháng Mười Đỏ ra phía nhà máy.   

        Suốt ngày, các lữ đoàn bộ binh của cụm quân bắc phải chiến đấu ác liệt với bộ binh và xe tăng địch đánh vào hướng vành đai nam và tây-bắc của thị trấn Xpác-ta-nốp-ca. Năm đợt xung phong mãnh liệt của địch đã bị đánh lui. Cụm quân vẫn giữ vững được các vị trí.

        Sư đoàn bộ binh 138 trong ngày đã đẩy lui được các đợt tiến công liên tiếp của địch vào bến vượt duy nhất còn lại của tập đoàn quân.

        Sư đoàn bộ binh 45 dưới quyền chỉ huy của đại tá Xô-cô-lốp đã chuyển sang phản kích ở sườn trái và đã củng cố được các vị trí của mình. Tất cả các đợt xung phong của địch đã bị đẩy lui.

        Sư đoàn bộ binh Cận vệ 39 đã chuyển sang phản kích và đến cuối, ngày chiến đấu ở tuyến của các phân xưởng đúc đồ thổi, kiểm cỡ và kho thành phẩm.

        Trong các khu vực khác, các đơn vị và các toán biệt động của ta vừa đánh lui các đợt xung phong của các binh đội địch, vừa tiếp tục các hoạt động tập kích của mình.

        Tư lệnh tập đoàn quân quyết định :

        Trong đêm 3 rạng ngày 4 tháng mười một 1942 sẽ bổ sung tiếp tế đạn dược cho bộ đội, sẵn sàng đầy lùi cuộc tiến công của địch đang chuẩn bị. Trong vòng 24 tiếng đồng hồ qua, đã diệt được 1.200 binh lính, sĩ quan và 10 xe tăng địch. Ta thu được một số chiến lợi phẩm

        Trong một tờ ghi chú kèm theo thông cáo, chúng tôi nêu ra các bằng chứng dựa trên các tin tức đã được kiểm tra của quân báo, là đối phương không những không có ý định rút khỏi Xta-ihi-grát đại bộ phận lực lượng của chúng, mà còn đưa đến thành phố này tất cả những gì chúng có thể rút ra được ở Các khu vực mặt trận đông, để âm mưu đánh chiếm thành phố và tiến ra sông Vôn-ga».

        Và dự đoán của chúng tôi đã được xác minh.

        6 giờ 30 ngày 11 tháng mười một, sau một đợt phi pháo dọn dường, quân địch bắt đầu tiến công. Tham gia tiến công có năm sư đoàn bộ binh (389, 305, 79, 100 và 295) Và hai sư đoàn xe tăng (24 và 14) được tăng cường thêm các tiểu đoàn công binh của sư đoàn bộ binh 294 chuyển bằng máy bay từ Rốt-xô-cha tới, và sư đoàn bộ binh 161 cũng được vận chuyển từ Min-lê-rô-vô tới bằng máy bay.

        Cuộc tiến công phát triển trên một chính diện rộng chừng năm ki-lô-mét. Phân lớn các sư đoàn đều có quan số đầy đủ (được tăng cường mạnh) và hệ thống bố trí của địch đặc biệt dày đặc.

Chắc là Vôn Pao-luýt tính sẽ đánh một đòn, vừa đè bẹp các sư đoàn bộ binh của Li-út-ni-cốp, Gô-rích-nưi, Xô-cô-lốp, Guốc-chi-ép, vừa tiến ra sông Vôn-ga.

        Suốt ngày diễn ra những trận đánh một mất một còn để tranh giành nhau từng thước đất, từng viên gạch, từng phiến đá. Cuộc chiến đấu bằng lựu đạn và lưỡi lê kéo dài nhiều giờ. Đồng thời, các đơn vị của cụm quân bắc cũng chuyển sang tiếp công từ đường xc lửa đến cửa sông Mét-chét-ca, hướng về phía nam tiến tới nhà máy Máy Kéo.

        Trên đồi Ma-mai-ép, sư đoàn Ba-chi-úc giao chiến mãnh liệt với quân xâm lược. Ống khói của các nhà máy sụp đổ vỡ dưới bom đạn của phi pháo địch. Rõ ràng là địch đang tập trung cố gắng chủ yếu của chúng đánh vào khu bản lề nối các sư đoàn bộ binh của Li-út-ni-cổp và Gô-rích-nưi.

        Đồng chí A. Va-xi-lép-xki, Tổng tham mưu thưởng, đại diện Bộ Tư lệnh tối cao đã báo cáo trung thực về tình hình trong những ngày đó: «Trong khi các đơn vị của ta tập trung mọi nỗ lực vào việc chuẩn bị phản công vào Xta-lin-grát, tình hình bộ đội ở ngay trong thành phố tiếp tục xấu đi. Ngày 11 tháng mười một, sau một lúc dịu đi, quân địch lại tiếp tục tiến công dữ dội vào đơn vị tập đoàn quân 62 của Trui-cốp trong thành phố, đưa đến đây các đơn vị trước hoại động ở sông Đông. Đến cuối ngày, chúng vẫn còn chiếm được phần nam nhà máy Chiến Lũy và từ đó thọc ra sông Vôn-ga. Tỉnh hình tập đoàn quân 62 trở nên nghiêm trọng khi sông Vôn-ga đóng băng ».

        Đến 11 giờ 30, bọn tướng lĩnh Hít-le tung lực lượng dự bị ra. Bộ binh và xe tăng của chúng đè bẹp các vị trí của chúng tôi trên sườn phải trung đoàn bộ binh 241 thuộc sư đoàn Gô-rích-nưi và tiến được 300 đến 400 mét, thọc ra sông Vôn-ga trên một chỉnh diện rộng 500 đến 600 mét, Tập đoàn quân lại bị chia cắt làn thứ ba vả sư đoàn Li-út-nỉ-cốp bị cắt rời khỏi chủ lực tập đoàn quân.

        Nhưng trên các khu vực khác của mặt trận, tập đoàn quân vẫn giữ được các vị trí. Vôn Pao-luýt không hoàn toàn khai thác được ưu thế về lực lượng của hắn và không thực hiện được kế hoạch đặt ra. Hắn không hất được tập đoàn quân 62 xuống sông Vôn-ga đóng băng..

        Chúng tôi đã không lầm khi dự đoán là Vôn Pao-!uýt đang chuẩn bị một cuộc tiến công mới. Hít-le cũng đã báo trước chúyện đó ngày 8 tháng mười một, trong bản kêu gọi đội cận vệ cũ của hắn. Hít-le nói: «Tôi muốn đến sông Vôn-ga ở một điểm nhất định... Thành phố đó mang tên Xta-lin. Nhưng không phải chỉ vì lý do đó mà tôi muốn đến đấy. Tôi đến đáy bởi nó là một địa điểm rất quan trọng. Qua địa điểm này, 30 triệu tấn hàng, trong đó có chín triệu tấn dầu lửa đã chuyển lên phía bắc. Lúa mì của U-cra-i-na và Cu-băng đều dồn về đấy để đưa lên phía bắc. Các quặng măng-ga-ne cũng chảy qua đấy. Đó lả cái thành phố mà tôi muốn chiếm lấy, và các bạn biết dẩy, không còn xa xôi gì nữa. Chúng ta đã chiếm được thành phố đó rồi! Chỉ còn lại vài điểm chưa chiếm xong. Một bạn thắc mắc : Thế tại sao không chiếm nốt cho nhanh đi? Bởi tôi không muốn ở đó lại xảy ra trận Véc-đoong thứ hai. Tôi sẽ chiếm được thành phố bằng các đội xung kích nhỏ ».

        Thực ra, Vôn Pao-Iuýi đã tập trung trên chính diện từ nhà máy Ghỉển Lũy tới khe Ban-ni dài 4 đến 5 ki— lô-mét năm sư đoàn bộ binh cùng hai sư đoàn xe tăng và được tăng cường thêm các tiểu đoàn của hai sư đoàn bộ bỉnh khác. Ở Véc-đoong cũng không có một lực lượng chiến đấu dày đặc đến như vậy.

        Trong suốt cả ngày 11 tháng mười một, tập đoàn quân 62 chiến đấu ác liệt với lực lượng địch đông hơn gấp bội. Tính chất ác liệt của cuộc chiến đấu này lại càng

        tăng lên do cùng lúc đó, cụm pháo binh của tập đoàn quân bố trí bên tả ngạn lại di chuyển xuống quá phía nam để bảo đảm cho cuộc phản công đang chuẩn bị.

        Cuộc tiến công mới của địch, như đã dự đoán trước, trung hợp với thời gian tan băng của sông Vôn-ga. Các tàu của thủy đội Vôn-ga không thể, ngày cũng như đêm, len qua các tảng băng trôi để sang với chúng tôi ở bến Ác-khơ-lu-ba cũng như ở bến Tu-mắc được, và chúng tôi bị cô lập với tả ngạn trong một thời gian dài. Mặc dù tình hình khó khăn như vậy, cuộc tiến công của địch cũng không làm chúng tôi bị bất ngờ, và ngày giao tranh thứ nhất đã không đưa lại cho Vôn Pao-luýt một thẳng lợi quyết định nào.

        Theo những tài liệu thu được trên thi hài các tên lính Đức, chúng tôi hiểu rằng Hít-le không thể nào tiếp tục kẻo dài cuộc tiến công với mức độ ác liệt như vậy, và chỉ sau hai hoặc ba ngày là hắn sẽ bị chảy máu đến kiệt sức. Chúng tôi cảm thấy đã thực hiện được đủng đắn nhiệm vụ không cho quân địch ra khỏi thành phố, và càng tung thêm lực lượng mới vào trận, chúng chỉ nhấn sâu thêm đầu vào cái thòng lọng mà chẳng bao lâu nữa, sẽ thít lại quanh cổ chúng như chúng tôi đã linh cảm thấy.

        Qua những cuộc đàm thoại với tư lệnh phương diện quân, tôi hiểu rằng bộ tư lệnh phương diện quân rất hài lòng về sức chống trả ngoan cường của chúng tôi. Nhưng tập đoàn quân 62 còn phải trải qua nhiều thử thách. Từ sáng ngày 12 tháng mười một trở đi, quân địch lấy thêm lực lượng dự bị, tổ chức lại lực lượng và chúng tôi lại phải chờ đón những cuộc tiến công mới. Quả vậy, các cuộc tiến công này lại tiếp tục lúc 12 giờ. Giao tranh dữ dội  xảy ra trên khắp chính diện. Quân phát xít điên cuồng lao vào tiến công.

        Các thủy binh viễn Đông đến tăng cường cho sư đoàn Gô-rích-nưi đã chứng tỏ cho quân xâm lăng biết các thủy binh vinh quang của Hạm đội Xô-viết chiến đẩu như thế nào. Các bể dầu ở phố Tu-vin-xcai-a thay đổi chủ nhiều lần. Các thủy binh của Hạm đội, trong khói lửa đã bỏ cả áo ca-pốt, chỉ còn mặc áo lót và đội mũ thủy binh chiến đấu. Sau khi đánh lui các đợt xung phong của địch, các đồng chí đã chuyển sang phản kích luôn. Một cuộc chiến đấu không kém phần ác liệt diễn ra trong các phân xưởng của nhà máy Tháng Mười Đỏ, Chiến Lũy và trên đồi Ma-mai-ép.

        Nhận định của chúng tôi về chiến sự, về lực lượng và phương tiện của địch, hoàn toàn đúng. Cuộc tiến công tuyệt vọng của bọn Hít-le trong ngày 12 tháng mười một cũng không đem lại cho chúng được thắng lợi nào hơn. Các cuộc tiến công đã bị đẩy lui trên khắp các khu vực. Thiệt hại của quân Đức trong hai ngày giao tranh đó rất lớn và lên tới con số hàng ngàn. Chúng tôi đã gửi lên bộ tham mưu phương diện quân cả một túi lớn tài liệu thu được trong người các binh lính và sĩ quan Đức tử trận. Ngày 12 tháng mười một, tôi đã ký lệnh:

        «Quân địch cố chọc thủng mặt trận ở phía tây - nam nhà máy Tháng Mười Đỏ và tiến ra sông Vôn-ga. Để tăng cường cho sườn trái của sư đoàn bộ binh Cận vệ 19 và quét sạch địch ra khỏi địa bàn của nhà máy tôi ra lệnh cho chỉ huy sư đoàn 39 phải dùng tiểu đoàn lấy ở sườn trái của sư đoàn Cận vệ 112, củng cố dày hơn đội hình chiến đấu ở khu trung tâm và sườn trái của sư đoàn, nhằm khôi phục hoàn toàn lại tình hình và quét sạch địch ra khỏi địa bàn của nhà máy».

        Cùng thời gian đó, theo chỉ thị của Hít-le, chỉ huy sư đoàn bộ binh 79 Đức, tướng Vôn Xơ-ve-rin, giao cho tiểu đoàn trưởng một tiểu đoàn công binh của hắn là đại úy Oen-dơ, nhiệm vụ sau đây:

        «Lệnh tiến công ngày 11 tháng mười một 1942.

        1. Đối phương dùng những lực lượng giữ một số khu vực trong địa bàn nhà máy Tháng Mười Đỏ. Ổ kháng cự chính là phân xưởng lò Mác-tanh (phân xưởng số 4). Mất phân xưởng này có nghĩa là Xta-lin-grát thất thủ.

         2. Lệnh cho tiểu đoàn công binh 179 tăng cường phải chiếm phân xưởng số 4 và tiến ra sông Vôn-ga».

        Cả hai lệnh này ban hành gần như cùng một thời gian, chứng tỏ mức độ ác liệt của các cuộc giao tranh lên đến thế nào. Cuộc giao tranh kéo dài nhiều tuần để giành giật các lò Mác-tanh và hơn một tháng để giữ nhà máy.

        Thật là không đúng nếu nói rằng quân địch không biết chiến thuật sử dụng các đội biệt kích. Tên đại úy Oen-dơ khẳng định, trong cuộc giao tranh để chiếm nhà máy Tháng Mười Đỏ, tiểu đoàn của hắn tiến công bằng các đội biệt kích. Oen-dơ viết: «Tôi tập hợp các sĩ quan của mình lại và giải thích cho họ kế hoạch của tôi. Tôi tung vào trận bốn đội biệt kích, mỗi đội có 30 đến 40 người. Không đột nhập vào phân xưởng qua các cửa hoặc cửa sổ, mà làm nổ tung một góc xưởng. Toán thứ nhất tràn vào phân xưởng qua chỗ tường vỡ. Đi theo sát với các đội trưởng là các trắc thủ pháo binh. Trang bị của đội biệt kíck gồm tiểu liên, súng phun lửa, lựu đạn, bộc phá, dây cháy chậm. Mục tiêu chiếm được, phải bổ trí canh gác ngay. Các trung đội lính Crô-át (Ru-ma-ni) đi theo làm thê đội hai sẽ đảm nhiệm việc canh gác này».

        Đọc lại những đoạn ấy trong cuốn sách của Oen-đo, tôi tự hỏi : Không biết hắn có sao chép tài liệu nói về chiến thuật và trạng bị của các đội biệt động của chúng tôi không? Sau khi nghiên cứu kỹ, tôi thấy có những chỗ khác nhau. Về phía bọn Đức, trong hành động của đội biệt kích không thấy nói đến việc đào đường ngầm, hoặc đường hào để tiếp cận mục tiêu tiến công, theo sau các đội biệt kích là quân yểm trợ đi theo, thành thê đội hai như chiến đẩu trên địa hình đất bằng chứ không phải là các đội tăng viện như ở phía chúng tôi. Tuy nhiên cũng có nhiều điểm giống nhau.

        Như vậy là bọn Đức tung những lực lượng cuối cùng của chúng, để cố chiếm nhà máy Tháng Mười Đỏ mà chúng cho là điểm tựa cuối cùng trong thành phố Xta- lin-grát. Nhưng đồng thời chúng tôi lại cố gắng quét sạch chúng ra khỏi địa bàn nhà máy.

        Trận giao tranh đã diễn ra như thế nào? Đại úy Oen- do viết:

        «Trời đã sáng. Bắt đầu thấy hồi hộp. Hình như các pháo thủ Nga đã ăn sáng xong. Chúng tôi phải nằm dán mình xuống đất. Không khí đầy tro bụi. Nhảy một bước, thế là đã vượt qua được bức tường đất. Tôi tiếp tục chạy, chạy qua các đường đầy hố bom và mảnh tôn, qua các đám mây khỏi và bụi... Tôi đã tới mục tiêu! Tôi nấp vào sau một bức tường khá dày. Thang lên xuống chỉ còn trơ khung sắt... Tôi trấn tĩnh lại và quan sát xung quanh... Phân xưởng số 4 chi còn cách chúng tôi không quá 50 mét. Một tòa nhà lớn màu xám dài hơn 100 mét. Đây là quả tim của cả nhà máy. Phía trên vươn lên các ống khói cao. Tôi quay lại viên hạ sĩ Phét-de đứng dán vào tường, ra lệnh :

        — Hãy phá vỡ góc phải của phân xưởng. Dừng 150 ki-lô-gam thuốc nổ. Đêm nay, một trung đội sẽ đến đây và đến sáng, tiếng nổ bộc phả sẽ bảo hiệu lệnh bắt đầu tiến công.   

        Tôi ra lệnh cho những người khác và chỉ cho họ các điểm xuất phát tiến công»

        Kế hoạch tiến công của bọn Đức là như vậy. Tất nhiên chửng có thể gây ra cho chúng tôi nhiều lo âu. Sau khi chiếm được các phân xưởng chính cửa nhà máy Tháng Mười Đỏ, chúng sẽ bắt đầu dùng hỏa lực khống chế tất cả các bến vượt qua sông Vôn-ga và cả các bến bốc dỡ hàng trên hữu ngạn mà chúng tôi dùng làm các kho tạm. Trinh sát của chúng tôi vẫn cảnh giác, bám sát các khu vực này trên trận tuyến cũng như ở sâu trong các vị trí của địch, đã làm thất bại âm mưu của chúng. Mấy ngày trước khi Hít-le cho mở cuộc tiến công, chúng tôi đã bắt được một số tù binh và những tin tức chúng khai ra về cuộc tiến công đang chuẩn bị này đã được trinh sát xác minh. Bởi thế lệnh củng cố hệ thống chiến đấu trong nhà máy và các phân xưởng là một biện pháp có thảo luận và có kế hoạch.

        Oen-dơ viết tiếp:

        «Lò Mác-tanh cuối cùng đã đến, tức là báo cáo bằng mật ngữ của các vị trí xuất phát. Tôi nhìn đồng hồ : 2 giờ 55. Tất cả đều sẵn sàng: Các đội biệt kích đã chiếm lĩnh xong các vị trí xuất phát tiến công... Công binh đã dọn được nhiều lối qua bãi mìn trước phân xưởng số 4. Tiểu đoàn lính Crô-át đã sẵn sàng vào vị trí tuyến hai... Đã đến giờ hành động... Trời hãy còn tối... tôi đền thật kịp thời. Các loạt đạn pháo của ta nổ sau lưng chúng tôi. Cac điểm rơi của đạn nom rất rõ vì trời đã hừng sáng. Bỗng nhiên một loạt đạn nổ ở trước mặt chúng tôi. Rồi một loạt khác nổ ở bên trái, rồi lại một loạt nữa. Phân xưởng, sân nhà máy, các ong khói, tất cả đều chìm trong một màn sương mù đen.

        — Chỉ điểm pháo binh đây! Trò quỷ gì thế này? Họ mất trí à? Ngán quá !

        Nhưng sao thế này?Đằng kia, ở phía đông bên kia sông Vôn-ga có những tia chớp của pháo bắn... Nhưng không phải pháo của ta. Sao có thể thế được? Không một pháo thủ nào trên này lại có thể phản ứng nhanh đến thế được... Như thế là chưa bắt đầu tiên công mà đã thiệt hại rồi».

        Lúc đó đã xảy ra điều mà bọn Đức không ngờ tới. Được tin địch tập trung quân, Xtê-pan Xa-vê-li-ê-vích Gu-ri-ép đang ở bên hữu ngạn, cách phân xưởng lò Mac-tanh 300 mét, đã không chịu chỉ củng cố công sự chiến đấu trong nhà máy, mà còn chuẩn bị sẵn cho pháo binh có thể từng phút, từng giây, nhả đạn vào khu vực đã tính toán sẵn, ở trước phân xưởng số 4.

        «Nhưng pháo binh của ta, Oen-dơ viết tiếp : đã kéo dài tầm bắn chặn xa hơn. Tiến lên! Trung sĩ Phét-de nhảy ra khỏi chỗ nấp, nhẹ nhàng như thân hình anh không có trọng lượng và luồn lách tiến đến tòa nhà lúc này còn lờ mờ trong tranh tối   tranh sáng. Bây giờ đến lượt anh ta hành động...

        Phét-de trở lại...

        — Cháy rồi ! — Anh ta hét to và nằm rạp xuống đất.   

        Một tiêng nổ xé tai tiếp theo một ánh chớp lóa mắt. Bức tường cửa phân xưởng từ từ sụp đổ. Một màn sương mù xám đen bao trùm chúng tời... Các đội biệt kích vượt qua các chướng ngại lao lên trong màn khói. Khi khói đã tan, góc nhà đã sụp đổ. Qua lỗ hổng đến 10 mét, tôi tiến qua những đống đá vừa chất đống lại. Các công binh cũng vào phân xưởng... Tôi thấy ở

        phía trái, đội biệt kick thứ hai cũng đã dọn được một lối đi và việc xung phong qua địa hình trống trải đã thực hiện được thuận lợi... Bây giờ thì các đội yểm trợ đã tiến được lên phía trước. Mặc dù thế bỗng nhiên tôi thấy khiếp sợ, ghê gớm... Tôi nhìn vào các lỗ hồng toang hoác truớc mắt và trèo lên một đống gạch vụn. Từ đây tôi nhìn cái hố rộng xung quanh mình... Ở đây những người phòng thủ có ưu thế rõ rệt hơn người tiến. Người lính mà tôi đã ra lệnh tiến lên phải luôn luôn nhìn xuống dưới chân mình, nếu không sẽ bị vướng trong búi sắt thép này, anh ta sẽ như treo lửng lơ, chân không đến đất, cật không đến giời như một con cá mắc câu vậy. Các hố đạn sâu và chướng ngại khác buộc người lính phải giữ thăng bằng và nối đuôi nhau, người nọ tiếp kia trên cùng một thanh xà đó. Nhưng súng máy của quân Nga đã chỉnh đường ngắm vào mọi điểm. Hỏa lực tiểu liên từ các nhà kho và các hầm ngầm tập trung vào họ. Sau một góc tường nhô ra, một tên lính theo dõi những người tiến công và ném lựu đạn với bàn tay rất chinh xác. Sự phòng ngự quả đã được chuẩn bị tốt... Tôi nhảy ra khỏi hố đại bác của tôi. Chỉ được dăm bước là đạn Nga buộc tôi nằm xuống. Viên trung sĩ ở bên cạnh tôi. Tôi lay anh, tôi gọi anh, không thấy trả lời... Tôi đập tay vào mũ anh, đầu anh ngoẹo sang phía bên. Một bộ mặt biến dạng của người chết nhìn tôi. Tôi lại lao lên trước, vấp phải một xác chết khác và lại phải nằm xuống một hố đạn đại bác... Trước mắt tôi, các ống khói nắm đổ nghiêng, và qua các ống khói những người thiện xạ Nga xả đạn. Chúng tôi dùng súng phun lửa để chống lại họ... Một tiêng nổ điếc tai. Họ tung tựu đạn vào chúng tôi. Các người phòng thủ chống cự bằng đủ mọi phương tiện. Phải, đúng là những con người đáng gờm!    

        Tôi ra lệnh... Cứ phải nằm đây cho đến tối, sau đó rút về vị trí phòng thủ !... Như thế là hết ! Tất cả chả nên cơm cháo gì ! Tôi không hiểu quân Nga lấy đâu ra được sức mạnh như vậy. Thật là không thể  tường tượng được !... Chúng tôi đã chọc thủng được các mặt trận kiên cố, các tuyến phòng thủ rất mạnh, chúng tôi đã vượt qua được các sông cái, sông con, đầy công trình vật cản, chúng tôi đã chiếm được các lô cốt và các ổ đề kháng được trang bị tốt, chúng tôi đã chiếm được nhiều thành phố, làng mạc. Nhưng ở đây, ở ngay trên bờ sông Vôn-ga, chỉ một nhà máy thôi mà chúng tôi cũng không chiếm nổi!... Tôi đã thấy được là chúng tôi yếu như thế nào ! Tôi làm con tính nhẩm nhanh chóng : Bắt đầu cuộc tiến công tiểu đoàn có 190 người. Chừng một nửa quân số bị thương. Có 15 đến 20 người chết. Có nghĩa là không còn tiểu đoàn nữa ! Người ta sẽ không cho chúng tôi quân tiếp viện đâu !»

        Tôi nêu lại những đoạn trích trong cuốn sách của đại úy Oen-dơ để bạn đọc thấy được các trận chiến đấu tháng mười một, dưới con mắt của đối phương như thế nàO. Chúng tôi cũng thấy được sự can đảm của địch, tài tổ chức tiến công trong thành phố và lòng quyết tâm đạt cho được mục đích của họ. Nhưng các chiến sĩ Xô-viết còn trội hơn hẳn đối phương về lòng dũng cảm và nghệ thuật chiến đấu. Họ chiến đấu trên mảnh đất quê hương. Trong cuộc chiến đấu chống quân xâm lược đáng nguyền rủa, họ được sự ủng hộ của tất cả mọi người Xô-viết.

        Tôi còn nhớ rõ các công nhân, những người thợ cả, kỹ sư, đã giúp cho bộ đội tìm đường trong cái ma trận bát quái phức tạp của xưởng, các đường ngang, các đường trên mặt đất và các đường ngầm như thế nào. Họ đưa các chiến sĩ Hồng quân len lỏi qua các đường cống ngầm tới các vị trí thuận lợi nhất để đánh quân địch.

        Ngày 11 và 12 tháng mười một, sau khi đã đẩy lùi được các cuộc tiến công của địch và tuy tập đoàn quân, lần thứ ba lại bị cắt đôi cho đến tận sông Vôn-ga, tất cả những người bảo vệ thành phố, từ ủy viên Hội đồng quân sự tập đoàn quân đến người binh nhì, đều hiểu rằng đây là trận tiến công cuối cùng của địch. Chúng tôi tin chắc rằng lúc này chúng không thể tổ chức được lực lượng, tiếp tế được phương tiện mới, đặc biệt là xe tăng, đạn dược và nhiên liệu như hồi tháng mười nữa. Và không có những thứ đó, nhất là không có phương tiện, thì chúng không có gì đáng sợ cả.

        Tất cả chúng tôi đều tin chắc rằng trận đánh tới đây, trận đánh mạnh không gì có thể chống đỡ nổi sẽ là trận đánh của bộ đội ta. Các điều kiện thuận lợi đã được tạo ra từ các trận chiến đấu phòng ngự bắt đầu hồi giữa tháng bảy.

        Sau ngày 12 tháng mười một, Vôn Pao-luýt vẫn chưa chịu chấm dứt các cuộc hành quân chủ động tiến công. Mặt trận không có lúc nào yên tĩnh, và không thể có yên tĩnh được. Bộ chỉ huy tối cao của Hít-le không chịu tin là cuộc tiến công của chúng đã sớm thất bại. Và trận đánh bắt đầu từ mấy tháng trước, vẫn kéo dài như theo quán tính, trên khắp các khu vực của mặt trận.

        Sông Vôn-ga đóng băng đã cô lập chúng tôi với tả ngạn. Nhiệm vụ chúng tôi bây giờ là phải chi viện cho sư đoàn Li-út-ni-cốp bị cắt rời khỏi chủ lực tập đoàn quân. Tinh hình sư đoàn trở nên khá nguy kịch: bị địch vây ép từ phía bắc, phía tây và phía nam, còn phía đông vướng sông Vôn-ga đóng băng khá dày. Việc tiếp tế đạn dược, trong thực, việc di chuyển thương binh thực hiện thất thường, cách hai hoặc ba ngày một lần. Chúng tôi bắt buộc phải tìm một số phương tiện khác, thậm chí lấy cả của các lực lượng của chúng tôi ở hữu ngạn. Hội đồng quân sự quyết định, trước hết tập hợp lại tất cả các phân đội còn lại của sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp vào một trung đoàn 685 thôi, và sau khi đã tập trung trung đoàn này ở bên sườn phải của sư đoàn Gô-rỉch-nưi, sẽ tiến hành phản kích quân địch từ nam lên bắc dọc theo sông Vôn- ga, nhằm liên lạc được với sư đoàn Li-út-ni-cốp.

        Các phân đội còn lại của sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp chỉ tập hợp được có 250 người. Với trung đoàn xung kích đó và với số quân của các đơn vị sườn phải của sư đoàn Gô-rích-nưi được tăng cường đến bằng các toán nhỏ từ tả ngạn đưa sang, chúng tôi tổ chức phản kích liên tục về phía bắc cho đến ngày 20 tháng mười một, để liên lạc với sư đoàn Li-ủt-ni-cốp. Nói thật ra thì các cuộc phản kích đó không giúp chúng tôi khôi phục lại được tình hình và ngược lại, quân địch cũng không thể tiêu diệt được sư đoàn Li-út-ni-cốp.

        Tỏi cần phải nói đến sự dũng cảm của bộ chỉ huy sư đoàn đang bị bao vây này, đứng đầu là đại tá I-van I-lích Li-út-ni-cốp. Mặc dầu tình hình đặc biệt nghiêm trọng, bộ chỉ huy sư đoàn vẫn bình tĩnh, tự tin. Tôi đã đích thân nói chuyện nhiều lần bằng vô tuyến điện thoại mà không dùng mật ngữ với Li-út-ni-cốp. Chúng tôi nghe giọng nói cũng nhận ra nhau, không cần phải xưng tên, họ. Tôi không ngần ngại gì mà nói rõ ngay với đồng chí là chúng tôi sẽ chi viện, và chả bao lâu nữa quân chi viện sẽ liên lạc được với sư đoàn của đồng chí ấy. Tôi hy vọng rằng đồng chí hiểu được, tại sao chúng tôi phải nói rõ với đồng chí là chúng tôi không thể chi viện ngay được. Đồng chí cũng nói lên sự hy vọng sắp liên lạc được với quân chi viện. Chúng tôi cố gắng để đánh lừa địch. Mãi đến đêm rạng ngày 16 tháng mười một, các máy bay của chúng tôi bay đêm mới thả được cho Li-út-ni-cốp bốn hòm lương thực và bốn hòm đạn. Và trong đêm 20 tháng mười một, bốn thuyền bọc sắt cuối cùng mới vạch được một đường đi trong sông nhánh Dơ-ne-giơ-nai-a Vô-lôi-giơ-ca đến tận bờ sông, nơi sư đoàn bổ trí phòng ngự. Các thuyền này đem cho sư đoàn đạn dược, thuốc men và chở đi được 150 thương binh.

        Cũng căn phải biểu dương các thủy thủ các tàu Pu-ga-chép, Păng-phi-lốp, Xpác-tác và các thuyền bọc sắt, trong nhiêu ngày đêm đã có những hành động thật anh hùng. Tôi đích thân theo dõi ban đêm, quan sát xem các thuyền đó len lỏi trên đường đi giữa các tảng băng trôi, nhích từng bước một giữa bến vượt Tu-mắc, mũi hướng về phía bắc theo sông Vôn-ga đến tận bờ bên kia, nơi tập đoàn quân 62 bố trí phòng ngự. Có những ngày thuyền không kịp trở về trong đêm tối, nhưng đi ban ngày dọc bờ sông có quân Đức chiếm là mạo hiểm, dễ dẫn đến hy sinh. Vì vậy, các thuyền đó phải nắm lại bên bờ chúng tôi, ngụy trang dưới các dù, các vải trải giường, các bao tải trắng lẫn màu với tuyết và băng.

        Số phận sư đoàn Li-út-ni-cốp làm chúng tôi lo lắng. Cần phải làm cho sư đoàn thoát khỏi nỗi nguy hiểm. Thế là số quân cuối cùng được tập hợp lại, các đơn vị của chúng tôi bắt đầu phản kích suốt ngày đêm, ngày này qua ngày khác, đánh vào quân địch đã thọc được ra sông Vôn-ga, quãng giữa các đơn vị của sư đoàn Li-út-ni-cốp và chủ lực của tập đoàn quân. Đồng thời, các toán xung kích nhỏ của chúng tồi, từng bước một đánh chiếm lại của địch các nhà và hầm ở các khu vực khác của mặt trận. Cụm quân bắc tiến công ở phía bắc vào nhà máy Máy Kéo, các sư đoàn của Xô-cô-lốp và Gu-ri-ép tiến công vào nhà máy Tháng Mười Đỏ, sư đoàn của đại tá Ba-chi-úc tiến công trên đồi Ma-mai-ép. Sư đoàn Rô- đim-xép xung phong chiếm các tòa nhà trong thành phố. Cuộc tiến công của chúng tôi tiếp tục ngày này qua ngày khác không lúc nào ngừng. Các toán xung kích bắt đầu thu được chiến lợi phẩm và bắt được tù binh. Tôi ghi lại vài trích đoạn các thông báo chiến sự của tập đoàn quân trong những ngày này:   

        «14 tháng mười một 1942.

        Trong ngày, tập đoàn quân đã đẩy lui các cuộc tiến công của địch và chiên đấu để khôi phục lại tình hình trên sườn phải.

        Cụm quân bắc tập kích hỏa lực vào các vị trí cũ của cụm.

        Sư đoàn bộ binh 138 đẩy lui các cuộc tiến công của một trung đoàn bộ binh địch trên sườn trái... và các đợt xung phong của các binh đội ở trung tâm, và sự cố gắng của chúng nhằm thu hẹp vòng vây bao quanh sư đoàn.

        Giao tranh tiếp diễn. Các đơn vị của ta đẩy lui các cuộc tiến công của địch trở về các vị trí cũ của chúng. Sư đoàn thiếu đạn, lương thực và thuốc men rất nghiêm trọng.

        Sư đoàn bộ binh 95 và lữ đoàn 92 cửa sư đoàn bộ binh 193 chiến đầu ác liệt để khôi phục tình hình ở khu vực của trung đoàn bộ binh 241, nhằm làm cho phòng tuyến nối liền trở lại và liên lạc chặt chẽ với các đơn vị của sư đoàn bộ hình 138. Giao tranh tiếp diễn ở khu vực các bể dàu. Các đơn vị sườn trái của sư đoàn chiến đấu trên các trận địa cũ của mình. Các đơn vị chiến đấu phòng thủ ở các vị trí cũ đã đẩy lui các cuộc tiến công của địch bằng hòa lực pháo binh, Tàu, thuyền không đến được đầy đủ. Kế hoạch vận chuyển « ba ngày» bị trục trặc. Đồ tiếp tế dự kiến trước, không vận chuyển đến được. Bộ đội thiếu đạn, lương thực nghiêm trọng. Đoàn tàu xuất phát từ Tu-măc chở các phân đội của trung đoàn bộ binh 90, không mở được đường đi vì sông đông băng, đã phải quay trở lại. Sông đóng băng đã làm gián đoạn liên lạc với tả ngạn trong khu vực bến vượt của tập đoàn quân 62

        18 tháng mười một 1942.

        Trong ngày, tập đoàn quấn đã đẩy lui các cuộc tiến công của địch vào sườn phải của mình, và đã tập kích hỏa lực vào các vị trí cũ trên các khu vực khác của mặt trận...

        Cụm quân bắc, sau khi đẩy lùi các cuộc tiến công của bộ binh và xe tăng địch với quân số hơn một trung đoàn vào Rư-nốc và rìa phía tây của Xpac-ta-nốp-ca, đã chuyển sang phản kích nhằm, khôi phục lại tình hình ở khu vực Rư-nốc.

        Sau trận giao tranh ác liệt, quân địch đã bị đánh bật ra khỏi rìa tây bắc của Rư-nốc và tình hình đã được khôi phục. Trong các ngày 17 và 18 tháng mười một 1942, đã diệt được 900 binh lính và sĩ quan địch và 11 xe tăng, trong đó 9 chiếc bị đốt cháy.

        Quân số chiến đấu được còn lại ở lữ đoàn bộ binh 124: 745 người. Quân số chiến đấu được còn lại ở lữ đoàn bộ binh 149: 475 người.

        Các lữ đoàn này cần có đạn và lương thực ngay.

        Sư đoàn bộ binh 138 đã đẩy lui được các cuộc tiến công của lực lượng địch, tới hai tiểu đoàn có xe tăng yểm trợ. Địch đã sử dụng đến lực lượng dự bị mới, ép sườn trái của sư đoàn và chiếm được ba tòa nhà.

         Sư đoàn bộ binh 95 đã đẩy được các cuộc tiến công của lực lượng địch, có hơn một đoàn, ở khu vựccác bể dầu và củng cố phòng thủ ở đây. Các trưng đoàn bộ binh 241 và 685 hiện bố trí trên khe,cách đông-bắc làng Mê-den-xcai-a 150 mét.

        Sư đoàn bộ binh 45 và sư đoàn Cận vệ 39 chiến đấu ở các vị trí cũ chống các binh đội của địch để củng cố các vị trí đó.

        Trên các khu vực khác của mặt trận các đơn vị đánh lui được các cuộc tiến công của các binh đội địch và giữ vững được vị trí».

        Tất cả chúng tôi đều trông thấy và cảm thấy quân địch  đang thở dốc và không thể tập trung lực lượng được hơn nữa để đè bẹp sự chống cự của chúng tôi. Đã đến một giai đoạn mà cả đôi bên đều kiệt sức. Tình hình này kéo dài cho đến ngày 19 tháng mười một,

        Chiều tối ngày 18 tháng mười một, Gu-rốp, Crư-lốp, Pô-giác-xki, Vai-in-rúp, Vát-xi-li-êp và tôi, họp ở trong hầm chỉ huy của tôi. Chúng tôi thảo luận các khả năng tác chiến tích cực sắp tới đây. Lực lượng của chúng tôi đã kiệt sức. Lúc đó bộ tham mưu phương diện quân gọi điện thoại tới, báo chúng tôi chuẩn bị nhận lệnh mới.

        — Tôi nghĩ rằng — Gu-rốp nói —độ là lệnh phản công.

        Chúng tôi kéo nhau ra trạm thông tin và nóng lòng chờ đợi máy điện báo Bô-đô nối liên lạc với bộ tham mưu phương diện quân.

        Gần nửa đêm, lệnh bắt đầu phát đi. Tim chúng tôi đập hồi hộp, nảy lên.

        Máy truyền lệnh là bộ đội các phương diện quân Tây- Nam và sông Đông sẽ mở một cuộc phản công vào buổi sáng ngày 19 tháng mười một, từ khu vực Clét-xcai-a —  I-lô-lin-xcai-a theo hướng chung về Ca-lát-chơ; bộ đội phương diện, quân Xta-lin-grát một ngày sau, ngày 20 tháng mười một, sẽ từ khu vực Rai-gô-rốt và từ các hồ Xác-pa, Xát-xa, Bác-man-xắc đánh vào thị trấn Xô-viết rồi vào Ca-lát-chơ.   

        Nhiệm vụ: Chọc thủng mặt trận địch, bao vây và tiêu diệt chúng.

        Theo lệnh, cuộc phản công phải bao vây tất cả các lực lượng địch đang tập trung trước Xta-lin-grát vả tiêu diệt chúng. Đây không phải là một chiến dịch chỉ có tầm quan trọng địa phương mà thôi. Cả ba phương diện quận đều chuyển sang tiến công. Như vậy là Bộ Tổng tư lệnh tối cao đã tập trung được một lực lượng lớn để giáng cho địch đòn trí mạng này. Cuộc chiến đấu của chúng tôi giữ Xta-lin-grát, sự chống cự ngoan cường với quân địch trong thành phố đã có ý nghĩa lớn lao của nó. Trong khi quân địch ngày càng sa lầy vào các cuộc chiến đấu trong thành phố, trong khi các lực lượng Đức không ngừng đổ về Xta-lin-grát, thì một lực lượng đáng gờm cũng đang lớn mạnh ngay bên cạnh nách chúng. Máu của các chiến sĩ Xô-viết như vậy là đã không đổ xuống vô ích. Cũng không phải là vô ích, khi các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin- grát dành cho công cuộc bảo vệ này các lực lượng và khả năng cuối cùng của minh, giữa lúc tưởng chừng như mọi sự đều sụp đổ và quân địch sắp sửa đè bẹp quân, ta.

        Các khẩu hiệu « Không lùi một bước! », « Không có đất cho chúng ta sau sông Vôn-ga» có ý nghĩa mới: « Chỉ tiến về phía tây!».

        Để nhanh chóng phổ biến lệnh đó cho mọi «người con của Xta-lin-grát», chúng tôi tập họp ngay một đội sĩ quan tham mưu và chính trị của tập đoàn quân và báo cho ban tham mưu các sư đoàn cũng phải chuẩn bị cán bộ để đi thông báo cho các đơn vị trước rạng đông.

        Chúng ta có thể hình dung được nỗi vui mừng của các chiến sĩ khi nhận được lệnh ấy. Không một ai nghi ngờ về thắng lợi. Các chiến sĩ nói với nhau: «Chả bao lâu nữa, chúng ta sẽ được sống trên đất đai bao la của Tổ quốc!». Sự phấn khởi của chúng tôi thật là vô hạn.

        Những giờ tối sẫm của đêm cuối cùng, của giai đoạn cuối cùng của chiến tranh lặng lẽ trôi đi.

        Rạng đông, tất cả đều phải bắt đầu.

         

        Nhìn lại những trận chiến đấu bảo vệ Xla-lin-grát, tôi không thể không dừng lại để phân tích các nguyên nhân chiến thắng của chúng ta, tôi không thể không suy nghĩ xem vì đâu mà những người ở Xta-lin-grát có sức mạnh để chống trả lại mọi âm mưu, cố gắng của quân Đức, nhằm đánh bại sự ngoan cố của chúng. Trước hết là vai trò lớn lao của Đảng Cộng sản đã đặt nền móng cho chiến thắng Xta-lin-grát. Từ mùa thu và mùa đông 1942, coi Xta-lin-grát là khu vực quan trọng nhất của mặt trận, Đảng Cộng sản đã động viên toàn thể nhân dân Liên Xô tiến hành thắng lợi chiến dịch này. Chính nhờ Đảng Cộng sản và Ban Chấpzzz  hành Trung ương của Đảng mà chúng tôi tổ chức đánh bại được quân thù trước pháo đài sông Vôn-ga, đánh dấu việc mở đầu một bước ngoặt căn bản của Chiến tranh thế giới lân thứ hai.

        Đảng Cộng sản đã chuẩn bị sớm cho bước ngoặt đó trong các điều kiện phức tạp không thể tưởng tượng được, trước khi bắt đầu trận đánh Xta-lin-grát.

        Như mọi người đều biết, trong năm đầu chiến tranh, nhiều vùng công nghiệp của nước chúng ta đã bị quân Đức chiếm đóng. Căn phải làm sao cho các xí nghiệp công nghiệp quốc phòng sơ tán sang phía đông, khôi phục lại hoạt động càng sớm càng tốt. Phải đòi hỏi ở giai cấp công nhân, các nhà khoa học, các cán bộ lãnh đạo ngành công nghiệp Xô-viết biết bao nhiêu trí thông minh, tài năng và quyết tâm để tổ chức việc lắp ráp các xí nghiệp phải sơ tán, gần như trên chỗ đất trống, bảo đảm cho các xí nghiệp đó nào nhân công, năng lượng, nguyên liệu, và đưa nền sản xuất phát triển hết công suất.

        Vừa phải vượt qua những khó khăn về kinh tế, Đảng vừa phải lãnh đạo chặt chẽ một công việc lớn lao và phức tạp trên phương diện thuần túy quân sự để khắc phục những hậu quả của cuộc tiến công bất ngờ.

        Trong khu vực nguy hiểm, khó khăn nhất của cuộc chiến đấu của toàn thể dân tộc, những đảng viên cộng sản đã được cử đến làm lực lượng lãnh đạo, bảo đảm và gắn chặt sự đoàn kết giữa những người chiến đấu ngoài mặt trận với những người sản xuất ở hậu phương.

        Hàng ngàn đảng viên có nhiều kinh nghiệm về công tác Đảng đã bổ sung cho các đơn vị ngoài mặt trận. Chỉ trong tập đoàn quân 62 thôi, trong số chín ngàn đảng viên được gọi nhập ngũ từ tất cả các vùng của đất nước, có tới năm trăm bí thư, tổ trưởng Đảng và cán bộ tuyên giáo quận, huyện, thành, bí thư đảng ủy nông trường, nhà máy, và các cán bộ khác của Đảng. Để tăng cường bộ máy cơ quan chính trị tập đoàn quân, Đảng đã điều đến các cán bộ của Ban Chấp hành Trung ương như I. Ki-ri-lốp. A. Crư-Iốp, phó ủy viên nhân dân về Nông trường quốc doanh cửa nước Cộng hòa liên bang Nga A. Xtu-pốp và nhiều đồng chí khác nữa. Hạt nhân lãnh đạo mạnh mẽ đã được hình thành trong tập đoàn quân. Không có một đại đội nào là đảng viên không chiếm đa số, và trong các sư đoàn Cận vệ 33, 37, 39. nhiều tiểu đoàn gồm toàn đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản.

        Trong tập đoàn quân, lực lượng đảng viên được phân bố trên tất cả các khu vực quan trọng. Trong các cuộc hành quân, trong chiến hào và trong chiến đấu, đảng viên
đã gương mẫu tỏ ra phải chiến đấu như thế nào để đáp ứng yêu cầu của Đảng: «Không lùi một bước!». Hàng trăm, hàng ngàn đảng viên giải thích cho quân chúng là không có chỗ nào để lùi được nữa, là không những phải chặn được quân thù lại, mà còn phải đánh bật chúng trở lại phía sau. Tinh thần gương mẫu và sự hy sinh của các đảng viên là một sức mạnh không gì so sánh được. Ảnh hưởng của họ đối với tinh thần binh sĩ là một điều mà tác giả các pho sách viết về các trận chiến tranh đã qua xuất bản ở phương Tây, cũng như những người không muốn thừa nhận đòn quyết định trong Chiến tranh thê giới lần thứ hai là do Đảng Cộng sản Liên Xô tổ chức và do Hồng quân Liên Xô thực hiện, không tài nào hiểu nổi. Vì thế cho nên tôi cần phải kể đến mấy dẫn chứng về kinh nghiệm công tác Đảng của những đảng viên cộng sản của tập đoàn quân 62 trong chiến tranh.

        Như đã nói ở trên, lực lượng của Đảng rải ra trong tất cả các khu vực quan trọng nhất của tập đoàn quân, có nghĩa lả công tác chính trị không tiến hành tách rời với nhiệm vụ của tập đoàn quân, mà tại chỗ, ở các đơn vị, để bảo đảm thực hiện các mệnh lệnh chiến đấu.

        Những người bảo vệ Xta-ỉirr-grát chống giữ đến cùng. Nhưng chuẩn bị tinh thần cho con người để có mội quyết tâm như vậy không phải là chuyện đơn giản.

        Bạn hãy hình dung người chiến sĩ đi trong hàng quân trên con đường đầy bụi dẫn tới sông Vôn-ga. Anh ta mệt mỏi, mi mắt cứng lại vì bụi và mồ hôi, súng chống lăng hoặc trọng liên vác trên vai, bao đạn nặng trĩu và lựu đạn thắt ngang lưng, Lưng cõng bạc đà chứa đầy lương thực và các thứ lặt vặt mà vợ hay mẹ anh ta đã gỏi ghém dùng cho trên đường dài hành quân. Ngoài ra, ở đằng kia, xa lắm, ở làng quê thân yêu, anh ta đã để lại mẹ già, vợ trẻ, con thơ. Anh ta nghĩ đến họ và hy vọng trở về với họ: Thế nhưng, đến gần tới sông Vôn-ga, anh ta trông thấy bầu trời đỏ lửa những đám cháy. Anh ta nghe thấy tiếng bom đạn nổ như sấm rền, và thế là anh ta lại nghĩ đến quê hương, gia đình, đến vợ, đến con. Nhưng bây giờ anh ta nghĩ đến họ một cách khác hẳn : « Họ sẽ sống như thế nào nếu không có ta?» Và trong cái phút này, nếu không ai nhắc cho anh ta mối nguy hiểm chết người đang treo trên đầu Tổ quốc, không nhắc cho anh ta nhớ tới nhiệm vụ đối với Tổ quốc... thì anh ta sẽ bị lôi cuốn bởi các ý nghĩ bi quan cá nhân và sẽ sẵn sàng dừng lại hay đi chậm lại. Nhưng anh ta vẫn tiếp tục đi mà không dừng lại trên con dường đầy chông gai thử thách. Khẩu hiệu kêu gọi anh ta tiến lên phía trước bằng những lời nhiệt huyết:   

        «Đồng chí! Nếu đồng chí không chặn được quân thù ở Xta-lin-grát thì đồng chí phải biết rằng, chúng sẽ đến nhà đồng chí và phá hủy thôn xóm của đồng chí! ».

        «Quân thù phải bị đánh bại ở Xta-lin-grát!»

        «Hỡi người chiến sĩ! Tổ quốc — Mẹ hiền sẽ không quên chiến công của đồng chí!».

        «Tổ quốc— Mẹ hiền sẽ không bỏ mặc những người thân yêu của đồng chí trong thảm họa!».

        Chiều xuống. Đã tới bến vượt. Nơi cầu áp mạn, các thuyền bị phá hủy. Một chiếc ca nô, thành lỗ chỗ vết đạn. Dọc bờ sông, dưới các bụi cây, dưới các cây bạch dương cành lá tơi tả, trong các hố và các đường cống có hàng trăm người ngồi im lặng. Tất cả đều nín thở nhìn vì phía xa, phía bên kia sông Vôn-ga, thành phố đang chìm ngập trong khói lửa. Hình như ở đó, ngay cả đến đá cũng bốc cháy. Ánh sáng của các đám cháy ở đôi chỗ bốc lên đến tận mây. Làm sao sống nổi trong cái lò lửa ấy được? Ở đó họ hy vọng vào cái gì ? Họ bảo vệ cái gì ? Những đống hoang tàn, tro bụi, những đống gạch đá chăng ?... Nhưng có lệnh phải qua bờ bên kia sông và phải tiến vào chiến đấu ngay.

        Đúng, mệnh lệnh là mệnh lệnh, nhưng người ta không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh mà không cần phải chuẩn bị tinh thần cho con người để thực hiện mệnh lệnh đó. Việc quá sông sẽ tiến hành chậm chạp và chỉ cần một quả đạn bắn vào bến, trượt xuống nước thôi là mọi người sẽ chạy xa khỏi bến hoặc nhảy xuống nước; họ không phải sẽ bơi đến lò lửa rực cháy, tới nơi chiến đấu, mà tới bờ cũ mà họ vừa rời đi. Vậy phải làm thế nào đây? Lúc này thì không một biểu ngữ, không một khẩu hiệu nào có tác dụng. Phải có người nào đó nêu gương. Trong mỗi đại đội, mỗi trung đội, có những con người nhảy xuống nước bơi, và dắt những người bơi theo mình sang bên bờ của thành phố đang bốc cháy. Và những con ngươi như vậy không phải chỉ ở các đại đội, các trung đội mới có, mà ở các tiểu đội cũng có. Đó là những người đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản. Chấp hành mệnh lệnh của chỉ huy, họ nêu gương cá nhân mình chỉ cho người khác phải làm gì và làm như thế nào, trong tình huống này hay tình huống khác.   

        Đó là công tác chính trị để thực hiện một mệnh lệnh chiến đấu.   

        Đây là mẩu chuyện về công tác chính trị khi qua sông Vôn-ga, kể lại qua lời một chiến sĩ bắn súng  máy của sư đoàn Gô-rích-nưi, người đảng viên Pi-ốt Bi-ê-lốp, nay là thợ mộc ở xưởng dệt Ô-rê-khô-vô-dui-ê-vô:

        Trước khi bước xuống thuyền, chúng tôi thấy một người thấp bé, khuôn mặt tròn trĩnh, tóc cắt ngắn, tướng Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân từ bờ bên kia vừa sang, tiến đến gần chúng tôi và nói:

        — Chỉ ở xa mới tưởng như là ở bên kia mọi thứ đều cháy hết và không còn chỗ nào để đặt chân cả. Nhưng ở bên đó hàng trung đoàn và sư đoàn vẫn sông và chiến đấu tốt. Họ đang cần giúp đỡ, họ đang trông đợi các đồng chí... »

        Rồi chúng tôi được phân phát báo chí của mặt trận và mỗi người được một bản tin in ty-pô về «Những điều người lính phải hiểu và biết làm trong trận đánh ở thảnh phố».

        Phà cập bến. Chúng tôi chờ lệnh, lòng hồi hộp, vì ai cũng muốn sống và một đại úy người mảnh khảnh, râu mọc dài, ống tay áo có dính ngôi sao, ký hiệu của cán bộ chính trị nhảy lên trưỏc tiên, không đợi lệnh. Về sau tôi được biết đó là Xi-Tô-mi-át-ni-cốp, bí thư đảng bộ tiểu đoàn, một đảng viên kỳ cựu hình như gia nhập Đặng từ năm 1918. Theo sau đồng chí là một tốp bỉnh sĩ. Những người này nói ra thật lạ lùng. Chẳng hạn ở chỗ tôi có Xti-ô-pa Chi-các-cốp; một con người ốm (ốm tư tưởng vì khiếp sợ). Có một lần, ngày chúng tôi xuống xe lửa, chả hiểu tại sao súng cao xạ nổ ầm ầm. Thế là cái anh chàng tội nghiệp ấy ba chân bốn cẳng ù té chạy ra cánh đồng. Phải chật vật lắm mới đuổi bắt được anh la và làm cho anh ta lấy lại hồn vía được chút nào hay chúi đó. Tóm lại, anh ta không biết giấu nỗi sợ hãi của mình. Xi-rô-mi-át-ni-cốp đã tập họp chính những con người ấy lại và cho lên phà, trước tiên không cần đợi lệnh. Đó là một cách để nói khéo: Xem đấy! Chi-các-cốp cũng có sợ đâu!

        Việc lên phà thực hiện được nhanh chóng và chúng tôi rời bờ. Phà khá đông, có tới năm trăm người. Đảng viên được xếp ở gần mạn phà, đề phòng có chuyện gì thì ngăn những cuộc hoảng loạn.

        Phà đi. Nước sông đỏ hồng vì phản chiểu ánh lửa các đám cháy. Và như có một sự sắp đặt trước, trăng ló ra khỏi mây. Rồi một quả pháo sáng cháy bùng ngay trên đầu chung tôi, sáng đến nỗi có thể đọc báo được. Tiếng nổ bắt đầu vang lên tứ phía. Một quả đạn nổ ngay sát mạn phà. Tôi nghĩ, lúc này có thể chết đuối hết. Giữa sông nước sâu lắm. Nhưng anh ta, cái anh Xi-rô-mi-át- ni-cốp râu dài ấy ngồi ngất ngưởng trên các hòm đạn, vẫn ngồi nguyên tại chỗ, trước mắt mọi người, mải mê chọn thư, báo với người đưa thư. Và người đưa thư lấy tay chỉ cho anh ta người này hay người khác, có một người nào đó rên đau, nhưng thôi rên ngay khi thấy Xi- rô-mi-át-ni-cốp nhìn về phía mình, cái nhìn như nói:

        — Hãy kiên trì anh bạn ạ! Có thể có thư cho anh đấy.

        Khi phà cửa chúng tôi đi tới khoảng tử giác và trời bỗng tối trở lại (có ai đó đã bắn tắt pháo sáng), mọi người đều nghe thấy tiếng anh dặn lại: «Các đồng chỉ! Nếu có gi xảy ra, đồng chí đưa thư và tôi sẽ ở đằng kia, chỗ gần các bể dầu đang cháy. Chỗ đó là tham mưu của tiểu đoàn...»

        Bạn sẽ nói đồng chí ấy là con người mưu trí. Bởi đối với người lính thì mỗi bức thư gần như là một cuộc gặp gỡ với người thân, cho nên mọi người đều chạy đến chỗ hẹn. Nhưng cần phải có lòng can đảm và biết làm chủ trong mọi trường hợp thì mới có thể, trong hoàn cảnh đó vẫn bình tĩnh ngồi ở nơi nguy hiểm nhất, trên các thùng đạn và làm cái việc lọc thư. Tóm lại người cộng sản là một người biết mình cần phải làm gì...

        Những tấm gương tháo vát, biết làm chủ được mình, quả quyết và dũng cảm ở các sĩ quan và cán bộ chính trị và khả năng thu hút được sự chú ý của các chiến sĩ về mình trong lúc gay go nhất có thể nêu lên rất nhiều. Sự gương mẫu cá nhân của các đảng viên cộng sản trong chiến đấu là thế đấy.

        Gương mẫu cá nhân... theo ý tôi, ban chính trị của tập đoàn quân đã hành động đúng khi đòi hỏi trong các cuộc họp Đảng của mỗi đơn vị phải thảo luận vấn đề thái độ của người đảng viên trong chiến đấu. Đòi hỏi này đã được vạch ra trong một bức thư do ủy viên Hội đồng quân sự Gu-rốp và chủ nhiệm chính trị Va-xi-li-ép ký, nói về chiến đấu trong thành phố: « Mỗi đảng viên phải là tấm gương cho mọi người xung quanh. Tính kiên định và sự quyết tâm phải là tiêu chuẩn đạo đức của người đảng viên trong chiến đấu. Về mặt này, các tổ chức Đảng phải lên án với tất cả sự nghiêm khắc của kỷ luật Đảng, kể cả tới mức khai trừ khỏi Đảng những đảng viên nào tỏ ra hèn nhát, mất tinh thần»,

        Bức thư này đã được đem ra thảo luận không những trong các tổ chức Đảng ở đại đội, tiểu đoàn mà còn trong tất cả các cơ quan tham mưu, kể cả cơ quan tham mưu tập đoàn quân. Có thể nói, mỗi người chỉ huy đều chịu sự giám sát thường xuyên về đạo đức của mình bởi những đảng viên thường của Đảng, theo điều lệ có quyền đòi hòi phải thi hành các nghị quyết của tổ chức Đảng. Đó là pháp luật của Đảng. Nghị quyết cuộc họp là điều bắt buộc đối với mọi đảng viên, và việc vi phạm kỷ luật nội bộ của Đảng phải bị trừng phạt một cách nghiêm khắc chung cho mọi người, bất kể người đó chức vụ, cấp bậc gì. Với tư cách là tư lệnh tập đoàn quân, tôi hoàn toàn tán đồng các yêu cầu đó của người cộng sản. Đó là lý do tại sao trong những ngày khó khăn nhất, khi khởi đầu các cuộc chiến đấu trong thành phố, Hội đồng quân sự tập đoàn quân đã dập tắt được một cách nhanh chỏng và có hiệu quả mọi luận điệu tuyên truyền làm mất tinh thần do những người không tin tưởng vào việc bảo vệ thành phố đưa ra. Với sự ủng hộ của các tổ chức Đảng, Hội đồng quân sự đã có những biện pháp chống những kẻ dao động và khiếp nhược. Không một chiến sĩ nào của tập đoàn quân 62 lại không lên án một kẻ hèn nhát — dù là binh lính hay sĩ quan — bỏ trận địa chạy trốn. Người chiến sĩ chân chính khổng thể chịu được cái cảnh có người ăn núp sau lưng mình hoặc phản bội mình bằng sự hèn nhát. Tình hình tư tưởng chủ yếu trong đa số các chiến sĩ bảo vệ thành phố là như vậy, và mặc dù tình hình rất nghiêm trọng và quân địch mạnh hơn nhiều về quân số, vũ khí, đã không xảy ra một trường hợp hoảng loạn tập thể nào. Đó là công lao của các tổ chức Đảng trong tập đoàn quân 62.

        Cũng cần phải nói lên rằng, trong các điều kiện chiến đấu  trên đường phố, trong tiếng ồn ào đinh tai liên tục, kéo dài suốt ngày suốt đêm, hàng tuần, hàng tháng liền, các cán bộ chính trị không thể và không có khả năng tổ chức các cuộc sinh hoạt lớn, các cuộc mít tinh cho các chiến sĩ, để giải thích những nghị quyết quan trọng nhất của Đảng và các mệnh lệnh của bộ tư lệnh. Không có địa điểm và cũng không có thời gian để đọc các bài diễn thuyết dài, nảy lửa. Người cán bộ đảng viên hay cán bộ tuyên huấn thường giải thích nhiệm vụ trong các câu chuyện vắn tắt trao đổi với các chiến sĩ ở dưói hầm, hay dưới chân cầu thang, và thông thường hơn nữa, họ trực tiếp chỉ ra cho chiến sĩ trong chiến đấu, trong hành động hàng ngày phải sử dụng vũ khí và thực hiện mệnh lệnh của chỉ huy như thế nào. Tôi phải nói thẳng ra là việc chỉ dẫn như thế có nhiều tác dụng đối với người chiến sĩ hơn là bài diễn văn dài dòng. Nhiệm vụ của người cán bộ tuyên huấn trong tập đoàn quân 62, do đó, phải nắm vững việc sử dụng vũ khí, trước hết là sử dụng tiểu liên và lựu đạn. Và đại đã số cán bộ tuyên huấn đã hoàn thành tốt nhiệm vụ đó.

        Công lao chính của các tổ chức Đảng của tập đoàn quân 62 là ở chỗ, các cán bộ tuyên huấn hiểu rõ những đặc điểm chiến đấu trên đường phố, đã chuyển trọng tâm công tác của mình vào các đại đội, trung đội, toán xung kích. Trao đổi cá nhân là hình thức cơ bản trong phương pháp công tác của tất cả các cán bộ tuyên huấn, bí thư các tổ chức Đảng và Đoàn, các trợ lý tuyên huấn của Ban Chính trị.

        Tuy nhiên, chỉ như thế thôi đã đủ khả năng làm cho tư tưởng của mỗi người chiến sĩ thấm sâu quyết tâm chiến đấu đến cùng, ngay trong trường hợp chỉ còn lại một mình ở sau lưng quân địch. Sự tin cậy của bộ tư lệnh ở người chiến sĩ thể hiện ở chỗ cho họ quyền được «hành động độc lập », người chiến sĩ sẽ cảm thấy minh phải phát huy nó một cách hợp lý, luôn nghĩ đến nhiệm vụ giao cho trung đoàn, sư đoàn và tập đoàn quân nói chung. Tin cậy, tin cậy, và vẫn là sự tin cậy — đó là yếu tố nâng cao sức chiến đấu sáng tạo của tập thể các chiến SĨ. Đó là một công tác tỉ mỉ, phức tạp và đầy trách nhiệm, đã đưa lại những kết quả tốt đẹp. Có thể nói không quá rằng, nhờ những hoạt động của các tổ chức Đảng mà mỗi người chiến sĩ bảo vệ thành phố đã trở thành một sức mạnh cản trở không thể vượt qua được trên đường tiến quân của quân địch.

        Các tổ chức Đảng hoạt động thực hiện các mệnh lệnh chiến đấu rất linh hoạt có mục đích rõ rệt. TÔI còn nhớ nhiều cán bộ tuyên huấn, nhận được lệnh chiến đấu của tập đoàn quân, đã đến ngay các khu vực phải giải quyết những nhiệm vụ phức tạp nhất và khó khăn nhất. Họ đến đấy với nhiệm vụ rất rõ ràng — phổ biến lệnh cho từng người, huy động các tổ chức Đảng và Đoàn thực hiện mệnh lệnh trong bất kể mọi tình huống, như chúng ta biết, rất phức tạp và khác biệt nhau, tùy từng khu vực, tùy từng ngôi nhà. Và thật tuyệt vời khi các cán bộ tuyên huấn cùng với các chiến sĩ chọn được hình thức và phương pháp phù hợp với hoàn cảnh, không phải đợi có thời cơ thuận tiện, và đi ngay tới vị trí chiến đấu của các toán xung kích, các chiến sĩ bắn súng máy, các chiến sĩ bộ binh, pháo binh. Không ngừng tiến hành công tác chính trị, công tác quần chung với các chiến sĩ — đó là yêu cầu thường xuyên của ban chính trị dối với các cán bộ của mình.

        Các cán bộ tuyên huấn và các sĩ quan cao cấp, từ người bí thư Đảng bộ tiểu đoàn đến người chủ nhiệm chính trị và ủy viên Hội đồng quân sự tập đoàn quân, đều ra tuyến một. Và tôi cũng thường có mặt trong các chiến hào của chiến sĩ, tại các ổ súng máy, để giải thích cho các chiến sĩ những nghị quyết quan trọng nhất của Đảng và các nhiêm vụ chiến đấu. Dĩ nhiên là sau cuộc chuyện trò cởi mở ngay ở chiến hào với chiến sĩ, các đồng chí sẽ nhận thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của, mình và hiểu rõ hơn việc hoàn thành nhiệm vụ có tầm quan trọng biết chừng nào.

        Đúng, công tác Đảng ở chỗ chúng tôi tiến hành như vậy đó.

        Tôi biết I-van Pan-chen-cô, thanh tra của cơ quan chính trị tập đoàn quân, chính trị viên tiểu đoàn, cấp bậc trung tá, đã chiến đấu với một tiểu đoàn bị vây trong khu vực Oóc-lốp-ca, rồi thoát vây ra cùng với một đội 120 người, bằng cách ban đêm chọc thủng vòng vây của quân Đức và liên lạc được với các đơn vị chiến đấu trong khu vực các nhà máy.

        Trong hai tuần lễ, trưởng ban tuyên huấn Xi-ô-min không rời nhóm xung kích chiến đấu trong phân xưởng định cỡ của nhà máy Tháng Mười Đỏ, và chỉ đến khi bị thương nặng, mất một chân, mới chịu để cho cáng đi cấp cứu.

        Công tác của các tổ chức Đảng ở sư đoàn bộ binh 284 của Ba-chi-úc được phối hợp và tổ chức tốt. Chủ nhiệm chính trị Cát-chen-cô, các phó chủ nhiệm và các bí thư Đảng của các trung đoàn đã tổ chức công tác của mình tốt đến mức trong chiến đấu không có một trường hợp khiếp nhược hay hoảng loạn nào. Sự kiên định và quả cảm của các chiến sĩ quê ở Xi-bê-ri, của sư đoàn Ba- chi-úc, đã gây ra nhiều sự lo sợ cho quân Đức. Chỉ riêng trên đồi Ma-mai-ép đã có hàng ngàn quân địch bị hỏa lực súng máy và tiểu liên của các toán xung kích của Ba-chi-úc tiêu diệt.

        Cơ quan chính trị của sư đoàn chú trọng đặc biệt đến việc phát triển và phổ biến các thủ đoạn chiến đấu mới chống quân địch. Chiến sĩ săn xe tăng Đơ-mi-tơ-ri Xu- ma-cốp cải tiến được cách dùng súng chống tăng thành súng bắn máy bay, thì ngay trong ngày, cán bộ tuyên huấn S. Nhê-khô-rê-chép đã chuyển sơ đồ cải biên súng đó xuống tất cả các trung đội, và ngay sau hai ngày, các chiến sĩ săn xe tăng của trung đoàn đã ghi công trên bảng được 6 máy bay ném bom Đức bị bắn rơi. Và khi bắt đấu có phong trào bắn tỉa mà Vát-xi-li Dai-xép là người đi đầu ở sư đoàn này, thì trong các trung đội, các hầm hào liền ra đời tờ «Thông báo của người bắn tia », trong đó ghi đều đặn số lính Hít-le bị diệt từng ngày. Tờ báo của sư đoàn cũng thông báo hàng ngày những tin tức về các chiến sĩ bắn tỉa ưu tú. Trong sư đoàn của Ba- chi-úc, công tác chính trị cũng phát triển rộng rãi phong trào viết thư an ủi gửi cho gia đình các liệt sĩ. Trong các thư đó người ta viết, thề sẽ trả thù cho đồng đội đã ngã xuống. Cả tiểu đội, cả trung đội, cả đại đội, có khi cả trung đoàn ký tên ở cuối thư. Lẽ dĩ nhiên, những người ký tên vào thư an ủi đó sẽ cố gắng để thực hiện lời thề.

        Các đảng viên chú ý đến mọi mặt công tác trong đời sống của tập đoàn quân và chú ý nhiều nhất đến vấn đề tiếp tế thức ăn nóng ra tuyến một, tới các ụ súng. Họ chú trọng nhiều đến việc tổ chức săn sóc thương binh, và bố trí trong các hầm có mái những chỗ tập trung sinh hoạt, học tập chính trị để cho mỗi chiến sĩ, mỗi hạ sĩ quan và sĩ quan có thể đến đọc báo, nghe nhạc và nghỉ ngơi

        Những ủy viên của Đảng ở các sư đoàn và tập đoàn quân tiến hành các cuộc họp ngay ở dưới các đơn vị. Các chiến sĩ có công trong chiến đấu thường được kết nạp vào Đảng ngay ở trên tuyến một. Tôi có dịp chứng kiến việc phát thẻ Đảng cho các chiến sĩ sư đoàn 284 đã lập chiến công xuất sắc, trong đó có Vát-xi-li Dai- xép. Hôn vào thẻ Đảng, các chiến sĩ thể giữ vững đến cùng và sẽ chiến đấu diệt địch như những người bôn-sê-vích.

        Trên đây là bức tranh chưa đầy đủ về hoạt động không biết mệt mỏi của những đảng viên trong tập đoàn quân để chuẩn bị tinh thần cho người lính và bảo đảm nâng cao thực tế sức chiến đấu của họ. Những đảng viên ở tập đoàn quân 62 giữ đúng vai trò lãnh đạo trong các đơn vị, gắn chặt hàng ngũ các chiến sĩ. Họ là những người đi đầu trong các trận đánh giáp lá cà dữ dội, và là những con người quả cảm nhất trong các cuộc tiến công, tháo vát nhất trong các toán xung kích, kiên cường nhất trong chiến đấu phòng ngự.

        Lãnh đạo Đoàn thanh niên cộng sản là bộ phận mật thiết trong công tác của các tổ chức Đảng trong tập đoàn quân.

        Đoàn viên thanh niên cộng sản!... Tôi nói đến tiếng đó với niềm xúc động và tự hào. Có biết bao nhiêu chiến tích vẻ vang của các đoàn viên thanh niên cộng sản của tập đoàn quân 62 trong những năm chiến tranh giữ nước vĩ đại. Họ đã chiến đấu chống quân phát xít xâm !ăng với tinh thần dũng cảm và kiên cường biết bao ?

        Khi các cuộc chiến đấu ác liệt đang còn tiếp diễn trên các đường phố của thành phố bị tàn phá, tôi đã yêu cầu với các đồng chí lãnh đạo trong Thảnh ủy và ủy ban hành chính thành phố, đặt tên cho phố đẹp nhất của Xta-Iin-grát sau khi khỏi phục lại là phố «Đoàn thanh niên cộng sản » Đó cũng là yêu cầu của toàn thể Hội đồng quân sự tập đoàn quân, vì tập đoàn quân 62 chiến đấu trong thành phố bao gồm chủ yếu là các chiến sĩ trẻ. Nhiều đại đội, tiểu đoàn và trung đoàn, thành phần toàn là đoàn viên thanh niên cộng sản.

        Trong sư đoàn Cận vệ 37, có hơn tám ngàn đoàn viên trước thuộc quân đoàn lính dù. Tháng mười, họ bảo vệ nhà máy Máy Kéo. Chỉ trong một ngày, ngày 5 tháng mười, 700 máy bay địch, mỗi máy bay thả 8 tới 12 trái bom, tổng cộng trong ngày hôm đó đã có hơn sáu ngàn trái bom thả xuống các vị trí. của sư đoàn, nhưng dẫu sao bọn phát xít vẫn không tiến được một bước.

        Đoàn thanh thanh cộng sản, được các tổ chức Đảng lãnh đạo, ở chỗ nào cũng là người tiên tiến.

        Những ai đã ở Xta-lin-grát trong những ngày gian khổ và nặng nề nhất ấy đều thấy vai trò của thế hệ thanh niên chiến đấu, của các đoàn viên thanh niên cộng sản đã tỏ ra có những giá trị tinh thần đạo đức và chiến đấu  rất cao. Và chúng tôi, những cựu chiến binh đã nhiều lần ngửi mùi thuốc súng, rất sung sướng thấy các chiến sĩ và sĩ quan trẻ trong các cuộc chiến đấu gay go đã tỏ ra rất bình tĩnh, dũng cảm và ngoan cương. Chúng tôi vô cùng tự hào khi thấy thế hệ thanh niên chiến đấu không những đã xứng đáng với truyền thống anh hùng của thế hệ đã đi trước, mà còn phát huy mạnh mẽ truyền thống đó nữa.

        Viết về những chiến sĩ trẻ trong trận đánh Xta-lin- grát là viết về một thế hệ thanh niên biết lấy ngực mình bảo vệ sông Vôn-ga, bảo vệ Tổ quốc — Mẹ hiền trong lúc nguy hiểm, cái chết ngay trước mắt, viết về trái tim trung thành tận tụy của thanh niên Xô-viết, yếu tha thiết Tổ quốc mình, Đảng Cộng sản của minh, viết về đặc điểm của một thế hệ đây lòng tự hào, có một quyết tâm không gì lay chuyển nổi, về sự dũng cảm, lòng cao thượng và tình thương yêu đồng đội nồng nàn.

        Các đoàn viên thanh niên cộng sản của chúng tôi đã chịu dựng một cách vẻ vang cuộc thử thách gay go của lửa đạn và máu-xương. Họ đã được tôi luyện trong thử thách đó và đã tiếp thu được khoa học chiến đấu, nghệ thuật đánh thăng quân địch.

        Trong một trận giao tranh ác liệt, một đại đội bộ binh của sư đoàn Rô-đim-xép chiếm giữ khu vực nhà ga bị các xe tăng địch tiến công. Trong hàng ngũ đại đội đã có một chút hoang mang, nhưng bí thư chi đoàn thanh niên cộng sản - Phê-đo I-a-cốp-vlép, không hề tỏ ra nao núng. Cầm lẩy hai trái lựu đạn chống tăng, anh đứng thẳng người lên và hô lớn: «Các đồng chí! Không lùi một bước!» và ném một trái Iựu đạn vào dưới xích chiếc xe đi đầu, Xe địch bốc cháy. I-a-cốp-vlép chuẩn bị ném nốt trái lựu đạn thứ hai, thì một viên đạn địch bắn trúng anh. Gương hy sinh chiến đấu của anh đã cổ vũ các chiến sĩ, đánh lui được cuộc tiến công của địch bằng lựu đạn. Sau trận chiến đấu, anh em chiến sĩ tìm thấy trong khuôn ảnh đeo trên ngực của I-a-cốp-vlép một mảnh giấy con viết tay. «Lời thề của tôi», đó là đầu đề mà người đoàn viên thanh niên cộng sản đặt cho bài thơ của mình. Nghệ thuật chưa điêu luyện, nhưng rất chân tình :

        «Tôi là con của Đảng, Tổ quốc là mẹ tôi,
        Còn cha tôi là Lê-nin muôn vàn yêu quý
        Các bạn đã biết đấy và kể cả quân thù cũng biết!
        Trong chiếu đấu tôi không lùi một bước»

        Tám xe tăng địch tiến công vào chiếc xe tăng Liên Xô do Khát-xan I-am-bê-cóp lái trong khu vực thị trấn của những phi công. Anh giao chiến với địch và phá hủy được bốn chiếc, nhưng rồi xe của anh bị một phát đạn bắn cháy. Các tên lính tiểu liên bao vây quanh xe, đợi cho tổ lái nhảy ra là bắt sống. Nhưng các chiến sĩ Xô- viết quyết tâm không hàng, đã chiển đẩu đến viên đạn cuối cùng. Khi khỏi lửa đã bắt đầu bao trùm toàn xe, đài thường trực của đơn vị xe bỗng nhận được trên làn sóng tiếng nói quen thuộc của người chỉ huy xe tăng I-am-bê-cốp: « Từ giã các đồng chí! Đừng quên chúng tôi!». Rồi vang lên tiếng hát: «Vùng lên! Tổ quốc bao la của ta! Đứng lên trong trận sống mái với quân thù!». Các chiến sĩ xe tăng đã hát như vậy, những chiến sĩ Xô-viết Khát-xan I-am-bê-cốp, thợ máy—lải xe Ăng-đrây Ta-ra-ba-xốp, báo vụ viên Vát-xi-li Mu-chi-lốp, và khẩu đội trưỏng Xéc-gây Phô-đen-cô, đã anh dũng hy sinh và rất đáng tự hào như vậy.

        Những đoàn viên thanh niên cộng sản từ khắp miền đất nước Liên Xô đến chiến đấu ở pháo đài sông Vôn- ga đã tỏ ra xứng đáng là những người con của Tổ quốc Xô-viết.

        Chúng ta không quên được anh trung sĩ trẻ I-a-cốp Páp-lốp, người «chủ» của «ngôi nhà Páp-lốp» nổi tiếng. Chúng ta cũng không quên được trung úy trẻ Ti-mô- phây Xê-mát-cô anh hùng trong trận đánh ở sông nhánh Mét-chét-ca ẩm ướt. Trong chiến đấu, những đoàn viên thanh niên cộng sản trở thành lính hồn của các toán xung kích nổi tiếng lợi hại và đã giữ một vai trò to lớn trong chiến thuật chiến đấu trên đường phố.

        Hiện nay chúng ta còn giữ được những bảo vật thiêng liêng, các thẻ đoàn viên thanh niên cộng sản còn nhuộm máu các chiến sĩ bảo vệ thành phố, thu lượm được trên trận địa. Đây là thẻ số 13145761 bị một mảnh đạn xé rách. Một đoàn viên của thành phố Xa-ra-tốp, binh nhì Ni-cô-lai Bô-cô-đu-chin, 19 tuổi, đã xông lên tiến công với tấm thẻ này ở trong túi và đã hy sinh rất anh hùng.

        Và đây nữa là tấm thẻ đoàn khác, xung quanh bị cháy, của chiến sĩ xe tăng quê vùng U-cra-i-na, Pi-ốt Vlát- xen-cô. Người chiến sĩ trẻ này ra nhập đoàn thanh niên cộng sản mới được vài ngày trước khi hy sinh. Anh nhận thẻ đoàn ngay trên trận địa. Trong trận đánh ác liệt với quân thù, xe tăng của anh bị bắn cháy. Vlát- xen-cô đã chiến đấu đến cùng. Xung quanh xe anh nằm la liệt hàng chục xác tên lính Đức bị chết.

        Đoàn viên thanh niên cộng sản người Ca-dắc là Kít-xim A-man-giơ-lốp, đã giữ thẻ đoàn của mình như một bảo vật thiêng liêng. Bị trúng đạn địch trên đường phố của một thị trấn công nhân, Kít-xim đã ngã xuống còn nắm chặt thẻ đoàn trong tay. Đó là ngọn cờ của anh. Anh chiến đấu và hy sinh cùng với nó.

        Còn đây là các tấm thẻ bị đạn bắn thủng của Vát-xi- li Bu-tốp và A-lếch-xăng ô-lê-nhi-chép. Hai đoàn viên này đã ngã xuống trên quảng trường Giéc-din-xki, ở hàng đầu của những người chiến sĩ xung phong đánh chiếm lại nhà máy Máy Kéo có bọn lính tiểu liên Đức phục kích trong các phân xưởng nhà máy.

        Trong thời gian giao tranh trên bờ sông Vôn-ga không phải hàng chục, hàng trăm, mà là hàng ngàn người trẻ tuổi được để bạt làm chỉ huy trung đoàn, tiểu đoàn, đại đội, khẩu đội pháo binh. Những cán bộ chỉ huy này đã củng cổ cho đơn vị vững chắc. Đó là những đảng viên trẻ, tinh hoa của đoàn thanh niên cộng sản.

        Tinh thần dũng cảm chưa từng thấy, tinh thần kiên cường không gì sánh nổi, đã làm cả thế giới phải kinh ngạc, bắt nguồn từ đâu vậy? Lòng dũng cảm và quyết tâm, những đạo đức cao quý ấy của thanh niên Xô-viết là tài sản truyền thống của đảng bôn-sê-vích. Những đạo đức đó được tôi luyện trong những năm của kế hoạch 5 năm, qua lao động quên mình trên các công trường nhà máy thủy điện trên bờ sông Đơ-nhi-ép, trên sông A-mua, các nhà máy ở sông Vôn-ga và U-ran, U- cra-i-na và Xi-bê-ri, ở miền Bắc và miền Nam.

        Các đảng viên và đoàn viên thanh niên cộng sản của tập đoàn quân 62, chỉ một ưu tiên trong hàng ngũ của minh là đứng ở hàng đầu và chiến đấu giỏi hơn tất cả.

        Sự kết đoàn trong tình bạn chiến đấu là kết quả của công tác Đảng đã được tiến hành liên tục và sâu sắc. Các chiến sĩ yêu mến và tôn trọng các cán bộ chỉ huy của mình, che chở và bảo vệ họ. Các cán bộ chỉ huy luôn luôn đi sát các chiến sĩ và trực tiếp chiến đấu như chiến sĩ. Mối tình anh em chiến đấu ấy đã củng cố được kỷ luật và trật tự.

        Làm sao lại có thể khác được ? Chiến sĩ và sĩ quan Xô-viết đều xuất xứ từ cùng một chỗ đứng duy nhất. Tiếc thay! đó là điều mà các sử gia tư bản chuyên nghiên cứu về nguyên nhân thất bại của nước Đức trên mặt trận phía Đông không thể hiểu được.

        Bị lửa đạn và sông lớn cắt rời khỏi hậu phương lớn, chúng tôi toàn tâm toàn ý gắn chặt với toàn thể nhân dân Liên Xô lúc nào cung chăm lo đến chúng tôi. Không một ngày nào chúng tôi cảm thấy bị lãng quên. Chúng tôi nhận được thư, bưu phẩm, điện báo, không kể đến đạn dược, vũ khí. Và sự quan tâm đó đã động viên các chiến sĩ của tập đoàn quân 62 nỗ lực lập chiến công, vì các chiến sĩ đều biết rằng chiến công của mình sẽ mãi mãi được nhân dân nhớ đến.

        Và họ đã trụ lại!

        Trên đỉnh đồi Ma-mai-ép đã xây dụng một đài kỷ niệm các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát. Nơi này trở thành chốn thăm viếng của hàng triệu người từ khắp nơi trên thế giới.

        Tôi đã nói đến điều chủ yếu, đến những động lực trong cuộc chiến đấu chống quân xâm lược, đến lòng yêu nước, yêu Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, lòng trung thành với lý tưởng cộng sản, đến ý thức đảng của người chiến sĩ. Nhưng tất cả những cái đó sẽ trở thành vô nghĩa nếu trong quá trình diễn biến của cuộc chiến tranh, chúng tôi không làm chủ được nghệ thuật chiến đấu để giúp chứng tôi, với những lực lượng kém hơn địch lại có thể chống đỡ được các đòn tiến công của chúng, chặn chúng lại và rồi đánh đuổi chúng về phía tây.

        Mặc dù các điều kiện cơ động đặc biệt gian khổ, các đơn vị của tập đoàn quân 62 cũng vẫn hành binh và ban đêm đến tăng cường cho những hướng xung yếu. Bọn Đức thường bị bất ngờ. Ở những nơi mà ngày hôm trước chưa có và hầu như không có gì, thì hôm sau chúng đã vấp phải sức chống cự mạnh mẽ, có lúc cả những cuộc phản kích nữa.

        Chiến thuật của bọn tướng tá Hít-le chiến đấu trong thành phố đã bị phá sản. Trong các cuộc chiến đấu trên đường phố, các mũi nhọn của chúng bị nghiền nát và mất sắc nhọn. Ưu thế về số lượng phương tiện, đặc biệt về không quân của chúng cũng không đem lại cho chúng được kết quả quyết định nào trong cuộc chiến đấu trên đường phố. Âm mưu dùng không quân để hủy diệt tất cả và mở đường cho bộ binh, không thực hiện được. Các toán xung kích của chúng tôi áp sát quân địch, chỉ cách một tầm lựu đạn ném tay, đặt các phi công Đức trước một vấn để hắc búa: làm thể nào để ném bom xuống người Nga mà không đụng đến quân của họ ? Và thường thường khi họ cố oanh tạc các toán xung kích của chúng tôi thì bom của họ lại rơi vào chính đầu lính Đức.

        Đây là một ví dụ. Trong khu vực mặt trận của sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp, các chiến hào của chúng tôi rất gần quân Đức, có một ngôi nhà đã bị tàn phá. Gần ngôi nhà đó hai bên đánh nhau bằng lựu đạn. Không quân Đức được gọi đến chi viện bắt đầu oanh tạc các vị trí của chúng tôi và của quân chúng, không phân biệt được đâu là chiến hào của bên này, đâu là của bên kia. Để tránh bom, quân ta cũng như quân Đức phải ẩn núp trong các tầng hầm dưới nhà. Họ ở trong đó chừng 20 phút, lúc ngồi, lúc nằm để giữ cho đầu khỏi bị mảnh bom văng phải. Khi cuộc oanh tạc chấm dứt, họ tranh luận nhau xem bên nào bị bắt làm tù binh. Và kết thúc cuộc tranh cãi là quân ta dem về được 17 tù binh Đức.

        Chúng tôi đánh lại quân Đức bằng chiến thuật chiến đấu trên đường phố không có khuôn mẫu trước, mà sáng tạo ra trong thực tế và luồn luôn được hoàn thiện. Vấn đề quan trọng nhất, chúng tôi học tập được trên bờ sông Vôn-ga là không dung thứ việc sao chép công thức. Chúng tôi luôn luôn căn cứ vào tình hình cụ thể mà tìm ra những biện pháp tổ chức và chỉ đạo chiến đấu mới.

        Như tất cả các thành phố hòa bình của chứng tôi, Xta- lin-grát không được chuẩn bị trước cho một cuộc phòng ngự, và lại càng không được chuẩn bị trước cho một cuộc chiến đấu lâu dài trong điều kiện bị vây hãm. Chúng ta không xây dựng trước các công trình phòng ngự trong các phố, mà chỉ đến khi các cuộc chiến đấu bắt đầu mới buộc phải xây dựng. Đó cũng là một đặc điểm tác chiến của tập đoàn quân 62.

        Những trung tâm đề kháng, trong đó có các điểm tựa là các vị trí phòng ngự chủ yếu của chúng tôi. Những công sự trong thành phố, những ngôi nhà xây bằng gạch hay bằng đá chắc chắn nhất được dùng làm điểm tựa phòng thủ và nối liền với các ngôi nhà khác bằng các đường hào giao thông. Các khoảng cách giữa các điểm tựa được bảo vệ bằng hỏa lực và các vật cản do công binh tạo ra.

        Nói chung, một số ngôi nhà hoặc một nhóm công trình trên các hướng chủ yếu đều được sửa thành các điểm tựa. Bộ đội ta thường chọn các nhà xây bằng đá đã bị dốt cháy, vì quân địch trước khi xung phong không thể lại đốt các ngôi nhà đó và hun ngạt những người phòng thủ ở bên trong, Mỗi điểm tựa, tùy theo kích thước và sự quan trọng của tòa nhà, được một tiểu đội, một trung đội, một đại đội và đôi khi có cả một tiểu đoàn phòng thủ. Các điểm tựa đều sửa sang lại để có thể chống giữ được bốn phía và có thể đơn độc chống giữ được trong nhiều ngày. Một nhóm điểm tựa được hợp lại thành một hệ thống hỏa-lực và cố thủ dưới sự chỉ huy thống nhất, tạo thành một trung tâm đề kháng. Các phân xưởng lớn của các nhà máy có các ngôi nhà kiên cố bằng sắt và bê tông cốt thép có hệ thống cống ngầm giúp ta có thể phòng ngự được lâu dài và kiên cường.

        Lần đầu, chúng tôi ít sử dụng đến các công trình ngầm của nhà máy, như các rãnh đặt dây điện và điện thoại, đặt ống dẫn nước, vì chúng tôi không biết đến các đường cống rãnh đó. Nhưng trong quá trình chiến đấu, khi đã liên lạc được với ban quản trị nhà máy và các tổ chức Đảng ở các quận, thì tất cả đều được lợi dụng để chiến đấu chống quân thừ. Nhằm làm cho địch cơ động khó khăn, các đường phố và các quảng trường trong thành phố đều đặt các vật cản đủ loại. Các lối di đến gần các vật cản đó đều nằm trong phạm vi hỏa lực được bố trí làm nhiều tầng, thành nhiều hỏa điểm, ở các ngôi nhà gần đó, đan thành mạng như bàn cờ. Bộ đội giữ các điểm tựa hoặc các trung tâm đề kháng đó gần người ở đủ các binh chủng. Họ được tăng cường các súng phun lửa, các trọng, đại liên, súng chống tăng, đại bác, súng cối, xe tăng và được các khẩu pháo ngụy trang kỹ yểm hộ. Đó là chưa kể đến các chai xăng đặc, hoặc lựu đạn chống tăng mà chúng tôi Cố gắng trang bị đến từng chiến sĩ.

        Các điểm tựa cũng có các nhà thiện xạ bắn tỉa, các chiến sĩ công binh, hóa học và một đại diện quân y có đủ thuốc men, bông băng.

        Chỉ huy các đơn vị bộ binh đồng thời là chỉ huy các điểm tựa (các ổ đề kháng). Các trạm quan sát pháo binh bắn từ các trận địa bắn che khuất, bao giờ cũng ở sát bèn họ.

        Cảc phương tiện hỏa lực của một tòa nhà phòng thủ thay đổi tùy theo sự kiên cố và vị trí của tòa nhà trong thành phố. Các tòa nhà nhiều tầng, việc phòng thủ cũng được chia làm nhiêu tầng. Các vị trí chỉ huy bắn dọc theo đường phố, đều đặt ở các tầng hầm dưới và tầng một hay tầng hai, để bắn vào các xe tăng địch, các phố, các sân, các nhà kế cận, còn với các mục tiêu xa thì đặt ở các tầng cao và sát nóc các kho. Các khẩu pháo bắn thẳng và một số trọng liên, kể cả súng máy bắn gần, đều bố trí ở các tầng thấp, còn các trọng liên bắn xa và các súng máy cỡ lớn được đặt ở các tầng cao, các xạ thủ đều bô trí rải rác ở khắp tòa nhà. Các khẩu pháo bắn thẳng, các xe tăng, các trọng liên dùng giữ lối vào nhà, các đầu hồi và các khoảng cách giữa các nhà đều bố trí ra ngoài nhà theo nhiều lớp có chiều sâu hoặc ở bên sườn.

        Đặc điểm chiến đấu trong thành phố buộc phải trang bị cho các đơn vị bộ binh súng tự động, lựu đạn và các chai xăng đặc. Một mạng lưới hỏa điểm dự bị và lâm thời được thiết lập cho tất cả các lực lượng, để tạo ra khả năng cơ động hỏa lực được rộng rãi theo mọi hướng. Trong tổ chức hệ thống hỏa lực, phải dùng đến nhiều phương tiện hỏa lực tầm gần, không những bằng súng bộ binh mà cả những khẩu pháo bắn trực tiếp và nhất là súng cối, có thể bắn vào địch qua các vật cản cao thẳng đứng.

        Việc chống xe tăng trong thành phố cũng có những đặc điểm riêng. Chống xe tăng phải tiến hành ở gần. Các chiến sĩ săn tăng vũ trang bằng chai xăng đặc, súng và lựu đạn chống tăng, đã giữ một vai trò quan trọng bậc nhất. Chiến thuật thông dụng là phục kích, lợi dụng các khe hở trong các hàng rào, tường, cổng ra vào, cửa vào và cửa sổ của các nhà. Việc phòng thủ vòng cung chống xe tăng ở một điểm tựa và một trung tâm đề kháng, được bảo đảm bằng cách bố trí các hỏa lực bắn thẳng và hỏa lực của các xe tăng, để có thể đẩy lui được các cuộc tiến công của xe tăng địch từ mọi phía, kề cả từ phía sau lưng. Vì thiếu pháo nên phải cấu trúc những lối đi cần thiết cho các nhóm cơ động qua lại dễ dàng và các công sự có hàng, rào mìn và súng chống tăng bảo vệ. Các trận địa hỏa lực của các khẩu đội độc lập được trang bị như các điểm tựa chống tăng. Một số các điểm tựa này bảo vệ trên một hướng quan trọng chặn đường tiến của các xe tăng địch, hợp thành một khu vực chống tăng.

        Vị trí các cơ quan tham mưu, cho đến cả cơ quan thám mưu của tập đoàn quân, các sở chỉ huy, các trận địa hỏa lực pháo binh cũng được trang bị như các điểm tựa. Tóm lại, việc phòng ngự được tổ chức thành nhiều dải theo chiều sâu, từ tiền duyên cho đến tận bờ sông Vôn-ga. Tất cả các cơ quan hậu cần và các cơ quan khác cũng tổ chức thành các đơn vị chiến đầu và đều có khu vực phòng ngự của mình.

        Việc trinh sát, do chính các sĩ quan các cấp tự đảm nhiệm, có một vai trò quan trọng đối với việc tổ chức phòng ngự. Người chỉ huy trung đoàn bộ binh nhờ tự bản thân mình tiến hành trinh sát mà có thể xác định được tiền duyên của các trận địa phòng ngự, mức độ quan trọng của công tác công trình cần thiết phải làm để củng cố công sự phòng ngự ở các hướng quan trọng. Chính người trung đoàn trưởng đó mới tổ chức được tốt việc hiệp đồng hỏa lực, cấu trúc công sự phòng ngự ở tiền duyên và trong khu vực phòng ngự, tổ chức tốt việc bảo vệ các khu đệm giữa các tiểu đoàn, các trung đoàn, các trung tâm đề kháng và các điểm tựa, chỉ ra được hướng phản kích của các lực lượng dự bị và các biện pháp bảo đảm cho các đơn vị cơ động.

        Chỉ huy các tiểu đoàn và đại đội bộ binh cũng tự mình trinh sát và tổ chức việc phòng ngự ở các điểm tựa và các trung tâm đề kháng, cũng như các khu đệm. Họ chỉ huy hoạt động của các phân đội đóng xung quanh các điểm tựa và chọn các vị trí bắn gần cho súng máy và pháo, chọn các hướng phản kích và chuẩn bị các đường giao thông hào cho bộ đội cơ động, chỉ định cho các thiện xạ khu vực và nhiệm vụ phòng ngự.

        Việc tổ chức phòng ngự được hoàn thiện trong quá trình chiến đấu, và những khi cuộc giao tranh tạm lắng thì lại tranh thủ củng cố các vật cản và tăng cường hệ thống hỏa lực. Việc phòng ngự được chú ý một cách đặc biệt. Chúng tôi cố gắng thanh toán các chỗ bị địch chọc sâu vào vị trí của chúng tôi, bằng hỏa lực và các cuộc phản kích, và thường bất ngờ đánh vào sườn và sau lưng quân tiến công. Những cuộc phản kích ấy thường làm cho địch bị thiệt hại nặng và buộc chúng phải từ bỏ các cuộc tiến công trên hướng đã chọn, mất thời gian tìm ra các điểm yếu trong hệ thống phòng ngự của chúng tôi và làm chậm bước tiến của chúng. Một hình thức hoạt động của chứng tôi là đánh vào sườn hoặc đánh vỗ mặt vào cụm quân đang chuẩn bị tiến công. Mục đích không chỉ để gây thiệt hại cho địch mà còn sử dụng bộ binh và xe tăng, có pháo binh và không quân yểm trợ, đánh thọc vào các vị trí xuất phát tiến công của chúng, làm rạn vỡ đội hình, khiến cuộc tiến công của chúng bị thất bại và phải kéo dài thêm thời gian.

        Nếu quân địch chọc thủng được tiền duyên phòng ngự của chúng tôi, thì chúng cũng vấp phải một hệ thống phòng ngự có chiều sâu, có thể trong suốt cuộc giao tranh luôn phản kích vào các chỗ yếu và các sườn bị hở của chúng trong hành tiến.

        Chúng tỏi không sợ khi quân địch thọc sâu qua tiền duyên đánh vào dải phòng ngự của chúng tôi, vì bên trong đã có các ổ chiến đấu và các vật cản chống xe tăng. Đồng thời, bộ đội sẽ cố gắng dùng hỏa lực cắt bộ binh địch ra khỏi xe tăng của chúng, buộc chúng phải nằm dán xuống đất ngoài tiền duyên. Xe tăng địch có thọc sâu được thì cũng bị các tay súng chống tăng và săn tăng tiêu diệt. Đôi khi chúng còn bị rơi vào các túi và vấp phải các ổ chống xe tăng, các trận địa pháo đã được chuẩn bị trước để đánh xe tăng. Ưu thế của chúng tôi là được ẩn nấp trong các công sự che khuất, còn quân địch bị phơi trần ngoài phố, tạo thành những chiếc bia sống. Hỏa lực của các thiện xạ bộ binh và các xạ thủ pháo binh giội xuống đầu quân xâm lãng, và nhiều lúc, cả những bức tường, mái nhà, trần nhà cũng được làm nổ tung rơi xuống đầu chúng.

        Khi quân địch chiếm được một ngôi nhà trong công trình nào thì các thê đội hai và các đội dự bị sẽ đánh bật chúng ra và tổ chức phản kích để khôi phục lại tình hình. Các thê đội hai bố trí ở các điểm tựa bên trong dải phòng ngự, ngăn chặn quân địch trên các hướng dự kiến chúng sẽ tiến công và luôn sẵn sàng phản kích bằng toàn bộ hoặc một phần lực lượng của mình. Trường hợp không đủ lực lượng và phương tiện để phản kích thì đội hình chiến đấu được tổ chức để các đội dự bị bố trí trong các tòa nhà quan trọng và kiên cố nhất. Gặp tình huống bất lợi, các thê đội hai và lực lượng dự bị sẽ chuyển sang phòng ngự ở các điểm tựa đã được chuẩn bị sẵn trên các hướng bị uy hiếp. Đi đôi với việc cấu trúc các trận địa phòng ngự, các thê đội hai (đội dự bị) còn chuẩn bị các hướng phản kích trong phạm vi khu vực của mình cũng như để chi viện cho các đơn vị bạn. Việc chuẩn bị đó gồm tổ chức hiệp đồng và mở đường cơ động, có nghĩa là dọn đường qua các sân, các mảng tường đồ, thiết bị các đài quan sát và các trận địa bắn của pháo binh.

        Ngay lúc bắt đầu các cuộc chiến đấu trong nội thành, đã thấy ngay là các phương pháp chỉ huy chiến đầu ở dã ngoại không thể áp dụng được. Các công sự của địch đặt trong các nhà xây bằng đá và hỏa lực dày đặc của chúng làm cho các cuộc phản kích của ta gặp nhiều khó khăn và bị nhiều thiệt hại. Trong quá trình chiến đấu và tiến hành phản kích, hai bên đều bị hở sườn và đội hình chiến đấu của hai bên đều bị các tòa nhà được củng cố để phòng ngự chia cắt. Phòng ngự tích cực trong các điều kiện như vậy có nghĩa là bộ đội khi tiến hành phản kích, phải đánh chiếm các ngôi nhà có quân Đức cố giữ ở bên trong khu phòng ngự của chúng tôi, hoặc phải tiến công vào các khu nhà mà quân Đức đã biến thành các điểm tựa ở phía trước tiền duyên.

        Khi bắt đầu giao tranh, các phân đội nhỏ dễ lọt được vào các khu đệm giữa các điểm tựa và các ổ đề kháng của địch, và hoạt động có kết quả hơn cả. Họ bao vây địch, lọt sâu vào các khu phố và xung phong chiếm lấy các tòa nhà, rồi nhanh chóng biến các tòa nhà ẩy thành vị trí phòng ngự của mình.

        Các phân đội bộ binh nhỏ không thể vượt qua được mọi chướng ngại trong thành phố bằng hỏa lực riêng của mình và cũng không dập tắt được các hỏa điểm của địch. Mặt khác, hỏa lực pháo binh từ các trận địa bắn che khuất không có tác dụng lắm. Vì thế cho nên, muốn phá hủy các tòa nhà và các bức tường, trong có quân địch , phải tăng cường thêm pháo và xe tăng để yểm hộ cho bộ binh. Muốn phá vỡ các bức tường, vượt qua các vật cản và đánh bật quân địch ra khỏi các điểm tựa, phải tăng cường các chiến sĩ công binh và chiến sĩ hóa học cho các phân đội nhỏ. Bởi vậy đã thành lập ra các phân đội nhỏ, gọi là các đội xung kích, tùy theo mục tiêu tiến công mà bố tri người và phương tiện cho thích hợp. Chi huy và cơ quan tham mưu của các đội này, tổ chức việc xung phong chiếm các điểm kiên cổ của địch. Mỗi đội xung kích thường gồm một trung đội hoặc một đại đội bộ binh (từ 20 đến 50 tay súng) được tăng cường thêm hai hoặc ba khẩu pháo bắn thẳng, một hay hai tiểu đội công binh và chiến sĩ hóa học. Toàn đội được trang bị tiểu liên và rất nhiều lựu đạn. Hoạt động của các đội xung kích này tạo nén sức mạnh phòng ngự làm cho thần kinh quân địch luôn luôn bị căng thẳng. Trước các đòn tiến công của các đội xung kích này, quân địch buộc phải bỏ lại các tòa nhà, kề cả các điểm tựa của chúng. Các cuộc tiến công ấy thường không có pháo bắn chuẩn bị. Thời cơ tiến công tùy thuộc vào tình hình, thái độ của quân địch và thời gian chúng nghỉ ngơi, ăn uổng hoặc thay phiên. Tranh thủ các thời cơ đó, chúng tôi thường bắt sống được cả toàn bộ đơn vị của địch trong các hầm ngầm.

        Kinh nghiệm cho thấy các đội xung kích và các điểm tựa đã giữ vai trò rất quan trọng trong chiến đấu phòng ngự. Các đơn vị của tập đoàn quân đã đẩy lui các cuộc tiến công của quân địch, phản kích lại chúng, xuất kích táo bạo và nắm quyền chủ động. Sức mạnh của các chiên sĩ ta ở chỗ vừa phòng ngự, lại vừa liên tục tiến công.

        Các đội xung kích cũng giữ một vai trò to lớn trong khi tiến hành phản kích. Bằng những đòn táo tạo và bất ngờ, họ cướp lại các tòa nhà, các khu phố mà quân địch đã chiếm được. Các đơn vị của tập đoàn quân 62 đã lập ra các nhóm chiến đấu: nhóm xung phong, nhóm yểm trợ và nhóm dự bị. Cả ba nhóm chiến đấu này thực hiện cùng một nhiệm vụ duy nhất, tạo thành một đơn vị gọi là đội xung kích chiến đấu trong thành phố. Lực lượng và thành phần của mỗi đội xung kích tùy thuộc vào mục tiêu tiến đánh. Đội trưởng sẽ xác định lực lượng và thành phần trong quá trình chuẩn bị hành động, dựa vào các tin tức do quân báo cung cấp, vào tính chất và tầm quan trọng của vị trí định chiếm. Các nhóm xung phong có từ 10 đến 12 người là lực lượng chính của đội. Họ là những người đầu tiên đột nhập vào các tòa nhà, các lô cốt, và chiến đấu độc lập trong đó. Mỗi nhóm cố nhiệm vụ riêng. Họ được trang bị nhẹ như: tiểu liên, lựu đạn, dao găm, cuốc xẻng. Việc chỉ huy các nhóm được giao cho một người chỉ huy thống nhất đem theo pháo sáng, dôi khi có cả điện thoại.

        Nhóm yểm trợ thường chia làm nhiều tổ, xông vào nhà cùng lúc và từ nhiều hướng, theo các nhóm xung phong sau khi người chỉ huy đã bắn tín hiệu « có mặt». Khi vào được trong nhà và chiếm được các hỏa điểm của địch, họ tổ chức ngay việc phòng ngự và bố trí ngay hệ thống hỏa lực bắn vào đối phương và làm tê liệt mọi cố gắng của địch đến cứu viện cho số quân bị tiến công. Các nhóm yểm trợ được trang bị vũ khí nặng như: trọng liên và trung liên, súng chống tăng, súng cối, kích, cuốc và thuốc nổ. Mỗi nhóm thường có các tay thiện xạ và các chiến sĩ chuyên môn khác có khả năng sử dụng thích hợp vào việc tiêu diệt quân địch.

        Nhóm dự bị dùng tăng cường cho các nhóm xung phong, để đánh lại các mũi phản kích tạt sườn của địch và trong trường hợp cần thiết sẽ làm nhiệm vụ bao vây địch. Khi cần, có thể lấy ngay các nhóm dự bị đó để lập những nhóm xung phong bổ sung.

        Kinh nghiệm của chúng tôi là nhất thiết phải lập các đội xung kích với những người cùng một đơn vị. Mỗi trung đội, mỗi tiểu đội, mỗi chiến sĩ đều phải biết cách đánh đó.

        Thời cơ và sự bất ngờ, là hai yếu tố thiết yếu cho tác chiến thắng lợi của đội xung kích. Mỗi người chỉ huy được giao nhiệm vụ đánh chiếm một điểm tựa hay một trung tâm đề kháng, trước hết phải biết lợi dụng yếu tố thời cơ và yếu tố bất ngờ. Trong các cuộc cận chiến trong phố, các yếu tố đó càng có ý nghĩa quyết định quan trọng.

        Lựu đạn là vũ khí không thể thiếu được của các chiến sĩ xung kích. Lựu đạn quyết định cho cự ly xuất phát tiến công. Vị trí xuất phát tiên công càng gần địch bao nhiêu càng có lợi bấy nhiêu. Từ đó, thắng lợi của các đội xung kích của tập đoàn quân 62 phần lớn tùy thuộc vào việc bí mật tiếp cận quân địch. Kinh nghiệm của các chiến sĩ Xô-viết cho thấy nếu bò đến gần địch, biết lợi dụng các hố đại bác, ban đêm đào hào giao thông và ngụy trang các hào đó ban ngày, rồi bí mật lặng lẽ tập trung trước khi lao lên xung phong, với tiểu liên quàng ở cổ cùng 10—12 quả lựu đạn đeo trên người, thì chắc chân là đã nắm được thời cơ và bất ngờ.

        Chiến thuật của các đội xung kích dựa vào những hành động nhanh chóng, sáng tạo và dũng cảm của mỗi chiến sĩ. Tôi đã đúc kết về chiến thuật đó như sau: người lính xung kích và quả lựu đạn, cả hai đều phải xông vào trong nhà ; cả hai phải nhẹ gọn — người không đeo bạc đà, lựu đạn không để nắp; cùng ập vào nhà, lựu đạn đi trước, người theo sau; và cứ như thế xông vào khắp khu nhà — lựu đạn đi trước, người đi sau.

        Chiến đấu trong một tòa nhà bị địch chiếm, thường đầy những tình huống bất ngờ. Ở đây xuất hiện một quy luật khắt khe: phải biết ngoái lại ! Mối nguy hiểm rình mò người chiến sĩ từng bước. Không được mất tỉnh táo ! Ném lựu đạn vào mỗi góc phòng và tiến lên! Lia một tràng tiểu liên lên mảng trần còn lại, nếu thế chưa đủ thỉ lại ném một quả lựu đạn nữa và lại tiến lên! Sang phòng tiếp theo lại lựu đạn! Đến chỗ ngoặt, lại ném lựu đạn và lia ngay một tràng tiểu liên nữa! Mà không được chậm trễ, trù trừ.

        Ngay khi anh đã vào đến trong nhà, quân địch vẫn có thể phản kích. Đừng có sợ! Anh đã giữ được chủ động trong tay. Ném lựu đạn dữ hơn, dùng cả tiểu liên, dao găm và xẻng nữa! Chiến đấu trong nhà là một cuộc vật lộn điên cuồng. Cho nên phải sẵn sàng đối phó với những sự bất ngờ. Đừng có nghếch mắt lên trời mà nguy!

        Trong các đơn vị của tập đoàn quân 62, một điều đã trở thành quy luật, là nếu hỏa lực của địch tập trung trong một tòa nhà đã biến thành điểm tựa thì việc xung phong đánh chiếm phải bất ngờ và không có pháo bắn chuẩn bị. Đội xung kích đồng thời được vài khẩu pháo và xe tăng bắn trực tiếp qua các khe tường nứt yểm trợ, hoặc phá hủy tòa-nhà để cho việc xung phong nhanh chóng và mãnh liệt hơn.

        Việc tiến công bằng đường ngầm và bộc phá cũng rất có hiệu quả và được sử dụng khi tiếp cận các tòa nhà bằng các phương tiện khác có thể gây ra thiệt hại nặng.

        Biết sử dụng các đội xung kích và các hình thức cùng phương tiện chiến đấu khác, đã giúp chúng tôi giữ vững và chiến thắng.

        Tập đoàn quân 62 đã chiến đấu trên dọc dường từ sông Vôn-ga đến Béc-lin. Tập đoàn quân đã tập kích đánh chiếm được nhiều thành phố, trận địa, khu vực phòng ngự kiên cố, và chiếm Béc-lin. Tôi phải nói rằng, các cuộc giao tranh ấy chỉ giống nhau về tên gọi, còn về quan niệm, theo sự chuẩn bị và thực hiện các trận đánh ấy, thực ra đều khác nhau. Chúng ta cũng có thể nói như vậy về các đội xung kích. Các đội xung kích ở Xta-lin-grát không giống như các đội xung kích Da- pô-rô-giê, ô-đét-xa, Béc-lin và các thành phố khác, không giống các đội đã đánh vào pháo đài Pô-dơ-nan và khu vực phòng ngự kiên cố Mê-xê-rét. Nhưng tập đoàn quân 62, sau này trở thành tập đoàn quân Cận vệ thứ 8, dù đánh chiếm thành phố, hay khu vực phòng ngự kiên cố nào khác, đều không quên Xta-lin-grát, nơi đã ra đời ,các đội xung kích.

        

        Tôi muốn nói máy lời về sự tham gia của các chiến sĩ gái trong việc bảo vệ Xta-lin-grát.

        Trong quân đội Xô-viết có những đơn vị như các đội cao xạ, các trung đoàn máy bay ném bom đêm U.2, trong đó các pháo thủ, tổ lái đã số là nữ. Và phải nói rằng các đơn vị đó thực hiện các nhiệm vụ chiến đấu của mình xuất sắc, không kém gì các đơn vị có đã số là nam.

        Trong quân đoàn cao xạ của Xta-lin-grát, phần lớn người nạp đạn hoặc thành viên trong các tổ chiếu đèn pha là nữ. Họ không bao giờ rời vị trí chiến đấu và tiếp tục bắn, ngay khi hàng chục trái bom rơi xuống đầu họ, khi không thể chỉnh được đường bắn chính xác nếu không ở lại bên các khẩu pháo đó.

        Tháng mười, tôi có dịp gặp năm cô gái nạp đạn, tuồi đời còn trẻ mãng nhưng, đã dày dạn trong khói lửa chiến đấu. Tôi không bao giờ quên được nét mặt bực bội của một cô trắc thủ, tóc vàng màu đồng thau. Cô đã bắn một tốp chín máy bay ném bom của địch đang bổ nhào, và chỉ bắn rơi có một chiếc, trong khi theo ý các cô bạn cùng khẩu đội, thì có thể hạ được hai hay ba chiếc.

        Các trung đội thông tin của tập đoàn quân 62 cũng chủ yếu gồm các cô gái trẻ. Khi ta nhìn thấy họ làm việc ở trạm thông tin liên lạc trung gian, ta có thể đoán chắc rằng liên lạc sẽ được bảo đảm. Dầu trạm có bị pháo binh và sủng cối địch bắn phá, dầu bom trút xuống dữ dằn nhằm vào trạm, dầu trạm bị địch bao vây, các cô gái ấy vẫn không bao giờ rời trạm mà không có lệnh trên, mặc dầu những hành động như thế là đùa rỡn với cái chết

        Tôi biết một trưởng hợp ở trạm thông tin liên lạc trung gian trong khu đường tránh tàu Bát-xác-ghi-nô. Trạm chỉ còn lại một cô gái trẻ làm điện thoại viên tên là Na-đi-a Cli-men-cô. Tất cả các cô đồng nghiệp khác đã hy sinh hay, bị thương nằm quanh, cô ta, nhưng Cli- men-cô vẫn không rời vị trí và cho đến phút cuối cùng vẫn báo cáo về sở chỉ huy tình hình diễn ra trên trận địa. Đây là những lời cuối cùng của cô, nhận được ở trung tâm thông tin liên lạc của tập đoàn quân: « Cả trạm không còn một người nào của ta cả. Tôi chỉ còn lại một minh. Đạn nổ xung quanh tôi... Phía bên phải, tôi trông thấy các xe tăng địch, có sơn cờ chữ thập ngoặc trên thành xe, đang tiến đến và có bộ binh theo sau. Tôi không còn biết đi đâu được nữa. Chắc chúng sẽ hạ được tôi. Tôi sẽ báo cáo thêm. Chú ý nghe!... Một xe tăng tiến đến gần trạm của tôi, hai tên nhảy ra khỏi xe. Chúng sục. sạo xung quanh. Hình như chúng là sĩ quan. Chúng tiến lại phía tôi...». Đến đây thì liên lạc bị dứt.

        Trong những năm năm mươi, tôi gặp lại một chị nguyên là điện thoại viên, cựu chiến sĩ của tập đoàn quân 62, bây giờ là bí thư quận ủy Xim-li-an-xcơ, đồng chí Ra-du-mê-ê-va. Tôi biết chị lần đầu tiên ngày 13 tháng chín năm 1942 trên đồi Ma-mai-ép. Trạm thông tin liên lạc bị bom đạn phá hủy nhưng chị vẫn ngồi bên máy điện thoại gọi bắt liên lạc với chỉ huy các đơn vị. Ra-du-mê- ê-va tình nguyện gia nhập bộ đội và đã dành tất cả sức lực cùng kiến thức của mình cho việc bảo vệ Tổ quốc. Năm 1943 chị gia nhập Đảng. Sau khi phục viên, chị làm giáo viên và từ năm 1949, chị làm công tác Đảng.

        Trước mặt tôi là một phụ nữ khiêm tốn, nghiêm túc, nói về các bạn gái chiến đẩu của mình thì nhiều, nhưng chỉ nói về mình khi tôi hỏi chị những câu trực tiếp và yêu cầu chị nói chi tiết hơn về những việc gì chị đã tự làm:

        — Nói cho đồng chí nghe về tôi ư? — Chị nhún vai một cách ngạc nhiên — Nhưng chính là tôi nói về tôi đấy chứ. Lúc đó, trên đồi Ma-mai-ép, bên cạnh tôi có Ma- ri-a Gu-li-ai-ê-va, một cô gái nhỏ quê ở Ca-mi-chin, đã cùng với tôi đào một hầm để máy trong ngày 12 tháng chín năm 1942 giữa lúc máy bay địch ném bom liên tục. Cùng với Ma-ri-a Gu-li-ai-ê-va và Xu-ra Chê-chê-ni-a, tôi đã ngồi thưởng trực ở tổng đài. Cũng trong thành phố nhưng ở một số nơi khác, có Tai-a Vđô-vi-na, Li- u-ba Xtu-ca-lô-va, Cláp-đi-a Chờ-tông-đa, Lê-na Pê-rê- tôn-chi-na và một số chị em khác nữa... Tôi còn nhớ ngày 31 tháng tám 1942, ở khe I-a-blô-nê-vai-a có Pha-ni-a Ra-đơ-nhích, người nhỏ nhẵn, da rám nắng, tóc quăn màu hạt dẻ, ngồi với một cô bạn đồng nghiệp cạnh điện dài trong chiếc lều vải ở chỗ trống trải, kề bên một hố bom. Các cô nghe thấy tiếng máy bay ném bom của địch gầm rít và đến, gần. Nhưng các cô không rời vị trí vì cần phải phát di một tin tức khẩn về cuộc tiến công của quân Đức, báo cho sở chỉ huy biết là xe tăng địch đã chọc thủng phía sau lưng của một đơn vị. Một nguyên tắc đối với các cô gái báo vụ vô tuyến điện là không bỏ rơi đồng đội bất kể nguy hiểm đến mức nào.

        Quan sát đường bay và nghe tiếng bom rít, các cô gái đã phán đoán được gần đúng nơi bom nổ. Máy bay bay qua lần thứ nhất, rồi lần thứ hai. Họ vẫn phát điện. Nhưng máy bay quay lại lần thứ ba, và bây giờ ở chỗ lều vải chỉ còn là một hố bom sâu hoắm.

        Sự kiện xảy ra trong những ngày này biến động nhanh đến nỗi người ta không có thì giờ chôn cất những cô gái. Và họ nằm vĩnh viễn ở khe I-a-blô-nê-vai-a, những ngôi mộ chiến sĩ vô danh trong hàng ngũ Hồng quân đã ngã xuống trong khi làm nhiệm vụ. Chiều tối hôm đó, Ra-du- mê-ê-va còn nói chuyện với tôi về cô bạn tốt Xu-ra Chê-chê-ni-a của mình. Trước chiến tranh cô ta công tác trong một nhà trẻ. Khi được tin phòng động viên gọi đến mấy nữ đoàn viên thanh niên cộng sản có nguyên vọng gia nhập Hồng quân, thì A-ỉếch-xăng-đra Chê-che-ni-a, gọi thân mật là Xu-ra, đã đến gặp ngay đồng chí giám đốc nhà trẻ và cho biết là cô cũng muốn ra mặt trận. Rồi ngày vui mừng đó đã đến. Cuối tháng tư 1942, Xu-ra lúc này đã là đảng viên dự bị cùng với năm nữ đoàn viên thanh niên cộng sản khác nữa, đến phòng tuyển quân. Mọi thủ tục đều làm xong trong một ngày và ngày 2 tháng năm, bè bạn tiễn sáu cô gái lên đường nhập ngũ. Sau một tháng thực tập ở lớp điện thoại viên mở tại Át-xtra-khan, Xu-ra được điều tới đại đội đặc biệt của khu vực phòng thủ kiên cố 115 và làm việc ở tổng đài. Sự kiện đó vào tháng bảy 1942 ở trên sông Đông. Từ ấy, ngay trong những hoàn cảnh gay go nhất, Xu-ra cũng không bao giờ rời tổng đài của mình. Ngày 13 tháng chín, trên đồi Ma-mai-ép thiết lập trạm liên lạc giữa chỉ huy khu vực phòng thủ kiên cố và thiếu tướng Pô-giác-xki. Ngày hôm đó, ở đấy không có lấy được một phút, lắng dịu nào. Đạn pháo và súng cối bắn không lúc nào ngớt. Dĩ nhiên là khó mà giữ được liên lạc, nhưng cũng vẫn giữ được. Đến ba giờ chiều chỉ còn lại một mình Xu-ra ở trạm liên lạc, còn các người khác đều đi nối đường dây. Không còn ai để phái đi sửa lại dường dây dứt, Xu-ra đã nói với đại đội trưởng:

        — Cho phép tôi đi nối lại chỗ đứt. Tổng đài không có tôi người ta cũng mầy mò cắm được phích liên lạc.

        — Đạn địch bắn dữ dội lắm, đồng chí không thể đến chỗ dây đứt đâu, nói gì đến nối dây.

        — Tôi đi được và làm được, đồng chí trung úy ạ. Chỉ cần đồng chí cho phép tôi — Xu-ra năn nỉ.

        Đại đội trưởng đồng ý, và Xu-ra từ biệt chui ra khỏi hầm đặt tồng đài.   «

        Xu-ra nối được dây và gọi được về nhiều lần. Số ít người c6 mặt trên đồi Ma-mai-ép lúc đó đều nhớ ngày 14 tháng chín, buổi trưa liên lạc lại bị đứt và từ đó họ không nghe thấy tiếng Xu-ra nữa.

        Tôi vẫn luôn nhớ các cô điện thoại viên sống và làm Việc trong các điều kiện khó khăn như thế nào. Không ai làm hầm, làm chỗ nấp cho các cô gái ấy trong thành phố đang chiến đấu. Họ tự đào lấy hào giao thông để ẩn nấp, cho cá nhân hay tập thể, rồi vớ được cái gì thì che bằng cái ấy, và ở trong hào hàng tháng trời, ngủ ngay tại nơi làm việc.

        Tháng mười, khi quân địch đã phá hủy hết tất cả các hầm của cơ quan tham mưu, các điều kiện sinh hoạt và công tác lại còn gay go hơn nhiều đối với nữ quân nhân ở bên hữu ngạn. Họ phải làm việc trong các đường hào chật hẹp, thiếu không khí, phả ngủ ngoài trời và hàng tháng không biết đến nước nóng là gì.

        ... Ta-ma-ra Chơ-ma-cô-va phục vụ ở sư đoàn của Ba-chi-úc. Tôi biết cô rất rõ. Cô nổi tiếng vì đã cõng được các thương binh nặng từ tuyến đầu về, trong khi hình như không thể giơ nổi một bàn tay lên khỏi mặt đất mà không bị ăn đạn địch. Ta-ma-ra trườn, bò đến gần người bị thương và nằm ngay bên cạnh anh để băng bó cho anh. Tùy theo vết thương nặng nhẹ mà cô quyết định cách xử trí. Nếu không thể để thương binh tại trận địa thì Ta-ma-ra luồn xuống dưới người anh và tập trung, hết sức lực của mình, cố gắng cõng thương binh đôi khi nặng gấp rưỡi cô về trạm cứu thương. Và khi nào không nâng được thương binh lên để cõng thì cô trải áo mưa ra, đặt thương binh lên và vừa bò vừa kéo thương binh đi.

        Ta-ma-ra Chơ-ma-cô-va đã cứu được nhiều người. Nhiều thương binh được sống sót luôn biết ơn cô đã cứu sống mình. Nhưng thường những chiến sĩ mà cô đã cứu thoát, thậm chí cũng không biết được tên cô nữa. Hiện nay cô là y sĩ ở khu Đồi.

        Những chiến sĩ anh hùng như Ta-ma-ra không phải là hiếm trong tập đoàn quân 62. Hơn một ngàn phụ nữ đã có tên trong danh sách được khen thưởng, của các đơn vị ở lập đoàn quân. Trong số này có Ma-ri-a U-li- a-nô-va, suốt từ ngày đầu đến ngày cuối của cuộc chiến đấu  phòng ngự làm việc trong ngôi nhà «Ráp-lốp»; Va- li-a Pa-khô-mô-va đã đưa từ trận địa về trạm hơn trăm thương binh; Na-đi-a Giác-khich được tặng thưởng huân chương Cờ đỏ; y sĩ Ma-ri-a Vô-li-a-mi-dô-va ở hỏa tuyến đã băng bó hàng trăm binh sĩ, sĩ quan, và nhiều người khác nữa. Cô Li-u-ba Nét-xte-ren-cô đã ở vị trí bị địch bao vây của trung úy Đra-gan và đã băng bó cho hàng chục chiến sĩ Cận vệ bị thương, rồi hy sinh bên cạnh một thương binh, người đẫm máu, tay vẫn còn căm cuộn băng. Như thế, phải chăng không là nữ anh hùng?

        Trong nửa sau của tháng mười, tình hình trong thành phố trở nên phức tạp, khoảng cách giữa tiền duyên với sông Vôn-ga rút hẹp lại đến nỗi Hội đồng quân sự buộc phải đưa một số đơn vị chuyên môn sang tả ngạn để tránh tổn thất vô ích. Hội đồng quyết định cho phụ nữ sơ tán đi trước. Đã có lệnh cho các sĩ quan và các chỉ huy đơn vị, phải cho các chiến sĩ gái sang tả ngạn để nghỉ ngơi vài ngày rồi mới trở lại hữu ngạn.

        Hội đồng quân sự ra quyết định ngày 17 tháng mười nhưng sáng ngày 18, một đoàn đại biểu nữ chiến sĩ thông tin, đứng đầu là Vi-Ii-a Tô-ca-rê-va đã đến gặp tôi. Va- li-a đặt vấn để thẳng thắn, dứt khoát:

        — Đồng chí tư lệnh, tại sao đồng chí lại đưa chúng tôi sơ tán khỏi thành phố? Chúng tôi muốn hoặc cùng chết với mọi người, hoặc phải đánh tháng quân thù đáng nguyền rủa. Tại sao đồng chí lại có sự phân biệt giữa nam và nữ? Phải chăng chúng tôi thực hiện nhiệm vụ tồi hơn nam giới ? Đồng chí nghĩ thế nào thì nghĩ, nhưng chúng tôi nhất định không qua bên kia sông đâu.

        Cuộc trao đổi này xảy ra ngày 18 tháng mười, là ngày chúng tôi chuyển sang sở chỉ huy mới, tôi phải trả lời chị em là chúng tôi chưa thể tổ chức được đầy đủ các phương tiện liên lạc và tình hình buộc chúng tôi phải dùng đến các phương tiện nhẹ, đến các đài vô tuyến xách tay để bảo đảm chỉ huy các đơn vị, và chính vì ly do duy nhất độ mà tôi phải cho các chị em về bên kia sông, chừng nào chưa cấu trúc được các công trình để hoạt động bằng các phương tiện thông tin nặng. Đoàn đại biểu chị em nhận chấp hành đúng chỉ thị của Hội đông quan sự, nhưng yêu cầu tôi phải lấy danh dự hứa là khi nào các điều kiện công tác cần thiết đã có thi lập tức cho chị em trở lại hữu ngạn.

        Chị em qua sông Vôn-ga ngày 18 tháng mười, nhưng từ ngày 20, cứ mỗi lần Crư-lốp, Gu-rốp, hay tôi liên lạc điện thoại tới tả ngạn là y như rằng các cô gái không để chúng tôi yên. Họ nói: «Chúng tôi đã nghỉ ngơi rồi. Khi nào thì đồng chí cho chúng tôi trở lại thành phố ? », hoặc « Đồng chí tư lệnh, bao giờ thì đồng chí giữ lời hứa ? ». Chúng tôi đã phải giữ lời hứa. Cuối tháng mười tôi phải  cho các cô ấy cùng với phương tiện chuyển sang hữu ngạn, vào các hầm đã được chuẩn bị sẵn.

        ... Tôi còn nhớ các nữ trinh sát đặc biệt nổi danh ở Xta-lin-grát, trong đó có Ma-ri-a Vê-đô-nhê-ê-va, Li-đã Grê-lô-va, Ma-ri-a Mô-lô-ri-na, đã nhiều làn bò trườn qua những đống đô vỡ, những hầm ngầm, qua các khe và các đường ống để vượt qua tiền duyên của mặt trận, tiến sâu vào hậu phương địch. Một chị đã viết về các hoạt động ở giữa các đơn vị địch như sau : «Một ngày tháng chín, chị bạn Grê-lô-va và tôi ngỏ ý muốn tình nguyện đi trinh sát ở sau lưng quân Đức. Chúng tôi được gọi đến hầm ban tham mưu trên bờ sông và chúng tôi nhận được các chỉ thị chi tiết về công việc phải làm và những điều phải chú ý. Chúng tôi nhận được nhiệm vụ phải điều tra địa điểm của cơ quan tham mưu quân Đức, vị trí đóng quân, các trận địa bắn, khu sơ tán dân chúng, chúng tôi phải tìm hiểu xem chuyện gì đã xảy ra ở kho thóc, và sẽ đột nhập vào khe Vích-nhi-ô-vai-a bằng cách nào. v.v. Tôi nhớ, trong một đêm tối trời tháng chín, chúng tôi ra khỏi ngôi nhà "Páp-lốp», đồng chí Vô-lô-đi-a Pi-mê- nốp đi theo để chỉ cho chúng tôi cách vượt qua quảng trường « Mồng chín tháng giêng ». Chúng tôi cẩn thận qua được quảng trường, tới một ngôi nhà một tầng bị phá hủy gần ga tránh tàu và chúng tôi ở bèn cạnh đống gạch ngói đổ vỡ cả một đêm. Sáng hôm sau, để thực hiện nhiệm vụ, chúng tôi từ thành phố ra đi. Đến nơi đóng quân của bộ chỉ huy Đức thấy có đám đông đang tập trung và biết được là bộ chỉ huy Đức đang chuẩn bị đưa dân đi Ca-lát- chơ trên sông Đông. Trong phố Pút-kin, chúng tôi thấy rất nhiều xe đậu trước cửa một ngôi nhà có các sĩ quan Đức ra vào. Chúng tôi ghi nhận kỹ lưỡng ngôi nhà này. Dó là cơ quan tham mưu của một sư đoàn Đức. Ở gần nhà tắm Xuốc-xcai-a, chúng tôi được biết là các sĩ quan Đức thường đến tắm vào ngày thứ bảy và chúng tôi cũng ghi nhớ cẩn thận chi tiết này. Trên đường đi tới nhà ga, chửng tôi gặp dân chúng báo cho biết là quân Đức đang chuẩn bị tiến công ngay từ chiều hôm đó. Chúng tôi quyết định ra ga để xem sự thể ra sao, nhưng bọn Đức không cho chứng tôi vào ga. Đến khu vực nhà máy băng truyền cao ở kho thóc, chúng tôi được biết là hàng ngày quân Đức vẫn dùng tàu và xe tải chở thóc lúa đi. Trên đường ra khe Vích-nhi-ô-vai-a gần thị trấn nhà máy Tháng Mười Đỏ, chúng tôi nhận thấy các trận địa hỏa lực, nhưng đó là những khẩu pháo mới đưa đến, còn nằm trên đường ray và xa hơn có các khẩu pháo sáu nòng. Ở khu vực nhà máy Tháng Mười Đỏ có rất nhiều lính Đức, nhưng chúng không cho chúng tôi vào khu này. Sau khi đã thu lượm được trong hai ngày các tin tức quy định, ban đêm chúng tôi trở lại quảng trưởng «Mồng chín tháng giêng », và đi qua quảng trường này chúng tôi đến cái cối xay gió ở gần ngôi nhà « Páp-lốp ». Mọi người đều vui mừng thấy chúng tôi đã trở về và mời chúng tôi xuống hầm cơ quan tham mưu, để nghe chúng tôi báo cáo lại chi tiết công việc. Sau đó, chúng tôi được dẫn đến một cái hầm lát nắp. Ở đấy tư lệnh tiếp chúng tôi, chăm chú nghe chúng tôi báo cáo và ghi chép các ký hiệu trên bản đồ.

        Có người nói là các tin tức xuất phát từ nguồn tin của hai nữ trinh sát viên chỉ có giá trị nhỏ nhoi về mặt chiến thuật chứ không có giá trị chiến dịch, càng không có giá trị chiến lược được. Như vậy, thật không đúng. Tập đoàn quân 62 có nhiều nguồn tin và nhiều hình thức quân báo khác nhau. Chúng tôi cố gắng nắm được hậu phương quân địch, để phán đoán những gì sẽ chờ đợi chúng tôi ngày hôm sau và các ngày sau nữa. Đối với chúng tôi, những người bảo vệ một thành phố trái dài hàng chục ki-lô-mét dọc theo sông Vôn-ga, chiều ngang từ 3 đến 5 ki-lô-mét, thì điều đặc biệt quan trọng là nắm được những gì đang xảy ra ở ngay sau lưng quân Đức, bên sau tuyến phòng ngự thứ nhất. Nhận được các tin tức như vậy, qua nhiều nguồn và nhiều phương tiện khác nhau, sẽ giúp cho tư lệnh tập đoàn quân có cơ sở để quyết định dùng pháo binh, súng cối và đạn ca-chiu-sa để đè bẹp hoặc vô hiệu hóa sự chỉ huy của nhiều cơ quan tham mưu trung đoàn và sư đoàn của địch và giáng những đòn đích đáng vào các vị trí pháo binh, súng cối và các kho đạn dược của chúng, hướng dẫn cho không quân ta ban đêm tập kích vào các nơi tập trung quân và đập tan những đội quân địch đang chuẩn bị tiến công

        Thông tin liên lạc là bộ dây thần kinh mà không có nó  thì không thể chỉ huy được bộ đội trong chiến tranh hiện đại.

        Trong các trận đánh trên sông Vôn-ga, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến việc thông tin liên lạc, bởi lẽ số phận việc bảo vệ thành phố tùy thuộc vào công tác thông tin liên lạc có được chính xác và liên tục hay không. Nếu ở dã ngoại, các báo cáo chiến sự từ hỏa tuyến gửi về có lâu, mất trên một tiếng mới qua được cơ quan tham mưu sư đoàn để về đến cơ quan tham mưu tập đoàn quân, thì trong cuộc chiến đấu trong thành phố sự chậm trễ đó lại không thể chấp nhận được.

        Ở dã ngoại, trong một tiếng đồng hồ chiến đấu, đối phương dẫu có tiến được hai, ba ki-lô-mét cũng chỉ có thể làm sứt mẻ hộ thống phòng ngự ít thôi. Nhưng ở trong thành phố, nơi chiều sâu phòng ngự ở một số khu vực có khi chỉ chừng vài trăm mét thôi mà để quân địch tiến được như vậy sẽ là một thảm họa rồi. Chúng tôi cần nắm được tin trước về ý đồ của quân địch để không cho chúng đánh bất ngờ. Muốn được như vậy, người và vũ khí phải luôn luôn sẵn sàng để từng phút có thể bước vào chiến đấu ngay, và nhanh chóng giáng trở lại địch. Vì vậy, sẽ không thể giải quyết được các vấn đề đó nếu không tổ chức liên lạc tốt với quân báo, với các đơn vị phía trước, các đài quan sát, các khấu đội pháo bố trí bên kia sông Vôn-ga, các chỉ huy đơn vị và đội dự bị, các tổ chức hậu cần tiếp tế cho bộ đội. Chỉ có thông tin liên lạc chính xác và liên tục bằng vô tuyến và hữu tuyến, và tổ chức tốt việc bắn tín hiệu pháo sáng mới có thể  bảo đảm được chỉ huy tác chiến, thông báo kịp thời cho bộ đội về cuộc tiến công địch đang chuẩn bị, đế họ đón đánh khi chúng tiếp cận các vị trí của quân ta, hay khi chủng đang tập trung người và phương tiện ở nơi trống trải. Không có thông tin liên lạc, chúng tôi không thể chỉ huy được bộ đội, không thể nã đại bác hay súng cối, hướng dẫn máy bay và phương tiện chiến đấu khác vào khu vực bị quân tiến công uy hiếp.

        Các sở chỉ huy của các sư đoàn và của tập đoàn quân đều ở bên hữu ngạn sông Vôn-ga, cách tiền duyên từ 300 đến 1000 mét. Cơ quan chỉ huy ở gần bộ đội cho phép người chỉ huy các cấp theo dõi được diễn biến trận đánh, nắm được mọi thay đổi của tình hình và đề ra các quyết định đúng lúc. Phương pháp chỉ huy tốt nhất, có hiệu quả nhất, là liêu lạc trực tiếp giữa cấp trên và cấp dưới. Tuy nhiên, điều đổ không có nghĩa là các đài vô tuyến điện và điện thoại mất ý nghĩa quan trọng. Trái lại, chúng tôi luôn chú ý đến các phương tiện đó. Nhưng tổ chức cho hệ thống vô tuyến điện và điện thoại hoạt động liên tục được, không phải là việc dễ dàng. Những cuộc bắn phá, oanh tạc liên miên, nhất là của không quân địch vào các sở chỉ huy và các khu vực có trạm thông tin, đã làm cho dây điện thoại bị cháy và bị đứt luôn và bộ đội thông tin bị thiệt hại nặng nề. Tập đoàn quân bị cắt làm ba đoạn, cho tới tận sông Vôn-ga, và cùng lúc phải chiến đẩu ở ba khu vực biệt lập nhau. Do hỏa lực mạnh của địch bắn vào sở chỉ huy của tập đoàn quân, nên không thể dùng được các đài vô tuyến điện lớn. Dải sông ở đằng sau bộ đội cũng là một trở ngại đáng kể. Tôi vẫn luôn nhìn thấy bộ mặt căng thẳng của tham mưu trưởng N.Crư-Iốp và của chủ nhiệm thông tin, đại tá, sau này là thiếu tướng M.I-u-rin, đã qua nhiều đêm cắm cúi trên bản đồ và sơ đồ, củng cố các phương án tổ chức thông tin liên lạc cũ để chỉ huy bộ đội, và nghiên cứu đề xuất những phương án mới. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân đã phải thay đổi vị trí chỉ huy tới năm lần, điều đó có nghĩa là mạng liên lạc với bộ đội đã phải năm lần tổ chức lại dưới các trận phi pháo liên tục.

        Không hiếm những trường hợp mà hai hay ba sư đoàn phải nối song song vào một đường dây, và để bảo đảm liên lạc thường xuyên, các sư đoàn phải nối với các trạm phụ, phải thực hiện liên lạc bằng mạng dây vu hồi.

        Các tổ sửa chữa làm việc ở các trạm kiểm soát chính và ở tất cả các trạm phụ.

        Mạng liên lạc bằng đường dây nói chung thường được vô tuyến điện bổ sung, tăng cường, và các chiến sĩ thủy quân còn dùng liên lạc bẳng tín hiệu.   

        Trung tâm vô tuyến điện cơ bản của tập đoàn quân chỉ được trang bị các máy phát yếu và ở sát sở chỉ huy. Nhưng chúng tôi đã tổ chức một trung tâm phụ, với các máy có công suất lớn, ở bên kia sông Vôn-ga, cách cơ quan tham mưu tập đoàn quân chừng 10 ki-lô-mét. Qua trung tâm phụ này, chúng tôi giữ được liên lạc với bộ tham mưu phương diện quân, không quân và các đơn vị hậu cần.

        Để đảm bảo cho các máy vô tuyến điện làm việc có hiệu quả hơn, cần thiết phải cải tiến các máy phát vô tuyến điện để có thể làm việc được bằng mi-crô Như vậy, dĩ nhiên phải hết sức thận trọng giữ bí mật, để quân địch không phát hiện được các hoạt động của chúng tôi.

        Vô tuyến điện là phương pháp liên lạc chắc chắn nhất và trong một số trường hợp là duy nhất (như liên lạc với cụm quân của Gô-rô-khốp và với sư đoàn 13 hoàn toàn bằng vô tuyến điện). Chúng tôi cũng phải nói đến một phần việc, có lẽ là phức tạp nhất của các chiến sĩ thông tin tập đoàn quân 62: việc đặt đường dây điện thoại dưới lòng sông Vôn-ga. Tập đoàn quân không có thiết bị, dụng cụ gì đặc biệt và các chiến sĩ thông tin, để đảm bảo liên lạc giữa sở chỉ huy tập đoàn quân với tả ngạn sông Vôn-ga, buộc phải dùng loại dây điện thoại thường. Bên kia sông, có sở chỉ huy phụ của cơ quan tham mưu tập đoàn quân để chỉ huy các đơn vị bố trí ở các sườn, chỉ huy pháo binh và các đơn vị hậu cần. Trong tháng mười, lúc xảy ra những trận chiến đấu dữ dội nhất, sở chỉ huy phụ đó đã thực hiện được việc chỉ huy các đơn vị chiến đấu ở trong nội thành và ở khu vực các nhà máy. Đường dây được buộc theo vật đủ mức nặng cần thiết, thả xuống nước và neo lại dưới đáy sông. Nhưng chỉ dùng được ba hay bốn ngày là các chiến sĩ thông tin liên lạc lại phải thay đường dây mới. Và cứ như vậy, suốt từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc các trận chiến đấu trong thành phố!

        Những người ở ngành quân báo: Những con người dũng cảm này đã thực hiện được biết bao chiến công oanh liệt! Họ đã viết nên tiết bao trang rực rỡ trong những thiên thần thoại về lịch sử quang vinh của các chiến sĩ bảo vệ pháo đài sông Vôn-ga! Biết được chính xác tất cả những gì về quân địch, vị trí, ý đồ của chúng - điều đó có nghĩa là hình dung được diễn biến của trận đánh, tạo được khả năng quyết định đúng đắn trong mỗi tình huống, và như vậy sẽ bảo đảm được thắng lợi trong chiến đấu. Đó là lý do tại sao trong những ngày chiến đấu ở Xta-lin-grát, ngành quân báo phải có được tất cả các tin tức giúp chúng tôi biết được quân địch định làm gì, không phải chỉ ngày mai hay trong một tuần sau, mà bất cứ lúc nào, để không bị bất ngờ, và có thì giờ tiến hành những biện pháp phá vỡ và làm tê liệt các ý đồ của quân địch.

        Đạt được những kết quả đó, trong các điều kiện của chúng tôi lúc bấy giờ, là một nhiệm vụ khó khăn, gần như không thể thực hiện được - Hệ thống bố phòng dày đặc một cách khác thường của địch; số quân cảnh sát và mật thám giét-ta-pô đông quá mức của Hít-le ở khắp mọi nơi, sự kiềm soát rất chặt chẽ, gắt gao đối với nhân dân các làng mạc, thị trấn nơi quân Đức chiếm đóng, cũng như các khu phố nắm trong tay chúng — bấy nhiêu yếu tố làm cho công tác của các chiến sĩ quân báo của chúng tôi ở trong các khu tạm bị chiếm thật là khó khăn phức tạp.

        Trong những điều kiện ngặt nghèo như vậy, khó mà tổ chúc được việc trinh sát trên bộ, và cả việc trinh sát trên không cũng lại càng khó khăn hơn. Ưu thế của địch về không quân, nếu ta không khắc phục được sẽ không cho phép máy bay của ta bay nhiều trên các vị trí của quân địch. Các cố gắng bay lại vòng thứ hai thường kết thúc bằng việc mất cả máy bay lẫn tổ lái.

        Tròng thành phố, các cuộc chiến đấu đã diễn ra năm tháng liền tại chỗ, trận tuyến kéo dài không những qua các khu đông dân mà qua các tầng gác, các phân xưởng nhà máy, đòi hỏi phải tiến hành trinh sát một cách đặc biệt. Nhưng nhiệm vụ của các chiến sĩ trinh sát dù khó khăn đến đâu, họ vẫn tìm được các con đường và các phương tiện bảo đảm cho chúng tôi những tin tức đáng tin cậy. Về mặt này, tôi muốn nhắc đến trưởng phòng, quân báo của tập đoàn quân 62, đại tá Ghéc-man, phụ tá chính trị là Vôi-ga-chép, các sĩ quan quân báo của tập đoàn quân, họ rất đoàn kết nhất trí, đầy sáng kiến và nhiệt tình. Những con người quả cảm, gương mẫu, có sức lôi cuốn và có hiệu suất công tác cao, tất cả đều là quân báo của tập đoàn quân chúng tôi.

        Đại tá Ghéc-man ngay buổi đầu gặp gỡ đã làm cho tôi quý mến về tính tập trung và chín chắn của đồng chí. Đồng chí ít nói, nhưng mỗi lời nói ra đều cân nhắc thận trọng. Nếu đồng chí báo cáo tin tức gì về quân địch, thì chính đồng chí đã tự kiểm tra và bảo đảm là tin chính xác. Ghéc-man không bao giờ chờ phải có chỉ thị mới biết được minh phải tổ chức trinh sát ở địa điểm và thời gian nào. Thông thường, đồng chí báo về các kết quả của sự chủ động của đồng chí, cung cấp những tin tức có ích cho chúng tôi, hoặc xem chỉ huy cần biết những gì, và bằng mọi cách thu thập bằng được các tin tức cần thiết. Đồng chí là một sĩ quan quân báo hiểu sâu nghiệp vụ và luôn luôn nắm vững tinh hình.

        Các chiến sĩ quân báo của chúng tôi có thể hoạt động trong thành phố với kết quả tốt nhất. Họ luồn sâu vào hậu phương và hệ thống bố phòng của quân địch, quan sát và thu lượm các tin tức cần thiết cho việc chỉ huy. Nhưng do hỏa lực dày đặc của các tuyến phòng thủ của địch, các toán đông không thể vượt qua các tuyến đó nên chỉ phái được vào trinh sát bậu phương địch các toán nhỏ không quá ba đến năm người. Những con người gan dạ này vũ trang bẵng tiểu liên và lựu đạn, đem theo ống nhòm và điện dài, lọt sâu vào phòng tuyến địch ba đến năm ki-lô-mét và ngụy trang kỹ càng, quan sát mọi việc xảy ra. Các trinh sát viên chỉ lọt vào hậu phương địch ban đêm và chủ yếu theo đường các khe từ sông Vôn-ga về phía tây. Các khe nước chảy vào sông nhánh Xa-rít-xa đã giúp ích cho chúng tôi rất nhiều. Các khe này là các đường ra vào của các toán trinh sát của chứng tôi. Nhưng cũng thật khó khăn. Ban đêm, địch kiểm soát rất gắt gao, pháo bắn liên tục, nên phải có lòng can đảm, sự bình tĩnh và một số đức tính khác chỉ riêng những người quân báo mặt trận mới có. Không phải cứ ai can đảm, tự nguyện đi trinh sát là có thể phái vào hậu phương quân địch được. Chỉ có những người can đảm nhất, tháo vát nhất, mới được lấy vào các toán quân báo, và trong những người dũng cảm, tháo vát ấy thường có các đoàn viên thanh niên cộng sản, những con người được rèn luyện về lý tưởng, khỏe mạnh cả về thể lực lẫn tinh thần. Xa đơn vị, xa các bạn chiến đấu, họ vẫn dũng cảm hoàn thành được nhiệm vụ.

        Trong các trận chiến đấu giữ thành phố, tập đoàn quân có 8 đến 10 trung đoàn pháo của sư đoàn, 5 trung đoàn pháo chống tăng, 2 đến 3 trung đoàn pháo và 2 đến 3 trung đoàn hỏa tiễn ca-chiu-sa của đội Cận vệ. Đại bộ phận pháo nòng dài, trong các cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố, đều bố trí bên tả ngạn sông Vôn-ga. Sức mạnh của hỏa lực pháo binh thay đổi luôn do bị tổn thất. Trong khu vực thành phố, hỏa lực trung bình là 15 khẩu pháo và súng cối 82 ly trên mỗi ki-lô-mét chinh diện. Chúng tôi cố gắng tập trung hướng bắn của pháo binh, và trong vấn đề này chủ nhiệm pháo binh của tập đoàn quân, thiếu tướng Pô-giác-xki và cơ quan tham mưu của đồng chí đứng đầu là đại tá Khi-giơ-nhi-a-cốp, đã làm việc rất tốt.

        Ni-cô-lai Mi-tơ-rô-pha-nô-vích Pô-giác-xki tỏ ra là một người thật sự có sáng tạo trong việc dùng hỏa lực pháo bắn tập trung để bảo vệ thành phố và bắn phản pháo. Đồng chí lập ra những cụm súng cối mạnh và tổ chức việc chỉ huy hỏa lực pháo binh, để khi cần giáng một đòn mãnh liệt vào khu vực nguy hiểm nhất của mặt trận. Theo kinh nghiệm, đồng chí hiểu rõ tầm quan trọng việc sử dụng pháo binh yểm trợ cho hoạt động của các toán xung kích và mạnh dạn trang bị những khẩu pháo cỡ lớn.

        Chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân có khả năng tập trung hỏa lực pháo của tất cả các sư đoàn bộ binh, các trung đoàn pháo chống tăng, các trung đoàn pháo yểm trợ và các đơn vị súng cối của đội Cận vệ. Chẳng hạn như cuối tháng chín, các cuộc tập kích bàng pháo binh của chúng tôi đã làm thất bại cuộc tiến công của địch vào điểm cao 102,0 và khe Ban-ni. Hơn 250 khẩu pháo cỡ lớn đã được tập trung bắn vào một trận tuyến dài có hai, ba ki-lô-mét. Trong các cuộc giao tranh tháng mười một ở khu vực nhà máy Chiến Lũy, pháo của tám sư đoàn bộ binh cùng hai trung đoàn pháo chống tăng, ba trung đoàn pháo yểm trợ, và thêm hai sư đoàn của cụm pháo phương diện quân đã tham gia vào cuộc pháo kích lớn bất ngờ.

        Việc chỉ huy pháo binh phải tổ chức sao cho các cụm. pháo và các trung đoàn pháo khi cần thiết sẽ tập trung thuộc quyền chỉ huy của chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân. Để thực hiện được việc đó, tất cả các đơn vị pháo tăng cường phải có quan hệ chặt chẽ với các chỉ huy các sư đoàn pháo, đồng thời phải trực tiếp quan hệ với chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân. Ngoài ra, các trung đoàn pháo tầm xa của tập đoàn quân và của phương diện quân phải sát nhập vào các cụm pháo tầm xa của tập đoàn quân, như vậy, bất cứ lúc nào cũng có thể yểm trợ cho mọi sư đoàn trên mọi hướng tiến công.

        Song song với việc tổ chức hỏa lực pháo tập trung mạnh của tập đoàn quân, cũng căn phải có phương án sử dụng phân tán pháo để tiêu diệt các cụm hoặc thậm chí các mục tiêu độc lập. Ví dụ, sư đoàn bộ binh Cận vệ 39 trong các trận chiến đấu đánh chiếm lại nhà máy Tháng Mười Đỏ đã dùng cả các khẩu pháo 203 ly để bắn trực tiếp vào mục tiêu chỉ cách xa 200 — 300 mét. Và ở Pô- dơ-nan và Béc-lin, chiến thuật đó lại tiếp diễn.

        Các điều kiện chiến đấu trên đường phố đòi hỏi toàn bộ hệ thống đài quan sát pháo binh ở các đại đội và các trung đội phải kiên quyết tiến theo sát với các toán xung kích.

        Những khẩu pháo cỡ nhỏ và pháo trung đoàn dùng để chống tăng, cũng đã bắn thẳng rất có kết quả vào tòa nhà, các cửa ra vào, cửa sổ, nóc nhà và mái nhà. Đạn phá rất nguy hiểm đối với người, và đạn xuyên, đạn cháy 45 ly phá hủy được các công sự tạm thời và đơn giản của địch trong các tòa nhà.

        Một phần lớn pháo binh đặt trên hữu ngạn sông Vôn- ga, và ở ngay trong thành phố, đã bị phả hủy vì các trận bắn phá liên tiếp của máy bay, đại bác và súng cối địch. Và tuy pháo binh lúc nào và ở đâu cũng đều cần thiết, nhưng chúng tôi chỉ để dự trữ cho tập đoàn quân ở Xta- lin-grát một trung đoàn pháo phản lực (hỏa tiễn 82 ly đặt trên xe bánh xích). Chúng tôi trực tiếp nắm trung đoàn hỏa tiễn này. Nhiều lần nó đã cứu nguy cho tập đoàn quân những lúc gay cấn nhất và chặn được các cuộc tiến công của bọn Đức.

        Theo, quyết định của bộ tư lệnh tập đoàn quân, pháo tầm xa của sư đoàn đều để bên tả ngạn, thuận lợi cho việc cơ đồng và sử dụng hỏa lực hơn, đồng thời còn dễ tiếp tế đạn, vì đạn không phải đưa qua sông Vôn-ga.

        Có rất nhiều đơn vị xe tăng ở Xta-lin-grát, nhưng xe tăng thì có rất ít, vì các điều kiện chiến đấu trên đường phố không cho phép sử dụng tập trung xe tăng, vả lại chúng tôi cũng không có khả năng đưa được nhiều xe tăng qua sông. Nhưng những xe tăng nào đã qua sông đều được sử dụng hết hiệu suất. Những chiếc nào bị hư hại thì dùng làm hỏa điểm cố định, những chiếc nào còn nguyên vẹn thì dùng làm lực lượng xung kích trong các trận phản kích. Trên các trục đường xe tăng đi được, xe tăng sẽ trỏ thành trung tâm đề kháng chống lại xe tăng địch. Chúng tôi bố trí xe tăng cách 200 — 300 mét sau tiền duyên, ngụy trang rất kỹ đặt âm dưới đất đến tận tháp xe, có bộ binh cùng nấp dưới hào hoặc trong các tòa nhà để bảo vệ. Hỏa lực của xe tăng bắn chéo góc từ chỗ ẩn nấp, bất thần tập trung vào các xe tăng địch xuất hiện trên các đường phố và quảng trường là có hiệu quả nhất. Chính vì vậy, mà ngày 14 và 15 tháng chín, chúng tôi đã chặn đứng được những lực lượng đông đảo xe tăng Đức đang cố tràn bừa vào thành phố. Vấp phải hỏa lực phục kích đáng sợ ấy, chúng bị thiệt hại nặng, phải rút lui. Trong những ngày này, địch tung ra tới hơn 400 xe tăng các loại đánh vào khu vực phòng thủ của các lữ đoàn xe tăng của đại tá Grích-man và trung tá U-đô-vít-chen-cô chỉ có tất cả ba chục chiếc , xe tăng T-34. và hai trung đoàn pháo chổng tăng. Mặc dầu có ưu thế về số lượng, các xe tăng Đức cũng không chọc thủng nổi phòng tuyến của chúng tôi và không ra được sông Vôn-ga. Đó là lý do tại sao cuối tháng chín, chúng phải từ bỏ các cuộc tiến công bằng xe tăng tập trung lớn và chỉ tung xe tăng vào chiến đấu khi có những toán bộ binh nhỏ đi theo và khi có không quân và pháo binh yểm trợ. Mặc dù vậy, các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin- grát đã chống cự lại rất có kết quả. Chẳng hạn như ngày 19 tháng chín, để cố chiếm điểm cao 102,0 (đồi Ma-mai- ép), các xe tăng Đức tiến công từ ba mặt: bắc, tây và nam, từng tốp 12 đến 15 chiếc. Hơn bốn chục xe tăng địch đã tham gia tiến công. Ở khu vực này, chúng tôi chỉ có tất cả năm chiếc T-34 và ba chiếc T-60. Chiếc xe tăng thứ nhất tham gia chiến đấu ở sườn tây-nam đồi do chuẩn úy Xmê-khốt-vô-rốp chỉ huy. Anh mới bắn được một quả đạn thì quân địch đã xả các loại súng vào xe anh. Một quả đạn địch nổ cách xe có ba mét, nhưng tổ lải vẫn bình tĩnh. Bằng quả đạn thứ hai, anh bắn trúng chiếc xe tăng Đức đang leo dốc tiến công. Lại một quả đạn nữa, và một xe tăng Đức thứ hai bị bốc cháy. Bọn lính xe tăng Đức nhảy ra khỏi cửa ngang, làm mồi ngon cho các xạ thủ súng máy của chúng tôi. Sau đó, các xe tăng Đức tháo lui, và bộ binh của chúng không có xe tăng mở đường cũng không dám tiến nữa.

        Một ví dụ khác về cuộc chiến đấu của xe tăng trong thành phố. Một bộ phận nhỏ của lữ đoàn U-đô-vít-chen- cô gồm ba xe tăng và một trung đội bộ binh (18 người), nhận được lệnh phải thanh toán đám lính tiểu liên Đức lọt được vào mấy ngôi nhà à các phố Cộng-hòa và Ni-ép. Chỉ huy trung đội xe tăng là trung úy Mô-rô-đốp chỉ huy trận đánh. Anh cho các xe tăng của mình bí mật xuống dốc sườn phía đông của đồi Ma-mai-ép, rồi cho bộ binh trèo lên ngồi trên xe và phóng hết tốc lực về phía các ngôi nhà đó, tới cách 800 mét mới nổ súng. Khi xe tăng chạy tới ngang các ngôi nhà, các chiến sĩ bộ binh nhảy xuống và chạy ào chiếm nhà, tiêu diệt hết các lính tiểu liên Đức ở trong đó. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, Mô-rô-đốp nhận được lệnh đưa xe đến vành phía tây của thị trấn Tháng Mười Đỏ, nơi dự kiến sẽ có cuộc tiến công mới của địch. Các xe tăng của chúng ta cứ cơ động như thế nhiều lần trong ngày, từ vành này sang vành khác ở ngoại vi của nhà máy.

         Ngày 27 tháng chín, quân địch tung vào cuộc tiến công nhà máy xi-li-cát tới hai tiểu đoàn bộ binh có 16 xe tăng yểm trợ. Nhà máy do các chiến sĩ xe tăng Cận vệ của đại tá Crích-man chống giữ. Trước khi tiến công, quân Đức cho máy bay oanh tạc mở đầu. Các chiến sĩ xe tăng của ta bèn đốt pháo sáng gần các xe tăng của mình. Bọn Đức bị mắc lừa, tưởng là xe tăng của ta bốc cháy bèn lao lên tiến công. Để cho chúng đến gần, các chiến sĩ xe tăng và pháo binh của ta mới xả đạn thẳng vào chúng và bắn cháy mười một xe tăng địch.

        Các xe tăng của ta bị hư hỏng trong chiến đấu đã được nhanh chóng sửa chữa và trở lại chiến đấu. Các công nhân của nhà máy Máy Kéo và đặc biệt là các công nhan của phân xưởng 5 đã giúp đỡ tôi rất đắc lực. Va-in-rúp phó tư lệnh của tập đoàn quân phụ trách các lực lượng xe tăng được phần công theo đõi việc sửa chữa các xe tăng hỏng, kể lại;

        Xe tăng số 214 được kéo về một xưởng máy của thị trấn Tháng Mười Đỏ, vỏ thép bị một viên đạn xuyên thủng và động cơ bị hư hại. Kíp thợ của Ma-ca-rốp tiến hành sửa chữa. Họ vừa tháo được tấm vỏ thép phía sau ra thì máy bay Đức ập đến ném bom, bán phá ác liệt vào xưởng... mọi người đều phải nấp dưới xe tăng để tránh đạn và mảnh bom. Nhưng các cuộc ném bom cứ tiếp tục hết đợt này đến đợt khác. Tổ sửa chữa bèn tổ chức việc cảnh giới trên không rồi tiếp tục sửa chữa, và chỉ khi nào xưởng có nguy cơ trực tiếp bị ném bom, các công nhân mới phải tạm ngừng công việc để đi ẩn nấp.

        Đại đã số các xe tăng đều được sửa chữa lại, có chiếc sửa đi sửa lại nhiều lần, ví như chiếc xe tăng số 214 đã phải bốn lần đưa vào xưởng, và khi kéo nó đến xưởng lần thứ năm thì Ma-ca-rốp ngạc nhiên hỏi: « Còn chiếc tăng số 214 à ? ».

        Chỉ huy tổ lái xin lỗi và trả lời: « Nó chỉ «bị thương » thôi. Nhờ các đồng chí giúp để mai cho nó trở lại chiến đấu. Nhưng nó bị thương bao nhiêu lần thì ngược lại nó cũng phá hủy được bấy nhiêu xe tăng địch ».

        Tuy nhiên, chúng tôi không thể bù vào các tổn thất về xe tăng chỉ bằng con đường sửa chữa lại. Ngày 5 tháng mười, lữ đoàn xe tăng cửa đại tá Bê-lốp tới tả ngạn sông Vôn-ga để tăng viện cho chúng tôi. Sáng hôm sau, 15 xe tăng của đồng chí được chuyển sang thành phố. Và ngay trong sáng ngày hôm đó, các xe tăng đã chiếm lĩnh vị trí chiến đấu dọc đường xe lửa và phố Văn Hóa, chưa kịp làm công sự ẩn nấp đã tham gia chiến đấu ngay. Trận đánh thu được kết quả rực rỡ. Sau tiếng đầu, 9 xe tăng Đức đã bị phá hủy và một số lớn lính địch bị giết.

        Giữa ngày 6 tháng mười, các trận ném bom và bắn phá của địch trên sông giảm đi một ít và các xe tăng của đại tá Bê-lóp còn nằm bên kia sông lại bắt đầu xuống phà. Nhưng chiếc phà thứ nhất chở một xe tăng T-34 mới đến giữa sông thì máy bay ném bom Đức bay tới lượn vòng trên phà. Chúng thả những trái bom cỡ nhỏ làm phà bị hỏng bánh lái và động cơ máy.

        Chiếc phà chờ tăng trôi xuôi theo dòng nước. Chỉ huy xe tăng, chuẩn úy Pi-ốt Di-lin kể lại về cuộc phiêu lưu đó như sau: « Lúc đầu tổ chúng tôi còn núp dưới găm xe để tránh mảnh bom và đạn súng máy, rồi chúng tôi nằm dài cả xuống sàn phả, hồi hộp chờ tai họa. May sao, gió đồi chiều thổi từ phía đông-bắc và phà được gió đẩy sang phía tả ngạn. Chúng tôi lên bờ và lập tức chạy về bến để qua sông».

        Sau khi qua sông, các xe tăng của đại tá Bê-Iốp bố trí phòng ngự ở vành đông-bắc của nhà máy và thị trấn Chiến Lũy.

        Ngày 17 tháng mười, các sư đoàn Giô-lu-dép, Gô-rích- nưi và Guốc-chi-ẻp cũng như các xe tăng của Bê-lốp phải chống trả với hai sư đoàn bộ binh và 150 xe tăng địch tiến công vào sườn phía tây của nhà máy Chiến Lũy. Tất cả các cuộc tiến công đều bị đánh lui. Quân địch bỏ lại trên trận địa 16 xe tăng bị đốt cháy và 90 xác chết. Chúng tôi mất ba xe tăng với các tổ lái.

        Ngày 14 đến ngày 17 tháng mười, là thời gian chiến đấu dữ dội nhất. Bọn Đức tung vào các cuộc tiến công các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy hàng trăm xe tăng. Các chiến sĩ xe tăng của ta đánh phục kích như tôi đã thuật ở trên, từ các chỗ mai phục bắn ra. Lữ đoàn Bê- lốp chỉ còn 20 xe tăng, nhưng họ vẫn chống cự được cuộc tiến công của các lực lượng địch trội hơn, bắn hư và bắn cháy nhiều, xe tăng Đức. Điều quan trọng là ngăn không cho lực lượng xung kích địch, gồm 5 sư đoàn, triển khai và tiến công xuống phía nam dọc theo sông Vôn-ga, vào sườn của tập đoàn quân.

        Ngày 14 tháng mười, bọn phát xít lao vào tiến công nhà máy Máy Kéo. Từ khi đó, các xe tăng hỏng phải sửa chữa ở bờ sông Vôn-ga và trong các khe, bằng các phương tiện, dụng cụ thô sơ, chắp vá. Các xe chữa xong đều lập tức đưa ngay đến các vị trí cần thiết, để làm hỏa điểm cơ động yểm trợ cho các đơn vị bộ binh chiến đấu. Tuy có ưu thế về số lượng, các xe tăng Đức vẫn bất lực đối với xe tăng của chúng ta, do chỗ chúng ta trinh sát tốt, có biện pháp xử lý hay (các xe hỏng đều được các xe còn tốt kéo đi) và ngụy trang giỏi.

        Trong các cuộc phản kích, xe tăng của chúng ta luôn hiệp đồng chặt chẽ với bộ binh và công binh. Hỏa lực bắn thẳng của xe tăng đã chọc thủng được các bức tường dày, cô lập các mục tiêu trong hệ thống phòng ngự chung của địch và sau khi hoàn thành nhiệm vụ, lại trở về các nơi trú ẩn có mái và ngụy trang tốt.

        Trong những ngày tiến công thành phố, chúng tôi sử dụng từng tốp nhỏ xe tăng, mỗi tốp năm chiếc là nhiều, phần vì chúng tôi không có nhiều xe tăng, còn phần vì trong điỉu kiện chiến đấu trên đường phố và nhất là trong một thành phố bị phá hủy, không rên sử dụng tập trung xe tăng.

        Tiến công trong thành phố phải chú ý đặc biệt tới vấn đề hiệp đồng giữa bộ binh với xe tăng. Trong các cuộc tiến công ở dã ngoại, các đơn vị hiệp đồng là tiểu đoàn bộ binh, cụm pháo binh và đại đội xe tăng. Còn tiến công trong thành phố, các đơn vị đó lại thường là các trung đội bộ binh, trung đội xe tăng và trung đội pháo binh.

        Trong cuộc chiến đấu trong thành phố, mỗi phố, mỗi quảng trường là một trận địa hẹp, đòi hỏi người chỉ huy phải hết sức chú ý tổ chức việc hiệp đồng. Nếu chỉ dựa vào sức mạnh đơn thuần sẽ không giải quyết được mọi việc. Tháng chín, khi tiến đến gần thành phố, quân Đức có ưu thế hơn hẳn chúng tôi về mọi binh chủng. Chúng tin chắc rằng chỉ đánh một đòn, là chúng sẽ hất chúng tôi xuống sông Vôn-ga. Tôi cũng thừa nhận rằng, nếu ở dã ngoại thì với tương quan lực lượng chênh lệch như vậy, chúng có thể thực hiện được kế hoạch của chúng và nhanh chóng chọc thủng được tuyến phòng ngự của tập đoàn quân 62, nhất là khi chiều sâu phòng ngự của tập đoàn quân lại mỏng chỉ chừng ba đến năm ki-lô-mét. Ở đã ngoại, việc chống trả cuộc tiến công của quân địch có lực lượng đồng hơn mình gấp mười lần trong dải phòng ngự thưa thớt như dải phòng ngự của tập đoàn quan 62 lúc bấy giờ, là điều không thể làm được. Nhưng chủng tôi đã cầm cự được ba tháng chống lại các đòn đánh liên tục của các lực lượng địch trội hơn. Tại sao như vậy?

        Các chiến sĩ của tập đoàn quân 62 hiểu nhanh hơn đối phương về cách đánh trên đường phố. Họ học được nhanh và tốt hơn đối phương cách lợi dụng trong chiến đấu đường phố các tòa nhà, hầm ngầm, cầu thang, ống khói nhà máy, mái nhà. Và khi đã làm chủ được nghệ thuật đánh đường phổ, tất cả các cơ cấu của tập đoàn quân như cơ quan tham mưu, chính trị, hậu cần, đều ra sức học tập và hoàn thiện kiến thức và kinh nghiệm của mình. Nghệ thuật chiến đấu đường phố không giậm chân tại chỗ. Chúng tôi ngày càng hoàn thiện nó. Mõi chiến sĩ đều tìm tòi, sáng tạo và thường là tìm ra được cách đánh bảo đảm thu được thắng lợi.

        Các chiến sĩ công binh, những chiến sĩ vô danh trong chiến tranh, giữ một vai trò đặc biệt trong các trận chiến đấu trên đường phố ở Xta-lin-grát. Họ là bộ phận mật thiết của các đơn vị bộ đội của chúng tôi và không những họ tổ chức việc qua sông mà còn chiến đấu ở các tuyến đâu của tập đoàn quân. Bộc phá và mìn là vũ khí đáng gờm trong tay những người công binh dũng cảm. Khi quân địch tưởng như không ai dám động tới, thì các chiến sĩ công binh đã đến và làm chúng nổ tung. Khi không thể tiếp cận địch bằng các con đường trên mặt đất, các chiến sĩ công binh chui xuống dưới đất và tiếp cận bằng các đường ngầm, vào khu vực phòng thủ mạnh của địch và đánh thuốc nổ cho chúng nổ tung.

        Ngày nay, những thuật ngữ như « đường ngầm gài mìn » hay « hào ngầm » có về cổ xưa lắm. Nhưng trong cuộc chiến đầu chống quân thù, các chiến sĩ công binh của tập đoàn quân 62 đã không ngần ngại gì mà không sử dụng kinh nghiệm của các chiến sĩ gài mìn Nga đã bảo vệ Xê-vát-xtô-pôn giữa thế kỷ trước.

        Biết bao nhiêu chục xe tăng Đức đã nổ tung khi đụng phải mìn của các chiến sĩ công binh, vì họ cũng là một bộ phận của các toán xung kích. Dưới đây là một số dẫn chứng.

        Khi quân địch tiến công vào phần bắc thành phố, đội công binh của thiếu tá G.Va-ni-a-kin đã đặt hai bãi mìn trong khu vực khe Mét-chét-ca ẩm ướt và 8 xe tăng địch đã bị nổ tung trên các bãi mìn đó.

        Trong một khu vực của sư đoàn Cận vệ 13, ban đêm quân địch định chọc thủng tuyến phòng ngự của ta. Cần phải giữ vững khu vực này. Một tiểu đội công binh dưới quyền chỉ huy của trung úy Lê-vát-nưi, dưới làn đạn địch, đã rải 400 quả mìn, và quân địch bị thiệt hại nặng do vướng phải mìn và do hỏa Iực bắn chặn của ta đã buộc phải chuyển hướng tiến công sang các phía khác.

        Quân địch chiếm được một trạm biến thế điện trong khu phòng thủ, đã lại dụng nó để quan sát và bắn vào các vị trí cửa ta. Một toán công binh của tiểu đoàn Cận vệ 8, ban đêm đã bất ngờ tiến đến gần trạm biến thế điện đó và làm cho nổ nổ tung cùng với các tên lính Đức đóng bên trong.

        Trên địa bàn khu nhà của công đoàn dầu hỏa có bức tường đất bao quanh, quân-địch đã tạo thành một điểm tựa mạnh. Từ đó, hỏa lực của chúng khống chế khe Ban-ni và bờ sông Vôn-ga. Bức tường đất gây khó khăn cho việc hiệu chỉnh hỏa lực của quân ta. Trinh sát của ta phát hiện thấy một bề dầu trong khu vực của nhà công đoàn chưa bị chiếm. Một toán công binh của tiểu đoàn Cận vệ 8 đã đào một đường hầm từ khe Đôn-ghi đến > dưới bề đầu đó và dùng thuốc nổ khoét một lỗ thủng dưới đáy bể, rồi cấu trúc trong bể hai hỏa điểm và một đài quan sát. Các chiến sĩ cổng binh hoạt động được hỏa lục pháo và súng cối của ta yểm trợ. Do ta chiếm được bể dầu, điểm tựa của địch bị tê liệt.

        Để chuẩn bị tiến công vào phân xưởng đúc của nhá máy Tháng Mười Đỏ, các chiến sĩ công binh trong khu vực của sư đoàn Cận vệ 39 đã dùng thuốc nổ đào các hào giao thông cho chiến sĩ ta đến cách địch chỉ còn một tầm lựu đạn ném tay, và đã tiến công chúng thắng lợi, chiếm được một điểm tựa kiên cố của địch.

        Trong khu vực của sư đoàn 45 ở tây-bắc nhà máy Tháng Mười Đỏ, dưới chân điểm cao 102,0 có một hỏa điểm của địch bắn vào các vị trí của quân ta. Các chiến sĩ công binh đã nhồi thuốc nổ vào một vỏ thùng rượu, gài dây cháy chậm đã đốt sẵn và từ trên dốc cao lăn cả

        thùng xuống hỏa điểm địch. Một tiếng nổ vang trời. Hỏa điểm của địch cùng bọn lính Đức ở đó bị tiêu diệt.

        Quân địch đóng trong hầm ngầm của một tòa nhà thước thợ, cố ngăn không cho xung kích ta chiếm tòa nhà. Các chiến sĩ công binh của toán xung kích dưới quyền chỉ huy của thiếu úy P. I-va-nít-xki, đã dùng 260 ki—lô— gam thuốc làm nổ tung hầm ngầm đó. Theo lời khai của tù binh, trên 150 tên lính Hít-le đẫ bị chết.

        Dĩ nhiên là các chiến sĩ công binh hoạt động trong hàng ngũ của tất cả các đơn vị thành một khối duy nhất và chiến công là chiến công của cả tập đoàn quân. Nhưng không thể không lưu ý là các chiếu sĩ công binh đều tỏ ra có đầu óc sáng tạo, tháo vát rất lớn. Hình như không một tình huống nào mà các chiến sĩ công binh của ta không giải quyết được. Các chiến sĩ công binh bảo đảm các bến vượt, xung phong đánh chiếm các tòa nhà do địch chiếm giữ, củng cố các vị trí phòng thủ của bộ đội ta, xây dựng các hầm trú ẩn, các lô-cốt.

        Mùa đông đến gần. Mặc dù tình hình chiến sự có nguy ngập đến thế nào, người chiến sĩ vẫn cần phải được sưởi ấm và tâm rửa. Trong thành phố đang chiến đấu đã xuất hiện những nhà tắm do các chiến sĩ công binh tạo nên, và các chiến sĩ bảo vệ thành phố không ngớt lời cảm ơn những người bạn cùng chiến đấu và thân thiết của mình, những người lính công binh.

        Sấm sét của trận đánh lớn trên sông Vôn-ga đã ngừng, một phần quân địch bị bao vây đã bị tiêu diệt, và một phần bị bắt làm tù binh, Tập đoàn quân đã ra khỏi thành phố để chuẩn bị tham gia các trận đánh mới, nhưng các tiếng nổ vẫn còn am vang trong thành phố. Các chiến sĩ công binh ta đang phá mìn, phá những đạn đại bác và bom địch chưa nổ.

        Việc xây dựng lại thành phố hoang tàn và nền công nghiệp của thành phố bắt đầu ngay sau khi các trận chiến đấu chấm dứt. Các chiến sĩ công binh lại là những người đầu tiên tham gia vào công việc vĩ đại ấy. Họ đã thu dọn trong thành phố hàng ngàn quả mìn và đạn trái phá nguy hiểm, tạo ra các điều kiện cần thiết cho việc tiến hành ngay các công tác xây dựng.

        Hơn ba chục năm đã trôi qua, kể từ ngày chiến thẳng vĩ đại trôn sông Vôn-ga. Và trong suốt thời gian đó, tôi tự coi hình như còn mắc nợ với những người anh hùng của thủy đội sông Vôn-ga và không đoàn, trong những ngày giờ gian khổ nhất đã đem đến cho tập đoàn quân 62 tất cả những gì mà thiếu nó, tập đoàn quân không thể đứng vững và chiến đấu. Các chiến sĩ của thủy đội Vôp-ga và chiên sĩ lái máy bay PO-2 đã sử dụng pháo, súng và những trái bom của họ, giúp cho tập đoàn quân nện kẻ địch nhiều đòn khiến chúng phải chảy máu đến kiệt sức. Trong những điều kiện gian khó nhất, họ đã tiếp tế cho tập đoàn quân đạn dược và lương thực. Các chiến sĩ thủy đội chở về phía sau các thương binh và các cơ quan tham mưu của các đơn vị phải tổ chức lại. Tôi đã nói đến những hoàn cảnh khó khăn của tập đoàn quân khi trên sông Vôn-ga bắt đầu có những tảng băng trôi. Bọn Đức theo dõi kỹ việc đóng băng trên sông. Khi chúng thấy có những tảng băng trôi có thể dừng lại và bị giá rét đóng thành khối lớn, lập tức chúng bắn vào các tảng băng đó bằng các súng cối 6 nòng, đập tan băng, nhằm cô lập chúng tôi với các căn cứ tiếp tế. Tình hình tưởng như không có cơ cứu vãn. Nhưng không phải như vậy. Khi trên sông chỉ mới có những cục băng nhỏ, các tàu Ap-kha-rét, Pu-ga-chi-ốp, Xpác-tác, Păng-phi-ỉốp và cà các thuyền bọc sắt số 11, 12, 13, 61 và 63 từ khu vực Ac-khơ-tu-ba và bến phà Tu-mắc đã vượt qua gian nguy đến với những người bảo vệ Xta-lin-grát. Khi băng dày hơn, tàu không đi được nữa thì các thuyền máy bảo đảm phần lớn công việc.

        Chúng ta có bị thiệt hại không ? Dĩ nhiên là có, mà thiệt hại nặng nữa kia. Nhưng thiệt hại không làm các chiến sĩ thủy đội anh hùng chùn bước. Tôi còn nhớ mãi hình ảnh Mi-khai-in E-phi-mô-vích Xô-rô-kin, người cựu chỉ huy sư đoàn thuyền bọc sắt, được thưởng huân chương Cờ Đỏ, huân chương Sao Đỏ, các huân chương Dũng Cảm bảo vệ Xta-lin-grát, vì đã tham dự tích cực vào trận đánh trên sông Vôn-ga.

        Mùa đông giá rét ghê gớm năm 1942. Tai họa uy hiếp các chiến sĩ thủy đội dũng cảm từ mọi phía. Pháo binh địch bắn khá chính xác vào các con tàu nhỏ mỏng manh, không có vũ trang. Những con diều hâu phát xít bổ nhào xuống đầu, các thủy lôi Đức gây nỗi nguy hiểm chết người xung quanh họ. M. Xô-rô-kin chỉ huy một đội thuyền bọc sắt trong những điều kiện khó khăn do dòng sông đóng băng gây ra, dưới tầm hỏa lực địch, trong hạ tuần tháng mười một 1942, đã bốn lần luồn lách được sang bên hữu ngạn sông Vôn-ga, đến tận Xta-lin-grát, mang đến đạn dược, quân tiếp viện và chở về phía sau các thương binh. Xô-rô-kin còn nhớ trong đêm 15 tháng chín, đồng chí đã đưa được sư đoàn Cận vệ 13 của Rô- dim-xép qua sông sang Xta-lin-grát như thế nào: «Mỗi đêm các thuyền bọc sắt chở được hàng trăm thương binh, hàng trăm tấn dụng cụ tiếp tế. Đôi khi chúng tôi phải tổ chức đánh trả lại pháo binh của địch. Trên thuyền sổ 13 có đặt một phương tiện phản lực, loại phương tiện mà các chiến sĩ ta gọi bẵng cái tên trìu mến « ca-chiu-sa». Chiếc thuyền này bí mật đến đậu ở một điểm quy định gần bờ sông và từ đó nện cho bọn phát xít một chầu ra trò ». 

        Tháng mười, khi quân địch đã chiếm được nhà máy Mảy Kéo và thọc được ra sông Vôn-ga, ba lữ đoàn bộ binh 115, 124 và 143 và một bộ phận lực lượng của lữ đoàn 112 bị cắt rời khỏi đại bộ phận tập đoàn quân. Chúng ta phải chi viện khẩn cấp cho họ, đem đến đạn dược và sơ tán thương binh của họ đi. Nhiệm vụ này được giao cho sư đoàn thuyền bọc sắt.

        Xô-rô-kin viết: « Mặc dầu sông Vôn-ga đóng băng, các thuyền bọc sắt đã thọc qua băng ở khu vực Rư-nốc và Xpác-ta-nổp-ca, là nơi có bộ đội của các lữ đoàn bị cắt khỏi tập đoàn quân và mang đến cho họ đạn dược. Việc thọc qua băng rất khó khăn và quân Đức bắn rất dữ dội vào các thuyền bọc sắt bẵng đủ các loại hỏa khí. Khi đã chở được thương binh lên thuyền, các thuyền lập tức quay trở về, nhưng lúc đó các xe tăng địch phục kích lại nã đạn vào các thuyền. Chúng tôi đánh lui được một chiếc xe tăng Đức, nhưng lúc đó một quả đạn rơi trúng khoang lái thuyền, trong đó có trúng úy Gi-tô-miếc-xki. Đồng chí bị thương nặng vì bị một mảnh đạn cắm vào chân, còn thượng sĩ nhất, thuyền phó E-mê-lin đang cầm lái hy sinh. Thuyền mất lái đi chuệnh choạng không theo hướng. Bô-rít Gi-tô-miếc-xki đứng dậy, người đẫm máu, nhưng nghiến rằng chịu đau nắm lấy tay lái đưa con thuyền về tới bến.

        Trong chuyến đi sang hữu ngạn ở khu nhà máy Máy Kéo, tôi ngồi trên chiếc thuyền dưới quyền chỉ huy của Vác-si-li Cô-rô-ten-cô. Một đêm tối trời, có mưa và tuyết. Đại bác và súng cối đều sẵn sàng nhả đạn. Thuyền đi từ từ và là chiếc đầu tiên trong đoàn tiến tới gần bờ. Hai thủy thủ vũ trang tiểu liên và lựu đạn nhảy lên bờ để trinh sát địa hình và xem thuyền cập bến có đúng vị trí của quân ta không. Sau vài phút, nghe có tiếng gọi: «Tốt cả! Thả thang xuống!». Tôi trông thấy các thủy thủ và mấy chiến sĩ bộ binh đang khiêng ai đó. Thoạt đầu tôi tưởng họ khiêng người bị thương, Thủy thủ I-va-nốp là người chạy đến chỗ thang trước tiên và báo cáo với tôi: « Đồng chí chỉ huy! xin đồng chí nhận lấy tặng phẩm này, chúng tôi mang đến cho đồng chí một tên Đức». Tôi ra lệnh để nó vào khoang lái và cử hai chiến sĩ canh gác.

        Trong lúc đó, các thủy thủ và các chiến sĩ bộ binh khẩn trương tháo dỡ các hòm đạn và đưa thương binh lên thuyền. Xong, chúng tôi mở hết tốc lực qua sông. Lần này không bị quân địch bắn. Tôi vào khoang lái và anh em kể lại cho tôi là họ đã tóm được một «cái lưỡi», một tên hạ sĩ quan Đức như thế nào.

        Bên chúng tôi cũng như bên phía quân Đức, thường phát thức ăn nóng vào ban đêm. Quân Đức không được tiếp tế lương thực tốt lắm, nhưng để giữ vững tinh thần binh sĩ, bọn chỉ huy lại phát cho chúng khá nhiều rượu mạnh. Sau khi quá chén, tên hạ sĩ quan Đức này có lẽ bị mùi thơm hấp dẫn đã di tới gần nhà bếp của chúng tôi, Đêm tối quá, hắn không biết được là đang đi đến đâu. Tới gần đồng chí nấu ăn, hắn nói mấy tiếng Đức và chìa ga-men ra. Đồng chí nấu ăn bình tĩnh khi thấy tên Đức xuất hiện, đã đồng cái muôi múc cháo đang cầm ở tay như một vũ khí thô sơ giáng ngay một cứ vào đầu tên Đức.

        Tên này đúng là đang mất tinh thần. Hắn đã xuống nhà bếp kiếm súp ăn và bây giờ đây, thế là bị bắt làm tù binh. Trông thấy các mũ có dải của các thủy thủ ta, hắn run như cầy sấy. Hắn hiểu là hắn đã rơi vào tay những người «chính ủy đen» hay «thần chết đen» như các cơ quan tuyên truyền của Gơ-ben¹ vẫn gọi các thủy thủ của ta.

        Chúng ta có thể viết nhiều và viết dài về các chiến công của các chiến sĩ thủy đội Vôn-ga. Thủy đội dưới quyền của những người chỉ huy như phó đô đốc D. Rô-ga-chi-ốp, X. Vô-rô-bi-ốp, các sĩ quan như M.Xô-rô-kin, đã làm được những việc tưởng như không ai làm nổi.

        Không biết bao nhiêu lần các tàu của thủy đội đã dùng hỏa lực bịt được các cửa mở của địch trên chính diện của chúng tôi. Qua các cửa mở đó, quân địch có thể thọc ra tới sông Vôn-ga, qua các trận địa phòng ngự thưa thớt của chúng tôi. Pháo đặt trên các chiến thuyền Út-xi-kin, Xa-pai-ép, Troóc-xơ, Ki-rốp, Rút-ni-ép, đã nhả hàng ngàn quả đạn lên đâu quân xâm lăng.

---------------------
        1. Gơ-ben : Bệ 'trưởng Bộ tuyên truyền của Hít-le. N.D.

        Đối với các phi công, mặt trận bắt đầu ngay từ căn cứ của họ. Quân địch luôn luôn bắn phá các sân bay của ta và cố đánh chặn các máy bay ta ngay khi cất cánh đi làm nhiệm vụ. Các trận không chiến đã diễn ra trên các sân bay của ta, trên các đường bay tới Xta-ỉin-grát, và ngay trên bầu trời Xta-lin-grát. Các phi công của ta phải chiến đấu suốt ngày, suốt đêm. Ban ngày họ đánh lui các cuộc tiến công của máy bay địch vào căn cứ của mình. Ban đêm họ di chuyển thương binh và đi ném bom vào các vị trí của địch.

        Sau chiến tranh tôi nhận được nhiều thư của các phi công đã phối hợp chiến đấu với tập đoàn quận 62. Tỏi xin ghi lại dây một bức.

        « Tháng mười hai năm 1942. Các trận chiến đấu liên tục, dữ dội chưa từng có làm rung chuyển cả đất, trời. Không những ban ngày mà mỗi đêm, từ lúc mặt trời lặn cho đến rạng sáng, các máy bay của ta bay liên tục và thả bom xuống những nơi có quân Đức và cơ quan của chúng. Bộ binh đang cận chiến với địch. Chỉ cần người lái lầm lẫn một chút là bom ta lại giội vào bộ đội ta. Trên mặt đất thật là địa ngục! Tiếng nổ không bao giờ dứt, cả ngày lẫn đêm. Bầu trời Xta-lin-grát ban đêm đầy máy bay, cả máy bay ta lẫn máy bay địch. Pháo sáng cháy chậm chạp trên không, soi sáng tất cả xung quanh. Các loại máy bay qua lại theo nhiều hướng khác nhau, với các tốc độ khác nhau. Biết bao lần các phi công phái ngoặt gấp để tránh các luồng lửa rung rinh phụt ra từ ống xả của các máy bay khác không nhìn thấy trong đêm tối. Nhiều vụ đụng nhau đã xảy ra.

        Các bề dầu khổng lồ trên bờ sông Vôn-ga bị máy bay địch đổt cháy bốc lên trời những cột lửa và khói cao tới hơn ngàn mét. Thở cũng khó khăn. Máy bay bị các luồng gió thốc của đám cháy hất bổng lên không.

        Một đêm tối trời tháng mười một, các máy bay U-2 của ta ở khu vực trung lưu sông Ắc-khơ-tu-ba chuyển đến một sân bay dã chiến mới thành lập vội vã. Sau khi hạ cánh, chúng tôi càn thận lăn bánh đến các ngọn đèn đang nhấp nháy phát tín hiệu gọi chúng tôi. Một hiện tượng bất thường đập vào mắt các phi công. Các xe tải thành cao, phủ bạt kín chạy đến gần các máy bay. Các đồng chí rỡ xuống không phải bom mà !à những bao dài và công kềnh. Các kỹ thuật viên khỏ khăn lắm mới mắc được các bao đó vào các giá đeo bom.

        Cuối cùng, chúng tôi mới hiểu ra: Những túi dài hai mét, đường kính một mét chứa đựng nào mìn, nào đạn đại bác, đạn súng máy, súng trường, lương thực, v.v. Các túi đó treo ở giá đeo bom và phải thả xuống cho các đơn vị chiến đẩu ở Xta-lin-grát. Không còn cách nào khác để tiếp tế cho họ được. Như vậy là các máy bay U-2 biến thành những xe vận tải trên không.

        Hai túi, mỗi túi nặng độ 100 ki-lô-gam. Trọng lượng túi không lớn, nhưng kích thước, hình thù của tủi làm cho phi công không yên tâm lắm. Nếu lúc cất cánh mà túi đó bị bung ra trên không, thì máy bay sẽ rơi xuống như một tảng đá, vì các tính năng khí động học của máy bay như lực nâng, lực kéo đều mất cả,

        Mắc các túi xong, các phi công được tập trung ở chỉ huy, trong một cái hầm ngầm khá rộng, hai bến có giường nằm. Trên giường trải các bản đồ. Hoa tiêu của trung đoàn là thiếu tá Mô-cốp-kin tính toán các số liệu. Bản đồ của thành phố có những mảnh đất hẹp. Ba vị trí quân sự tách ra khỏi thành phố được khoanh đánh dấu bằng bút chì màu mềm. Trung đoàn trường xác định nhiệm vụ: phải thả các túi lương thực trên mảnh nhỏ nhất. Phải bay một đường cắt ngang qua đảo Dai-xép-xki; và thả túi ở độ cao 600 mét. Các đống lửa sẽ đốt ở chỗ lõm của bờ sông mấp mô, đánh dấu mục tiêu thả túi. Chủng tôi kiểm tra lại một lần nữa việc treo các túi và thấy mọi thứ đều tốt. Chúng tôi có thể cất cánh. Rời khỏi mặt đất cũng dễ dàng giữ được hướng bay. Thẳng trước mắt chúng tôi là thành phố Xta-lin-grát. Ban đêm dễ nhận ra nhờ ánh lửa đã cam của các đám cháy. Đến gần sông Vôn-ga, chúng tôi bay tới độ cao 600 mét và trông thấy mặt sông lấp lánh như gương. Chúng tôi tập trung chú ý vào bờ cao của bên kia sông. Trên giải trắng hẹp giữa nước và bờ sông dốc đứng, và đúng vào chỗ bờ sông lồi lõm có ba ngọn lửa mà chỉ ở phía sông và phía tả ngạn mới nhìn thấy được.. Kẻ địch không thể nhìn thấy những đống lửa đó. Chúng tôi bay qua đảo Dai-xép-xki, lượn một vòng để đưa máy bay đến nơi thả túi. Tay tôi mò trong buồng lái kéo chốt bi an toàn để mở các cặp của giá đeo bom...

        Máy bay bay qua bờ sông, bờ sông Vôn-ga lại phía sau. Các ngọn lửa ở một nơi nào đó dưới máy bay nhưng không trông thấy chứng. Điểm phải thả túi đã tới gần. Chỉ đến lúc bấy giờ, ở độ cao 600 mét mới có thể đánh giá được các dải đốt dọc sông Vôn-ga ấy nó bé, hẹp đến thế nào. Và đúng là xa hơn một chút, chứng tôi trông thấy các chớp, các ánh lửa. Đấy là các tuyến phòng ngự thứ nhất. Thế còn các túi ? Chủng sẽ rơi xuống đâu ? Người hoa tiêu chỉ quen thả bom. Lúc này, nếu là những quả bom treo dưới cánh thì dễ dàng biết mẩy! Anh ta chắc chắn sẽ thả trúng đích. Nhưng hiện nay treo dưới cảnh máy bay là những cái túi méo mó, không có tính năng khí động và đường rơi của nó phụ thuộc phần lớn vào hướng và tốc độ gió. Nhiều đám cháy quá tạo nên nhiều luồng khí thăng giáng khác nhau. Sự chuyển động lộn xộn của các luồng khí thăng giáng này, tất nhiên sẽ không hợp đúng với hướng gió mà hoa tiêu phải dựa vào để tính toán thời cơ thả tứỉ.

        — Sa-sa, đừng thả vội, hãy đợi đã! Tôi bảo người hoa tiêu. Tôi lượn sang trại và lấy tay chỉ về phía trước mặt. Ở đó, cùng một độ cao với máy bay của tôi, rất gần, trên một điểm vô hình nào đó, có những vệt sáng đan chéo nhau. Đến lúc đó cả người hoa tiêu và tôi đều thấy rõ trên nền sáng của các đám cháy hình dáng quen thuộc của một chiếc Ư-2. Sau đó hai chấm đen tách rời khỏi máy bay: hai chiếc tủi mở ra haỉ cái ô trắng,

        — Nhìn xem Ida... dù đấy! Tôi hét vào tai người hoa tiêu.

        Tôi lượn vòng hẹp trên vị trí, trên hai cái chẩm trắng đang từ từ rơi xuống. Và rồi hai chấm trắng vượt qua mội lũy đất. Chúng bay bập bềnh và ra xa bờ, sau đó đổi hướng và rơi xuống sông Vôn-ga. Các túi không rơi vào các vị trí quân ta mà cũng không rơi vào các vị trí quân địch. Thế là toi một chuyến bay!

        — Vòng lại, lượn về phía các ngọn lửa! người hoa tiêu hét lên. Nhanh, nhanh lên! xuống đến độ cao 200 mét chúng ta mới thả và chắc chắn sẽ thả đúng vào nơi có quân ta.

        Phía dưới chúng tôi, trên bờ sông cao có một lũy đất. Chúng tôi không còn ở độ cao 200 mét nữa và đã xuống tới 150 mét. Vài chấm sáng nhỏ như chạy xô về phía máy bay. Một mảnh đất màu săm bị đạn đại bác cầy sới. Thời cơ đã đến. Người hoa tiêu giật cần bi an toàn. Máy bay được giải phóng khỏi hai túi nặng cồng kềnh nhảy chồm lên cao một chút. Tôi lại cho máy bay xuống thấp, chúng tôi đã ở trên trận tuyển của quân ta. Máy bay bay càng thấp thì quân địch càng khó bắn trúng. Chúng tôi bay ra sông Vôn-ga. Người hoa tiêu như quên tất cả mọi sự việc khác, không rời mắt khỏi hai cái ô trắng của dù lúc này trông thấy rất rõ trên nền các đám cháy. Chiếc nọ sau chiếc kia, chúng lần lượt rơi xuổng mặt đất lỗ chỗ của bờ sông cao, không xa lũy đất nhiều lắm. « Thế là ổn! Thả trúng tủ rồi. Người hoa tiêu thốt lên

       — Phải thả như thế mới được! Ở độ cao 100 mét thôi!».

        Máy bay đã bay trên bờ sông lồi lõm. Tôi muốn buông cần lái cho máy bay từ trên cao lao xuống thấp gần mặt sông, để rồi tiếp tục theo đà bay là là trở về. Bỗng nhiên tôi thấy từng bó đạn lửa từ bờ bắn lên, từ chỗ cuối sườn của vị trí quân ta. Bọn Đức bắn thẳng tới sông Vôn-ga. Thế là thế nào? Chúng bắn đi đâu và bắn để làm gì? Từ mặt sông tối sẫm, một chiếc máy bay xuất hiện bay thẳng đến chỗ có ba đốm lửa, bay rất thấp sát mặt sông, qua dải băng trắng rồi biến mất trong đêm tối. Cùng lúc đó hai ô trắng của dù mở ra rồi cùng biến mất ngay, nằm lăn dưới đất giữa các đống lửa.

        — Thằng cha bợm thậtf Hắn bay sát mặt đầt để thả túi! Ai vậy nhỉ? Tôi hỏi đồng chí hoa tiêu với vẻ thán phục.

        Trên đây là bức thư của phi công Vô-rô-bi-ốp và người hoa tiêu Xa-phô-nốp của anh.

        Nhưng trên sông Vôn-ga nước vẫn tiếp tục đóng băng mãi và mỗi đêm hai ba lần, các tổ lái U-2 phải bay qua sông Vôn-ga để thả dù tiếp tế cho bộ đội. Đạn được, thuốc men, lương thực đều được thả đúng chỗ, gần các đám lửa của chúng tôi.

        Máy bay trở về sân bay lỗ chỗ vết đạn. Máy bay được sửa chữa lại ngay và lại tiếp tục các nhiệm vụ bay thả dù đêm. Các phi công đã rèn luyện được cặp mắt tinh tường của những nhà thiện xạ trong việc thả dù.

        Trong cuộc tiến công mùa hè 1942, bọn Đức chiếm được ưu thế trên không. Vào ngày 15 tháng tám chứng đã tập trung về hướng Xta-iin-giát 1.200 máy bay chiến đấu , một lực lượng khổng lồ. Để đẩy lui được các cuộc tiến công của chúng, bộ đội phòng không đã giữ một vai trò đặc biệt quan trọng.

        Từ tháng bảy đến tháng mười một 1942, không quân địch đã thực hiện 133 ngàn chuyến bay qua giới tuyến chiến đầu của hệ thống phòng không xô-viết, trên suốt cả chiều dài mặt trận Xô — Đức. Trong tổng số chuyến bay nảy có 66 ngàn chuyến bay vào lưới lửa phòng không của quân đoàn phòng không Xta-lin-grát, tức là gan một nửa số chuyến đã bay vào lưới lửa phòng không quốc gia.

        Những con số thật là hùng hồn! Theo số liệu ngày càng tăng của các lần xuất kích của không quân địch, chúng ta có thể đo được mức độ ngày càng lớn của các trận chiến đẩu ở trước Xta-lin-grát và ngay trong thành phố. Trong tháng bảy có 2.425 lần máy bay xuất kích về hướng Xta-Iin-grát. Tháng tám 14.018 lần, tháng mười 25.229 lân, tháng mười một 7.575 lần.

        Đảm nhiệm việc phòng không ở Xta-ỉin-grát là các đơn vị của quân đoàn phòng không Xta-ỉin-grát, các đon vị và phương tiện phòng không của các phương diện quân và các tập đoàn quân. Lực lượng của khu vực này gồm sư đoàn tiêm kích 102 có chừng 60 máy bay tiêm kích, 566 khẩu cao xạ, 470 súng máy cao xạ, 165 đèn chiếu, 81 khinh khí cầu rào cản.

        Trong thành phố, pháo phòng không đã tổ chức phòng thủ xung quanh các mục tiêu quan trọng nhất; các nhà máy Máy Kéo, Chiến Lũy, Tháng Mười Đỏ, nhà máy điện trung tâm, các bể dầu, các khu vực Bê-kê-tốp-ca và Cra-xnô-ác-mây-xca.

        Không quân Đức thực hiện trận tập kích bằng đường không đầu tiên ngày 23 tháng tám. Đó là đòn mở đầu cho cuộc tiến công thành phố, nhăm đè bẹp pháo phòng không của ta, và phá hủy triệt để thành phố! Các máy bay oanh tạc Đức bay trên Xta-lin-grát không lúc nào ngớt trong lúc các đơn vị của Vôn Pao-luýt lao qua Véc- ti-át-chi ở phía bắc thành phố, còn các đơn vị của Hốt mở đường tiến vào ngoại vi phía nam thành phố. Địch dùng từng tốp 10 đến 15 máy bay, ném bom không ngừng xuống nhà máy Máy Kéo. Riêng buổi chiều ngày hôm đó, 400 máy bay oanh tạc được các máy bay tiêm kích yểm hộ đã giội xuống khu trung tâm và khu nam thành phố hàng ngàn trái bom.

        Những cột bụi, khói và lửa bốc lên trên thành phố. Xưởng máy, nhà ở, trường học, bệnh viện, nhà bảo tàng, nhà hát bị đổ sập. Các bến phà, bể dầu, các nhà gỗ bốc cháy ngùn ngụt. Hàng trăm người dân thường bị chết trong khói lửa, dưới các đống gạch ngói, nhà đổ. Quân địch muốn xóa sổ Xta-lin-grát trên mặt đất. Ban đêm cả bầu trời rực sáng.

        Ngày hôm đó, ở khu vực Xta-lin-grát, 120 máy bay địch đã bị bắn rơi. Mặc dầu không quân địch đông hơn rất nhiều, các máy bay tiêm kích của ta đã thực hiện trên 25 trận không chiến. Ngày hôm sau tình hình cũng không dịu đi chút nào, và các ngày sau nữa cũng không có lúc nào dịu, cho mãi đến ngày 19 tháng mười một, là ngày các đơn vị của phương diện quân Tây-Nam và phương diện quân sông Đông kiên quyết chuyển sang phản công. Chúng ta có thể xác minh được việc đó qua các số lần xuất kích ngày càng tăng của máy bay địch.

        Tháng chín, tình hình lại còn gay go phức tạp hơn. Bộ đội phòng không lúc này phải bảo vệ các bến qua sông Vôn-ga và chuyển một số khẩu đội sang bờ đông.

        Các cuộc giao tranh càng trở nên dữ dội, điên cuồng ở trong thành phố. Các trận địa của các khẩu đội phòng không cũng trở thành các trận địa phòng ngự thành phố.

        Ngày 23 tháng tám, khi quân đoàn xe tăng 14 địch thọc ra sông Vôn-ga ở khu vực Lô-ta-chin-ca, chính hộ đội phòng không đã đẩy lui cuộc tiến công của các xe tăng địch. Các khẩu đội của trung đoàn phòng không 1.077 dưới quyền chỉ huy của trung tá V. Ghéc-man, trong các trận chiến đấu ngày 23 và 24 tháng tám, đã phá hủy chừng 80 xe tăng địch đang cố nống ra sông Vôn-ga, cùng 15 xe vận tải bộ binh và bắn rơi 14 máy bay Đức.

        Các cuộc giao tranh đã bắt đầu trong thành phố Xta- lin-grát. Nhiệm vụ của bộ đội phòng không trở nên phức tạp. Khu vực cảnh giới máy bay địch bằng các trạm quan sát phòng không ở cửa ngõ vào thành phố ở phía tây, phía nam, và sau này cả ở phía bắc nữa, rút lại chỉ còn mấy ki-lô-mét. Chiều sâu đội hình chiến đấu của các khẩu đội cao xạ không quá 5 đến 10 ki-lô-mét, trái lại chính diện lại kéo dài đến 60 — 70 ki-ỉô-mét. Việc chỉ huy một hệ thống phòng không như vậy, từ một trung tâm chỉ huy  duy nhất, trở thành một việc không thể thực hiện được. Máy bay địch chỉ bị phát hiện khi chúng đã bay tới sát các đơn vị. Và khi máy bay địch xuất hiện, bộ đội phòng không cũng lại không được thông báo trước.

        Tháng chín, quân địch chú ý đặc biệt đến các bến qua sông Vôn-ga. Chúng ta phải tổ chức một cụm phòng không riêng để chuyên đánh trả các cuộc tiến công của không quân địch vào các bến phà, các tàu thủy, tàu kéo, các phà. Đồng thời, quân địch cũng ra sức chế áp các khẩu pháo phòng không của ta. Có tới một phần ba số bom ném xuống Xta-lin-grát là nhằm vào pháo phòng không. Những khi máy bay địch bổ nhào xuống đầu, xả súng máy và giội bom, mà tinh thần vẫn giữ được tỉnh táo, bình tĩnh, không phải là chuyện dễ. Phương pháp duy nhất đánh bại chúng là lấy lửa trị lửa, kịp thời bắn trả mãnh liệt. Các chiến sĩ phòng không của ta đã tỏ ra là những chiến sĩ dũng cảm và can trường.

        Việc bảo vộ Xta-lin-grát có lẽ sẽ không thực hiện nổi nếu không giữ được liên lạc thưởng xuyên với tả ngạn để nhận tiếp tế đạn dược, lương thực, và các phương tiện khác cần thiết cho việc chỉ huy tác chiến. Hữu ngạn sông Vôn-ga liên lạc với tả ngạn qua ba bến vượt, vào các thời điểm khác nhau:

        1. Bến chính có phà chạy máy là bến to nhất, nối liền bến của thành phố với làng Xlô-bô-đa Đỏ theo đường ngắn nhất. Tiếc thay, từ ngày 14 tháng chín quân địch đã bắt đầu khống chế bến này bằng tất cả các loại hỏa lực phi pháo của chúng và đến hạ tuần tháng chín thì không dùng được bến đó nữa.

        2. Bến Xcu-đra phục vụ cho khu vực bắc của thành phố. Ở đây phà, thuyền bọc sắt và tàu có thể sử dụng vào mọi lúc để chở hàng sang khu vực Rư-nốc và Xpác- ta-nốp-ca, cũng như đến các bến của các nhà máy Máy Kéo, Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ,

        3. Bến 62 là bến chủ yếu của tập đoàn quân chúng tôi. Trên hữu ngạn có các bến của các nhà máy Tháng Mười Đỏ và Chiến Lũy. Ở bến này có thể nhận được hàng lên từ các bến Xcu-đra, Tu-mắc, Trung và Thượng Ac-khơ- tu-ba. Khi quân địch tiến đến gần sông Vôn-ga, tới khu vực các nhà máy, thì các bến này không thể dùng để tiếp nhận hàng tiếp tế và chuyển thương binh nữa, nếu có chăng thì cũng chỉ sử dụng ban đêm, còn ban ngày, phi pháo địch bắn rất dữ. Để nhận quân tiếp viện và đồ tiếp tế cũng như để sơ tán phần lớn thương binh, chúng tôi sử dụng bốn bến ở phía nam khe Ban-ni.

        Các cuộc bắn phá liên tục của pháo và sủng cối địch và các trận ném bom của không quân chúng, đã loại khỏi vòng chiến số nhân viên các tổ đặc biệt phụ trách việc bốc rỡ hàng và phân phối đi các đơn vị, phá hủy các bến lên xuống và các phương tiện chuyên chở. Từ ngày 7 đến ngày 28 tháng mười, tiểu đoàn đặc biệt về cầu phao 44 phục vụ ở các bến phà đã mất 33 người; 9 tàu, 7 phà và 35 thuyền một người lái đã bị cháy hoặc đánh chìm. Phần đông các thuyền đều bị loại không phải trong lúc qua sông mà trong lúc bốc dỡ hoặc khi neo tại bến.

        Ngày 28 tháng mười, căn cứ của thủy đội và là bến xếp hàng chính phải di chuyển lên Ác-khơ-tu-ba Trung, vì bị mất nhiều phương tiện chuyên chở neo ở bến. Các tàu thuyền đang chạy bị trúng đạn địch, loại khỏi vòng chiến, đều được khẩn trương sửa chữa và lại tiếp tục đi làm nhiệm vụ.

        Ngày 11 tháng mười một, nước sông đóng băng đã buộc chímg tôi phải chuyển bến chân hàng và căn cứ của thủy đội đến làng Tu-mắc, trên nhánh sông Cu-rô-pát-ca là một nhánh ở tả ngạn sông Vôn-ga. Như thế là bến chủ yếu của tập đoàn quân đã phải ba lần chuyển địa điểm trên tả ngạn sông Vôn-ga và tất nhiên có ảnh hưởng không tốt đến hiệu suất của các phương tiện qua sông.

        Ngoài bến chủ yếu của tập đoàn quân, trạm thuyền gỗ phối thuộc của cơ quan tham mưu bộ đội công binh của tập đoàn quân cũng hoạt động. Trạm này thuộc các tổ của tiểu đoàn cơ giới 119 của công binh tập đoàn quân ở hữu ngạn sông Vôn-ga và của tiểu đoàn công binh 327 của tập đoàn quân trên tả ngạn. Các người chở đò đều giữ ở các bến chính để chở quân tiếp viện, đạn dược và lương thực, sơ tán thương binh và làm các việc chuyên chở gấp khác, nhất là khi các phương tiện có máy không hoạt động được. Các nhóm người chờ đò tổ chức thành 5 đội. Mỗi đội có nhiệm vụ chuyên chở riêng, được đặt trực tiếp dưới quyền chỉ huy của tập đoàn quân, dưới sự kiểm tra của ủy viên Hội đồng quân sự của tập đoàn quân Gu-rốp. Đồng chí được quyền sử dụng các phương tiện trong các trường hợp đặc biệt, khi phải dùng tới các thuyền gỗ và xuồng cao su. Đồng thời, một bến thuyền hoạt động thường trực ngày đêm để di tản các thương binh nặng cũng được xây dựng ngay.

        Các sư đoàn, lữ đoàn cũng lập ra những trạm thuyền, nhưng có ít phương tiện hơn và hoạt động dưới quyền kiểm soát của các chỉ huy sư đoàn, lữ đoàn.

        Chập tối, các thương binh tập trung ở các bến đò trước khi thuyền đến và được ưu tiên đưa xuống bến để lên thuyền. Các người chờ đò đã giúp rất nhiều trong việc chuyên chở thương binh. Chẳng hạn, ngày 8 tháng mười một 1942 đã chở được về phía sau 1.068 thương binh, trong đó có 360 chuyển bằng thuyền.

        Ngoài các bến sẵn có, những ngày đầu tháng mười, trong khu vực các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy đã làm ba chiếc cầu gỗ cho người đi bộ, mỗi chiếc dài 270 mét nối hữu ngạn sông Vôn-ga từ Xta-lin-grát qua sông nhánh Đơ-ne-giơ-nai-a Vô-lôi-giơ-ca đến đảo Đai- xép-xki.

        Cầu nổi ở mỏm nam đảo Dai-xép-xki làm bằng bè gỗ và thùng rỗng nối ghép với nhau bằng các thanh sắt và dây cáp thép. Cái cầu đó không vững chắc lắm, mới có sóng nhỏ đã đung dưa, nhưng đã tồn tại được hơn một tháng. Trong thời gian đó, hàng ngàn người đã qua lại trên cầu. Các cuộc tiến công liên miên của các máy bay ném bom và các cuộc pháo kích không ngừng của Đức, chỉ gây cho cầu những hư hại nhỏ không đáng kể và dễ sửa chữa.

        Cầu nổi thứ hai dành cho người đi bộ, ở phía bắc chiếc cầu trên, tồn tại tất cả được ba ngày. Một mảnh bom đã cắt đứt dây cáp và cầu bị nước cuốn đi. Chiếc cầu thứ ba bắc trên sông con Đơ-nhe-giơ-nai-a Vô-lôi-giơ-ca, trong khu vực nhà mấy Máy Kéo, làm bằng các thùng phuy sắt rỗng có dây neo, được dùng như những chiếc phao.

        Làm việc liên tục ở các bến đò dưới bom đạn địch, thật cực nhọc và nguy hiểm. Ví như, riêng ngày 26 tháng mười, quân địch đã ném 1.000 quả bom, 130 trái thủy lôi và bắn 29 quả đạn pháo vào bến phà ở khe Ban-ni.

        Khi nói về các bến vượt sông Vôn-ga, về bộ đội công binh của thành phố, tôi không thể không nhắc đến vai trò của người chỉ huy các đơn vị công binh của tập đoàn quân 62, hiện nay là trung tướng Vla-đi-mia Mát-vê-ê- vích Cát-chen-cô, anh hùng Liên Xô. Cát-chen-cô đến với chúng tôi vảo giữa tháng mười, giai đoạn gay go nhất của việc phòng thủ Xta-lin-grát. Là một người khiêm tốn, dồng chí không thích nói về những thành tích của mình. Có lúc, đồng chí được giao những nhiệm vụ vượt quá sức và khả năng thực hiện, nhưng đồng chí vẫn tìm ra cách giải quyết đúng đắn, huy động được tất cả những gì có trong tay. Đồng chí thường hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ của mình trong thời hạn quy định.

        Trong việc chỉ huy tổ chức qua sông, Cát-chen-cô đã vấp phải không ít khó khăn. Nhiệm vụ của đồng chí đặc biệt khó khăn trong tháng mười, khi quân địch đã cắt được chính diện của tập đoàn quân và tiến ra được bờ sông ở một vài khu vực. Để đảm bảo việc qua sông, lúc đó tập đoàn quân chi còn các cầu phao, không đến mười thuyền bọc sắt đã cũ, vài chục tàu đánh cá chèo tay và khoảng một chục giang thuyền của thủy đội dân dụng, giữ vai trò chính trong lực lượng vận tải. Trong những điều kiện đó, các chiến sĩ công binh, chiến sĩ cầu phao đã thể hiện các nỗ lực anh hùng trong việc tiếp tế cho các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát, chuyên chở các thương binh, không bao giờ bị gián đoạn lâu. Cũng cần đặc biệt ghi nhớ đến chiếc thuyền thần thoại 61 của thủy đội sông Vôn-ga đã bảo đảm qua sông trong bất cứ hoàn cảnh nào. Những người làm những nghề hòa bình nhất, hình như cũng tỏ ra rất dũng cảm, tháo vát. Tôi thuật lại câu chuyện của người gác phao Ni-cô-Iai Lu-ni-ốp.

        — Phao của tôi mang số hiệu 443, Lu-ni-ốp kể. Một lần, giữa trưa tôi thấy một chiếc máy bay trong trận không chiến đang lao xuống. Một làn khói dài phụt ra khỏi động cơ máy bay. Chiếc máy bay đó chạm một cánh xuống nước và quay một vòng, dừng lại gần chiếc phao đó trên thượng lưu. Tôi bơi thuyền lại phía máy bay: phải cứu những người đang bơi gần chiếc máy bay đang chìm. Họ gồm ba người.

        Chèo tới gần họ, tôi nghe thấy họ nói tiếng nước ngoài: Làm thế nào bây giờ ? Tôi không có vũ khí trong tay. Nhưng trông thấy họ sắp chết đuối, tôi quyết định cứ đến gần họ. Tôi tháo một bơi chèo ra và giơ lên, sẵn sàng để tự bảo vệ mình nếu cần. Khi hai đứa đã lên được thuyền, chúng giúp tên thứ ba leo lên. Tên này bị bỏng nặng. Cảm thấy được an toàn, thoát chết đuối, cả ba ra hiệu cho tôi bơi vào bờ... Hiểu rằng chúng muốn lên bờ và lẩn trốn vào rừng, tôi giả vờ như không biết chèo lái. Tôi làm cho thuyền quay tới, quay lui, không phải là tiến vào bờ mà trôi theo dòng nước đến chỗ các tàu của thủy đội Vôn-ga đậu. Khi có một chiếc thuyền xuất hiện, các tù binh của tôi trao đổi với nhau điều gi đó. Tôi ra hiệu hỏi chúng xem có phải băng cho người bị thương không, nhưng vẫn cầm sẵn chiếc bơi chèo đã tháo trong tay, sẵn sàng hành động. Biết rằng tôi dang chờ chiếc thuyền lướt tới, chúng to tiếng với tôi và một tên có hai huân chương Chữ thập sắt đưa tay vào bao súng. Ngay lúc đó, chiếc thuyền chạy sát tới nơi, các chiến sĩ thủy quân ngồi trên đổ chĩa tiểu liên vào các «vị khách» và tôi ra hiệu cho mẩy tên Đức phải bỏ súng xuống và giơ tay lên. Như vậy, chúng tôi đã tước khí giới và bắt làm tù binh được ba tên phi công phát xít, mà sau này được biết chúng thuộc một phị đội trinh sát đặc biệt của bọn Đức.

        Để kết thúc chuyện kể của tôi về các bến qua sông Vôn-ga, tôi muốn nói lên vài số liệu. Chỉ riêng trong hạ tuần tháng mười cho đến khi sông đóng băng, trên 28 ngàn người và trên 3 ngàn tấn đạn dược và đồ tiếp tế khác đã được chuyển qua sông. Đến khi kết thúc chiến dịch Xta- lin-grát, đã đưa qua sông được trên 18 ngàn xe có động cơ, 263 xe có bánh xích (xe kéo và xe tăng), 325 khẩu pháo và trên 17 ngàn xe thô sơ.   

   

        Phòng quân y cửa tập đoàn quân 62 được thành lập vào mùa xuân 1942, cùng lúc với việc thành lập tập đoàn quân. Trong các bệnh viên, trạm xá của tập đoàn quân, trong các binh đội và binh đoàn, có nhiều cán bộ quân y trẻ chưa có nhiều kinh nghiệm chuyên môn và quân sự. Nhân viên y tế trung cấp và sơ cấp, đã số là từ lực lượng dự bị đến. Các trạm y tế của binh đội và binh đoàn, các bệnh viện điều trị và điều dưỡng của tập đoàn quân thiếu các trang bị cần thiết, thiếu chăn nệm, v.v.

        Quân y của tập đoàn quân hoàn toàn thiếu các phương tiện chuyên dùng để chở bằng xe cứu thương. Trong tập đoàn quân không có các đại đội quân y tăng cường. Các trạm xá và bệnh xá của tập đoàn quân chỉ có tất cả 2.300 giường đủ tiêu chuẩn.

        Quân y của tập đoàn quân dưới sự chỉ huy của trưởng ban bảo vệ sức khỏe, đại tá quân y Mi-khai-in Prô-cô- pi-ê-vích Bôi-cô. Tôi quen đồng chí ở thành phố, trên bến vượt sông Vôn-ga sau khi đồng chỉ đến tập đoàn quân. Vóc người trung bình, nhanh nhẹn, đồng chí đã gây ngay cho tôi ấn tượng tốt. Đồng chí đang điều khiển công việc chuyển thương binh sang bên kia sông Vôn-ga, ngay ở bến đò. Quan sát hoạt động của đồng chỉ, tôi hiểu ngay đồng chí là con người quả quyết, sẵn sàng bất cứ lúc nào cần thiết, tham gia phản kích bằng lựu đạn hay tiểu liên. Cảm tưởng đầu tiên của tôi về Bôi-cô là một người tổ chức giỏi, biết rất rõ chức trách của mình, một sĩ quan và đảng viên có kỷ luật. Cảm tưởng này cho đến kết thúc chiến tranh vẫn không thay đổi.

        Trong chiến tranh, nói chung, bao giờ cũng có sự thiếu thốn, có cái gì không đầy đủ. Bôi-cô hiểu rõ tình hình, hơn tất cả chỉ huy các ngành khác và không bao giờ phàn nàn về khó khăn. Một lần, khi các cuộc giao tranh đang diễn ra ác liệt, tính mệnh mỗi người chiến sĩ rất quý giá, Bôi-cô đã thuyết phục được tôi phải ra lệnh cho các chỉ huy sư đoàn, lữ đoàn phải chuẩn bị các hầm có nắp che, và các chỗ ẩn được sưởi ấm cho các trạm xá. Đó là vào tháng chín, khi trời còn ấm áp, thậm chí còn nóng nữa, và chưa người nào nghĩ đến cái rét. Chúng tôi đã cho làm các hầm có sưởi ấm và sau này đến tháng mười một và mười hai, các hầm này đã giúp chứng tôi cứu được mạng sống cho hàng ngàn chiến sĩ.

        Về công tác của ngành quân y tập đoàn quân, cục trưởng cục quân y của Bộ Quốc phòng, thượng tướng quân y E. Xmiếc-nốp đã viết trong cuốn sách của ông «Vấn đề y tế quân sự» như sau:

        « Dải sông lớn như sông Vôn-ga xen giữa các phòng tuyến của bộ đội, làm cho việc bảo đảm chữa chạy và sơ tán thương binh rất khó khăn. Đặc biệt việc qua sông Vôn-ga chỉ có thể thực hiện được ban đêm, và dưới hỏa lực dữ dội của súng cối và đại bác địch. Quân y của tập đoàn quân hoạt động không chỉ dưới hỏa lực của súng cối và pháo, mà còn dưới làn đạn của lính tiểu liên Đức nữa.

        Trông những điều ktện đó... không thể chỉ nói đến các trường hợp anh hùng, dũng cảm riêng, mà phải nói đến chủ nghĩa anh hùng tập thể, sự dũng cảm tập thể của các chiến sĩ quân y, nhất là các chiến sĩ quân y tập đoàn quân 62 ».

        Chúng tôi dành mọi cố gắng để tổ chức thật tốt việc sơ tán thương binh, bớt trường hợp cấp cứu cho các bệnh Viện dã chiến. Tất cả các thương bệnh binh, chỉ trừ những người bất động, đều được sơ tán về hậu phương để chữa chạy cho đầy đủ hơn. Những thương bệnh binh cần điều trị lâu dài, đều được chuyển theo sông Vôn-ga đến Át-xtra-khan và Xa-ra-tốp, hoặc bằng xe lửa tới Lê-nin xcơ, En-tôn.

        Các nhân viên quân y của bệnh viện đã chiến số 80 và trạm quận y số 54 đã hoàn thành một công việc rất vất vả và đầy trách nhiệm. Họ đã tiếp nhận trên thực tế toàn bộ luồng thương bệnh binh từ mặt trận gửi về đã săn sóc, chữa chạy chu đáo. Mọi công việc đó lại được tiến hành dưới những trận ném bom liên tiếp của địch đến nỗi các nhà của trạm quân y số 54 và bệnh viện chiến số 80, phần lớn đều bị phá hủy. 14 người trong nhân viên y tế của bệnh viện số 80 bị giết và nhiều người khác bị thương.

        Chú ý đến đặc điểm chiến đấu của các nhóm và các toán xung kích, quân y của tập đoàn quân đã tim ra các hình thức cấp cứu mới để có thể tới gần các đội hĩnh chiến đẩu. Việc bổ sung cán bộ y tế sơ cấp và trang bị cho các trung đội, đại đội, tiểu đoàn những phương tiện cần thiết, được chú trọng một cách đặc biệt. Những nhân viên quân y được điều cho các toán và đội xung kích, để giúp cho việc kịp thời đưa thương binh về tuyến sau, ngay sau khi đã sơ cứu tại chỗ. Do đó, các y tá, các cán bộ quân y bao giờ cũng ở cùng với các đơn vị chiến đẩu, trong các chỗ đóng quân, cùng với các đội xung kích và các điểm tựa.

        Các y sĩ của các tiểu đoàn thành lập các trạm cấp cứu ở ngay sau phòng tuyến của tiểu đoàn, trong các loại hầm (lô cốt hầm ngầm, hầm dưới nhà, v.v.) để sơ cứu thương binh. Và cũng liền ngay đấy, phía sau trận địa của các tiểu đoàn, các trạm xá trung đoàn cũng được đặt trong các hầm có mái che hay dưới mặt đất. Phía sau các trận địa của trung đoàn, có các đội phẫu thuật của các tiểu đoàn quân y sư đoàn, để có thể cấp cứu các thương bệnh binh có chất lượng hơn.

        Trong các hầm đào ở trên bờ sông Vôn-ga, đã đặt ra những trạm đón tiếp và phân tuyến, các trạm phẫu thuật và thay băng, và có các nhà để cho thương bệnh binh không đi lại được. Để có chỗ làm việc cho nhóm phẫu thuật của sư đoàn bố binh 39, đã sử dụng cả các đường hào để sau này đánh mìn. Một đường cống được sửa lại dùng cho nhóm phẫu thuật của sư đoàn tướng Rô-dim-xép.

        Có lẽ phần việc khó khăn nhất của công tác quân y tập đoàn quân, là việc chở thương binh sang bên kia sông Vôn-ga, vì chúng tôi không có phương tiện qua sông riêng của mình và thường nhờ vào các chuyến quay về của các tàu thuộc thủy đội Vôn-ga, sau khỉ đã chở sang thành phố quân tiếp viện, đạn dược và nhiều hàng tiếp tế khác.

        Các tiểu đoàn quan y thành lập hồi đầu tháng chín, không thể bảo đảm hoàn toàn được việc chuyên chở liên tục các thương binh. Hầu hết nhân viên quân y của tập đoàn quân đều được điều đến các bến vượt và các tiểu đoàn quân y chỉ còn lại nhiệm vụ bảo đảm việc chở thương binh qua sông bằng các thuyền gỗ của các sư đoàn.

        Ngày 17 tháng chín 1942, theo đề nghị của đại tá Bôi- cô, Hội đồng quân sự ra lệnh cho các chỉ huy trạm quân y số 54 và bệnh viện dã chiến số 689, làm nhiệm vụ phục vụ việc đưa thương binh qua sông Vôn-ga.

        Trạm quân y đặt ở các hầm của một căn nhà ăn ở bến phà chính. Trạm đón một khối lượng lớn thương binh và số lượng cứ mỗi giờ một tăng thêm. Nhưng trong những ngày này, quân địch đã bắt đầu tiến công vào bến phà chinh, và trạm quân y rơi vào một tình thế ngày càng nguy kịch. Gần đài kỷ niệm Khôn-du-nổp, trên đường ra bến phà chính, quân Đức đã đặt súng máy và bố trí các lính tiểu liên ở trạm biến thế điện và trong nhà các kỹ sư. Vậy là, trạm bị bao vây. Trong nhiều ngày, thương binh và nhân viên quân y không ló ra được khỏi hầm nhà để có thể đi ra cầu áp mạn.

        Ngày 25 tháng chín, các thuyền bọc sắt được gửi đến chi viện cho trạm, vừa chiến đấu vừa mở được đường tới cầu áp mạn và đánh bật được quân địch ở bờ Sông, nên đã chở được các thương binh đang ẩn náu trong các hầm nhà.

        Một số chiến sĩ được lấy ở các vị trí chiến đấu ra để giúp đỡ cho nhân viên quân y khiêng các thương binh nặng lên thuyền.

        Trong những điều kiện đó, được sự chi viện của các thuyền bọc sắt của thủy đội Vôn-ga và các chiến sĩ của sư đoàn Cận vệ Rô-đim-xép, 711 người đã được sơ tán khỏi khu nhà ăn ngày 25 tháng chín, và 550 người ngày 26 tháng chín.

        Đêm 27 tháng chín, quân địch tiếp cận sát nhà ăn. Dưới hỏa lực yểm trợ của các thuyền bọc sắt, những thương binh cuối cùng và các phường tiện được sơ tán khỏi nhà ăn và đưa lên thuyền. Nhân viên của trạm quân y cũng được chở cùng chuyến đó sang bên tả ngạn. Hai tiếng sau, nhà ăn bị lính tiểu liên Đức đánh chiếm.

        Số nhân viên ít ỏi của bệnh viện đã chiến số 689 làm việc trong điều kiện cực kỳ vất vả, đã thu nhận và sơ tán mỗi ngày từ 600 đến 800 thương binh sang bên tả ngạn sông Vôn-ga. Khi bọn địch phá hủy mất trạm phẫu thuật, các bác sĩ phẫu thuật Cri-vô-nô và Pan-chen-cô đã dựng nên một trạm phẫu thuật khác trong òng chiếc thuyền to, đặt được cả bàn mổ cấp cứu thương binh.

        Tôi còn nhớ tháp nước ở ngay bờ sông Vôn-ga, phía nam cửa khe Ban-ni. Một hôm đi trên bờ, tôi trông thay một nhóm sĩ quan và chiến sĩ đứng chen chúc nhau sát một bức tường đổ. Đến gần, tôi mới biết họ là các người bị thượng nặng. Nhiều người tự lê về đến đây, một số được các y tá khiêng về. Nhưng tại sao họ lại đứng đấy, sát vào tường như vậy ? Không có chỗ cho họ ở các hầm dưới nhà hay sao ?

        Tôi mở cửa và bước xuống hầm nhà. Trong hầm bốc lên một không khí ngột ngạt, đầy mùi ê-te và vang tiếng rên của các thương binh. Ở chân cầu thang, trên khoảng nền bê tông chừng chục mét vuông, có mười hai thương binh nằm sấp thành hai hàng. Tôi đến gần một cái cửa, hay đúng hơn là haỉ cái khăn trải giường mắc giả làm cửa, phía sau có đèn sáng. Đỏ là buồng phẫu thuật. Một thương binh nằm trên bàn và ba người mặc áo choàng trắng đang cúi xuống trên người anh ta Cạnh đó, trên một thùng phuy đặt lộn ngược có một bếp dầu trên đặt một cái chậu để nấu nước. Áo choàng của các bác sĩ trước đây tất nhiên màu trắng, nay đầy các vệt nâu nhạt. Chỉ còn mũ ca-Iô trên đầu là giữ nguyên màu trắng.

        Trên chiếc xích-đông gắn vào tường có một quyển sách dày: quyển sổ phẫu thuật. Những con số cuối ghi trên sổ có tới ba chữ số.

        — Ai đã làm được việc này và khi nào? Tôi hỏi và chỉ vào con số có ba chữ số ghi các cuộc phẫu thuật đã làm.

        Không trả lời, người bác sĩ đưa mắt nhìn các nữ y tá đứng quanh bàn. Thế là rõ, nhất là khi tôi để ý thấy các dòng chữ viết ở toàn bộ quyền sổ đều do một bàn tay ghi. Đó là bác sĩ phẫu thuật trưởng Ai-den-béc của bệnh viện dã chiến. Với hai người phụ, đồng chí đã tổ chức trạm phẫu thuật này và đã thực hiện hai trăm cuộc giải phẫu.

        Đầu tháng mười, việc sơ tán thương binh phải thực hiện qua một chiếc cầu nồi thô sơ bắc tạm sang đảo Dai- xép-xki, nơi có trạm xá của tiểu đoàn quân y 112 và nhóm thứ hai của trạm quân y số 54. Các thương binh nặng được đặt trên cáng, chuyển ra đầu cầu cập mạn lên thuyền cách trạm hai ki-lô-mét và được đưa về hậu phương.

        Vào thời gian sông Vôn-ga đóng băng, địa điểm cập mạn cho việc sơ tán thương binh được chuyển vào nhiều khu vực khác nhau, tùy theo tình hình đóng băng. Chúng ta lập ra các bến « di động » : chỗ nào thuyền máy có thể áp mạn được thì chỗ đó là bến để nhận thương binh qua sông.

        Từ giữa tháng mười một trở đi, một trạm tiếp đón cho thưong binh ăn và sưởi ấm được tổ chức ở bến phà Tu- mắc, trên bờ đông sông Vôn-ga. Ở đây cũng tổ chức một bộ phận của bệnh viện dã chiến số 689 với một phòng mổ và thay băng, để cứu chữa các thương bệnh binh không di chuyển được.

        Các tàu phá băng đã giúp ích rất lớn trong việc chở thương binh sang bên kia sông Vôn-ga. Khi tàu phá băng bị hỏng thì các thuyền máy giắt phà thay. Lúc bấy giờ rất khó sơ tán được thương binh của sư đoàn Li-út-ni- cốp. Sư đoàn bị cắt rời khỏi đại bộ phận tập đoàn quân và đang phòng ngự trên một mảnh đất hẹp trong khu Vực nhà máy Chiến Lũy. Các thuyền bọc sắt đã phải chiến đấu mở đường tới sư đoàn. Trên mỗi thuyền bọc sắt đều có một y sĩ hoặc một nữ y tá cùng các cáng thương. Họ đưa các thương bệnh binh ở các bến lên thuyền và trong khi đi đường, băng bó, chăm sóc cho họ. Để giữ cho các thương binh được ấm, thuyền lúc nào cũng có chăn và các bếp sưởi hóa học.

        Y sĩ quân y hạng nhì Xéc-đi-úc được chỉ định đảm nhiệm việc sơ tán thương binh qua sông Vôn-ga trong thời kỳ sông đóng băng và bảo đảm việc liên lạc với quân y của các đơn vị. Lần đầu tiên tôi gặp đồng chí Xéc-đi-úc, lúc các hầm của sở chỉ huy bốc cháy và dầu bắt lửa đe dọa thiêu hết các thuyền gỗ dùng để chở thương binh. Xéc-đi-ủc tháo dây buộc thuyền ra khỏi các cầu áp mạn đang bốc cháy và đưa thuyền ra xa đám lửa. Năm người chở thuyền của đồng chí cũng dũng cảm không kém. Xéc-đi-úc nói giọng nhẹ nhàng nhưng đầy uy lực, ra các chỉ thị, mệnh lệnh. Lúc đầu, tôi tưởng đó là người chỉ huy  mới của bến và tôi lấy làm hài lòng: tay này sẽ duy tri được trật tự ở cầu áp mạn lúc lên thuyền cũng như lúc xuống thuyền đây. Tới khi trời gần tối, tôi mới trông thấy trên cổ áo của đồng chí phù hiệu quân y.

        Xéc-đi-úc trông thấy tôi, bèn tự giới thiệu:

        — Y sĩ quân y hạng nhì Xéc-đi-ức. Tôi đang giữ trật tự ở bến.

        Tôi xiết chặt tay đồng chí và nói:

           — Anh bạn tốt! Hãy luôn luôn như vậy, vừa là y sĩ, vừa là con người.

        Lúc đó, một màn đất và cát do mìn của Đức nổ tung lên ngay gần cầu áp mạn. Xéc-đi-úc vẫn tỉnh như không.

        — Thật là một con người thép! Tôi nghĩ thầm. Đồng chí đã theo bộ đội dọc sông Vôn-ga đến Xprê và cùng với bộ đội kết thúc chiến tranh ở Béc-lin.

        Khi sông Vôn-ga bị đóng băng, có thể giao phó việc sơ cứu và sơ tán cho các tiểu đoàn quân y sư đoàn. Các sư đoàn sẽ tự giải quyết sau vấn đề sơ tán thương binh về bệnh viện của tập đoàn quân.

        Các thương binh cần chữa chạy đặc biệt và lâu dài được đưa về các bệnh viện đã chiến của tập đoàn quân, hoặc các bệnh viện tuyến một đặt ở các địa điểm cách tiền duyên 15 đến 25 ki-lô-mét hoặc đến các bệnh viện tuyến hai cách từ 40 đến 60 ki-lô-mét.

        Sự tận tụy của các bác sĩ, y sĩ, nhân viên quân y công tác ở các tuyến đầu đã giúp cho tập đoàn quân 62 hoàn thành được nhiệm vụ chiến đấu của mình.

        Khi các cuộc giao tranh ác liệt đang còn tiếp diễn ở Xta-lin-grát, Bộ chỉ huy tối cao Liên Xô đã tiến hành khẩn trương nhiều việc để chuẩn bị cho cuộc phản công của bộ đội ta. Kết quả của công cuộc chuẩn bị này đã được báo cáo với Tổng tư lệnh tối cao, như Nguyên soái Liên Xô Vát-xi-lép-xki đã viết: « Ngày 13 tháng mười một, chúng tôi (A. Vát-xi-lép-xki và G. Giu-cốp) trình bày trong phiên họp của Bộ Chính trị Ban Chấp hành trung ương Đảng và Đại bản doanh một kế hoạch cụ thể. Các kết luận vắn tắt của chúng tôi như sau... Lực lượng chủ yếu của tập đoàn quân 6 và tập đoàn quân xe tăng 4 của Đức, như trước đây, đã bị hút vào các cuộc giao tranh kẻo dài trong khu vực thành phố. Hai bên sườn các lực lượng này (tức là trên hướng đột kích chủ yếu của ta) chỉ còn quân Ru-ma-ni. Thời gian gần đây không phát hiện thấy địch điều lực lượng dự bị lớn nào từ hậu phương sâu của chúng ra hướng Xta-Iin-grát và cũng không thấy có cuộc tiến công quan trọng nào của quân địch trên hướng này. Nhìn chung, theo tin tức quân báo chúng tôi nắm được, lực lượng đôi bên, lúc bất đầu cuộc tiến công trên hướng Xta-lin-grát là ngang nhau. Trên hướng dự kiến sẽ đột kích của các phương diện quân chủng ta, do lấy thêm lực lượng dự bị của Đại bản doanh và rút bớt lực lượng ở các hướng thứ yếu về, chúng ta có thể tổ chức được các cụm xung kích mạnh có ưu thế hơn địch, nên cho phép ta tin tưởng chắc chắn sẽ thắng lợi.

        ... Nhiệm vụ chiến đấu đã được bộ đội quán triệt, và thực tế đã bắt đầu được thực hiện trên chiến trường... Đến cuối ngày thứ ba hoặc ngày thứ tư của chiến dịch đã ấn định, các quân đoàn xe tăng và cơ giới của các phương diện quân Tây-Nam và Xta-lin-grát sẽ gặp nhau ở khu vực Ca-lát-chơ. Chiến địch sẽ khép chặt vòng vây đạo quân chủ yếu của địch ở khu vực Xta-lin-grát. Cuộc tiến công của phương diện quân Tây-Nam và phương diện quân sông Đông có thể bắt đầu vào các ngày 19 — 20, và của phương diện quân Xta-lin-grát vào ngày 20 tháng mười một.

        Sau khi thảo luận ở Đại bản doanh một số vấn đề, kế hoạch và thời hạn chiến dịch đã được phê chuẩn dứt khoát. G. Giư-cốp sau đó được lệnh chuẩn bị một chiến dịch nghi binh trên các phương diện quân Ka-li-nin và Bri-an-xcơ. Đại bản doanh gỉao cho tôi phối hợp hành động của ba phương diện quân trên hướng Xta-lin-grát khi tiến hành phản công. Trước thời điểm bắt đầu một trong những hoạt động quân sự lớn nhất của lịch sử nhân loại, chỉ còn lại vài ngày ». Tương quan lực lượng và phương tiện của hai bên lúc khởi đầu cuộc phản công trên hướng Xta-lin-grát như sau:


        Như mọi người thấy trên bảng so sánh này, Hồng quân Liên Xô hơn quân Đức về pháo và xe tăng, đó là một ưu thế quan trọng có tính chất quyết định trong cuộc phản công.

        Bộ chỉ huy tối cao Liên Xô đã tập trung được các lực lượng dự bị cần thiết khiến quân địch bị bất ngờ.

        Ở cả hai bên, số máy bay xấp xỉ như nhau, nhưng trong các tháng chín và nhất là tháng mười vừa qua, nguồn cơ giới và nhất là nhiên liệu của địch đã cạn. Không quân Liên Xô về mặt này được tiếp tế khá hơn. Cho đến ngày 19 tháng mười một, chiều sâu đội hình chiến đấu của tập đoàn quân 62 không quá một ki-lô-mét. Phía sau là sông Vôn-ga, phía trước là địch. Ở giữa là một khu vực hẹp, nhà đổ nát của thành phố. Nơi đây, Hồng quân đang cố thủ. Trên sườn phải chủ lực của tập đoàn quân có sư đoàn của Li-út-ni-cốp, bị bao vây và bị dồn ra tận sôrrg Vôn-ga, sư đoàn chiếm lĩnh một diện tích phòng ngự không đến một ki-lô-mét vuông. Trên sườn trái, sư, đoàn bộ binh Cận vệ 13 chiếm lĩnh một dải đất hẹp dọc theo bờ sông Vôn-ga. Chiều sâu phòng ngự của sư đoàn chỉ từ 200 đến 300 mét. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân đóng ở nơi tiếp giáp giữa sư đoàn Cận vệ 13 và sư đoàn bộ binh 284, cách tiền duyên 800 đến 1.000 mét, và đài quan sát của tôi còn ở gần hơn, trên đường xe lửa chạy vòng đồi Ma-mai-ép ở phía đông, ngay trước mũi quân địch.


---------------------
        1.  Can là một thành phố của đế quốc La Mã (nước Ý cũ). Nơi đây An-ni-ban, một danh tướng, của vương quốc Các-tá-giơ tranh chấp với đế quốc La Mã về đảo Xi-xin-lơ, đã đánh tan đạo quân lớn của đế quốc La Ms năm 216 trước Công nguyên — N .D.

        Suốt chiều rộng chính diện phòng ngự của tập đoàn quân (khoảng 25 ki-lô-mét), nằm dưới tầm bắn của pháo binh địch, và suốt chiều sâu của đội hình chiến đấu đều bị hỏa lực của súng máy quét tới. Cuộc sống trên trận địa hẹp nảy lại càng phức tạp thêm, vì đỉnh đồi Ma-mai- ép khống chế được thành phố, hay đúng hơn là các bể dầu, và điểm cao 107,5 lại nằm trong tay địch. Từ đó, quân địch cố thể nhìn rõ các đường từ phía đông ra sông Vôn-ga; như vậy có nghĩa là chỉ có thể đưa được đạn dược, quân cụ và lương thực vào thành phố trong đêm tối mà thôi.

        Dĩ nhiên không thể thích nghi với một tình hình như vậy và tập đoàn quân tự để ra cho mình trước hết hai nhiệm vụ: tiêu diệt quân địch đã thọc được ra sông Vôn- ga và chiếm lấy đồi Ma-mai-ép và điểm cao 107,5 để liên lạc với sư đoàn Li-út-ni-cốp và sau khi mở rộng trận địa vào sâu được bốn ki-lô-mét rưỡi, sẽ thanh toán các đài quan sát và các đường tiếp cận tới sông Vôn-ga.

        Để thực hiện được các nhiệm vụ này, phải bảo đảm cho các đơn vị quân số, đạn dược cần thiết và phải tăng cường xe tăng cho tập đoàn quân.

        Trong suốt các cuộc chiến đấu phòng ngự ác liệt trong thành phố, Đại bản doanh và bộ tư lệnh phương diện quân hầu như không từ chối một đề nghị gì của chúng tôi. Trước cuộc phân công, và như vậy cũng dễ hiểu thôi, chúng tôi không được tăng viện người và xe tăng, còn đạn pháo, súng cối và đạn súng máy, súng trường cũng chỉ nhận được với số lượng có hạn. Cần phải huy động mọi nguồn tiếp viện và đặc biệt phải lấy đến các thương binh đang an dưỡng. Những đồng chí này đều muốn trở về đơn vị, trở lại thành phố của mình. Uy tín của tập đoàn quân 62 hồi đó hấp dẫn các cựu chiến binh như nam châm hút sắt vậy. Còn đạn dược hoặc xe tăng tăng viện thì đừng nên nghĩ đến nữa. Nhiều khó khăn to lớn gây trở ngại cho việc, chuyên chở, cũng giống như trước đây, do phải tiếp tế qua sông Vôn-ga. Nước sông đóng băng từ ngày 12 đến tận ngày 19 tháng mười một. Trong nhiều ngày liền, không một chiếc thuyền hay tàu kéo nào có thể len lỏi được qua các tảng băng.

        Sáng ngày 19 tháng mười một, trời đầy sương mù. Ngày hôm đó, có lẽ là ngày gay go nhất đối với việc qua sông. Không một ai từ bờ bên kia sang được. Căn cứ vào hoạt động của không quân địch, chúng tôi cũng không thể hình đung được quân địch đang làm gì.

        Đến giờ quy định trong mệnh lệnh, tôi ra khỏi hầm với hy vọng mong manh là tiếng gầm của pháo binh sẽ vọng lại.

        Trời còn tối. Mọi vật còn chìm đắm trong sương mù dày đặc như sữa.

        7 giờ 20 phút.

        Một cuộc chờ đợi đầy hồi hộp, lo âu. Giá mà có được một dấu hiệu gì, hoặc ít ra cũng có được một sự xác minh là đã bắt đầu.

        Bình minh đến muộn. Sương mù vẫn chưa tan. Không xong rồi! Nếu ở đằng kia, trên hướng tiến công của chúng tôi cũng có sương mù, thì pháo binh sẽ khó mà bắn chuẩn bị được đúng vào các mục tiêu đã định và không quân cũng sẽ không thể hoạt động được. Tới trưa, sương mù bắt đầu bị đầy lên cao, tầm nhìn quang hơn. Trên sông Vôn-ga, băng trôi va vào bờ sông gây thành tiếng động lớn. Trời bắt dầu rét cóng.

        Và thế là, các dấu hiệu xuất hiện tỏ ra bên quân địch tình hình cũng không tốt hơn gì. Trên trời không một chiếc máy bay ném bom nào của địch. Một chiếc máy bay chỉ thị mục tiêu cho pháo bay trên các trận địa của chúng tôi một lúc, rồi như cũng bị gọi về.

        Nhưng sẽ thế nào đây ? Chúng tôi phải hoàn thành nhiệm vụ của mình. Chúng tôi bắt đầu chuẩn bị tung các lực lượng dự bị ra chi viện cho sư đoàn Li-út-ni-cốp và tăng cường các hoạt động của các đội xung kích.

        Đến chiều, tư lệnh phương diện quân Ê-rê-men-cô gọi điện thoại đến, thông báo là cuộc tiến công đã bắt đầu. Ngày, quy định cho phương diện quân Xta-lin-grát của chúng tôi vẫn như cũ: ngày 20 tháng mười một. Và thời điểm bắt đầu cuộc tiến công lớn nhanh chóng tới gần.

        Ngày 19 tháng mười một, lúc 7 giờ 20 phút, như đã quy định trước, đại bác và súng cối tập trung trên các khu vực khác nhau của hành lang đã bị chọc thủng trên một chiều dài 28 ki-lô-mét, đều được báo động chuẩn bị. Đến 7 giờ 30 phút, lệnh phát hỏa được ban ra. 3.500 khẩu đại bác và sủng cối khạc lên các vị trí địch hàng tấn sắt thép và chất nổ suốt trong một tiếng đồng hồ và bắn thêm 20 phút để vô hiệu hóa phòng ngự của địch. Lần đầu tiên trong cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại, bộ đội ta đánh một đòn mạnh đến như vậy. Hỏa lực pháo binh đã gây cho địch thiệt hại ghê gớm và làm cho chúng choáng váng. Đến 8 giờ 50 phút, các sư đoàn bộ binh của tập đoàn quân xe tăng 5 và tập đoàn quân 21, có xe tăng yểm trợ  đi cùng với bộ binh, lao vào tiến công.

        Cánh quân cơ động của tập đoàn quân xe tăng 5 gồm các quân đoàn xe tăng 1 và 26, đến nửa ngày đầu của cuộc tiến công đã chọc thủng được tuyến phòng ngự chiến thuật của địch. Quân đoàn kỵ binh 8 được tung ngay vào chỗ cửa mở trong nửa ngày tiếp theo. Các trận giao chiến diễn ra bên trong dải phòng ngự của địch. Hồng quân Liên Xô đè bẹp sự chống cự của địch và phát triển tiến công thắng lợi.

        Những ngày này được bộ tham mưu của Vôn Pao-luýt nhận định như thế nào ?

        Ngày 18 và 19 tháng mười một, Vôn Pao-luýt còn mở các cuộc tiến công trong thành phố Xta-lin-grát. Trong cuốn sách «Cuộc hành binh vào Xta-lin-grát» của hắn, Han-xơ Đô-e dẫn chứng : «Tập đoàn quân 6 trong ngày hôm đó (19 tháng mười một — T.G.) vẫn chưa ý thức được mối nguy trực tiếp, và do đó bộ tư lệnh của nó thấy rằng chưa cần phải dùng đến các biện pháp quyết liệt. Đến 18 giờ, bộ tư lệnh tập đoàn quân thông báo là ngày 20 tháng mười một, bộ có ý định vẫn tiếp tục trong thành phố hoạt động của các đơn vị trinh sát».

        Và chỉ đến 22 giờ cùng ngày mới có lệnh của bá tước Vôn Oét-xơ, tư lệnh cụm tập đoàn quân « B». Nội dung như sau :

        «Tình hình phát triển trên mặt trận của tập đoàn quân Ru-ma-ni 3 buộc phải có những biện pháp triệt để để rút nhanh lực lượng đưa đi bảo vệ sườn của tập đoàn quân 6 và bảo đảm an toàn cho việc tiếp tế bằng đường sắt trong khu vực Li- khai-a (nam Ca-men-xcơ Chác-tin-xki) và Tria-rơ

        Tôi ra lệnh:

        1. Phải đình chỉ ngay mọi hoạt động tiến công trong thành phõ Xta-lin-grát, trừ những hoạt động trinh sát cần thiết cho việc tổ chức phòng ngự.

        2. Tập đoàn quân 6 phải tách ngay trong lực lượng của mình hai binh đoàn cơ giới, một sư đoàn bộ binh và nếu có thể, thêm một sư đoàn cơ giới phụ để phôi thuộc cho cơ quan tham mưu quân đoàn xe tăng 14, và ngoài ra thêm được càng nhiều phương tiện chống tăng càng tốt, rồi tập trung cụm quân này thành nhiều tuyển có chiều sâu ở phía sau sườn trái của tập đoàn quân nhằm đột kích vào hương tây-bắc hoặc tây».

        Nhưng, như những người chứng kiến tận mắt xác nhận, ngay sau khi có lệnh đó, tập đoàn quân 6 vẫn chưa thấy báo động, các tướng lĩnh Đức vẫn chưa hiểu rằng giờ cáo chung của họ đã điểm.

        Đêm trôi qua. Thời cơ tiến công của phương diện quân Xta-lin-grát đã đến.

        Trên sông Vôn-ga và các đồng có ven sông vẫn phủ đầy sương mù. Sau một đêm, lúc có sương mù, lúc lại tan sương, cuối cùng đến rạng sáng thì tuyết rơi. Lại một lần nữa, không quân của chúng tôi không yểm trợ được cho cuộc tiến công.

        Phương diện quân Xta-lin-grát đã mở cuộc tiến công với lực lượng của tập đoàn quân 64 đóng cạnh tập đoàn quân chúng tôi. Tập đoàn quân 57 và ở sườn trái, tập đoàn quân 51 cũng bước vào tiến công. Quân đoàn xe tăng 13 dưới quyền chỉ huy của đại tá Ta-nát-xi-chin và quân đoàn cơ giới 4 dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng Vôn-xki phải phát triển tiến công. Quân đoàn 4 kỵ binh của trung tướng Xáp-kin gồm toàn kỵ binh của các nước Cộng hòa Trung Á: Ca-dắc-tăng, Kiếc-ghít-xtăng, U-dơ-bếch-kít-xtăng, Tác-gi-kít-xtăng và Tuyếc-mê-ni cũng tham gia chiến đấu.

        Sương mù chỉ bắt đầu tan vào khoảng 10 giờ sáng. Tư lệnh phương diện quân Ê-rê-men-cô đã phải nhiều lần hoãn lệnh pháo bắn chuẩn bị.

        Đến 9 giờ 30 thì pháo và súng cối bắt đầu bắn. Tiếng nổ rền cách sở chỉ huy của tập đoàn quân 62 từ 60 - 70 ki-lô-mét ở khu vực hồ Xác-pa.

        Các toán xung kích của chúng tôi cũng mở các trận đánh trong thành phố.

        Ngày 19 và 20 tháng mười một, bộ tham mưu phương diện quân vẫn băn khoăn về thái độ của địch: Liệu chúng có bắt đầu rút quân không?

        Nhưng tôi phải nói ngay là nếu Vôn Paơ-luỷt có quyết định rút quân thì hắn cũng khó lòng mà thực hiện được ý định ấy. Thoát khỏi đối phương bằng một cuộc rút lui có tổ chức trước ở cánh đồng phẳng là một chuyện, còn ở trong thành phố lại là một chuyện khác. Các vị trí đóng quân trong thành phố cài răng lược với nhau, các điểm tựa, ở đề kháng của chúng tôi và của địch đan lẫn nhau như đường bàn cờ.

        Cho đến giữa trưa ngày 20 tháng mười một, nói chung chưa có gì xác định rõ thái độ của địch.

        Các tài liệu rơi vào tay chúng tôi sau chiến tranh cho thấy là bộ tham mưu của tập đoàn quân 6, tuy đã có lệnh lúc đêm của Vôn oét-xơ, nhưng cho đến tận trưa ngày 20 tháng mười một vẫn chưa nhận thức được mức ghê gớm của tai họa sắp xảy ra. Vôn Pao-luýt không có thì giờ để hủy bỏ lệnh tiến công của hắn ngày 20 tháng mười một. Hắn lại còn tỉến công nữa!

        Trưa ngày 20 tháng mười một, các đơn vị của phương diện quân Xta-lin-grát chọc thủng mặt trận địch. Lúc 13 giờ, quân đoàn cơ giới 4 tiến vào cửa mở. Đến 16 giờ, trên mũi tiến của mình, quân đoàn xe tăng 13 thọc sâu vào khu vực phòng ngự của địch. Đến 22 giờ, quân đoàn kỵ binh 4 cơ động tiếp theo sau quân đoàn cơ giới 4, phát triển tiến công về phía tây.

        Trưa ngày 20 tháng mười một, trong một cuộc họp của bộ tham mưu, Vôn Pao-Iuýt lần đầu tiên nói đến mối nguy cơ thực sự nghiêm trọng. Hắn thông báo cho đồng bọn là tình hình nguy kịch có thể xảy ra. Nhưng hắn còn dè dặt. Trong sự hỗn loạn chung, bị mất liên lạc luôn, trước những hoàn cảnh không quen thuộc đối với chúng, bọn tướng tá Đức vẫn chưa nhận ra được tình cảnh của chúng.

        Mãi tới chiều tối ngày 20 tháng mười một, mới bắt đầu truyền tới Vôn Pao-luýt những tin tức về sự thất bại hoàn toàn không những của các đơn vị Ru-ma-ni, mà của cả các đơn vị dự bị Đức nữa.

        Vôn Pao-luýt thay đồi sở chỉ huy, nhưng đêm 21 rạng ngày 22 tháng mười một, hắn lại buộc phải vội vã tìm một chỗ an toàn hơn.

        Chiều tối ngày 20 tháng mười một, ở cơ quan tham mưu tập đoàn quân 62, chúng tôi vẫn chưa có tin tức cụ thể về tình hình trong các khu vực tiến công của quân ta. Bộ tư lệnh chúng tôi làm bản sơ kết, nhưng mọi thứ đang còn biến động, vả lại còn phải tính đến nguy cơ lộ các tin tức vào tay địch.

        Chúng tôi không còn việc làm nào khác hơn là giam chân địch ở trong thành phố bằng các lực lượng mỏng yếu của chúng tôi. Chúng tôi đón đợi các lực lượng tiến công từ phía bắc xuống.

        Ngày 21 tháng mười một, chưa có một sự thay đổi nào trong thành phố. Sông Vôn-ga vãn tiếp tục đóng bẵng. Các bến phà không hoạt động được. Sương mù bao phủ và tuyết rơi. Ngay cả trong những lúc hửng trời ngắn ngủi giữa các trận tuyết rơi, cũng không thấy máy bay địch xuất hiện trên các trận địa của chúng tôi. Các trận giao tranh vẫn tiếp diễn ác liệt, nhưng trinh sát của chúng tôi phát hiện địch chưa có cuộc tập trung quân nào để tăng cường cho các hoạt động của chúng. Không cần dựa vào triệu chứng đó, chúng tôi cũng có thể nhận định được là cuộc tiến công của chúng tôi đã diễn ra có kết quả.

        Nhưng cũng trong thời gian đó, Vôn Pao-luýt, tư lệnh tập đoàn quân 6 cứ phải vội vã chuyển từ sở chỉ huy này sang sở chỉ huy khác, từ Ga-lu-bin-xcôi-e ra Triết-xcai-a Hạ, rồi sâu vào khu Gum-rắc. Trong bộ tham mưu của hắn, sự hoảng sợ đã bắt đầu thay cho sự hồi hộp, lo lắng.

        Ngày nay chúng tôi biết được là đêm khuya 21 tháng mười một, trong khi bộ tham mưu của tập đoàn quân 6 vội vã thay đổi vị trí chỉ huy về Triếc-xcai-a Hạ là nơi có điện đài của bộ tham mưu Đức, thì có điện của Hít-le gửi đến, nội dung như sau: « Lệnh cho tập đoàn quân 6 phải rút vào tư thế phòng ngự vòng cung và đợi các chỉ thị sau».

        Nếu Vôn Pao-luýt đã hình dung được quy mô của sự thảm bại vì bản thân hẳn rút được kinh nghiệm qua sức mạnh của các đòn đột kích của chúng tôi, thì ở tổng hành dinh Đức xa xôi, Hít-le hãy còn ảo tưởng về sức mạnh bất khả chiến thắng của quân đội quốc xã. Vôn Pao-luýt hoảng sợ thực sự.

        Hồng quân Liên Xô chưa khép chặt vòng vây thì 18 giờ ngày 22 tháng mười một, Vôn Pao-luýt đã dùng vô tuyến diện gửi một bức điện cho bộ tham mưu của cụm tập đoàn quân « B»: «Tập đoàn quân đã bị bao vây... Dự trữ nhiên liệu sắp cạn. Xe tăng và pháo, nặng trong trường hợp này sẽ phải nằm bất động. Tình hình đạn dược nguy ngập. Lương thực chỉ còn đủ ăn sáu ngày ».

        Khi báo cáo tình hình của tập đoàn quân 6, Pao-luýt đề nghị cho hẳn được tự do quyết định về việc rời khỏi Xta-lin-grát. Hít-le phản ứng ngay với ý định này của Pao-Iuỹt. Hẳn ra lệnh: «Tập đoàn quân 6 phải bố trí phòng ngự vòng cung và chờ cuộc phản công từ ngoài đến giải vây ».

        Cuối ngày 22 tháng mười một, chúng tôi nhận được nhiều tin tức báo rằng cuộc tiến công của chúng tôi đã diễn ra có kết quả.

        16 giờ ngày 22 tháng mười một, các đơn vị của quân đoàn xe tăng 4 của phương diện quân Tây-Nam, dưới quyền chỉ huy của tướng Cráp-chen-cô, và quân đoàn cơ giới 4 của phương diện quân Xta-lin-grát dưới quyền chỉ huy của thiếu tướng Vôn-xki, đã gặp nhau ở khu vực thôn Xô-viết-xki. Cuộc hợp vây kết thúc. Trong vòng vây có tập đoàn quân 6 và một phần lực lượng của tập đoàn quân xe tăng 4 Đức, tức là 22 sư đoàn, tổng cộng 330 ngàn tên.

   

        Xung quanh các sự kiện kết thúc bằng việc bao vây tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt và theo sự đánh giá tình hình các ngày cuổi tháng mười một 1942, có những sự tranh cãi về lý thuyết nổi lên sau chiến tranh. Và cho đến bây giờ, một số nhà sử học phương Tây và một số tướng lĩnh cũ của Hít-le còn đưa ra nhiều giả thuyết, để thử đoán xem điều gì sẽ xảy ra nếu Hít-le đã để cho Vôn Pao-luýt được tự do quyết định việc rút lui, và nếu Vôn Pao-luýt rút được quân của hắn thoát khỏi vòng vây? Có lẽ cũng chả cần mất công tranh luận, nếu đằng sau những lập luận không lộ ra ý đồ biện minh cho học thuyết chiến tranh Đức và chính bản thân mình, bẵng cách đổ tất cả trách nhiệm về cuộc thảm bại lên đầu Hít-le và tính ngoan cố bảo thủ của hắn.

        Họ cho rằng Hít-le, và chỉ mình Hít-le thôi, cổ đủ quyền hạn rộng rãi của nhà độc tài, đã lôi họ đến thảo nguyên sông Đông, rồi đẩy họ tới sông Vôn-ga, và trong lúc nguy khốn, đã không tìm ra được giải pháp đúng đắn lại còn bác bỏ tất cả những đề nghị hợp lý.

        Tôi không tin là các tướng lĩnh Đức, trong giờ phút nguy kịch ấy, đã đưa ra được những đề nghị gì hợp lý. Để nghị hợp lý nhất đối với họ có lẽ là không nên gây chiến tranh chống Liên Xô. Tất cả các giả thuyết đều vô lý và tội lỗi, không những trước toàn thế giới, mà trước cả nhân dân mình, đất nước mình.

        Phải chăng là hợp lý khi kéo dài các đường liên lạc tiếp tế của mình xa các căn cứ tiếp tế chủ yếu, cách nước Đức hàng ngàn ki-lô-mét? Phải chăng là hợp lý trong khi hành binh vào vùng Cáp-ca-dơ lại tiến công cả vào một thành phố mà chúng tôi, những người Xô-viết, đã quyết tâm bảo vệ bằng tất cả lực lượng của mình ? Phải chăng là hợp lý khi cái tập đoàn quân ấy đã mắc vào các cuộc chiến đấu trên đường phố, lại vẫn tiếp tục tung ra các đợt xung phong, hết đợt này đến đợt khác, để đến nỗi bị thiệt hại to lớn và làm yếu cả bên sườn mình ? Vôn Pao-luýt bấy giờ đã không gửi đi các bức điện báo động, về những gì đã xảy ra trong tháng mười một, do các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát chuẩn bị từ tháng tám, tháng chín và qua các trận giao tranh ác liệt và đẫm máu trên đường phổ trong tháng mười. Lúc đó đã có thể dự kiến trước được diễn biến của tình hình.

        Cuộc phản công của bộ đội chúng ta trên sông Vôn-ga đã được tất cả các tập đoàn quân ở hưởng Xta-lin-grát, được cả nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, chuẩn bị.

        Chúng ta hãy trở lại những ngày gay go tháng mười một.

        Cuộc phản công của phương diện quân Tây-Nam và phương diện quân sông Đông đã bắt đầu ngày 19 tháng mười một. Vôn Pao-ỉuýt vẫn chưa cho báo động. Hắn lại còn chuẩn bị để tiến công.

        Ngày 19 tháng mười một, các tướng lĩnh Đức chưa nghĩ đến thất bại.

        Ngày 20 tháng mười một, phương diện quân Xta-lin- grát phản công. Ỹ đồ của Bộ chỉ huy Liên Xô, kẹp trong gọng kìm toàn bộ cụm quân địch ở Xta-lin-grát đã bộc lộ rõ. Nhưng họ vẫn chưa kêu la gì về sự bị bao vây và thảm bại cả. Họ vẫn chưa tin là chúng tôi đã chuẩn bị cho những cuộc tiến công lớn, trong những địa bàn chiến thuật nhỏ hẹp.

        Vôn Pao-luýt và bộ tư lệnh cụm quân «B» tính toán là họ có thể thoát hiểm bằng chính sức họ. Lúc đó chưa có lệnh của Hít-le phải phòng ngự vòng cung và Pao- luýt tung ngay các lực lượng dự bị vào trận, tuy rằng lúc đó các xe tăng Xô-viết đang nhanh chỏng khép chặt vòng vây.

        Đến ngày 22 tháng mười một, hắn mới dùng vô tuyến điện báo cho quân hắn biết thảm họa thì đã chậm quá rồi! Ngày 23 tháng mười một vòng vây đã khép kín.

        Lúc đó làm gì đây? Rút quân khỏi Xta-lin-grát ư? Hay chọc thủng vây ?

        Có thể đặt cho họ câu hỏi: Trong các điều kiện ở Xta-lin-grát, trong các điều kiện chiến đấu trên đường phố, họ hình dung việc rút quân của họ như thế nào?

        Quân của Pao-luýt muốn rút sẽ phải bỏ lại tất cả các phương tiện cơ động, tất cả các vũ khí nặng, tất cả pháo của họ. Chúng tôi sẽ để cho họ chạy qua một lưới lửa dày đặc đến nỗi rất ít người có thể thoát khỏi thành phố đổ nát hoang tàn này.

        Nhưng tập đoàn quân của Vôn Pao-Iuýt không phải là hoàn toàn bị vây hết trong thành phố. Hắn còn nhiều đơn vị ở xung quanh. Hắn có thể tập trung các đơn vị đó vào một khu vực hẹp của mặt trận và đánh một đòn vào ngày 23 hay 24 tháng mười một để phá vây. Cứ cho là hắn chọc được vòng vây và, bỏ lại tất cả các phương tiện, bỏ lại pháo, hắn ra được tới nơi tráng địa. Nhưng chính Vôn Pao-luýt cũng đã thú nhận là nhiên liệu của hẳn sắp cạn.

        Tuyết, gió bão, đất đóng băng cứng lạnh, lại còn các đòn của Hồng quân nữa. Trong những điều kiện như vậy, cái gì sẽ xảy ra cho tập đoàn quân 6 ? Na-pô-lê-ông tháo chạy ở Mát-xcơ-va đã mất cả đạo quân vỉẽn chinh của mình trước khi tới sông Bê-rê-di-na. Vôn Pao-Iuýt sẽ mất đạo quân của mình ở trong thảo nguyên chắc chắn là sớm hơn thế.

        Thay vào quyết định đó, Hít-le đã đòi hòi các tướng lĩnh của hắn phải phòng ngự vòng cung và chống giữ đến cùng. Hít-le cho rằng khi tiến công vào các sư đoàn bị bao vây đông tới trên 30 vạn người, Liên Xô sẽ bị giam hãm năm tập đoàn quân binh chủng hợp thành của mình. Nhưng ngược lại, năm tập đoàn quân ấy trên địa bàn tác chiến lại đã tăng cường cho cuộc tiến công của chúng ta lên rất nhiều, cho chúng ta khả năng đánh một đòn vào Rô-xtốp trên sông Đông và chia cắt cả cụm quân «A» ở Cáp-ca-dơ và nhốt chúng vào một cái túi cũng sâu rộng như của tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt. Tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt còn cầm cự được từ ngày 23 tháng mười một cho đến ngày 2 tháng hai. Trong thảo nguyên nó sẽ bị đánh tan, bị tiêu diệt và bị bắt sống chi trong vài ngày. Không phải chỉ có Hít-le mà cả các tướng lĩnh của hẳn phải chịu trách nhiệm hoàn toàn và đầy đủ về thảm họa của binh lính Đức ở Xta-lin-grát.

        Tôi không tự đề ra cho mình nhiệm vụ tả lại bức tranh đầy đủ về cuộc phản công của Hồng quân Liên Xô trong khu vực Xta-Iin-grát. Cuộc phản công đó diễn ra như thế nào, những người đã tham gia vào trận phản công đã kể lại. Nhìn chung các sự kiện đã diễn ra như sau.

        Sau khi đã khép vòng vây cụm quân địch ở Xta-lin- grát, Hồng quân Liên Xô tiến hành ngay việc tạo ra một chính diện bao vây vòng ngoài, bằng cách phát triển cuộc tiến công đã bắt đầu.

        Cuối ngày 23 tháng mười một, các đơn vị bộ binh của tập đoàn quan Cận vệ 1 và tập đoàn quân xe tăng 5 của phương diện quân Tây-Nam thọc ra phòng tuyến giữa các sông nhánh Cri-u-cha và Tria-rơ, và thành lập ở đây một trận địa phòng thủ kiên cố.

        Các đơn vị của tập đoàn quân 51 và của quân đoàn ky binh 4 của phương diện quân Xta-lin-grát tiến về phía trước, đánh vào tuyến phòng thủ Grô-mô-xláp-ca — Ắc -xai — U-man-xê-vô, phía đông làng Xa-đô-vôi-ê. Nhờ các hoạt động này, việc bao vây quân địch được bảo đảm ở phía tây cũng như ở phía nam.

        Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh tối cao dự kiến quân địch  sẽ cố gắng phá vây, đã kịp thời có các biện pháp tăng cường lực lượng trên hướng nguy hiểm mà từ đó, cụm tập đoàn quân « Đông » của dối phương mới vội vã tổ chức ra, có thể xuất phát tiến công. Cố gắng giải vây cho Vôn Pao-Iuýt đã thất bại, cụm tập đoàn quân mới của địch bị thất trận. Vòng vây vẫn vững chắc.

        Trận Can của thế kỷ XX như vậy là một thẳng lợi có tính chất kinh điển của nghệ thuật chiến tranh.

        Nhưng chúng ta hãy trở lại với các sự kiện trên mặt trận của tập đoàn quân 62.

        Tôi đã nói ở trên là chúng tôi bị cắt với tả ngạn. Tình hình đó làm chúng tôi tê liệt, không cho chúng tôi triển khai được các hoạt động.

        Tôi ghi lại vài trích đoạn các báo cáo của tập đoàn quân 62 gửi lên bộ tham mưu phương diện quân:

        «24 tháng mười một. Tàu, thuyền không tới được đầy đủ. Kế hoạch vận chuyển đã bị trục trặc trong ba ngày. Các đồ tiếp tế dự kiến không đưa được tới bờ. Các đơn vị thiếu nghiêm trọng đạn dược và lương thực. Đoàn tàu xuất phát từ bến Tu-mắc trên tả ngạn sông Vôn-ga, chờ các phân đội của trung đoàn bộ binh 90 không kiếm ra đường len lỏi qua các tàng băng và phải quay lại. Nước sông đóng băng đã làm gián đoạn liên lạc với tả ngạn.

        27 tháng mười một. Nhánh sông Vôn-ga ở phía đông các đảo Ga-lốt-nưi và Xác-pin-xki bị tắc bởỉ các tảng băng dày đến nỗi bến đò Tu-mắc không hoạt động được và không một tàu, thuyền nào đến được. Việc tiếp tế đạn dược và chuyển thương binh phải ngừng lại.

        Ngày 10 tháng mười hai. Sông Vôn-ga bị hoàn toàn đóng băng. Thuyền đi qua các tảng băng rất khó khăn. Trong suốt 24 giờ, chỉ đưa sang hữu ngạn được có 20 tấn đạn và 27 tấn lương thực».

        Bộ tư lệnh phương diện quân tổ chức đưa qua sông đạn dược và chủ yếu là lương thực bằng các máy bay PO-2. Nhưng các máy bay này cũng không làm được gì nhiều vì phải thả đồ tiếp tế trên một bãi đất chỉ rộng có khoảng 100 mét. Chỉ cần một tính toán sai lầm nhỏ là đồ tiếp tế sẽ rơi xuõng sông Vôn-ga hoặc vào vị trí địch.

        Việc tiếp tế đạn dược, lương thực giảm sút từng ngày, mà băng vẫn tiếp tục trôi xuôi dòng Vôn-ga và hình như không có lúc nào chấm dứt.

        Cuối cùng, ngày 16 tháng mười hai, vào khoảng 4 giờ sáng, tiếng vang bất ngờ của băng vỡ đập vào bờ thu hút sự chú ý của tất cả mọi người. Các ủy viên Hội đồng quân sự lúc đó đang ăn sáng trong một cái hầm cải tạo thành nhà ăn. Nghe thấy tiếng vang động bất ngờ ấy, chúng tôi chạy cả ra bờ sông và trông thấy từ phía sau đảo Dai-xép-xki trôi ra một tảng băng khồng lồ. Phá vỡ tất cả những gì trên đường trôi, tảng băng này nghiền nát và lộn ngược những tảng nước đá lớn bé, và đè nát những cọc gỗ lạnh cứng như những cọng rơm. Cảnh tượng thật là ngoạn mục. Tảng băng, hay đúng ra là khối băng khổng lồ ấy nằm chắn suốt chiều ngang sông Vôn-ga, nên bị cản và trôi chậm lại. Chúng tôi hồi hộp chờ đợi xem tảng băng ấy có dừng lại không, chúng tôi sẽ có một cái cầu thiên nhiên hay lại phải dùng đến thuyền, hay cảnh vang trên sông tiếng la hét, tiếng kêu cứu của những người đang sắp bị chết đuối và bị băng va phải...

        Nhưng tảng băng khổng lồ đã dừng lại đối diện với cái hầm của chúng tôi trong niềm vui sướng của mọi người. Tôi gọi ngay các sĩ quan chỉ huy bộ đội công binh và ra lệnh, chuẩn bị hai hoặc ba toán chiến sĩ đem theo sào và dây chão và đưa họ sang bên kia sông, sang tả ngạn sông Vôn-ga. Nhiệm vụ rất đơn giản: đi qua đi lại trên băng để thử độ vững chắc của băng.

        Các chiến sĩ công binh đã đi rồi. Bóng tối dày đặc hơn. Tất cả chúng tôi đều nóng lòng chờ đợi, người nào cũng đi ra đi vào nhiều lượt tới bờ sông và lắng tai nghe xem có tiếng băng lại tiếp tục trôi không.

        Toán công binh thứ nhất trở về lúc 9 giờ tối, lượt đi cũng như lượt về không gặp trở ngại gì Chúng tôi thấy nhẹ cả người. Đã liên lạc được với đất liền hậu phương!

        Ngày hôm sau có bản thông cáo bổ sung : «Kể từ sáng ngày 17 tháng mười hai, việc đi lại trên sông Vôn-ga đã được bảo đảm bằng hai đường lát gỗ trên băng ».

        Tình hình phức tạp trên sông Vôn-ga như vậy làm chậm trễ việc thực hiện các nhiệm vụ của tập đoàn quân. Tuy nhiên, tranh thủ mọi thời cơ thuận tiện, mọi sơ hở của địch, chúng tôi vẫn đánh địch, chiếm lại của chúng từng thước đất đai quê hương.

        Nhưng tập đoàn quân không thể tiêu diệt quân địch đã thọc được ra sông Vôn-ga trong khu vực nhà máy Chiến Lũy chỉ đơn thuần bằng các cuộc tiến công của các trung đoàn bộ binh. Chúng tôi không có xe tăng và lực lượng dự bị.

        Làm thế nào đây ? Làm thế nào đến chi viện cho sư đoàn của Li-út-ni-cốp ? Các khẩu pháo bố trí bên tả ngạn sông Vôn-ga vẫn còn có ích cho chúng tôi. Chúng tôi quyết định tiêu diệt quân địch bàng hỏa lực pháo binh. Nhưng thực hiện phương án này cũng có khó khăn. Cần phải tập kích hỏa lực rất chính xác vào từng vị trí của địch, cần phải có những trắc thủ, xạ thủ pháo và súng cối loại ưu tú. Chúng tôi có những trẳc thủ và xạ thủ như vậy, nhưng từ bên hữu ngạn lại khó mà chỉnh được tầm bắn: liên lạc điện thoại qua sông bị băng làm đứt luôn, còn liên lạc vô tuyến điện thì xẩu.

        Chúng tôi chú ý thấy trên trận địa của địch từ bắc xuống nam, từ sông Vôn-ga đến tuyến một có những tiêu điểm rất rõ trên tả ngạn. Như vậy là quân Đức bố trí trên một hành lang rộng 600 đến 800 mét. Các pháo thủ của chúng tôi từ bên tả ngạn nhìn thấy rất rõ hành lang đó và có thể hiệu chỉnh chính xác tầm bắn vào các hỏa điểm của địch. Việc chỉnh pháo thực hiện được nhờ sự giúp đỡ của các quan sát viên phụ nằm bên hữu ngạn. Họ theo dõi, xác định các mục tiêu, độ lệch của các điểm đạn rơi. Các phần tử đó đều được thông báo cho đài quan sát pháo binh, đến lượt các đài này lại truyền xuống các khẩu đội.

   

        Các đơn vị bộ binh của Li-út-ni-cốp và Gô-rích-nưi theo đối kết quả bắn của pháo binh, tiếp cận địch cho đến tầm có thể ném lựu đạn được. Theo pháo hiệu, pháo binh ngừng bắn và bộ binh gồm chủ yếu là các toán xung kích xung phong đánh vào quân địch ẩn núp trong các lô cốt và hầm ngầm. Cứ như thế bộ đội ta bắt đầu xông lên. Cuộc chiến đấu kéo dài rất ác liệt.

        Để hình dung được các cuộc chiến đấu đó, tôi ghi lại vài trích đoạn các'thông cáo của tập đoàn quân:

        « Ngày 21 tháng mười hai: Sư đoàn Li-út-ni-cốp từ 5 giờ sáng đã tiếp tục tiến công vào hướng tây- nam. Mặc đầu quân địch chống cự rất quyết liệt, bộ đội ta đã chiếm được bốn ngôi nhà trên sườn phải của địch và tiến được từ 100 đến 120 mét. Ba cuộc phản kích của địch bị đánh lui. Ta đoạt được năm khẩu súng máy và bắt được hai tù binh thuộc trung đoàn 578 của sư đoàn bộ binh 305.

        Sư đoàn của Gô-rich-nưi tiến công từ 5 giờ sảng vào hướng tây-bắc. Đè bẹp sự kháng cự ngoan cố của địch, sư đoàn đã bao vây và tiêu diệt nhiều vị trí của chúng. Sau trận giao chiến giáp lá cà, sử dụng rất nhiều lựu đạn các đơn vị của sư đoàn đã chiếm được trạm biển thế điện mà quân địch đã biến thành điểm tựa phòng ngự. Quân ta chiếm được sáu hầm có mái và hai lô cốt dã chiến. Cuộc chiến đấu vẫn tiếp diễn. Quân địch cố găng khôi phục lại tình hình bằng cách tổ chức nhiều cuộc phản kích nhưng đều bị đánh bại.

        Ta đoạt được 3 trung liên, 6 tiểu liên, 35 súng trường, 380 lựu đạn, phá hủy 4 lô cốt dã chiến. Trong các hầm, địch bỏ lại 40 xác chết.

        Ngày 23 tháng mười hai. Sư đoàn Li-út-ni- cốp tiếp tục tiến công vào hướng tây-nam. Quân địch chống cự kịch liệt, tiến hành hai cuộc phản kích với lực lượng trên hai đại đội. Các cuộc phản kích này đều bị đánh bại và bị thiệt hại lớn. Ta đã chiếm lại được hai ngôi nhà, trong một ngôi nhà địch bỏ lại 30 xác chết. Các toán xung kích tiếp tục chiến đấu để chiếm lại một tòa nhà vuông lớn trên bờ sông Vôn-ga.

        Sư đoàn Gô-rích-nưi tiếp tục tiến công vào hướng tây-bắc. Mặc dầu quân địch chống cự mạnh, bộ đội ta vẫn tiến được từ từ. Đã liên lạc được trực tiếp với sư đoàn Li-út-ni-cốp ».

        Hôm sau, ngày 24 tháng mười hai, theo lệnh của Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh tối cao, các sư đoàn bị kiệt sức nặng trong các cuộc giao chiến liên tục — sư đoàn 112 của Éc-môn-kin, sư đoàn 193 của Xmê-khốt-vô-rốp, sư đoàn Cận vệ 37 của Giô-lu-đép và hai lữ đoàn bộ binh được chuyển sang làm lực lượng dự bị, để tổ chức củng cố lại. Theo thủ tục chung, các chỉ huy sư đoàn, lữ đoàn và cả các trung đoàn trưởng, trước khi rủt sang tả ngạn sông Vôn-ga đều đến trình diện ở sở chỉ huy tập đoàn quân để chào từ biệt. Cuộc chia tay giữa những người bạn, và hơn nữa giữa những người bạn chiến đấu thật là buồn. Khi chào từ biệt nhau, chúng tôi nhắc lại những thử thách chung, nhớ lại từng trận đánh, từng trận phản kích. Việc rời khỏi tập đoàn quân những cán bộ chỉ huy đã chung sống với chúng tôi trong nhiều ngày khố khăn gian khổ, gợi cho tôi những kỷ niệm thật buồn. Khi chia tay họ, tôi hình dung lại trong tâm trí các đơn vị của họ đã đến phòng thủ thành phố, đầy đủ, kiêu hãnh với các nhiệm vụ nguy hiểm được giao, dũng cảm và kiên quyết, vừa tới bến đò sông Vôn-ga là đã bắt tay vào hành động ngay.

        Mỗi sáng, Hội đồng quân sự lại nhận được một báo cáo về số thương binh được đưa từ bên kia sông sang, thuộc đơn vị nào, để biết được bao nhiêu chiến sĩ bộ binh, chiến sĩ súng máy, súng cối, bao nhiêu chiến sĩ xe tăng, pháo binh, liên lạc mà tập đoàn quân đã mất. Và quân sổ tập đoàn quân mỗi ngày một giảm đi do bị tổn thất, nhưng như vậy không hề có nghĩa là sức chiến đấu của tập đoàn quân giảm sút. Ngược lại, tập đoàn quân trở nên mạnh hơn: sau khi đẩy lui mọi cuộc tiến công của địch, lòng tin của bộ đội lại vững chắc hơn. Chúng tôi đã thu được nhiều kinh nghiệm trong chiến đấu.

        Tôi còn nhớ sư đoàn 112 của I. Xô-lô-gúp đã chiến đấu chống quân xâm lược Đức ngay từ bên kia sông Đông, trên sông Tria-rơ. Lúc đó, là một bộ phận của tập đoàn quân 64, sư đoàn này đã đẩy lui cuộc tiến công của quân đoàn 51 của Vôn Pao-luýt. Sư đoàn đã không chịu lùi một bước. Sau đó, sư đoàn chiến đấu vẫn dũng cảm như vậy trên bờ sông Đông, nơi chỉ huy sư đoàn, đại tá I-van Pê-tơ-rô-vích Xô-Iô-gúp đã anh dũng hy sinh.

        Tôi như còn thấy mãi trước mắt người chỉ huy cao lớn, dáng dấp hùng dũng, người con trung thành của nhân dân Liên Xô, không chịu cúi đầu trước bom đạn địch.

        Tôi nhớ lại thời gian cuối tháng bảy 1942. Đó là ngày hè nóng nực. Xô-lô-gúp và tôi ở trên điểm cao 116,6, phía bắc thị trấn Rích-cốp-xki trên hữu ngạn sông Đông. Tôi giao nhiệm vụ cho sư đoàn. Bỗng nhiên quân địch, chắc đã phát hiện thấy chúng tôi, bắn vào điểm cao bằng pháo 150mi-li-mét. Góc bắn của làn đạn cứ thu hẹp dần lại phía chúng tôi. Đã trồng thấy đạn nổ ngay trên đỉnh điểm cao. Tôi đề nghị đồng chí đại tá trở về cơ quan tham mưu của mình. Đồng chí nhìn tôi và nói:

        — Thế còn đồng chí thì sao? Sao tôi lại có thể rời khỏi điểm cao này trước đồng chí được? .

        Tôi nói cho đồng chí yên tâm rằng đây không phải là một sự tháo lui, mà là trở lại đơn vị để nắm tình hình các chiến sĩ của mình, để đưa họ tiến lên phía trước.

        Di trong thảo nguyên trơ trọi, lừng lững như một cái cột dưới hỏa lực pháo binh nặng của địch là công việc chẳng thích thú lắm, nhưng Xô-lô-gúp vẫn đi trước tôi và không lúc nào rảo bước.

        Một nhân viên ban tham mưu sư đoàn đi theo đồng chí ấy bị thương vì mảnh đạn nổ ngay bên cạnh. Xô-lô- gúp bình tĩnh đến gần người bị thương, lấy tay xốc lên và vác thương binh đi xuống dốc. Tôi theo kịp đồng chí đến một cái khe, ở dãy đồng chí chỉ huy sư đoàn tự tay băng bó cho cấp dưới của mình.

        Tôi lại gặp sư đoàn 112 ngày 12 tháng chín, trên bờ sông Vôn-ga. Chỉ huy sư đoàn lúc đó là đại tá Éc-môn- kin. Sư đoàn chiến đấu trong thành phố: từ đồi Ma-mai-ép đến kho Vích-nhi-ô-vai-a, đến nhà máy Máy Kéo và các địa điểm khác, nơi quân địch tiến công chúng tôi. Sư đoàn đã tham gia hàng trăm cuộc giao chiến trong đó không dưới mười trận trên các hướng tiến công chính của quân Đức.

        Sư đoàn nắm vững nghệ thuật tác chiến, và thành tích đó tất nhiên là nhờ có người chỉ huy và cơ quan tham mưu. Sư đoàn bao giờ cũng di đến nơi kịp thời, trong những nhiệm vụ nóng bỏng nhất, để đẩy lui đòn đánh của một quân địch có số lượng đông hơn.

        Tôi đã từng nói đến sư đoàn 193 của Xmê-khốt-vô-rốp Sư đoàn đến với tập đoàn quân dự bị thứ nhất hồi tháng năm 1942, khi tập đoàn quân này còn đang tổ chức. Từ đó, tôi biết đến thiếu tướng Phê-đo Ni-can-đrô-vích- Xmê-khốt-vô-rốp. Trong các cuộc diễn tập chiến thuật, Xmê-khốt-vô-rốp đã tỏ ra biết được cách chiến đấu hiện đại và tính rất nhạy bén, nhanh trí.

        Sau khi đến Xta-lin-grát, sư đoàn 193 được giao phụ trách phòng thủ thị trấn Tháng Mười Đỏ. Sư đoàn cơ động ít nhưng đã đẩy được hàng chục cuộc tiến công của quân địch đông hơn mình rất nhiều.

        Chiến sĩ của sư đoàn có sĩ quan và cán bộ chính trị dẫn đầu, không bao giờ ngoái nhìn lại phía sau. Nếu quân Đức có thể chiếm được trong một tuần hai hay ba phố, thì chúng cũng phải trả giá bằng những tổn thất nặng nề. Ngay trong những ngày nặng nề nhất, không bao giờ chúng ta thấy chỉ huy sư đoàn có dấu hiệu tỏ ra hoang mang. Giọng nói đều đều và binh tĩnh của đồng chí hay còn vang trong tai tôi. Trong những ngày hàng trăm máy bay ném bom của địch bay trên các vị trí của sư đoàn, không gian bị rung chuyển mạnh vì tiếng nổ của bom đạn, trong ống nghe điện thoại chúng ta nghe thấy cả tiếng rít của máy bay Đức bổ nhào, Xmê-khốt-vô-rốp như lại càng bình tĩnh hơn. Đồng chí chỉ huy các trung đoàn và tiểu đoàn của mình chiến đấu từ sở chỉ huy chỉ cách hỏa tuyến có vài trăm mét.

        Sư đoàn do Xmê-khốt-vô-rổp chỉ huy đã chiến đấu chống giữ đến cùng, đánh tan tác nhiều trung đoàn và sư đoàn của Hít-le. Sư đoàn không lùi một bước và chỉ rời thành, phố khi quân địch đã bị bao vây, không tiến công  được nữa mà phải chuyển sang phòng ngự.   .

        Trong những ngày này, tôi cũng từ biệt thiếu tướng Vích-to Gri-gô-ri-ô-vích Giô-lu-dép. Quân Đức chiếm được xưởng Máy Kéo bẳng cách thọc qua sư đoàn của Giô-lu-dép, nhưng chúng đã phải trả giá đắt về người và phương tiện đến nỗi chủng không thể tiếp tục tiến công được nữa. Không phải chỉ có một hoặc thậm chí hai sư đoàn Đức đột phá vào các trung đoàn của sư đoàn 37 đến xưởng Máy Kéo mà phải đến năm sư đoàn, trong đó có hai sư đoàn xe tăng.

        Ngày 24 tháng mười hai, các đơn vị của sư đoàn Cận vệ 39 của Gu-ri-ép tác chiến trên địa bàn nhà máy Tháng Mười Đỏ, bắt đầu tiến công vào các phân xưởng máy, nơi có bọn phát xít cố thủ. Đến cuối ngày, các toán xung kích của chúng ta đã quét sạch bọn phát xít ra khỏi các phân xướng kiềm cỡ, phân loại và công cụ, rồi tiến ra địa giới phía tây của nhà máy. Họ hoàn tất việc bao vây quân địch. Quân địch không chịu rời bỏ nhà máy rút về phía tây, đã chống cự rất quyết liệt trong các nhà đổ nát, mất mái.

        Đêm 25 tháng mười hai, các chiến sĩ Cận vệ, sau một lúc nghỉ ngơi ngắn, lại tiếp tục xung phong. Các cuộc giao chiến giáp lá cà, đánh gần bằng lựu đạn, đã tiếp tục cho đến sáng. Trong đánh gần, bọn phát xít không thể chống được với sụ mưu trí, khéo léo và can đảm của các chiến sĩ xung kích ta và đến sáng thì quân ta làm chủ hoàn toàn nhà máy. Bọn lính Hít-le chỉ còn giữ được ngôi nhà chính của ban quản trị mà chúng đã biến thành một ổ đề kháng mạnh. Nhưng sau vài ngày, chúng bị bao vây và bị đánh tan bởi các toán xung kích của sư đoàn 45 của Xô-cô-lốp. Trung tá Xô-cô-lốp chỉ huy sư đoàn. Sư đoàn phó về chính trị, chính ủy trung đoàn Cla-ma- dơ-đã, chỉ đạo tồt công tác chính trị, công tác đảng của sư đoàn trong chiến đấu. Sau khi đã qua sông Vôn-ga; các trung đoàn và tiểu đoàn của sư đoàn đã tham gia hoạt động ngay, không một phút chậm trễ, vì tình hình không cho phép chậm trễ, vả lại không có thì giờ để chờ tập trung cả sư đoàn và trinh sát nghiên cứu trận địa. Những sự kiện sau đây chứng minh thành tích của sư đoàn, của các chiến sĩ và các sĩ quan chỉ huy. Vát-xi-li Páp-lô-vích Xô-cô-lốp đến Xta-ỉin-grát cuối tháng mười với cấp quân hàm trung tá, và đồng chí rời Xta-lin-grát tháng ba với quân hàm thiếu tướng. Nhiều sĩ quan khác cũng được thăng cấp.

        Sau khi thực hiện được việc liên lạc với sư đoàn Li- út-ni-cốp, chiếm lại được nhà máy Tháng Mười Đỏ, để lại sau lưng sông Vôn-ga đóng băng yên tĩnh, tập đoàn quân có thể hành binh chủ động hơn và chuẩn bị giáng cho địch những đòn mạnh mẽ hơn.

        Thay cho các đơn vị đưa về làm lực lượng dự bị cho Đại bản doanh, một số đơn vị mới trang bị hỏa lực mạnh đã được điều đến chỗ chúng tôi, để xây dựng thành một khu vực được tăng cường có thể chỉ đạo tác chiến trên một hướng của chiến dịch. Khu vực này không thích hợp lắm với những hoạt động tiến công, nhưng rất tốt cho việc phòng ngự. Các đơn vị lúc đầu chiếm giữ các đảo trên sông Vôn-ga : Xpoóc-nưi, Dai-xép-xkL Ga-lốt-nưi, sau đến thay phiên cho các đơn vị của Li-út-ni-cốp và Rô-đim-xép. Các chiến sĩ của khu vực tăng cường có nhiệm vụ chặn không cho địch đến gần sông Vôn-ga nếu chủng định chọc thủng vòng vây chạy qua sông về phía đông.

        Lúc này, Hội đồng quân sự tập đoàn quân đã quyết định chiếm lấy đồi Ma-mai-ép và giữ chắc lấy ngọn đồi này, rồi dùng đại bộ phận lực lượng chiếm lấy điểm cao 107,5, để cắt rờ) những đơn vị địch ở trong thành phố với các đơn vị của chúng cố thủ ở các khu công nhân, và cuối cùng tiêu diệt chúng từng cụm nhỏ một.

        Tập đoàn quân có thể sử dụng sư đoàn của Ba-chi-úc để chiếm đồi Ma-mai-ép và các sư đoàn của Xô-cô-Iốp, Gu-ri-ép, cùng lữ đoàn lính thủy đánh bộ của Chi-gôn để tiến công điểm cao 107,5.

         Sư đoàn Gô-rích-nưi tiến vào thị trấn nhà máy Chiến Lũy để bảo vệ phía bắc cho cuộc hành binh.

        Sư đoàn Rô-đim-xép có nhiệm vụ bảo đảm sườn trái của tập đoàn quân bẵng các hoạt động tích cực trong khu trung tâm thành phố.

        Sư đoàn của Li-út-ni-cốp ỉàm nhiệm vụ thê đội hai, vì sư đoàn cần phải củng cổ, tổ chức lại.

        Chúng tôi biết rằng cụm quân Đức bị vây có không dưới 20 sư đoàn. Đúng ra có 22 sư đoàn, quân số lên tới hơn 300 ngàn binh lính, sĩ quan và tướng tá. Cụm quân mạnh này bị bao vây và nằm trong gọng kìm của 7 tập đoàn quân Liên Xô trong đó có tập đoàn quân 62,

        Trong số 22 sư đoàn bị vây có sáu sư đoàn (79; 94. 100, 295, 305 và 389 bộ binh) đóng đối diện với tập đoàn quân 62. Sáu sư đoàn này lại còn được tăng cường năm tiểu đoàn công binh độc lập (50, 162, 294, 366 và 672, do Hỉt-ỉe điều đến để chiếm Xta-Iỉn-grát hồi tháng mười).

        Tại sao Vôn Pao-luýt bố trí chống lại tập đoàn quân 62 mệt mỏi và kiệt sức qua năm tháng chiến đẩu liên tục, tới khoảng một phần ba lực lượng của hẳn ? Thật khó giải thích, nhưng sự việc là sự việc. Một khi đã nằm trong vòng vây, hắn không quên tập đoàn quân 62 là thế nào nên vẫn giữ những lực lượng lớn như vậy để chống chọi với tập đoàn quân 62. Vì thế nên các cuộc tiến công của chúng tôi vào đồi Ma-mai-ép và qua nhà máy Tháng Mười Đỏ vào điểm cao 107,5, không phải chỉ vấp phải sự kháng cự quyết liệt của quân Đức mà còn cả những cuộc phản kích mạnh mẽ nữa.

        Ngoài ra, rút được kinh nghiệm cay đắng là chiến đấu trong thành phố, không thể tiến công cũng như không thể phòng ngự trên một chính diện liên tục, trong các hầm hào theo các nguyên tắc chiến thuật chiến đấu ở dã ngoại được, đối phương đã nhiều lúc lợi dụng các tòa nhà chắc chắn nhất và các hầm dưới nhà để tạo thành các điểm tựa mà chúng tôi cũng phải vất vả lắm mới chiếm được.

        Để phá hủy điểm tựa của địch trong tòa nhà quản trị của nhà máy Tháng Mười Đỏ, các chiến sĩ trong một toán xung kích của sư đoàn Xô-cô-Iốp phải chọc thủng một bức tường xây rất kiên cố. Để làm được việc đó, họ đã tháo một khẩu pháo bắn thẳng 122 mi-ỉi-mét đưa đến ngôi nhà mà họ chiếm giữ. Sau mẩy phát đạn bắn trực tiếp, một lỗ hổng đã được mở ra trên bức tường kiên cố, và thế là đi đời bọn phát xít cố thủ trong nhà.

        Các đường phố và các quảng trường vẫn vắng vẻ như trước. Cả đối phương lẫn chúng tôi đều không thể hoạt động được ở chỗ trống trải. Ai vô ý ló đầu ra hoặc chạy qua đường đều ăn ngay đạn của một xạ thủ ưu tú hoặc bị quật nga bởi một tràng tiểu liên.

        Trong khi tập đoàn quân 62 bị dồn ép đến tận sông Vôn-ga đang cải thiện tinh hình và lập lại liên lạc với sư đoàn Li-út-ni-cốp bị cắt rời khỏi tập đoàn quân, thì các cuộc giao tranh ác liệt đã xảy ra ở phía ngoài Xta-lin- grát với các đơn vị địch đang cố gắng mở đường từ phía nam và phía tây-nam tới liên lạc với các đon vị Đức bị vây ở phía tây Xta-lin-grát. Một mặt trận bao vây ngoài, trên các hướng địch có thể tiến công giải vây cho tập đoàn quân 6 và tập đoàn quân xe tăng 4, đã hình thành bởi các đơn vị của phương diện quân Tây - Nam kéo dài trên 165 ki-lô-mét, và các đơn vị của phương diện quân Xta-ỉin-grát trên 1 ki-lô-mét. Khoảng cách giữa vòng vây ngoài và vòng vây trong xê xích trong khoảng từ 100 ki-lô-mét ở phương diện quân Tây-Nam và từ 20 đến 80 ki-lô-mét ở phương diện quân Xta- lin-grát.

        Căn phải thanh toán cụm quân bị bao vây càng sớm càng hay. Muốn vậy, phải có thời gian tập trung lực lượng bổ sung, trong khi vẫn giữ chặt vòng vây ngoài. Tổng tham mưu trưởng Vát-xi-lép-xki trong bản báo cáo gửi ngày 23 tháng mười một lên Tổng tư lệnh tối cao đã đánh giá đúng tình hình : “Trong một thời gian ngắn nhất, bọn Hít-le sẽ dùng tất cả những biện pháp cần thiết để chi viện tối đa và cứu nguy ch0 các đơn vị của chúng bị vây trong thành phố Xta-ỉin-grát»... «Các đơn vị của ba phương diện quân bố trí ở vòng vây trong, từ sáng ngày 24 tháng mười một, sẽ tiếp tục các cuộc hành binh kiên quyết để thanh toán quân địch bị vây mà không cần có sự điều động đáng kể nào, cũng không có sự chuẩn bị thêm nào ».

        Từ ngày 24 đến ngày 30 tháng mười một, các đơn vị của các phương diện quân tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ của mình, nhưng không chia cắt được các đơn vị địch bị bao vậy và tiêu diệt chúng.

        Sự bất đồng ý kiến trong các giới lãnh đạo cao cấp của quân đội quốc xã là phải rút các lực lượng bị bao vây của Vôn Pao-luýt về phía Tây - Nam hay cứ để chúng tại chỗ, đã được Hít-le giải quyết: «tập đoàn quân 6 cứ ở lại tại chỗ hiện nay; Đó là đội quân của một thành phố, mà bồn phận quân giữ thành phố là phải chống cuộc vây hãm!

        Để giải vây cho các đơn vị của Vôn Pao-luýt bị hãm trước Xta-lin-grát, một cụm tập đoàn quân lấy tên là cụm tập đoàn qùân “Sông Đông» đã được thành lập giữa cụm quân «A» và cụm quân «B », gồm có cụm quân hỗn hợp Đức — Ru-ma-ni «Hon-lít», các tàn quân của tập đoàn quân Ru-ma-ni 3 và các binh đoàn Đức, các đội quân hỗn hợp khác mà nòng cốt là cụm quân của Hốt, thành phần chủ yếu là các binh đoàn của tập đoàn quân xe tăng 4 đã thoát khỏi vòng vây và các tàn quân của tập đoàn quân Ru-ma-ni 4. Trong cụm quân « Sông Đông » còn sát nhập cả tập đoàn quân 6 của Vôn Pao-ỉuýt và được không đoàn 4 có chừng 500 máy bay yểm trợ. Đứng đầu cụm tập đoàn quân “Sông Đông» là thống chế Man- xtanh, chịu trách nhiệm điều khiển các cuộc hành binh để giải vây cho các đơn vị của Vôn Pao-Iuýt.

        Trong những ngày đầu tháng mười hai, cụm tập đoàn quân «Sông Đông » (không tính các đơn vị bị vây của Vôn Paơ-luýt) có tới 30 sư đoàn trong đó có sáu sư đoàn xe tăng và một sư đoàn cơ giới. Cụm quân của Hốt là cụm mạnh nhất trong cuộc hành binh chống lại phương diện quân Xta-ỉin-grát ở phía nam, giữa sông Vôn-ga và sông Đông. Đạị bộ phận cụm tập đoàn quân này tập trung ở khu vực Cô-ten-ni-cô-vô.

        Gơ-rinh đã đảm bảo với Hít-le rằng không quân sẽ tiếp tế cho tập đoàn quân của Vôn Pao-luýt tất cả những gì cần đến.

        Để giải vây cho cụm quân bị bao vây, tư lệnh cụm tập đoàn quân « Sông Đông » quyết định giao nhiệm vụ tiến công ở hướng chủ yếu cho cụm xung kích của Hốt, trong đó có các đơn vị của tập đoàn quân xe tăng 4, cùng với các sư đoàn gọi từ Bắc Cáp-ca-dơ, Vô-rô-ne-giơ, Ô-ri- ôn về, cộng với số quân tăng viện từ Đức sang, trong đó có các xe tăng «Cọp» vỏ thép dày tới 100 nii-li-mét và vũ trang bằng pháo 88 mi-li-mét. Bắt đầu cuộc phản công, cụm quân của Hốt có 4 sư đoàn xe tăng, 1 sư đoàn bộ binh, 3 sư đoàn không quân dã chiến và các đội quân dự bị của bộ chỉ huy tối cao. Cụm quân của Hốt có nhiệm vụ tiến công vào phía đông sông Đông dọc theo đường xe lửa Cô-ten-ni-cô-vô — Xta-lin-grát để mở đường liên lạc với tập đoàn quân 6. Ngày bắt đầu tiến công ấn định là ngày 12 tháng mười hai.

        Trong thời gian này, để phát huy chiến quả đã đạt được, Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô giao cho các phương diện quân nhiệm vụ mở rộng vòng vây ngoài từ 150 đến 200 ki-lô-mét về phía tây. Các đơn vị của phương diện quân Tây-Nam và canh trái của phương diện quân Vô-rô-ne-giơ phải chuẩn bị thực hiện các cuộc tiến công hợp vây trên hướng Rốt-xtốp và Li-khai-a. Trong cuộc hành binh này, dự định phải đánh tan tập đoàn quân 8 của Ý cũng như các đơn vị quân Đức đã rút về sông Tria-rơ và sông Đông. Kế hoạch hành binh này lấy mật danh là «Thổ tinh ». Cuộc hành binh dự kiến mở vào giữa tháng mười hai.

        Các phương diện quân Đông và Xta-lin-grát, về phần mình, nhận được chỉ thị phải chia cắt cụm quân địch bị vây trong khu vực Xta-lin-grát và tiêu diệt chúng. Nhung việc này không thể làm ào đi được. Các đơn vị cửa chúng ta bị yếu sức vì các cuộc giao tranh trước, và chúng ta cũng chưa xác định được ngay số lực lượng lớn địch bị vây trong cái túi Xta-lin-grát. Vôn Pao-luýt chui xuống đất nấp và đã củng cố các vị trí phòng thủ của hắn. Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh liền chuyển cấp tốc cho phương diện quân Xta-lin-grát tập đoàn quân Cận vệ 2 dưới quyền chỉ huy của tướng Ma-li-nốp-xki rút trong lực lượng dự bị của Bộ Tổng tư lệnh tối cao.

        Tuy nhiên, tình hình đã xảy ra khác đi và phải hoãn lại việc chia cắt cụm quân của Vôn Pao-luýt.

        Cụm tập đoàn quân «Sông Đông» của địch chuẩn bị đánh vào Xta-lin-grát theo hai hướng: hướng Cô-ten-ni- cô-vô và hướng Toóc-mốt-xin.

        Cũng phải thừa nhận tính tích cực chiến đấu của đối phương. Từ ngày 12 tháng mười hai, địch đã đánh một đòn mạnh từ khu vực Cô-ten-ni-cô-vô. Lợi dụng ưu thế hơn các lực lượng đã suy yếu của tập đoàn quân 51, cụm xung kích địch bắt đầu tiến về hướng Xta-Iin-grát. Quân Đức như mọi khi vẫn dùng xe tăng và không quân, nhưng chúng không chọc thủng được mặt trận. Các sư đoàn của tập đoàn quân 51 phải lùi, nhưng đã chống kịch liệt và gây cho địch thiệt hại lớn lao.

        Ở Xta-lin-grát, chúng tôi cảm thấy bọn quân Hít-le bị vây hãm đã lấy lại được tinh thần. Bọn tù binh kể lại là bộ tư lệnh tập đoàn quân 6 chờ đợi từng giờ một thời CO' phản công và liên lạc được với quân đến giải vây. Sau khi đã trả giá bằng những tổn thất lớn, rải trên chiến địa đầy xác lính chết và phương tiện bị phá hủy, bọn quân Hít- le tiến công từ khu vực Cô-ten-ni-cô-vô, sau bốn ngày đã vượt quá nửa đường đi tới Xta-ỉin-gvát, qua đuợc sông Ắc-xai và tiến đến sông nhánh Mích-cô-va. Chúng tôi chờ đợi một cuộc tiến cống mới từ phía Toóc-mốt-xin có thể xây ra từng giờ một. Bộ Tổng tư lệnh đã kịp thời có những biện pháp cần thiết. Bộ cho chuyển hướng tiến công của các lực lượng phương diện quân Tậy-Nam và cánh trái của phương diện quân Vô-rô-ne-giơ, khiến cho cuộc tiến công không tiến thẳng về phía nam tới Rôt-xtốp, mà về phía đông - nam, bao vây các cụm quân địch ở Mô-rô- đốp-xcai-a và ở Toóc-mốt-xin. Cuộc tiến công của chúng ta xảy ra trước cuộc tiến công của quân Đức ở Toóc-mốt- xin và diễn ra ngày 16 tháng mười hai trên hai phương diện quân Tây-Nam và Vô-rô-ne-giơ, đã đi vào lịch sử nghệ thuật quân sự với cái mật danh cuộc hành quân « Sao Thổ nhỏ ».

        Đè bẹp sự kháng cự của địch trên sông Tria-rơ và sông Đông, các đơn vị của phương diện quân Tây-Nam và phương diện quân Vô-rô-ne-giơ xung trận mãnh liệt đã đánh tan tập đoàn quân 8 của Ý và cụm quân « Hôn-lít» bảo vệ sườn trái của cụm tập đoàn « Sông Đông». Sáng ngày thứ chín, các đơn vị tới được Tát-xin-xki và Mô-rô- đốp-xcai-a, vây bọc được sườn trái của địch ở phía tây và tỉến vào sau lưng cụm tập đoàn quân « Sông Đông». Để cứu vãn tình hỉnh và tránh một cuộc thất trận hoàn toàn, Man-xtanh tung cụm quân ở Toóc-mốt-xin từ sườn trái vào trận và rút ở tuyến phòng thủ sông Mích-cô-va sư đoàn xe tăng 6 của cụm Cô-ten-ni-cô-vô, như vậy làm giảm sức ép vào chính diện của tập đoàn quân 51.

        Ngày 24 tháng mười hai, hắn ổn định được tình hình trong khu vực Mô-rô-đốp-xcai-a một thời gian ngân. Nhưng lúc đó, cuộc tiến công vào sông Mích-cô-va lại giáng vào hắn.

        Bộ tổng tư lệnh Liên Xô hoãn việc tiêu diệt các lực lượng địch bị vây ở khu vực Xta-lin-grát, đã chuyên cấp tốc tập đoản quân Cận vệ 2 lên tuyến sông Mích-cô-va, để đẩy lui mọi cố gắng của cụm tập đoàn quân của Hốt định phá vây. Tập đoàn quân Cận vệ 2 bước ngay vào hoạt động. Cùng với các sư đoàn của tập đoàn quân 51, tập đoàn quân Cận vệ 2 đã chặn đứng cuộc tiến công của quân Đức ở sông Mích-cô-va, tạo cho Bộ Tổng tư lệnh Liên XÔ khả năng tung các lực lượng mới vào khu vực này của mặt trận. Ngày 24 tháng mười hai, đúng vào lúc Man-xtanh chặn được cuộc tiến công của Hồng quân ở sông Mô-rô-dốp-xcai-a, thì các lực lượng của quân đoàn xung kích 5 của tập đoàn quân cơ giới Cận vệ 2, của quân đoàn xe tăng 7 và của quân đoàn cơ giới 6 đã mở cuộc .tiến công vào Cô-ten-ni-cô-vô. Ngày 29 tháng muời hai cụm quân địch ở Cô-ten-ni-cô-vô không còn nữa. Đường đi Rốt-xtốp đã mở rộng. Man-xtanh phải vừa đánh vừa lùi để tránh bị hợp vây mới. Các cố gắng của bộ chỉ huy Đức để giải vây cho quân của họ khỏi vòng vây ở Xta- lin-grát không đi đến kết quả. Phòng tuyến ngoài của mặt trận, sau các trận giao tranh tháng mười hai đã được đẩy lùi tới sát Xta-lin-grát 200 — 250 ki-lô-mét. Cụm tập đoàn quân hành binh ở Cáp-ca-dơ có nguy cơ phải chịu thảm họa. Hồng quân tiến về phía Rôt-xtôp có thể cắt đứt đường rút lui của quân Đức ở Cáp-ca-dơ. Cuộc rút lui đã bắt đầu, vội vã theo lệnh của Hít-le. Thời cơ thanh toán đạo quân bị bao vây của Vôn Pao-iuýt đã đến.

        Thời gian đâu, quân lính Hít-le bị bao vây chống cự rất ngoan cố. Có lẽ các sĩ quan và tướng lĩnh Đức đã giấu kỹ là gọng kìm của Hồng quân Liên Xô đã khép lại ở Ca-lát-chơ. Nhưng đến khi các binh lính biết được tình hình, thì chúng lại trấn an họ là cụm quân mạnh của các lực lượng xe tăng của Hốt và của Man-xtanh đang tiến đến cứu viện cho họ. Như vậy là họ vẫn nuôi hy vọng đến tận cuối tháng mười hai và chống cự một cách tuyệt vọng.

        Chỉ tới sau khi cụm quân của Man-xtanh bị thất bại và khi Hồng quân đánh đuổi quân xâm lược về Khác-cốp, Lu-gan-xcơ và Rốt-xtốp trên sông Đông thì tinh thần của đám quân bị bao vây mới bắt đầu suy sụp một cách trông thấy. Không những binh lính, sĩ quan mà cả đến tướng lĩnh cũng không còn tin tưởng vào việc chọc thủng vòng vây và phá vây nữa.

        Các cơ quan chính trị của chúng tôi trong các buổi phát thanh dành cho binh sĩ Đức, nói lại cho họ biết điều gì chờ đợi họ trong thời gian rất gần đây. Binh sĩ Đức biết được là việc tiếp tế lương thực cho đạo quân bị bao vây có đến 300 ngàn người chỉ còn có thể thực hiện được bằng đường không. Nhưng để bảo vệ cho các máy bay chuyên chở lương thực, đạn dược và nhiên liệu, cũng như bảo đảm đi tản thương binh, cần phải có rất nhiều máy bay tiêm kích, nhưng hiện nay máy bay tiêm kích lại rất cần cho Hít-le trên các khu vực khác của mặt trận. « Vì thế cho nên, các binh sĩ và sĩ quan Đức, khẩu phần hàng ngày của các bạn sẽ giảm xuống chỉ còn 100 gam bánh mì và 10 gam xúc xích thôi».   

        Những người cộng sản Đức và ủy ban «Nước Đức tự do» giúp đỡ chúng tôi. Đồng chí Oan-te Un-brích đích thân nói ở Xta-!in-grát cho binh sĩ và sĩ quan bị bao vây biết sự thật trên mặt trận và ở nước Đức.

        Trong những ngày đâu tháng giêng, tư lệnh phương diện quân sông Đông, Công-xtăng-tanh Rô-cốt-xốp-xki, ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân, thiếu tướng Tê-lê-ghin, và chủ nhiệm pháo binh, thiếu tướng Ca-đã- rốp, đã đến sở chỉ huy của chúng tôi. Các đồng chí đi xe trên băng qua sông Vôn-ga. Xuống xe ở gần hầm của cơ quan tham mưu tập đoàn quân, Rô-côt-xốp-xki hỏi chuyện rất lâu, xem chúng tôi ở đâu và sống thể nào trong thời kỳ chiến đấu và khói lửa, khi quân Đức tiến công và giội vào thảnh phố hàng ngàn trái bom đạn.

        Vào trong hầm, ngồi trên chiếc ghế đặt trước một cái bàn cũng bằng đất, tư lệnh phương diện quân trình bày vắn tắt cho chúng tôi biết kế hoạch tiêu diệt đạo quân địch bị vây và giao nhiệm vụ cho tập đoàn quân. Để thực hiện việc chia cẳt đạo quân này, hướng tiến công chủ yếu vào phía tây do các tập đoàn quân của tướng Ba-tốp và Chit-ti-a-cốp đảm nhiệm. Dồng thời các tập đoàn quân của các tướng Gia-đốp và Ga-la-nin sẽ tiến công từ phía bắc, và các tập đoàn quân của các tướng Xu-mi-lốp và Tôn-bu-khin cũng tiến công từ phía nam. Tập đoàn quân 62 nhận được nhiệm vụ tiến hành những hoạt động tích cực ở phía đông để thu hút đại bộ phận lực lượng địch và không cho chúng đến được sông Vôn- ga, nếu chúng muốn phá vây chạy qua sông V/ôn-ga đang đóng băng.   

        Nhiệm vụ thật rõ ràng. Tôi hứa chắc với tư lệnh phương diện quân là tập đoàn quân sẽ hoàn thành nhiệm vụ, và cho đến lúc bắt đầu cuộc phản công sẽ không có một sư đoàn nào của Vôn Pao-luýt rút thoát khỏi thành phố. Rồi các sĩ quan bộ tham mưu phương diện quân hỏi đi hỏi lại nhiều lần: «Liệu tập đoàn quân 62 có chịu nổi sức mạnh của đối phương, khi bị các tập đoàn quân của ta tiến công từ phía tây, chúng sẽ dồn hết lực lượng lao vào phía đông không ? ». Ni-cô-laỉ Crư-lốp trả lời:

        — Nếu trong mùa hè và mùa thu, Vôn Pao-Iuýt, với tất cả lực lượng của hắn, không hất nổi chúng tôi xuống sông Vôn-ga, thì bọn quân Hít-le vừa đói, vừa gần chết cóng này sẽ không thể tiến nổi nửa bước sang phía đông.

        Tướng Ma-li-nin, tham mưu trường phương diện quân cũng đặt với tôi câu hỏi như vậy. Tôi trả lời rằng quân Đức năm 1943 không phải là quân Đức mùa hè 1942, rằng tập đoàn quân của Vôn Paơ-luýt không còn là một tập đoàn quân nữa, mà là một trại tù binh có vũ trang.

        Cho đến lúc bắt đầu cuộc tiến công của tất cả các lực lượng của mặt trận, tức là cho đến ngày 10 tháng giêng, các đơn vị của tập đoàn quân 62, thực hiện nhiệm vụ của tư lệnh phương diện quân giao cho, đã tiến công quân địch bằng các cụm quân xung kích. Các trận địa của chủng tôi được cải thiện từng ngày, mỗi ngày lại có hàng chục điểm tựa và công sự dã chiến của địch bị phá hủy và rơi vào tay chúng tôi. Do đó, sáu sư đoàn trong số 22 sư đoàn địch và 5 tiểu đoàn công binh bị tập đoàn quân 62 cầm chân tại chỗ.

        Các đội xung kích của sư đoàn Ba-chi-úc đã tỏ ra rất hoạt động trong các ngày này. Trong các trận chiến đấu trên đồi Ma-mai-ép, họ đã kìm chân nhiều trung đoàn địch và chiếm được các đồn quan sát tiền tiêu của địch, làm cho các tướng Đức mất khả năng theo dõi việc tập trung bộ đội ta trong, thành phố.

        Từ trung tuần tháng chín đến 19 tháng giêng, một trận giao tranh sống mái diễn ra chung quanh các tháp nước. Đỉnh đồi Ma-mai-ép thay đổi chủ bao nhiêu lần, không ai nói lên được chính xác. Để chiếm đồi Ma-mai-ép, có các chiến sĩ của sư đoàn Rô-đim-xép, sư đoàn Gô-rích-nưi, sư đoàn 112 của Éc-môn-kin và thêm nữa, của cả sư đoàn Cận vệ vinh quang của Ba-chi-úc bốn lần được tuyên dương. Tới tả ngạn ngày 21 tháng chín, sư đoàn đã bước vào hoạt động ngay trong ngày 22 tháng chín trên tuyến phòng thủ khe Đôn-ghi. Sau đó, có thể nói sư đoàn đã cắm rễ ở đồi Ma-mai-ép, ở những chỗ mấp mô của khe và chiến đấu đến cùng, đến lúc liên lạc được với các sư đoàn của tướng Chít-ti-a-cốp ngày 26 tháng giêng 1943.

        Tôi xin nói mấy lời về người chỉ huy sư đoàn, Mi-cô- lai Ba-chi-úc. Đến thành phố với cấp bậc trung tá, đồng chí rời thành phố ra đi, sau khi Vôn Pao-luýt thất trận, với cấp bậc thiếu tướng. Đồng chí có những đức tính đáng quý: sự kiên quyết của người chỉ huy, lòng dũng cảm và tính thẳng thắn. Động chí biết tỏ ra nghiêm khắc và công bằng, biết làm cho các chiến sĩ kính nể, nhưng cũng biết làm cho họ mến phục. Binh sĩ luôn luôn thấy mặt đồng chí. Đồng chí đi lại rất khó khăn vì chân bị thấp khớp. Nhưng không chịu ngồi yên trong hầm, đồng chí ra tuyến một, tới các đài quan sát, tay chống gậy hoặc được cõng trên lưng người cần vụ, nhưng chỉ vào ban đêm thôi để mọi người khỏi thấy là đồng chí yếu đau Ba-clii-úc cố hết sức giấu kín bệnh của mình. Và tôi chỉ biết là đồng chí có bệnh khớp vảo tháng giêng, khi không thể  đi lại được nữa nếu không có ngưởi dìu. Đồng chí không ngần ngại nói thẳng với bất cứ cấp chỉ huy và người dưới quyền nào về sự thật, dù sự thật cay đắng đến thế nào. Xem các báo cáo của đồng chí, không bao giờ phải hỏi thêm chi tiết bổ sung, hoặc phải kiểm tra lại, vì báo cáo bao giờ cũng trung thực.

        Trước khi về với tập đoàn quân 62, sư đoàn của Ba- chi-úc đã nổi tiếng ở Cát-xtoóc-nai-a, khi đánh lui cuộc tiến công lớn của xe tăng Đức. Sư đoàn đã dào tạo ra những chiến sĩ nổi tiếng không những đối với những người chiến đấu ở Xta-lin-grát mà đối với cả nước nữa.

        Đội ngũ sĩ quán và cán bộ chính trị của sư đoàn đã trải qua con đường Cát-xtoóc-nai-a — Xta-lin-grát.

        Tướng Ba-chi-úc không tới Béc-Iin cùng với chúng tôi được. Đồng chí hy sinh gần Xla-vi-an-xcơ, trên đất U-cra-i-na. Ghúng tôi đặt đồng chí yên nghỉ ở chân đài kỷ niệm Ảc-ten ở vành đai bắc Đô-nét, sau lại chuyển thi hài đồng chí về Xta-lin-grát, an táng trên đồi Ma- mai-ép, vì đồng chí là lính hồn của cuộc chiến đấu giữ đồi Ma-mai-ép, giữ thành phố trên sông Vốn-ga.

        Ngày 10 tháng giêng 1943, tất cả các tập đoàn quân của phương diện quân sông Đông đồng loại tiến công để chia cắt cụm quân Hít-le bị bao vây. Tập đoàn quân 62 cũng bước vào hoạt động, chuyển dịch từ đồng sang tây để gặp các tập đoàn quân đang tiến công. Những cuộc giao chiến đặc biệt dữ dội đã diễn ra ở khu vực đồi Ma- mai-ép. Điều này chứng tỏ quân địch đã đánh giá đúng đắn tầm quan trọng chiến thuật của điểm cao này. Cuộc tiến công của sư đoàn Ba-chi-úc qua đồi Ma-mai-ép cho đến tận ngày 25 tháng giêng, luôn luôn vấp phải các cuộc phản kích của địch! Chúng vơ vét, tập họp những lực lượng cuối cùng của chúng để cố giữ các vị trí.

        Trong các khu vực của các sư đoàn khác, quân địch không chịu lui, nhưng không phản kích lại như ở đồi Ma-mai-ép. Nấp trong các công sự vững chắc, chúng ngoan cố chống cự, nhiều khi tới viên đạn cuối cùng.

        Ngày 23 tháng giêng, chỉ huy sư đoàn Xô-cô-lốp báo cáo với tôi một tình huống đặc biệt: Các đơn vị của đồng chí tiến đến vành đai tây của thị trấn nhà máy Tháng Mười Đỏ, đã bao vây một điểm tựa mạnh của quân Đức. Để tránh đổ máu vô ích, bộ đội ta đề nghị quân Đức chốt ở đây đầu hàng. Quân Đức sau những trao đồi dằng dai, yêu cầu bộ đội ta cho chúng bánh ăn. Bộ đội ta thương hại chúng bị đói, cho chúng mấy ổ bánh. Nhận được bánh và ăn ngấu ăn nghiến, bọn lính Hít-le lại tiếp tục bắn.

        Sau những cuộc «thương lượng ngoại giao» như vậy, quân ta lập tức liên lạc với pháo binh. Mấy khẩu pháo được kéo đến và bắt đầu bắn trực tiếp vào điểm tựa đó. Khi chiếm được điểm tựa, chúng ta thấy đội quân cố thủ gồm toàn bọn kẻ cướp đủ các cỡ. Bọn chúng đeo trên ngực nhiều huân chương cua Hit-Ie.

        Ngày 25 tháng giêng, tập đoàn quân 62 tiến ra địa giới phía tây của các thị trấn, và chúng tôi cảm thấy các đơn vị ta từ phía tây đang tiến đến gần.

        Các sư đoàn của Gô-rích-nưi, Xô-cô-lốp, Li-út-ni-cốp Gu-ri-ép và Rờ-đim-xép tiến đến hợp điểm ở phía bắc để tiêu diệt cụm quân «bắc» của quân Đức trong các khu vực nhà máy và các khu công nhân. Sư đoàn của Ba-chi- úc tiến công xuống phía nam để tiêu diệt cụm quân «nam». Ngày 26 tháng giêng, tập đoàn quân 62 đã thực hiện được việc liên lạc mong đợi từ lâu với các tập đoàn quân của Ba-tốp và Chít-ti-a-cốp tiến công từ phía tây.

        Cuộc gặp gỡ đã diễn ra như sau :

        Rạng sáng, một đài quan sát thông báo: Bọn lính Hít- le tháo chạy tán loạn. Chúng ta nghe thấy tiếng gầm rít của động cơ và những người mặc binh phục của Hồng quán xuất hiện... Rồi lại trông thấy các xetăng hạng nặng trên sườn bọc thép ghi « Nông trang Chê-li-a-bin-xcơ », « Xưởng đúc U-ran».

        Các chiến sĩ Cận vệ của các sư đoàn Rô-đim-xẻp, Gu- ri-ép, Ba-chi-úc và của các sư đoàn khác nữa chạy lên phía trước vởi lá cờ đỏ trong tay. Cuộc gặp gỡ sung sướng và cảm động này xảy ra lúc 9 giờ 20 phút sáng, trong khu vực thị trấn nhà máy Tháng Mười Đở. Đại úy Gút-chin trao cho các đại diện bộ đội của tập đoàn quân Ba-tốp lá cờ đó trên ghi dòng chữ «Kỷ niệm cuộc gặp gỡ ngày 26 tháng giêng 1943».

        Những giọt nước mắt sung sướng chảy trên các khuổn mặt gầy sạm của các chiến sĩ đã trải qua biết bao nhiêu thử thách.

        Đại úy Cận vệ Ut-xen-cô báo cáo với thiếu tướng Rô- đim-xép việc anh tiếp nhận lá cờ từ tay các chiến sĩ Cận vệ vinh quang.

        — Hãy báo cáo lại với chì huy của đồng chí — tướng -Rô-đim-xép nói — rằng hôm nay đối với chúng tôi là ngày sung sướng nhất: Sau năm tháng chiến đấu ác liệt, chúng ta đã liên lạc được với nhau.

        Các xe tăng hạng nặng, những pháo đài thép đi qua. Các chiến sĩ xe tăng nhô đầu ra khỏi nắp xe giơ tay vẫy chào. Các xe tăng hùng mạnh tiếp tục tiến về phía các nhà máy.

        Đại diện các đơn vị khác của tập đoàn quân 62 cũng chẳng bao lâu gặp các đơn vị của tập đoàn quân Ba- tốp, Chít-ti-a-cốp và Xu-mi-lốp Những con người dũng cảm còn sống sau biết bao nhiêu trận giao tranh, trải qua cái lò tôi luyện thử thách, đã khóc lên sung sướng, không cần giấu nước mắt.

        Quân địch còn tiếp tục chổng cự, nhưng càng ngày binh lính và sĩ quan của chúng càng đầu hàng nhiều hơn. Có những trường hợp vài chiến sĩ Hồng quân đã bắt sống được hàng trăm tù binh phát xít.

        Ngày 31 tháng giêng, các chiến sĩ của tập đoàn quân 64 đã bắt thống chế Pao-Iuýt, tư lệnh tập đoàn quân 6 và toàn bộ ban tham mưu của hắn làm tù binh. Ngày hôm đó cụm « Nam » của quan Đức ngừng kháng cự.

        Các trận chiến đấu ở khu trung tâm thành phố đã kết thúc. Buổi chiều hôm đó, các chiến sĩ tập đoàn quân 62 bắt được ban tham mưu sư đoàn bộ binh 295 vả một số sĩ quan tham mưu cao cấp ở cùng chỗ. Những tên tướng Đức này bị bắt làm tù binh bởi ba chiến sĩ của tập đoàn quân 62, đứng đầu là bí thư chi đoàn thanh niên Côm-xô-môn của một trung đoàn thông tin, Mi-kha-in Poóc-te mới 18 tuổi, trước khi điều đến bờ sông Vôn-ga đã chiến đấu ở Ô-đét-xa, Xê-vát-xtô-pôn và Kéc-chi.

        Chiều ngày 31 tháng giêng, Gu-rốp, Crư-lốp và tôi hỏi cung các tên tướng Đức trong hầm của tôi. Thấy tinh thần họ căng thẳng, lo lắng không biết số phận ra sao và bị đói, tôi ra lệnh chuẩn bị trà, bánh và cho họ ăn nhẹ. Họ đều mặc quần áo chinh quy và đeo huân chương. Tên thiếu tướng Ốt-tô Coóc-phe tay cầm cốc nước trà và một miếng bánh mì kẹp thịt, hỏi : «Thế này là thế nào ? Tuyên truyền à ? ». Tôi trả lời:

        — Nếu ông thiếu tướng thấy nước trà và bữa ăn nhẹ này là tuyên truyền thì chúng tôi sẽ không đặc biệt nài ép ông phải dùng thứ thức ăn tuyên truyền này.

        Câu đối đáp này làm cho nhũng tên tù binh cảm thấy phân chấn lên một chút. Và cuộc hỏi cung kéo dài đến một tiếng. Tên thiếu tướng Coóc-phe nói nhiều hơn cả. Các tên tướng Phép-phe và Xây-lít giữ im lặng, tuyên bổ rằng chúng không thạo về các vấn đề chính trị. Goóc- phe cho là nước Đức thời bây giờ có nhiều điểm giống nước Đức thời Phê-đê-rích Đại đế và thời thủ tướng Bít-mác. Nghĩ rằng Hít-le không thua kém gì Bit-mác về trí thông minh và sự nghiệp, Coóc-phe chắc muốn nói tuy Phê-đê-rích và Bít-mác cũng bị thất bại nhưng họ cũng vẫn là những vĩ nhân, và trận thất bại của Hít-le trên sông Vôn-ga không có nghĩa là chủ nghĩa Hít-le bị phá sản. Nước Đức dưới sự lãnh đạo của Hít-le sẽ vượt qua được thất bại và cuối cùng sẽ chiến tháng. Gác tướng Phép-phe và Xây-lít giữ im lặng, thỉnh thoảng mới chêm một tiếng «phải» và «không» qua những giọt nước mắt.

        Cuối cùng, tên trung tướng Xây-lít hỏi:   

        — Sau đây số phận chúng tôi ra sao ?

        Tôi báo cho hắn biết các điều kiện giam giữ các tù binh và nói thêm là nếu họ muốn, họ có thể giữ nguyên quân hàm và huân chương trừ vũ khí.

        — Vũ khí nào ? — Phép-phe hỏi, như tuồng hắn không hiểu, vừa nhìn Xây-lít.

        — Các viên tướng bị bắt làm tù binh, — tôi nhắc lại, không được giữ bất cứ thứ vũ khí nào trên người.

        Xây-lít liền rút trong túi ra một cọn dao đưa cho tôi. Tôi trả lại hắn và nói chủng tôi. không coi loại này như là một vũ khí.

        Tên Phép-phe hỏi: «ông và ban tham mưu của ông, của tập đoàn quân 62, ở đâu trong khi các trận giao tranh diễn ra trong thành phố cho đến ngày 19 tháng mười ? ». Tôi trả lời là sở chỉ huy và cơ quan tham mưu ở ngay nơi hiện nay chúng ta đang đứng nói chuyện. Tên tướng Phép-phe bèn phát biểu: «Rất tiếc là chúng tôi đã không tin vào quân báo của chúng tôi. Lẽ ra chúng tôi có thể xóa sổ các ông trên trái đất này, ông và cả cơ quan tham mưu của ông nữa».

        Sau khi hỏi cung các tên tướng Đức bị bắt làm tù binh, chúng tôi cho giải họ lên bộ tham mưu phương diện quân và chúc họ hãy nghiên cứu để hiểu rõ thực thể Xô- viết càng sớm càng hay, để thoát khỏi những sự lầm lạc và thoát khỏi ảnh hướng của sự điên rồ Hít-le.

        Nói trước một chút, tôi sẽ nói lả tôi đã gặp lại tướng Ốt-to Coóc-phe năin 1949 ở Béc-lin. Lúc đó ông ta là ủy viên của hội hữu nghị Đức — Xô. Chúng tôi gặp nhau như những người bạn cũ. Lúc đó, tôi là chủ tịch ủy ban kiểm soát của Liên Xô và tôi giúp những người bạn Đức khôi phục lại nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá. Cựu thiếu tướng Ot-to Coóc-phe đã làm nhiều việc để củng cố tình hữu nghị giữa nhân dân Đức và nhân dân Liên Xô. Ốt- to Coóc-phe cũng không phải là người duy nhất. Nhiều vị tướng, sĩ quan và binh sĩ Đức, hiểu rõ sự thật, đã tham gia đầu tranh cho hòa bình, hữu nghị.

        Sau khi cụm quân «Nam» của quân phát xít đã bị tiêu diệt, cụm quân «Bắc» vẫn tiếp tục kháng cự, tuy đã rõ ràng là việc thất trận hoàn toàn chỉ còn là vấn đề mấy tiếng đồng hồ nữa thôi.

        Sáng ngày 2 tháng hai 1943, tôi cùng Gu-rốp tới đài quan sát đặt trong đống hoang tàn của nhà quản trị của nhà máy Tháng Mười Đỏ. Cách chúng tôi không xa là dài quan sát của các chỉ huy sư đoàn Li-út-ni-cốp, Xô-cô- lốp và Gô-rích-nưi. Đòn cuối cùng của tập đoàn quân 62 đánh vào các nhà máy Máy Kéo, Chiến Lũy và các khu công nhân. Tham gia vào cuộc tiến công có các sư đoàn của Gô-rích-nưi, Xô-cô-lốp, Li-út-ni-cốp, Gu-ri-ép, Rô- đim-xép và lữ đoàn của Chi-gôn. Các đơn vị của tập đoàn quân bạn tiến công đồng thời cả từ phía tây và tây- bắc vào cụm «Bắc » của địch. Cuộc tiến công bắt đầu lúc 12 giờ. Đợt pháo bắn chuẩn bị ngắn thôi. Hỏa lực ta bắn trực tiếp vào các mục tiêu trông thấy được. Chúng tôi trông thấy rõ bọn phát xít chạy rối loạn giữa các đống gạch đổ. Sau đó, các đơn vị bộ binh và xe tăng ta tiến công ngay. Bọn lính Đức còn sống sót không chống cự nổi đợt xung phong cuối. Chúng giơ tay lên trời, giơ súng có miếng vải trắng cắm ở đầu lưỡi lê. Hàng trăm, hàng ngàn tên tù binh được giắt đi qua trước chúng tôi. Chúng đi về phía sông Vôn-ga và qua sông Vôn-ga, về phía còn sống mà chúng đã mất sáu tháng để mở đường tới. Trong bọn họ có người Ý, người Hung, người Ru- ma-ni. Tất cả binh sĩ và hạ sĩ quan đều kiệt sức, quân áo dầy chấy rận. Họ an mặc rách rưới trông đến phát sợ. Một số binh lính đi chân không dưới trời rét tới âm 30 độ. Bọn sĩ quan trông còn khá hơn. Nhiều tên túi đầy xúc xích và các thực phẩm khác, chắc là lấy từ đợt phân phát đồ tiếp tế cuối cùng.

        Ở đài quan sát, trong các đống hoang tàn của ngôi nhà quản trị của nhà máy Tháng Mười Đỏ, có mặt toàn bộ Hội đồng quân sự, chỉ huy các sư đoàn và một số trung đoàn. Họ vui vẻ chức mừng nhau chiến thắng và tưởng nhớ đến những người không còn sống đến cái ngày vui mừng này.

        Tháng mười hai 1942, Hít-le còn hứa hẹn sẽ giải vây cho quân hắn bị vây ở Xta-lin-grát, nay hắn đã bắt buộc phải chính thức tuyên bố sự thất trận và ra lệnh để tang ba ngày. Tập đoàn quân 6 và tập đoàn quan xe tăng 4 bị vây và bị đánh tan tác trên sông Vôn-ga là các tập đoàn quân xung lực mạnh. Hai tập đoàn quân này gồm 22 sư đoàn và nhiều phương tiện tăng cường khác, tương đương với một phương diện quân. Hít-le kiêu hãnh vì sức mạnh cơ động và xung kích của tập đoàn quân 6, về quân số — binh sĩ và sĩ quan —của hắn. Các sư đoàn của tập đoàn quân 6 này bao gồm toàn những tên gốc Đức chính cống. Ví dụ như, sư đoàn bộ binh 79 thành lập tháng tám 1942 gồm toàn những tên trẻ từ 20 đến 27 tuổi. Các tù binh còn thú nhận là ở sư đoàn này, cứ năm người thì có một đảng viên quốc xâ.

        Tư lệnh của tập đoàn quân 6, Phri-ê-drích Vôn Pao- luýt và tư lệnh tập đoàn quân xe tăng 4, thượng tướng Hốt, là những đại biểu mẫu của giới tướng lĩnh Đức. Trong thời gian tiến công vào pháo đài sông Vôn-ga, Vôn Pao-luýt mới 52 tuổi nhưng đã ở trong hàng ngũ quân đội Đức được 33 năm. Trong Chiến tranh thế giới lần thứ nhất hắn là sĩ quan một đơn vị và sau trở thành sĩ quan bộ tổng tham mưu. Sau khi quân Đức thất trận năm 1918, Vôn Pao-luýt không về hưu mà còn làm việc ở bộ quốc phòng, rồi với cương vị tổng tham mưu trưởng binh chủng thiết giáp, hắn đã tham gia tích ,cực vào việc chuẩn bị Chiến tranh thế giới lần thứ hai. Khi Hít-le lên cầm quyền, Vôn Pao-luýt được thăng chức tham mưu trưởng tập đoàn quân dưới quyền chỉ huy của thống chế Vôn Rét-xơ-nao. Với tập đoàn quân này, năm 1939 Vôn Pao-Iuýt đã qua khắp nước Ba Lan, và năm 1940 tham gia các trận đánh chiếm nước Pháp. Tháng chín 1940, Vôn Pao-luýt được cử làm tổng thám mưu phó quân đội quốc xã. Tháng giêng 1941, hắn được để bạt làm đại tướng chỉ huy bộ đội xe tăng, và lúc tiến công vào Liên Xô hẳn giữ một vai trò quan trọng trong bọn tướng lĩnh Đức. Những ngày cuối cùng của tập đoàn quân 6 bị vây trên sông Vôn-ga, Hít-Ie tặng cho Vôn Pao-luýt huân chương Chữ thập sắt có nhành lá và nâng hắn lên hàng ngũ thống chế.

        Tập đoàn quân 6 thường được giao những nhiệm vụ quan trọng, tin cậy. Ngày 10 tháng năm 1940, chính tập đoàn quân này, theo lệnh Hít-le, đã là đội quân đầu tiên xâm lăng nước Bỉ. Đè bẹp được sức kháng cự của quân đội Bi trên sông đào An-be, tập đoàn quân này ào ạt tràn qua khắp nước Bỉ, đem lại sự nô địch cho một dân tộc tự do. Các sư đoàn của tập đoàn quân đã để lại các dấu tích đẫm máu ở nhiều nước châu Âu. Sau khi chiếm Bruých-xen và Pa-ri, chúng đã tham gia tiếp theo vào các trận đánh ở Nam Tư và xâm chiếm Hy Lạp.

        Năm 1941, Hít-le tung tập đoàn quân 6 về phía đông để đánh Liên Xô. Tập đoàn quân này đã tham gia vào các trận đánh ở khu vực Khác-cốp, chiếm nhiều thành phố  của nước Cộng hòa U-cra-i-na. Từ đó, chúng tiến xuống sông Vôn-ga. Nhiệm vụ chủ yếu giao cho chúng trong chiến dịch 1942 ở phía nam là: chiếm lấy pháo đài sông Vôn-ga.

        Hít-le cố gắng che giấu thất bại của các kế hoạch chiến lược của hân bằng cách tạo ra một vòng hào quang giả tạo xung quanh tập đoàn quân 6 đã bị tiêu diệt. Ngày 30 tháng giêng 1943, tổng hành dinh của Hít-le tung ra một bản thông cáo đặc biệt trong đó nói: « Quân

        Nga đề nghị các chiến sĩ tập đoàn quân 6 đầu hàng. Nhưng tất cả, không trừ một ai, tiếp tục chiến đấu tại chỗ ». Ngày hổm sau, tổng hành dinh thông báo: « Một số nhỏ lính Đức và đồng minh đã đầu hàng quân đội Xô-viết». Trong cái «số nhỏ» ấy có 91 ngàn người, còn về số phận của 2.500 sĩ quan, 24 tướng và thống ché Vôn Pao-luýt lúc đó đã bị bắt làm tù binh, Hít-le lờ đi không nói đến một lời nào.

        Trong eo đất nằm giữa sông Vôn-ga và sông Đông, Hồng quân Liên Xô đã tiêu diệt một trong những đạo quân mạnh nhất của chủ nghĩa phát xít — cụm tập đoàn quân « B », rồi cụm tập đoàn quân « Sông Đông ».

        Sau khi tiêu diệt cụm quân này, riêng trong thành phố Xta-lin-grát và ngoại ô của thành phố, đã phải nhặt và chôn 150 ngàn xác quân Đức. Cuộc tiến công Xta-lin-grát đã làm cho bộ tư lệnh Đức đã phải trả giá không dưới nửa triệu người bị chết, bị thương và bị bắt làm tù binh.

        Ngày 4 tháng hai, một buổi sáng nắng đẹp, trên «Quảng trường các Anh hùng hy sinh », một cuộc mít tinh đã được triệu tập. Bộ đội và nhân dân đi trên các đường phố phủ tuyết, bị bom đạn cày xới của thành phố anh hùng. Tôi thấy lại như ở trước mắt ngày hôm nay, các toa xe cháy trên đường sắt, các tàu điện chi chít vết đạn, mảnh pháo và mảnh mìn, các tòa nhà lớn đổ nát hoang tàn, các phố xá đầy ngập phương tiện chiến tranh của địch. Ở trung tâm thành phố, các xác máy bay ném bom của địch bị hạ, những bức tường cháy đen của cửa hàng bách hóa tổng hợp, các nhà đổ vỡ của bưu điện và hiệu sách.

        Trên Quảng trường, những hố bom đạn còn mới. Ba ngày trước đây, ở chỗ này còn diễn ra các trận đánh tiêu diệt tàn quân phát xít. Bây giờ nơi đây có mặt đông đủ các nhà lãnh đạo Xô-viết và của thành ủy, khu ủy, các chiến sĩ, sĩ quan và cán bộ chính trị nhân dân, những người đã tham gia các trận chiến đấu anh hùng. Tham gia Đoàn chủ tịch cuộc mít tỉnh có ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân Khơ-rút-xốp, các vị tướng lĩnh của các tập đoàn quân 62 và 64, Gu-rốp, Rô- đim-xép, Xu-mi-lốp và tôi, các đồng chí trong thành ủy, khu ủy: Chi-a-nốp, Pích-xin, Pi-ga-lép, Vô-đô-la-ghin và các đồng chí khác nữa.

        Chiến sĩ, sĩ quan và nhân dân thành phố tập họp trên Quảng trường, hoan nghênh chiến thắng và chúc mừng lẫn nhau.

        Đồng chí Pi-ga-lép, chủ tịch Xô-viết thành phố khai mạc cuộc mít tinh. Thay mặt những người lao động của thành phố, đồng chí nhiệt liệt cảm ơn những người anh hùng đã tham gia bảo vệ thành phố.

        — Những ngày chiến đấu gian khổ và đầy thử thách gay go đã qua đồng chí nói —Vinh quang vĩnh viễn thuộc về những người anh hùng Xta-lin-grát đã đổ máu để giành chiến thắng. Vinh quang thay các chiến sĩ và sĩ quan dũng cảm của chúng ta! Vinh quang thay Đảng Cộng sản !

        Sau đó đến lượt tôi phát biểu. Tôi phải thú thật là khó khăn lắm tôi mới nói được nên lời. Trông thấy hàng ngũ tề chỉnh của các chiến sĩ đã chung sống với tôi 180 ngày đêm khói lửa, tôi rất xúc động. Tôi bắt đầu bài phát biểu của mình với những câu sau : « Chúng tôi đã thề là giữ tới chết chứ không chịu giao Xta-lin-grát cho địch, và chúng tôi đã giữ vững lời thề với Tổ quốc...».

        Những câu tiếp sau, tôi không nhớ được nữa. Tôi chỉ còn nhớ được rằng trong tư tưởng, trong khi phát biểu với những người tham dự mít tinh, tôi không quên nhác nhở là đối với bọn phát xít Hít-le, chiến thắng Xta-lin- grát mới chỉ là bước đầu và việc thanh toán cuối cùng bọn xâm lược Hít-le sẽ còn phải tiếp tục.

        Thiếu tướng cận vệ Rô-đim-xép phát biểu ở cuộc mít tinh những lời đầy nhiệt tình: « Các chiến sĩ Cận vệ đã chịu đựng đòn đột kích của một quân địch đông hơn. Tính ngoan cường của họ không bị bom đạn và các cuộc tiến công điên cuồng khuất phục. Tên tuổi của các chiến sĩ Cận vệ, những người bảo vệ kiên cường của pháo đài sông Vôn-ga sẽ mãi mãi ghi trong lịch sử của trận đánh lớn Xta-lin-grát. Hôm nay sư đoàn Cận vệ 13 được tặng huân chương Lê-nin, kỷ niệm ngày thứ 140 sự có mặt của mình trên hữu ngạn sông Vôn-ga. Thật là đau xót khi nhìn lại cái thành phố nạn nhân này, nơi mỗi tấc đất, mỗi mảng tường còn mang dấu vết tàn ác của chiến tranh. Và chúng tôi thề với Tổ quốc sẽ tiếp tục chiến đấu theo truyền thống của đội Cận vệ, theo truyền thống Xta- lin-grát».

        Tướng Xu-mi-lóp phát biểu tiếp theo. Bộ đội của tập đoàn quân 64 đã chiến đấu chống quân Đức ở Vành đai nam và ở phía nam của thành phố, và đã không để cho địch đến được sông Vôn-ga.

        — Ngày 2 tháng hai — Xu-mi-lốp nói— chúng ta đã nghe thấy tiếng súng cuối cùng ở Xta-lin-grát. Với sự đầu hàng của cụm quân  «Bắc» của địch, đã kết thúc một trận đánh lớn chưa từng thấy trong lịch sử, thực hiện theo kế hoạch của Bộ chỉ huy tối cao. Binh sĩ của chúng ta đã chặn được quân địch, không cho chúng tiến tới sông Vôn-ga, và Xta-lin-grát đã trở thành cái mồ chôn quân xâm lược phát xít.

        Sau đồng chí bí thư Khu ủy Chi-a-nốp, đến lượt đồng chí Khơ-rút-xốp, ủy viên Hội đồng quân sự phương diện quân phát biểu.

        Cuộc mít tinh kết thúc và các chiến sĩ trở về vị trí của mình để chuẩn bị các cuộc chiến đấu mới.

        Chúng tôi ở chừng một tháng trong các làng dọc sông Ác-khơ-tu-ba. Thời gian đó, các sư đoàn của tập đoàn quân 62 nghi ngơi hoàn toàn, bổ sung đội ngũ, tiếp nhận vũ khí mới và chuẩn bị lên tàu đi về phía tây để tới mặt trận đã tiến xa về phía trước.

        Tổ quốc khen thưởng rộng rãi các đơn vị và sư đoàn đã bảo vệ Xta-lin-grát. Hầu hết các sư đoàn và trung đoàn đều được mang danh hiệu là các đơn vị Cận vệ. Tập đoàn quân 62 đổi tên và gọi là tập đoàn quân Cận vệ thứ 8. Trên ngực các chiến sĩ và sĩ quan của tập đoàn quân từ nay gắn thêm huy hiệu « Cận vệ ».

        Việc lên tàu theo thứ tự các tuyến và ngày khởi hành về phía tây, ra mặt trận bắt đầu. Tập đoàn quân 62 được chuyển về khu vực Cu-pri-an-xcơ, ở vùng bắc Đô-nét, Cơ quan tham mưu của tập đoàn quân lên tàu ga Vô- rô-pô-nô-vô. Sau một ngày đi kiểm tra tất cả các ga lên tàu của các sư đoàn, buổi tối tôi đến Vô-rô-pô-nô-vô.

        Còi tàu rúc vang, một tiếng động rùng toa tiếp theo, rồi đến tiếng đập nhịp nhàng của các bánh toa xe. Mỗi người chúng tôi tự nhủ:

        — Từ giã sông Vôn-ga! Từ giã thành phố nạn nhân đau khổ đến cùng cực! Bao giờ và trong tình hình nào chúng tôi sẽ trở lại? Từ giã các bạn chiến đấu nắm lại ở mảnh đất thấm máu nhân dân này! Chúng tôi đi về phía nam. Nhiệm vụ chúng tôi là tiếp tục đánh quân thù đáng nguyền rủa, giải phóng đất đai Xô-viết thiêng liêng khỏi ách quân xâm lược.



        Ở các cửa ngõ ngoài xa
        Cụm quân Nam
        Trận đánh giữa sông Vôn-ga và sông Đông
        Dồi Ma-mai-ép
        Bên kia sông Vôn-ga không có chỗ cho chúng ta.
        Sự dũng cảm của quân Cận vệ
        Những ngày nặng nề nhất
        Mưu toan cuối cùng của Vôn Pao-ỉuýt.
        Cội nguồn của chiến thắng.
        Trận Can ở thế kỷ XX