Trang để in - Đội tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu

LỜI NÓI ĐẦU

Sau thành công rực rỡ của Cách mạng tháng Tám năm 1945, một vấn đề mới mẻ và vô cùng quan trọng được đặt ra là giữ vững chính quyền, bảo vệ thành quả cách mạng.

Ở Hà Nội, ngay sau ngày khởi nghĩa thắng lợi, Trung ương Đảng đã chỉ đạo Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội lo ngay việc bảo vệ chính quyền nhân dân vừa mới giành được.

Trên cơ sở phát động quần chúng, dựa vào nòng cốt là các tổ chức Đảng và đoàn thể cứu quốc, các đơn vị mới của Giải phóng quân được thành lập. Các lực lượng Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành, Tự vệ các xí nghiệp và nhà máy, Công an xung phong, Dân quân tự vệ ngoại thành được cấp tốc xây dựng để đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ bảo vệ chính quyền cách mạng ở Thủ đô. Mỗi tổ chức vũ trang có chức năng và nhiệm vụ cụ thể của mình, cùng phối hợp với nhau để chống mọi âm mưu và hành động vũ trang phản cách mạng của kẻ thù muốn lật đổ chính quyền nhân dân ở Hà Nội.

Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu là một trong các tổ chức vũ trang nói trên. Đó là một tổ chức quân sự đặc biệt, được xây dựng theo những nguyên tắc xây dựng quân đội cách mạng mà Đảng ta đã đề ra.

Là một đơn vị bộ đội địa phương do Xứ ủy và Thành ủy trực tiếp chỉ đạo, nhưng trong bối cảnh phức tạp lúc bấy giờ, đội mang danh nghĩa như một đoàn thể quần chúng có vũ trang. Thành viên của đội đều là những đoàn viên đã được rèn luyện và thử thách của các đoàn thể cứu quốc trong Mặt trận Việt Minh. Vì vậy, với quân số chỉ khoảng 400 người, nhưng tổ chức của đội có chất lượng cao, thực sự là một đội quân tin cậy của Đảng.

Lúc đầu, đội được sử dụng bảo vệ các cơ quan lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Mặt trận Việt Minh ở cấp, Trung ương, bảo vệ Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo khác, bảo vệ một số cơ quan công khai của Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội. Sau này, đội còn được sử dụng rộng rãi, tham gia củng cố và phát triển chính quyền và đoàn thể cách mạng ở các khu phố. Chức năng đội quân công tác được nhận thức đúng đắn và thực hiện có hiệu quả. Mối quan hệ giữa đội với các tổ chức vũ trang khác, với nhân dân và các cơ quan chính quyền, đoàn thể quần chúng ngày càng chặt chẽ, thân thiết. Các đội viên đã làm tốt việc phổ biến, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, tổ chức quần chúng đập tan các vụ bạo loạn do bọn phản động tay sai đế quốc gây ra.. Trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu đã sát cánh chiến đấu cùng quân dân Thủ đô.

Sau này, tuyệt đại bộ phận các đội viên của Đội đã trưởng thành rõ rệt, trở thành những cán bộ tin cậy của Đảng và quân đội ta.

60 năm đã qua kể từ ngày Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, đơn vị bộ đội địa phương đầu tiên của Hà Nội được thành lập. Nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiếu, giáo dục, tuyên truyền về lịch sử truyền thống của lực lượng vũ trang Thủ đô, được phép của Bộ tư lệnh Quăn khu Thủ đô và sự giúp đỡ của Ban liên lạc Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, Bộ chỉ huy quân sự thành phố Hà Nội quyết định tái bản cuốn sách lịch sử của đội, có bổ sung phần tư liệu và hồi ký.

Phần thứ nhất tái bản lại lịch sử của đội đã được biên soạn công phu năm 1991, với sự tham gia của các nhân chứng lịch sử, các chuyên gia của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam và cơ quan khoa học của Quân khu Thủ đô. Trong đó phản ánh trung thực sự ra đời và những hoạt động phong phú của đội. Phần này cũng in lại toàn văn Lời giới thiệu của Thường vụ Thành ủy Hà Nội, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu Thủ đô cho lần xuất bản năm 1991.

Phần thứ hai là các tư liệu và hồi ký mới, được sưu tầm và biên soạn. Trong đó đáng chú ý là bài viết của Bác Hồ biểu dương những hoạt động của đội. Bài viết của Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng đã đánh giá cao thành tích của đội. Hồi ký và tư liệu của các nhân chứng đã làm phong phú thêm lịch sử vẻ vang của đội.

Nhân dịp tái bản (có bổ sung) cuốn lịch sử Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, Bộ chỉ huy quân sự thành phố Hà Nội trân trọng cảm ơn Bộ tư lệnh Quân khu Thủ đô, các cơ quan nghiên cứu, biên soạn lịch sử của Thành ủy Hà Nội và Quân khu Thú đô, Ban liên lạc Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu đỡ nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ, cung cấp tư liệu, tạo mọi điều kiện trong quá trình biên soạn và xuất bản.

BỘ CHỈ HUY QUÂN SỰ THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Phần thứ nhất
ĐỘI TỰ VỆ CHIẾN ĐẤU CỨU QUỐC HOÀNG DIỆU

Chương một
NHỮNG NGÀY ĐẦU XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG (25-8 - 6-9-1945)

Sau ngày 19 tháng 8 năm 1945, cả thành phố Hà Nội tiếp tục khí thế sục sôi cách mạng. Cuộc đấu tranh giành chính quyền ở Hà Nội tuy coi như đã kết thúc, nhưng cuộc đấu tranh xây dựng và giữ vững chính quyền chỉ mới bắt đầu.

Nhân dân Hà Nội vô cùng sung sướng trước sự đổi mối từ kiếp nô lệ thành người chủ đất nước, hết lòng hăng hái tham gia xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng; nhưng chính quyền còn "trứng nước", lực lượng tự vệ còn non trẻ, đoàn thể quần chúng còn chưa phát triển và củng cố, phần lớn nhân dân tuy nhiệt tình cách mạng nhưng chưa được tổ chức thành đội ngũ. Lực lượng cách mạng, uy tín của Việt Minh ở Hà Nội lúc này tuy rất mạnh, chiếm ưu thế tuyệt đối, áp đảo kẻ thù, nhưng lực lượng phản động vẫn còn nhiều, chúng lại xen kẽ trong nhân dân, trà trộn ở các khu phố, ngay trong các công sở, tìm mọi cách chống phá cách mạng khi có cơ hội. Hà Nội còn phải sẵn sàng mọi mặt đối phó với quân Tưởng sắp sửa tràn vào, với giặc Pháp đang lăm le trở lại. Bọn Quốc dân đảng phản động đã gây rối, đánh chiếm thị xã Vĩnh Yên.

Bọn mật thám cũ của Pháp đang mưu đồ tiếp tay cho quan thầy chống phá cách mạng ở ngay Hà Nội, bị ta bắt chiều 20 tháng 8.

Yêu cầu khẩn cấp của Hà Nội lúc này là xây dựng và bảo vệ vững chắc chính quyền cách mạng, mà quan trọng bậc nhất là bảo vệ các cơ quan đầu não cách mạng của thành phố, của Xứ ủy, nhất là của Trung ương (đã và sắp về Hà Nội).

Lực lượng bảo vệ chính quyền cách mạng ở Hà Nội lúc này khá đông đảo, mỗi lực lượng đều có những mặt mạnh, nhưng cũng có những khó khăn, nhược điểm chưa thể khắc phục. Nhân dân yêu nước, ủng hộ cách mạng rất đông, nhưng không thể trực tiếp canh gác bảo vệ các mục tiêu quan trọng, cơ mật. Hai chi đội Quân giải phóng ở Việt Bắc cuối tháng 8 đã về đến Hà Nội cũng không thể xé lẻ lực lượng, hoạt động phân tán bảo vệ từng công sở. Lực lượng công an nhân dân mới được hình thành và khi vừa mới ra đời cũng chưa thể đủ sức bảo vệ tất cả các cơ quan đầu não cách mạng cần bảo vệ.

Một yêu cầu cũng rất khẩn trương của Hà Nội lúc này là phải nhanh chóng xây dựng, phát triển lực lượng cách mạng ở cơ sở, mà quan trọng nhất là tuyên truyền vận động cách mạng trong quần chúng và xây dựng, phát triển lực lượng Tự vệ Thành.

Tình hình Hà Nội sau ngày 19 tháng 8 năm 1945, rõ ràng đòi hỏi phải thiết lập ngay một tổ chức vũ trang chiến đấu thích hợp đáp ứng những yêu cầu cấp bách trên đây.

Đồng chí Trần Quốc Hoàn, Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, các đồng chí Thành ủy Hà Nội trong những ngày này cùng suy nghĩ tới yêu cầu tổ chức vũ trang chiến đấu đó và thông báo ngay yêu cầu tuyển chọn những đoàn viên trung kiên, trẻ khỏe trong Thanh niên cứu quốc và Công nhân cứu quốc nội thành để tổ chức ngay một đội tự vệ chiến đấu tập trung ở Hà Nội.

Ngày 21 tháng 8, nhóm đầu tiên hơn 10 người, trong đó có các đồng chí Đỗ Đức Kiên¹ (Sau này là Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh xã hội, đã mất), Hoàng Phương² (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất), Vũ Yên³ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất) đã đến tập trung tại trụ sở ở số nhà 107 đường Gam-bét-ta (phố Trần Hưng Đạo ngày nay). Tiếp đến một nhóm hơn 30 người, trong đó có các đồng chí Vỵ Hải⁴ (Sau này là Thành đội trưởng Hà Nội, đã mất), Nguyễn Văn Cừ⁵ (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), rồi các nhóm từ 5 đến 7 người, từ 2 đến 3 người lần lượt đến tập trung. Đến ngày 24 tháng 8, đã có hơn 70 anh em (với 11 súng trường các loại) tất cả đều rất trẻ, trên dưới 20 tuổi; hầu hết là học sinh, công nhân, thợ thủ công, dân nghèo, sinh viên trong nội thành; toàn bộ đều là hội viên ưu tú của các đoàn thể cứu quốc, đã từng tham gia Tổng khởi nghĩa, đã qua nhiều thử thách trong đấu tranh. Trong mấy ngày đầu, các đồng chí Đỗ Đức Kiên và Hoàng Phương đã chủ động tổ chức thu nhận, bố trí phòng ở, canh gác, luyện tập đội ngũ, ca hát cách mạng. Lúc đầu, chưa tổ chức được bếp ăn, nên đến bữa, anh em ở gần phải về nhà ăn cơm, anh em ở xa mang theo cơm trưa hoặc ăn tạm ngoài phố.

Ngày 25 tháng 8, trong phiên họp thành lập Thành ủy mới do đồng chí Trần Quốc Hoàn chủ trì bàn về nhiệm vụ công tác và phân công Thành ủy, đã phân công đồng chí Lê Trung Toản¹ (Sau này là Phó bí thư Đặc khu ủy Hà Nội (1951-1956), Phó chủ nhiệm Ủy ban kế hoạch Nhà nước, đã nghỉ hưu), Thành ủy viên phụ trách công tác quân sự của Thành, phụ trách lực lượng tự vệ toàn Thành, trực tiếp làm đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu của Hà Nội.

Ngày 26 tháng 8, đồng chí Lê Trung Toản đến số nhà 107 Gam-bét-ta làm việc với cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu. Đội trưởng phổ biến vắn tắt tình hình, nhiệm vụ và chỉ rõ những công việc cụ thể phải làm ngay. Từ ngày 27 tháng 8 toàn Đội tập trung thường xuyên tại trụ sở Đội. Đội tổ chức thành nhiều tiểu đội; trang phục thống nhất, trang bị thêm súng đạn, tổ chức bếp ăn tập trung (lương thực, thực phẩm do các chị phụ nữ cứu quốc tiếp tế); nhanh chóng ổn định ăn ở, tiến hành huấn luyện chính trị, quân sự; thực hiện canh gác, tuần tra ngày đêm. Các đồng chí Anh Bảo2 (Sau này là Tư lệnh Bộ tư lệnh Thông tin liên lạc, đã hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ) (sẽ bổ sung sau), Đỗ Đức Kiên, Hoàng Phương sẽ giúp đội trưởng điều hành công việc.

Cùng thời gian (27-8), tổ chức Việt Minh ở trường Kỹ nghệ thực hành được lệnh đưa toàn bộ những anh em học sinh - đoàn viên Thanh niên cứu quốc bổ sung vào Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu. Đây là một trường do chính quyền thực dân Pháp lập ra để đào tạo thợ kỹ thuật, phần lớn học sinh đều là con em lao động, sinh hoạt nội trú (học sinh quê ở xa) hoặc nửa nội trú (có gia đình ở Hà Nội). Ngay từ những năm ba mươi, Đảng ta đã gây dựng được cơ sở trong trường và đã lãnh đạo học sinh đấu tranh. Từ cuối năm 1944, đầu năm 1945, tổ chức Việt Minh đã phát triển rất mạnh trong trường. Phần lớn anh em học sinh đã trong trường lãnh đạo, như tham gia Thanh niên cứu quốc, Tuyên truyền xung phong, đấu tranh vạch mặt những tên chỉ điểm, mật thám của Pháp ở trong trường; khống chế các nhân viên quản lý nhà trường; bí mật tổ chức huấn luyện quân sự, sửa chữa, chế tạo vũ khí và trực tiếp tham gia Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội...

Ngày 28 tháng 8, đội trưởng Lê Trung Toản đến trường Kỹ nghệ thực hành gặp các đồng chí Vũ Văn Đôn¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) và Nguyễn Văn Tích (Trần Vỹ)² (Sau này là Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, đã mất) phụ trách Việt Minh ở đây để chính thức tiếp nhận lực lượng bổ sung vào Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu gồm 140 anh em (với 5 súng trường, 2 súng ngắn).

Đến đây, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã có 250 cán bộ, chiến sĩ. Đội được tổ chức thành 2 phân đội. Phân đội Tô Hiệu khoảng 80 anh em (cùng tiểu đội trinh sát 10 người và một số nhân viên cơ quan Đội bộ) đóng tại 107 Trần Hưng Đạo, trụ sở chính của Đội, do các đồng chí Đỗ Đức Kiên và Hoàng Phương trực tiếp chỉ huy. Phân đội Trần Quốc Toản gồm 140 anh em đóng ngay tại trường Kỹ nghệ thực hành ở số 2 Quang Trung do đồng chí Vũ Văn Đôn và Nguyễn Văn Tích trực tiếp phụ trách.

Nhiệm vụ chủ yếu của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được xác định dần dần.

+ Cùng các lực lượng vũ trang khác bảo vệ Trung ương Đảng, Chính phủ, Tổng bộ Việt Minh, các cơ quan quan trọng của Trung ương, Xứ ủy và thành phố.

+ Phối hợp với các đoàn thể cứu quốc, tổ chức huấn luyện quân sự, chính trị cho hội viên các đoàn thể đó và đội Tuyên truyền xung phong của Thành.

+ Tích cực tham gia, vừa bảo vệ, vừa làm nòng cốt trong các cuộc vận động chính trị, văn hóa, văn nghệ, thể thao, trong các cuộc đấu tranh chính trị của quần chúng chống thù trong, giặc ngoài.

+ Cùng lực lượng Công an xung phong, làm xung kích trong việc tiêu diệt các ổ Việt gian phản động chống phá cách mạng.

+ Trường hợp thành phố có tác chiến lớn, Đội phải chiến đấu như một đơn vị quân đội, đồng thời phải làm nòng cốt trong Tự vệ Thành trực tiếp chiến đấu và động viên, tổ chức nhân dân tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu.

+ Là một trung tâm đào tạo cán bộ cho Đội và cho cả lực lượng Tự vệ đường phố, Tự vệ xí nghiệp, Dân quân tự vệ ngoại thành, một phần cho các đoàn thể cứu quốc; là một nguồn bổ sung cán bộ, chiến sĩ có chất lượng cho các lực lượng vũ trang khác...

Bảo vệ cơ quan đầu não cách mạng, cùng các đoàn thể cứu quốc phát triển lực lượng cách mạng, làm nòng cốt xây dựng Tự vệ Thành, là đội xung kích trong các cuộc vận động chúng đấu tranh chính trị được coi là các nhiệm vụ chủ yếu của đội.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu là một đơn vị lực lượng vũ trang cách mạng ở Hà Nội; một đội quân vừa chiến đấu, vừa công tác của thành phố. một đội cận vệ, đội xung kích của Đảng.

Về lãnh đạo, chỉ huy, đồng chí Thành ủy viên, đội trưởng Lê Trung Toản phụ trách toàn bộ. Các đồng chí Nguyễn Anh Bảo, Đỗ Đức Kiên, Hoàng Phương vừa trực tiếp chỉ huy phân đội Tô Hiệu vừa giúp đội trưởng trực tiếp điều hành từng mặt công tác chính trị, quân sự, hành chính, hậu cần, đổi ngoại... của toàn đội. Lúc đầu chỉ có đồng chí đội trưởng là đảng viên cộng sản duy nhất của đội. Chi bộ đầu tiên của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được thành lập sau khi có thêm 2 đảng viên nữa được điều về đội, gồm 3 đảng viên Lê Trung Toản, Nguyễn Anh Bảo, Hồng Thao, do đồng chí Lê Trung Toản làm Bí thư.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được vinh dự cử 2 đơn vị đến quảng trường Ba Đình dự lễ Tuyên ngôn độc lập. Đơn vị Tô Hiệu do đồng chí Đỗ Đức Kiên chỉ huy, đơn vị Trần Quốc Toản do đồng chí Nguyễn Văn Tích phụ trách. Cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu có vinh dự đặc biệt được đứng ngay ở hàng đầu sát lễ đài, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, như một hàng rào danh dự, trực tiếp bảo vệ lễ đài. Tất cả anh em đều vô cùng xúc động một phần vì được sự tin cậy của Đảng, một phần vì lòng náo nức được tận mắt thấy Bác Hồ kính yêu, lãnh tụ tối cao của dân tộc.

Ngày 5 tháng 9, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lại được bổ sung thêm lực lượng mới: phân đội nữ Minh Khai, gồm 34 chị em từ Phụ nữ cứu quốc Thành cử sang. Tất cả đều rất trẻ (từ 18 đến 22 tuổi), do chị Đàm Thị Loan¹ (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), một nữ chiến sĩ Quân giải phóng mới từ Việt Bắc về trực tiếp chỉ huy. Đây là trung đội nữ Tự vệ chiến đấu đầu tiên của thành phố Hà Nội. Phần lớn chị em vốn là học sinh nội thành, trong gia đình có người thân là cơ sở cách mạng, được chị Hoàng Ngân, Thành ủy viên, Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ Cứu quốc, dìu dắt từng bước tham gia đấu tranh. Chị em từng là hội viên Phụ nữ Cứu quốc Hà Nội từ thời kỳ tiền khởi nghĩa và đã trực tiếp tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội. Lúc đầu phân đội Minh Khai đóng ở trường Hòai Đức (phố Hàng Trống), sau chuyên sang trường Hàm Long. Lúc mới tập trung về Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, tất cả chị em đều mặc quần đen có buộc túm ở chân, áo sơ-mi nâu, có thắt lưng da ở bụng, nhưng sau đó, chị em mặc quân phục tự may thống nhất bằng vải ka ki với thắt lưng da to bản, đi giày vải và đội mũ rộng vành cùng màu. Cả 2 loại trang phục của trung đội nữ Tự vệ chiến đấu Minh Khai đều đẹp, chững chạc. Trung đội Minh Khai được trang bị 12 súng trường và 8 súng ngắn (do các chị tự mua).

Tới đây, tổ chức đội đã phần nào ổn định, với 3 phân đội, 300 cán bộ, chiến sĩ, trang phục thống nhất, nam mặc quần soóc, áo sơ-mi cộc tay bằng vải đay, mũ ca-lô, bít tất xanh, giày da không cổ; nữ, quần áo, mũ, giày bằng vải ka ki. Toàn đội có huy hiệu Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu bằng kim khí có ngôi sao vàng năm cánh trên nền đỏ, có một dải vòng cung màu trắng vắt ngang in nổi bật 4 chữ TVCĐ màu xanh thẫm đính trên mũ. Đội được trang bị gần 30 súng trường đủ loại: khai hậu, dóp ba, dóp năm, súng săn, 1 trọng liên, một số súng ngắn (tự mua sắm) và lựu đạn kiểu "chầy".

Đội tổ chức ngay việc huấn luyện quân sự, chính trị.

Về huấn luyện chính trị, tùy đối tượng mà huấn luyện dần theo ba chương trình từ thấp đến cao.

+ Chương trình thứ nhất, nội dung chủ yếu gồm chương trình Việt Minh và 5 bước công tác của đoàn thể cứu quốc (điều tra, tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện đấu tranh). Đối tượng chủ yếu của chương trình này là cán bộ các đoàn thể cứu quốc, nhưng Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu học để thực hiện chức năng của đội quân công tác.

+ Chương trình thứ hai, nội dung chủ yếu gồm chiến tranh du kích và công tác chính trị trong quân đội. Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu học để nắm vững cách đánh của đội quân cách mạng chống lại một kẻ địch đông mạnh hơn; và để xây dựng, củng cố chính trị nội bộ, bồi dưỡng lòng yêu nước, chí căm thù giặc, quyết tâm chiến đấu, phẩm chất đạo đức cách mạng, giải quyết đúng đắn các mối quan hệ đồng đội, cán binh, quân dân, quan hệ với chính quyên và đoàn thể, quân phong, quân kỷ tóm tắt trong 10 lời thề của Quân giải phóng.

+ Chương trình thứ ba, nội dung chủ yếu gồm chủ nghĩa cộng sản sơ giản, cương lĩnh và điều lệ Đảng Cộng sản Đông Dương nhằm tuyên truyền về Đảng, làm cho anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu hiểu Đảng là tổ chức tiên phong thế nào; lý tưởng, công lao và sứ mệnh của Đảng cao đẹp ra sao; muốn trở thành một đảng viên cộng sản chân chính phải dày công phấn đấu thế nào...? Trên cơ sở đó, tự giác thừa nhận vai trò lãnh đạo của Đảng và tự nguyện phấn đấu trở thành người cộng sản chân chính.

Các chương trình huấn luyện chính trị viên trên được tiến hành từng bước, trước hết là chương trình phổ cập thứ nhất, thứ hai. Cùng với các chương trình trên, còn nhiều buổi học tình hình thời sự rất phong phú, sinh động, thiết thực, bổ ích. Đông đảo anh chị em đã học tập chính trị đầy hào hứng, vì phần lớn đã được tuyên truyền giáo dục cách mạng từ thời kỳ tiền khởi nghĩa đang khát khao hiểu biết chính trị sâu rộng hơn.

Về huấn luyện quẫn sự có phần khó khăn hơn, vì thiếu giáo viên có kiến thức khoa học, nghệ thuật quân sự. Tại trụ sở chính của đội, đồng chí Đỗ Đức Kiên dựa vào cuốn "Những bài học của khinh binh" của Pháp mà tranh thủ huấn luyện anh chị em về động tác đội ngũ, động tác chiến đấu cá nhân, về súng trường, lựu đạn, về lợi dụng địa hình, địa vật, lấy hướng, chỉ thị mục tiêu... ở phân đội Trần Quốc Toản, các đồng chí Vũ Văn Đôn và Nguyễn Văn Tích cũng huấn luyện anh em bằng vốn kiến thức quấn sự nhỏ nhoi của mình. Tại phân đội Minh Khai có chị Đàm Thị Loan cùng các chị Ngọc, Thanh, là Quân giải phóng từng được huấn luyện quân sự tại chiến khu nay trực tiếp huấn luyện cho chị em.

Thao trường của các phân đội cũng rất linh hoạt phong phú, ngay tại sân nơi ở, hành lang, hội trường, trụ sở, các bãi quần vợt, sân thể thao, các bãi hoang, vườn hoa gần nơi trú quân.

Lớp huấn luyện quân sự tập trung đầu tiên được mở do đồng chí Lê Thản phụ trách ở trường Kỹ nghệ thực hành. Nhiều đồng chí ở các phân đội được cử đến học.

Mặc dù còn rất nhiều hạn chế, nhưng kết quả huấn luyện chính trị, quân sự ngay trong những ngày đầu đã được thể hiện thành tư tưởng, thái độ, hành động tích cực hàng ngày.

Sinh hoạt nội bộ của các phân đội rất sôi nổi và nhanh chóng thành nền nếp. Sáng, chiều nào cũng hoạt động thể dục, thể thao. Buổi sáng có chào cờ, hát Tiến quân ca, đọc 10 lời thề danh dự của Quân giải phóng. Tối nào cũng sinh hoạt kiểm điểm công việc hàng ngày, phê bình, tự phê bình chân thành thân ái; ca hát rất sôi nổi các bài ca cách mạng.

Đội còn thành lập một ban nhạc gồm 5 đồng chí biết nhạc, có cả ác-coóc-đê-ông, vi-ô-lông và ghi-ta. Ban nhạc hoạt động khá tích cực tạo thêm không khí sôi nổi, vui tươi trong đơn vị. Ban nhạc thường tấu nhạc khi chào cờ, trong các buổi lễ, những lần sinh hoạt tập trung; ban nhạc còn hướng dẫn anh em biết sơ về nhạc, biết hát đúng nhạc các bài ca cách mạng phổ biến hồi đó như Tiến quân ca, Chiến sĩ Việt Nam, Diệt phát xít...

Những hoạt động huấn luyện, sinh hoạt trên đây còn rất đơn sơ nhưng đầy nhiệt tình, nên đã tác động nhanh và sâu tới tư tương và hành động của toàn thể anh chị em vốn là những thanh niên nhiệt thành yêu nước, hăng hái cách mạng lại đã trải qua đấu tranh, thử thách ít nhiều. Sự tiến bộ của từng người, của toàn đội được thể hiện qua từng ngày, qua nhiệt tình công tác, ý thức kỷ luật, tinh thần đoàn kết, hiểu biết thời cuộc, động tác chững chạc, nhanh nhẹn, khẩn trương... của những cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang cách mạng thật sự.

Ngay trong những ngày đầu tháng 9, một số cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã thực hiện nhiệm vụ bảo vệ canh gác một số cơ quan của Trung ương, Xứ ủy và thành phố như trụ sở Tổng bộ Việt Minh và Tòa soạn báo Cứu quốc (47 phố Hàng Trống); trụ sở Hội Công nhân cứu quốc và Tòa soạn báo Lao động, đồng thời là trạm liên lạc của Xứ ủy Bắc Kỳ và Trung ương (51 phố Hàng Bồ); trụ sở Thành đoàn thanh niên cứu quốc và Tòa soạn báo Hồn nước, đồng thời là trụ sở của Thành bộ Việt Minh (29 Lý Thái Tổ); ga Hàng Cỏ; nhà máy cơ khí (tịch thu của tên mật thám Mai Trung Tâm, góc đường Lý Thường Kiệt - Phan Bội Châu)... Mỗi nơi thường bố trí nủa tiểu đội, bí mật canh gác liên tục ngày đêm, đến bữa cử người về trụ sở chính của đội lĩnh cơm. Hàng ngày anh em luân phiên về đội học tập chính trị, quân sự. Các bộ phận bảo vệ canh gác này không những đều hoàn thành tốt, nhiệm vụ bảo vệ mà còn được các đồng chí lãnh đạo và anh em của cơ quan trên rất tin yêu, chăm sóc.

Như vậy, chỉ trong thời gian rất ngắn - khoảng nửa tháng (từ 25-8 đến 6-9), Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hình thành, bước đầu ổn định tổ chức và đi vào hoạt động.

Ngay từ đầu, đội đã được xác định đúng phương hướng chính trị, tư tưởng, tổ chức, hoạt động; được tuyển chọn từ những thành viên ưu tú của các đoàn thể cứu quốc nội thành Hà Nội đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp, toàn diện của Thành ủy, làm nhiệm vụ đội cận vệ, đội xung kích của Đảng. Vừa mới hình thành, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã bước ngay vào thực hiện nhiệm vụ xây dựng huấn luyện và bảo vệ cơ quan Trung ương, Xứ ủy, thành phố; sẵn sàng cùng quân và dân Thủ đô Hà Nội bước vào thời kỳ đấu tranh mới đầy khó khăn phức tạp, khi quân Tưởng tràn vào Hà Nội đem theo những lực lượng phản động tay sai điên cuồng chống phá cầch mạng ở Thủ đô.

Chương hai
XÂY DỰNG RÈN LUYỆN ĐỘI TRƯỞNG THÀNH NHANH CHÓNG.
THAM GIA ĐẤU TRANH CHỐNG QUÂN TƯỞNG VÀ TAY SAI BẢO VỆ CƠ QUAN ĐẦU NÃO CÁCH MẠNG
(7-9-1945 - 9-3-1946)

Mới 5 ngày sau khi ta Tuyên bố độc lập, ngày 7 tháng 9 năm 1945, những đơn vị đầu tiên của quân Tưởng đã đến Hà Nội, với danh nghĩa là quân Đồng minh vào giải giáp quân Nhật, nhưng thực chất là mưu đồ chống phá cách mạng Việt Nam, trực tiếp hỗ trợ bọn phản động đánh đổ chính quyền nhân dân, lập chính phủ tay sai cho chúng. Những ngày sau đó, các tên tướng cầm đầu quân Tưởng như Tiêu Văn, Chu Phúc Thành, Lư Dục Truyền, Lư Hán cùng hàng vạn quân của hai quân đoàn 62, 93 đem theo bè lũ phản động tay sai Việt Nam quốc dân đảng (Việt quốc), Việt Nam cách mạng đồng minh hội (Việt cách)... lũ lượt kéo vào Hà Nội.

Vừa đến Thủ đô nước ta, đội quân phản động, ô hợp này đã giở nhiều thủ đoạn trắng trợn cướp bóc nhân dân và chống phá cách mạng. Chúng đóng quân ở nhiều địa điểm, đặt nhiều trạm gác trong thành phố và đưa nhiều yêu sách ngang ngược với Chính phủ ta. Dựa vào thế lực quân Tưởng, bọn Việt quốc, Việt cách ngang nhiên lập trụ sở ở phố Quán Thánh, Ôn Như Hầu..., chiếm khu vực Châu Long, Ngũ Xã..., tổ chức nhiều toán vũ trang chuyên đi ăn cướp, tống tiền nhân dân; bắt cóc, ám sát cán bộ; ra báo, mắc loa phóng thanh xuyên tạc chủ trương, chính sách của Chính phủ ta; đầu cơ tích trữ hàng hóa, làm giấy bạc giả, gây rối loạn thị trường...

Quân và dân Hà Nội bước vào cuộc đấu tranh mới với kẻ thù mới, đầy phức tạp và không kém phần quyết liệt. Hòa nhập trong không khí sục sôi cách mạng của cuộc chiến đấu mới. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, mới sau hai tuần xây dựng và củng cố, đã hăng hái thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng và cấp bách của thành phố.

Việc đầu tiên là nhiều cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu nhanh chóng tỏa ra quanh khu vực đóng quân, phát triển sang các khu phố khác để tiến hành công tác vận động quần chúng với nội dung chủ yếu là truyền đạt chủ trương của Đảng và Chính phủ trước tình hình mới, động viên nhân dân tiếp tục nêu cao tinh thần hăng hái cách mạng nhưng hành động có tổ chức theo chủ trương của Trung ương. Phân đội Tô Hiệu đi vào các khu vực Bạch Mai, Quỳnh Lôi, Đông Thành, Lương Yên, Khâm Thiên... Phân đội Trần Quốc Toản xuống các khu vực Hàm Long, phố Huế, chợ Hôm... Phân đội nữ Minh Khai vừa tham gia với đội viên nam của các phân đội Tô Hiệu, Trần Quốc Toản, vừa thâm nhập các khu vực Hoàn Kiếm, Đồng Xuân, Đông Kinh Nghĩa Thục... Tất cả anh chị em vừa tìm hiểu đời sống, tâm tư, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, vừa tuyên truyền chủ trương chính sách của Đảng và Chính phủ, vừa cố gắng giải đáp những thắc mắc, phân vân của quần chúng về thời cuộc.

Trong quá trình tiến hành vận động quần chúng, anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã trực tiếp động viên và tổ chức nhân dân các khu vực trên tích cực tham gia các phong trào lớn của thành phố như vận động lạc quyên chống đói "Mười ngày nhịn ăn một bữa"; tăng gia sản xuất ở những nơi còn đất hoang; tham gia củng cố đê sông Hồng ngay trong đợt lũ lụt; tự nguyện đóng góp vàng bạc, tiền của trong "Tuần lễ vàng", chống nạn mù chữ và xây dựng đời sống mới ở nhiều khu vực, nhất là những nơi có đông đảo nhân dân lao động.

Nhiêu anh em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã phối hợp với cơ sở, vận động giáo viên, học sinh trung học cùng tổ chức những lớp bình dân học vụ ở trong khu phố và ngoài bãi sông Hồng. Có anh chị em trực tiếp làm giáo viên dạy ban ngày hoặc buổi tối, có đồng chí dạy xong lớp học ngày lại dạy lớp học đêm. Kết hợp dạy văn hóa trong các lớp bình dân học vụ này, anh chị em đã tranh thủ nói chuyện về tình hình thời cuộc, qua đó tuyên truyền chủ trương chính sách của Đảng và Chính phủ, vận động mọi người tích cực tham gia các đoàn thể cách mạng, các phong trào cách mạng của thành phố. Việc vận động xây dựng đời sống mới, trước hết là làm vệ sinh đường phố đã được toàn thể anh chị em chú ý thực hiện. Nơi thí điểm đầu tiên để rút kinh nghiệm là tiểu đội do đồng chí Phan Sinh phụ trách ở phố Hàng Thiếc, sau đó phát triển rộng khắp ở nhiều khu phố, được đông đảo nhân dân tham gia với lực lượng thanh niên làm nòng cốt.

Qua quá trình thâm nhập đường phố, vận động quần chúng, hầu hết anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoang Diệu được đông đảo bà con dân phố gần gũi, thân thiết, tin yêu. Từ cụ già đến em nhỏ, nhất là nam nữ thanh niên cả trong khu phố và ngoài bãi sông Hồng ngày càng hăng hái tham gia các đoàn thể và tích cực hoạt động trong các đoàn thể đó; ngày càng hiểu rõ đối sách của ta với quân Tưởng là vừa kiên quyết giữ vững chủ quyền độc lập vừa khôn khéo, mềm mỏng, tránh mọi khiêu khích; kiên quyết và cảnh giác với bọn Việt quốc, Việt cách.

Vào một ngày cuối tháng 9 năm 1945, Bác Hồ đến thăm Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tại trụ sở đội ở 107 Gam-bét-ta. Do Bác đến quá bất ngờ nên đồng chí gác không kịp mở cửa lớn để đón Bác vào mà chỉ kịp đứng cửa bên bồng súng chào. Anh em chào theo kiểu mang súng bên sườn lưỡi lê chếch về phía trước, cửa lại hẹp nên Bác phải nâng lưỡi lê lên để vào. Bác bảo phải nghiên cứu lại cách chào (và sau đó anh em đã được học chào theo kiểu súng thẳng đứng chính giữa, trước người). Qua sân, Bác không lên ngay hội trường trên gác, mà đi thẳng xuống nhà ăn nhà bếp, nhà vệ sinh. Dừng lại ở nhà ăn, thấy rác quét dồn vào sau cửa, Bác nhắc nhở phải giữ cho sạch nhà cửa mới bảo đảm tốt sức khỏe. Vào bếp, một đội viên đang dỡ cháy ở chảo, cầm một miếng định ăn, bỗng thấy Bác đến, vội ném xuống gầm bàn. Bác khen anh em biết nấu cơm chảo ngon và chỉ vào miếng cháy dưới bàn bảo anh em nhặt lên, không nên lãng phí như vậy. Sau đó, Bác lên hội trường ở gác hai, nơi anh em đã tề tựu đông đủ để đón Bác. Đến bên bàn chính giữa hội trường, quay nhìn bên trái, qua cửa sổ thấy bên sân thượng khách sạn ga Hàng Cỏ có mấy tên Pháp mặc thường phục đang xếp bao cát. Bác bảo đóng cửa sổ lại. Ban nhạc của đội chuẩn bị hát, Bác bảo: Để nói chuyện đã! Rất thân tình, như cha con, Bác cho mọi người hỏi rồi Bác sẽ trả lời. Anh em nêu được hơn chục câu hỏi, Bác cho ngừng lại để trả lời, Bác nói tập trung vào những vấn đề chính.

Về công tác ngoại giao đối phó với bọn Tưởng, Bác nói: Ngoại giao như cái bóng, thực lực như cái cây, cây có to thì bóng mới to, muốn ngoại giao thắng lợi phải ra sức xây dựng lực lượng. Về ý kiến xin trừng trị bọn phản động, Bác dặn: Giữ gìn độc lập như nâng chén ngọc. Khi nâng chén ngọc có kiến đốt cũng phải ráng chịu vì buông tay bắt kiến thì chén ngọc sẽ vỡ. Những lời Bác giản dị mà rõ ràng, thấm vào lòng từng chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu.

Ngày 4 tháng 10 năm 1945, Hà Ứng Khâm, tổng tham mưu trưởng quân đội Tưởng cùng Mắc Lơ-rơ, tướng Mỹ đến Hà Nội dưới danh nghĩa kiểm tra việc giải giáp quân Nhật nhưng thực chất là cùng bọn Lư Hán, Tiêu Văn xúc tiến mưu đồ "diệt cộng cầm Hồ". Để biểu dương lực lượng hùng hậu của cách mạng Việt Nam đoàn kết chặt chẽ xung quanh Chính phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu, theo chỉ thị của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ, Thành ủy Hà Nội, chỉ 3 giờ sau khi chúng đến Hà Nội, ta huy động ngay 300.000 đồng bào biểu tình tuần hành. Dưới sự chỉ đạo của đồng chí Thành ủy viên, đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, với hàng ngũ chỉnh tề tổ chức chặt chẽ, thái độ hiên ngang của những người dân quyết tâm bảo vệ nền độc lập tự do của Tổ quốc mình, 30 vạn nhân dân Hà Nội đã diễu qua nơi ở của Hà Ứng Khâm và Mắc Lơ-rơ (dinh Toàn quyền cũ) hô vang các khẩu hiệu: Nước Việt Nam của người Việt Nam! Ủng hộ Chính phủ lâm thời nước Việt Nam! Ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là một cuộc diễu hành to lớn và khẩn trương. Nhiều anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được điều ngay để làm trật tự viên trong cuộc tuần hành lớn nậy và anh chị em đã hoàn thành tốt nhiệm vụ. Cuộc biểu dương lực lượng rất có trật tự của nhân dân đã có kết quả, tên đầu sỏ của quân Tưởng và tên tướng Mỹ đã phải dè chừng trước sức mạnh và khí thế của nhân dân ta; chỉ vài ngày sau, cả 2 tên phải rời Hà Nội. Nhưng âm mưu nham hiểm của chúng đối với cách mạng nước ta vẫn còn; quân Tưởng vẫn tiếp tục những yêu sách ngang ngược, bọn Việt quốc, Việt cách vẫn tiếp tục chống phá cách mạng ngày càng trắng trợn.

Để đối phó với quân Tưởng, đầu tháng 10, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chủ trì một cuộc hội nghị thành lập Ủy ban Bảo vệ thành phố gồm đồng chí Nguyễn Văn Trân, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân Bắc Bộ làm Chủ tịch, đồng chí Lâm Kính khu trưởng Vệ quốc đoàn và đồng chí Lê Trung Toản phụ trách các lực lượng Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành làm ủy viên, Ủy ban Bảo vệ thành phố có trách nhiệm xây dựng bảo vệ thành phố và phối hợp hành động giữa các lực lượng vũ trang ở Thủ đô, trong đó có Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu.

Đề phòng những cuộc khiêu khích và xung đột vũ trang của quân Tưởng có thể xảy ra ở ngay trong nội thành, nơi có nhiều cơ quan Trung ương của Đảng và Chính phủ; Bộ Tổng tham mưu đã lệnh cho phần lớn các đơn vị quân đội rời ra ngoại thành. Lực lượng Tự vệ Thành phải thay thế Vệ quốc đoàn bảo vệ trật tự, an ninh nội thành. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu¹ (Lúc này còn có thêm một tên là đại đội đặc vụ Vệ quốc đoàn (đặc vụ: nhiệm vụ đặc biệt)) phối hợp với Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ Thành và công an đảm nhiệm bảo vệ thêm nhiều mục tiêu quan trọng, trong đó có cả trụ sở Bộ Quốc phòng (28 phố Hàng Bài, nay là trường Trưng Vương), Bộ Nội vụ (2 phố Đinh Lễ, nay là trụ sở Bộ Lao động - Thương binh xã hội). Mặc dù lực lượng ít, việc thay thế các đơn vị quân đội canh gác bảo vệ mục tiêu phải bí mật khôn khéo để tránh sự hạch sách của quân Tưởng, có nơi còn phải giấu cả súng... nhưng anh chị em vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ. Anh chị em đã biết tự kiềm chế, không để bị khiêu khích. Tiểu đội do đồng chí Hà Giáp² (Sau này là giám đốc sở Giao thông vặn tải Hà Nội, đã mất) chỉ huy, cũng như tiểu đội do đồng chí Kính chỉ huy (sau đó thay thế) canh gác trụ sở trường Huấn luyện thanh niên (phố Lò Đúc, nay là Bộ Lâm nghiệp) bị quân Tưởng xông vào định cướp vũ khí, anh em đều kịp thời giấu súng, bảo vệ an toàn. Nửa tiểu đội do đồng chí Nguyễn Đăng Doanh³ (Tức đồng chí Việt Chiến, sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) chỉ huy canh gác nhà máy cơ khí (đường Lý Thường Kiệt) cũng phải đương đầu với sự khiêu khích của một trung đội lính Tưởng. Chúng còn bắt giữ cả đồng chí Doanh và đồng chí Anh Bảo (chỉ huy đội xuống trực tiếp chỉ đạo), nhưng nhờ sự kiên quyết, khôn khéo của anh em và sự hỗ trợ kịp thời của đồng bào, chúng phải trả lại tự do cho cả hai đồng chí.

Giữa tháng 10, Bác Hồ đến thăm trung đội Minh Khai tại trường Hàm Long. Khi Bác đến, nữ đồng chí Nội đang gác. Nhận ra Bác, đồng chí sung sướng đến luống cuống, quên cả bồng súng chào. Bác mỉm cười. Vừa qua cổng, thấy trung đội trưởng Đàm Thị Loan, Bác đã hỏi ngay: Cô Loan đấy à¹ (Chị Loan là chiến sĩ Giải phóng quân, Bác biết từ ngày ở trên Chiến khu Việt Bắc). Chị Loan rối rít chào Bác rồi đưa Bác vào văn phòng Thành hội Phụ nữ cứu quốc để chị Hà Giang tiếp Bác. Chị Loan chạy về báo cho tất cả chị em chuẩn bị đón Bác Hồ đến thăm trung đội. Các chị phụ trách trung đội Minh Khai mời Bác ngồi nói chuyện, Bác bảo thăm bếp nước, chỗ ăn, nơi ngủ đã. Bác hỏi tình hình sinh hoạt, học tập, công tác của chị em. Các chị lần lượt báo cáo với Bác. Thấy phòng ngủ chỉ có 14 giường. Bác hỏi: Theo cô Loan, cô Ngọc báo cáo với Bác là quân số có trên 40 chị em đã tập trung ăn ở tập thể, mà sao chỉ có 14 giường? Lại sắp sang mùa đông rồi! Bác lại hỏi: Bác nghe nói các chiến sĩ trai ăn khỏe nên chưa đủ no, còn các chiến sĩ gái ăn có đủ no không? Nhiều chị thưa với Bác: Chỉ hơi no no thôi ạ! Thấy đồng chí Nội, Bác hỏi: Cháu vừa đứng gác, giao lại nhiệm vụ cho ai mà vác súng vào đây? Thấy đồng chí Nội luông cuống, hối lỗi, rơm rớm nước mắt, Bác quay sang hỏi chị Loan việc học tập chính trị, quân sự của chị em. Bác ân cần căn dặn chị em: Dân mình xưa có câu "Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh". Nay nước nhà đã giành được độc lập, chính quyền bây giờ là chính quyền cách mạng, gái trai đều bình đẳng, các cháu phải cùng nhau gánh vác việc giữ nền độc lập, đánh giặc giữ nước theo gương bà Trưng bà Triệu. Các cháu phải đồng chí tốt, học tập rèn luyện tốt, luôn luôn thương yêu đùm bọc lẫn nhau, phải giữ gìn kỷ luật, không được một phút nào lơi lỏng nhiệm vụ được giao! Tất cả chị em đều thấm thía lời Bác dạy. Khi Bác ra về, đồng chí Nội đã đứng nghiêm trang ở vị trí gác, chào Bác theo đúng tư thế quân nhân, Bác mỉm cười chào lại rồi bước qua cổng lên xe.

Cũng trong tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu còn được lệnh cử một số cán bộ, chiến sĩ đi tăng cường lực lượng cho nhiều nơi.

Lúc này Hà Nội và cả miền Bắc đang có phong trào xung phong Nam tiến. Nhiều cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang và thanh niên ưu tú ở Hà Nội gia nhập các chi đội Nam tiến. Hầu hết anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đều xung phong đi chiến đấu ở miền Nam. Nhưng đội chỉ được chọn lựa tổ chức 1 đại đội tham gia lực lượng Nam tiến của thành phố.

Để kịp thời tăng cường lực lượng công an mới được thành lập (9-1945), đội được cử 60 đồng chí bổ sung cho Công an Bắc Bộ và một số đồng chí tăng cường cho lực lượng tình báo của Trung ương. Một số đồng chí khác, có hiểu biết ít nhiều về công nghiệp, trong đó có đồng chí Vũ Văn Đôn, được cử sang làm quân giới, tham gia phụ trách binh công xưởng Chiến thắng, nhà máy giấy Đáp Cầu, nhà máy đúc gang ở Bắc Giang (ta tịch thu của Mai Trung Tâm); một số đồng chí khác được cử đi tăng cường cho lực lượng tiễu phỉ xa xôi ở Quảng Ninh; hoặc đi bảo vệ cơ quan Tỉnh ủy Thái Nguyên...

Cuối tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được giao một nhiệm vụ đặc biệt, cử một nhóm cán bộ, chiến sĩ trực tiếp bảo vệ Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ tối cao của cách mạng. Đồng chí Trần Quốc Hoàn giao cho đồng chí Lê Trung Toản lựa chọn một số anh em tốt, trẻ khỏe, chín chắn, bắn súng giỏi, mặc thường phục để tham gia bộ phận bí mật bảo vệ Bác. Đồng chí Nguyễn Chương, đồng chí Tạ Quang Chiến¹ (Sau này là Tổng cục trưởng Tổng cục Thể dục thể thao, đã nghỉ hưu) được cử làm vệ sĩ bảo vệ Bác.

Lúc này tình hình trong nội thành rất căng thăng, bọn Việt quốc, Việt cách và các lực lượng phản động khác ngày càng tăng cường hoạt động chống phá rất trắng trợn, nhất là bắt cóc, ám sát cán bộ. Trung ương phải tổ chức một nơi làm việc và nghỉ đêm bí mật, bất ngờ của Bác ở ngoại thành để phòng ngừa mọi bất trắc. Cơ quan đặt tại một ngôi nhà gạch ba tầng, nằm cạnh đê La Thành (ở Nghĩa Đô cách Cống Vị vài trăm mét). Địa thế ngôi nhà khá cơ động, có thể đến, đi từ nhiều hướng Cầu Giấy, Đội Cấn, Hoàng Hoa Thám, Thụy Khuê... Khi cần có thể từ phía sau nhà băng qua sông Tô Lịch lên Chèm, qua Tam Đảo lên Việt Bắc. Về danh nghĩa, đây là nơi làm việc của báo Cứu quốc nhưng thực chất là nơi Bác làm việc với nhiều đồng chí Trung ương và nghỉ đêm. Trong cơ quan chỉ có 5 đồng chí phục vụ và 4 đồng chí Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu làm nhiệm vụ bảo vệ (là Lê Thủ, Nguyễn Thế Mỹ, Đặng Văn Mỹ và Trần Minh Trung), tất cả do đồng chí Nguyễn Lương Bằng trực tiếp phụ trách. Hàng ngày, Bác thường làm việc ở Bắc Bộ Phủ, chiều tối về đây tiếp tục làm việc và nghỉ đêm (trước 5 giờ sáng, Bác lại lên đường vào nội thành, ở nhà số 8 phố Lê Thái Tổ hoặc Bắc Bộ Phủ, để giữ bí mật chỗ ở ngoại thành này). Mỗi đêm, tổ bảo vệ chia làm hai phiên gác; mỗi phiên gác có hai người, một bảo vệ cửa ra vào trước nhà, một tuần tra phía sau nhà. Bốn chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã đem hết nhiệt tình của tuổi trẻ và lòng kính yêu vô hạn với Bác Hồ, tận tụy và chu đáo hoàn thành nhiệm vụ thiêng liêng bảo vệ lãnh tụ. Các chiến sĩ tự vệ này còn có diễm phúc lớn, được Bác trực tiếp chăm sóc, chỉ bảo công việc, hướng dẫn học tập chính trị, thời cuộc để ngày càng tiến bộ và trưởng thành.

Để đảm đương nhiệm vụ thay thế một phần các đơn vị quân đội từ nội thành ra ngoại thành và bù đắp một phần số cán bộ chiến sĩ của đội được cử đi tăng cường cho các lực lượng khác, cuối tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lại được bổ sung gần 70 đồng chí Công nhân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc do các ban chỉ huy Tự vệ xí nghiệp và Tự vệ đường phố tuyển chọn, cử đến. Tất cả anh em đều là công nhân hoặc học sinh nghèo, hầu hết còn rất trẻ, tuổi từ 16 đến 18 nhưng đều đã từng tham gia hoạt động cách mạng từ trước và trong Cách mạng tháng Tám. Quân số của đội lúc này đã lên tới 400. Đội được sắp xếp lại theo tổ chức mới, bỏ phân đội, hình thành các trung đội, trung đội Trần Quốc Toản (do cử nhiều cán bộ, chiến sĩ tăng cường các nơi, nay còn hơn 30 người) và trung đội nữ Minh Khai (hơn 40 người) để nguyên biên chế như cũ. Phân đội Tô Hiệu với quân số mới bổ sung, tổ chức thành 3 trung đội: Tô Hiệu, Ký Con, Hà Huy Tập. Sang tháng 11, đội lại được bổ sung quân, thành lập thêm 2 trung đội nữa là Phó Đức Chính và Lương Khánh Thiện. Đến đây Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã có 7 trung đội, được Bộ Quốc phòng bắt đầu bảo đảm về trang bị, quân nhu như một đơn vị quân đội (do đồng chí Vũ Anh, Thứ trưởng Quốc phòng trực tiếp giải quyết). Trang phục của đội lúc này cũng có thay đổi, quần ống chít, quấn xà cạp, có chít gấu bằng vải ka ki vàng. Vũ khí có thêm một trung liên hốt-kít, 1 trung liên bờ-ren-nô, 1 tiểu liên xten, súng trường đầy đủ mỗi người một khẩu. Như vậy, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được trang bị khá đầy đủ trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn lúc bấy giờ và có phần tốt hơn cả các đơn vị Vệ quốc đoàn hồi đó.

Sau khi được tăng cường số quân và trang bị, đội phải tăng thêm lực lượng bảo vệ các cơ quan trọng yếu (trung đội Ký Con là lực lượng chủ yếu đảm đương nhiệm vụ này).

- Bảo vệ trụ sở đội (107 Gam-bét-ta), đồng thời là nơi mở các lớp bồi dưỡng cán bộ của Trung ương, mà Bác Hồ, các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp thường đến thăm và nói chuyện.

- Trạm liên lạc của Trung ương Đảng, Xứ ủy Bắc Kỳ và cơ quan Ban Công vận Bắc Bộ, thời kỳ này thường có nhiều đồng chí lãnh đạo cao cấp toàn quốc đến làm việc và ăn ở tại đây (51 Hàng Bồ).

- Cơ quan Tổng bộ Việt Minh và Tòa báo Cứu quốc lúc này là nơi làm việc thường xuyên của đồng chí Xuân Thủy... (47 Hàng Trống) lại ở kể nhà những người Pháp có vũ trang...

- Anh em ở trung đội Ký Con còn phối hợp canh gác bảo vệ trụ sở Bộ Thanh niên, Trường đào tạo cán bộ thanh niên, trụ sở Đoàn Thanh niên cứu quốc Thành, đồng thời là trụ sở Thành bộ Việt Minh; bảo vệ đồng chí Lê Đức Thọ (lúc đó là Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng) khi đồng chí điều trị tại bệnh viện Phủ Doãn (nay là bệnh viện Việt - Đức).

- Trạm vô tuyến điện Bạch Mai, đài phát sóng của đài Tiếng nói Việt Nam...

Với những nơi anh em gác công khai, quân lính Tưởng và bọn Việt quốc, Việt cách rất tức tối nhưng chúng không phá được, vì anh em luôn luôn phải cảnh giác, nghiêm chỉnh và khôn khéo. Những nơi phải gác bí mật, anh em vừa cảnh giác cao, vừa biết ngụy trang giỏi, khiến chúng khó đoán biết, mà ta vẫn luôn luôn sẵn sàng tư thế ứng phó với mọi thủ đoạn phá hoại của chúng. Có lần bọn Việt quốc, Việt cách xúi bẩy quân Tưởng trắng trợn bắt giữ 6 đồng chí của tiểu đội do đồng chí Phùng Hiền1 (Tức Thanh Sơn, sau này làm giám đốc trọng tài kinh tế thành phố Hà Nội, đã nghỉ hưu) chỉ huy ở chợ Hàng Da đang trên đường đi thay gác Tòa báo Lao động. Tự vệ Thành kịp thời thông báo, chỉ huy đội nhanh chóng tổ chức đấu tranh, chúng phải trả lại tự do cho cả 6 anh em.

Cùng với nhiệm vụ quan trọng nhất là bảo vệ tuyệt đối an toàn các cơ quan đầu não cách mạng, trong những tháng cuối năm 1945, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tổ chức học tập chính trị, huấn luyện quân sự.

Về học tập chính trị, anh em có may mắn là thường được đến dự các buổi học chính trị của lớp bồi dưỡng cán bộ của Trung ương, được trực tiếp nghe các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Trung ương, Xứ ủy, Thành ủy đến giảng dạy hoặc nói chuyện tại 107 Gam-bét-ta, có lần được nghe các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng nói chuyện. Hầu hết anh em còn trẻ, có văn hóa, đầy nhiệt huyết, ham hiểu biết... sau mỗi lần được học chính trị như vậy, ai ai cũng cảm thấy lớn hẳn lên, nâng tầm hiểu biết trong cả nhiều vấn đề về chiến lược.

Anh chị em cũng được học tập dần về chủ nghĩa cộng sản, về Đảng Cộng sản, về mục tiêu lý tưởng của Đảng và con đường phấn đấu để trở thành người cộng sản.

Về huấn luyện quân sự, lúc này đã cải tiến một bước quan trọng cả về nội dung và phương pháp. Một số đồng chí cán bộ trung đội sau khi học xong lớp đào tạo về trực tiếp huấn luyện cho đơn vị. Lúc này cấp trên lại cử về đôi một đồng chí có hiểu biết khá về quân sự để trực tiếp giúp vào việc huấn luyện quân sự. Vào thời kỳ này, do tình thế trong nước, ở đâu cũng có nhu cầu huấn luyện quân sự thường là người biết huấn luyện cho người chưa biết (như phong trào chống giặc dốt: người biết chữ dạy người chưa biết chữ). Do đó, tùy theo hiểu biết quân sự của mình người huấn luyện theo kiểu Pháp, người lại huấn luyện theo kiểu Nhật hoặc Tàu nên có nhiều mặt hạn chế, có những nội dung không thiết thực. Lúc bấy giờ, theo chỉ thị của Trung ương, Hội binh sĩ cứu quốc có biên soạn một chương trình huấn luyện quân sự với nội dung gọn rõ nhằm kịp thời phục vụ việc huấn luyện quân sự phổ cập thiết thực góp phần chuẩn bị cuộc chiến đấu chống quân xâm lược. Tài liệu này đã được các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thái cho ý kiến và đã được in thạch để phổ biến cho các đơn vị. Đồng chí Nguyễn Văn Nấp, nguyên là hạ sĩ quan trong quân đội Pháp được giác ngộ cách mạng, trở thành hội viên tích cực của Hội binh sĩ cứu quốc, lúc này được cử về làm huấn luyện viên quân sự chuyên nghiệp của đội. Các trung đội từ đây được tổ chức huấn luyện theo chương trình thống nhất, thiết thực mà đồng chí Nấp đã nắm được. Việc huấn luyện quân sự đầu tiên của đội lúc này không phải là đội ngũ, đi đều (mặc dù cũng có học ít nhiều) mà trước hết là học sử dụng vũ khí - học kỹ vũ khí của ta đã có và giới thiệu qua cả vũ khí của địch, khi chiến đấu sẽ lấy của địch trang bị cho ta. Khi huấn luyện, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành, tăng cường rèn luyện sử dụng khẩu súng trong tay. Lúc này, nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của đội là bảo vệ cơ quan, bảo vệ lãnh đạo, nên nội dung thứ hai được ưu tiên huấn luyện là tổ chức và kỹ thuật canh gác, tuần tra; tổ chức trận địa bảo vệ mục tiêu. Tiếp đó, huấn luyện cá nhân chiến đấu, tổ chức và kỹ thuật trinh sát, lợi dụng địa hình, địa vật, xây dựng công sự, đặt chướng ngại vật, đặt và phá dây thép gai, bảo đảm thông tin liên lạc, vận chuyển thương binh. Đội còn tổ chức huấn luyện phân đội chiến đấu, chủ yếu là tiểu đội (học sơ qua về trung đội, đại đội) chiến đấu trong phố, trong làng... Phương pháp huấn luyện cũng có những bước tiến bộ đáng kể. Học lý thuyết thì ngắn, gọn, rõ; học thực hành thì từ thao tác chậm đến thao tác đúng, thao tác thành thạo. Sau mỗi bài đều có ôn tập, kiểm tra, cuối cùng có tổ chức tập trận ở Khương Thượng - Định Công. Lúc này các trung đội không còn có điều kiện tổ chức huấn luyện quân sự trên các đường phố, các công viên. Đội đã tổ chức huấn luyện tập trung tại khu vực nhà vô tuyến điện Bạch Mai để các trung đội luân phiên nhau đến học tập. Lớp học này do đồng chí Hoàng Phương phụ trách chung, các đồng chí Nguyễn Văn Nấp và Vũ Yên (vừa đi học trường quân chính Bắc Sơn về) trực tiếp huấn luyện quân sự; các đồng chí Đỗ Trình¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), Trần Đức² (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) giảng dạy chính trị.

Tháng 11 năm 1945, tình hình thành phố ngày càng căng thẳng, phức tạp. Ở miền Nam, giặc Pháp mở rộng chiến tranh xâm lược (xuống đồng bằng Nam Bộ và ra Nam Trung Bộ), ở miền Bắc, bọn Tưởng tăng cường sức ép, đòi ta báo cáo quân số và hệ thống tổ chức quân (sau đó đòi đưa các bộ trưởng cộng sản ra khỏi Chính để tay sai của chúng thay thế), ở Hà Nội, bọn Việt quốc, Việt cách được hàng vạn quân Tưởng che chở và khuyến khích, càng điên cuồng chống phá cách mạng, chống phá cuộc Tổng tuyển cử bầu ra Quốc hội (lúc đầu dự định vào ngày 25-12-1945); chia rẽ lực lượng nhân dân, xúi giục tổ chức những cuộc bạo loạn; tiến hành bắt cóc, ám sát cán bộ của Đảng, nhân viên Chính phủ; hô hào đình công, bãi thị, bãi khóa chống Chính phủ.

Việc xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang quần chúng ở cơ sở đường phố ngày càng cấp bách. Từ giữa tháng 9, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chủ trì cuộc hội nghị thống nhất các lực lượng Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành. Hội nghị đã đi đến kết luận: muốn thống nhất về tổ chức cần có thời gian chuẩn bị và bước chuẩn bị đầu tiên là thành lập một cơ quan chỉ huy thống nhất lấy tên là Ủy ban chỉ huy tự vệ Hoàng Diệu, do đồng chí Lê Trung Toản làm chủ tịch, đồng chí Lưu Thọ làm phó chủ tịch. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu giúp Tự vệ Thành huấn luyện về quân sự, chính trị và xây dựng, củng, cố về tổ chức tự vệ các khu phố. Đây là điều rất thuận lợi để anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tiếp tục tỏa xuống các khu phố tiến hành huấn luyện quân sự, chính trị cho thanh niên tự vệ các khu phố và hội viên các đoàn thể cứu quốc. Trước hết, anh chị em được phân công vận động chính trị và huấn luyện quân sự ở các khu phố đông dần Liên khu 11 (Phạm vi Liên khu 1 hồi đó gần như phạm vi quận Hoàn Kiếm ngày nay), các khu lao động ngoài bãi nổi sông Hồng, các xóm chị em cô đầu trước kia ở Khâm Thiên, Vạn Thái, Bạch Mai. Đồng chí Nguyễn Xuân Huyên đã đến với công nhân bốc vác ở khu bãi Phúc Tân, vận động tổ chức anh chị em vào công đoàn rồi huấn luyện chính trị, quân sự, được anh chị em tín nhiệm cử làm tổ trưởng công đoàn kiêm chỉ huy Tự vệ công nhân. Việc huấn luyện chính trị - quân sự cho các chị em cô đầu cũng do một số đồng chí Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu trực tiếp phụ trách (đồng chí Quỳ ở Khâm Thiên, đồng chí Thọ ở Vạn Thái, đồng chí Vũ Tiến ở Bạch Mai).

Các đồng chí nữ của trung đội Minh Khai phân công nhau xuống các phố giúp Tự vệ Thành. Các chị Vượng, Liên, Lịch... huấn luyện tự vệ các phố Hàng Bút, Hàng Phèn, Hàng Vải, Hàng Thiếc, Hàng Bồ, Bát Sứ, Bát Đàn, Thuốc Bắc, chợ Hàng Da... trong 5 ngày liền. Tiếp đó, các chị lại huấn luyện cho các chị em trước đó từng là cô đầu, gái nhảy, gái bán bar tại nhà "Lục sì" (nay là bệnh viện Bà mẹ và trẻ sơ sinh). Mặc dù rất ngại bệnh tật của số chị em này, nhưng các chị Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã nêu cao trách nhiệm, tận tình hướng dẫn học tập, làm cho các chị em cô đầu, gái nhảy cảm động, phấn khởi, hăng hái học tập, tự nguyện xin được tham gia hàng ngũ cách mạng, được tham gia đánh giặc, giữ nước. Cùng thời gian, các chị Xuyến, Kim, Duyên, Vinh, Ngọc, Thanh... xuống huấn luyện quân sự, chính trị cho tự vệ các phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Chiếu, Hàng Mã, Đồng Xuân, Yên Phụ... và cả nữ phạm nhân tại nhà giam Hỏa Lò.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này còn đảm đương một nhiệm vụ rất quan trọng của thành phố là mở lớp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ nội, ngoại thành. Các lớp đào tạo cán bộ tự vệ nội thành tổ chức ở doanh trại của trung đội Trần Quốc Toản. Còn trung đội Hà Huy Tập (ở Sinh Từ) trực tiếp huấn luyện cho cán bộ tự vệ ngoại thành.

Việc huấn luyện quân sự, chính trị của Đội Tự vệ chiến đấu cho Thanh niên tự vệ Thành đã đem lại nhiều kết quả tích cực. Nó góp phần nâng cao ý chí đấu tranh chống thù trong giặc ngoài và tinh thần vũ trang toàn dân của nhân dân, nhất là thanh niên các khu phố ở Thủ đô Hà Nội.

Cuối tháng 11, bọn chủ ngân hàng Đông Dương đồng lõa với bọn Tưởng, định ăn quỵt của nhân dân ta một lượng tiền lớn bằng cách hủy bỏ không tiêu tiền giấy bạc 500 đồng mà chúng vừa phát hành. Ngày 24 tháng 11, Thành ủy chủ trương huy động đông đảo quần chúng mít tinh phản đối vào ngày 26 tháng 11 ngay trước cửa nhà băng Đông Dương. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh cử ngay cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố, đến các đoàn thể cứu quốc, vận động quần chúng tham gia. Các cán bộ phụ trách đã bàn kế hoạch tổ chức thực hiện. Ngay sau đó nhiều anh chị em đã tỏa xuống các đường phố, đến từng nhà vận động. Chị em trung đội Minh Khái phối hợp cùng đoàn viên Phụ nữ Cứu quốc và nữ Tự vệ Thành vận động các bà, các chị ở khắp các phố buôn bán, các chợ lớn đi mít tinh thật đông.

Quá trưa 26 tháng 11, đồng bào thành phố đã kéo về hướng nhà băng Đông Dương, phần lớn là chị em các khu phố, các bà nội trợ. Các chị tự vệ Minh Khai chia nhau đứng giữa các ngả đường, đón bà con vào quảng trường trước cửa nhà băng. Đội trưởng Lê Trung Toản, thành viên ban lãnh đạo cuộc đấu tranh đã có mặt tại trụ sở Thanh niên cứu quốc Thành (29 Lý Thái Tổ) để chỉ đạo. Các đồng chí Nguyễn Anh Bảo và Đỗ Đức Kiên trực tiếp chỉ huy các anh chị em Tự vệ chiến đấu tại quảng trường để giữ trật tự và bố trí các tổ chiến đấu bí mật ém quán ở một số vị trí xung quanh quảng trường, sẵn sàng giáng trả nếu kẻ địch dám liều lĩnh vũ trang chống lại. Khi ta vừa ổn định hàng ngũ thì một toán quân Tưởng kéo đến, dàn hàng ngang trước mặt đồng bào ta và bắn hàng loạt đạn chỉ thiên hòng uy hiếp, buộc đồng bào ta phải giải tán. Một số đồng bào bắt đầu nhốn nháo. Các đồng chí Đỗ Đức Kiên, Bạch Ngọc Liễn¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất), Ninh Hữu Cẩn, Hà Giáp và nhiều đồng chí Tự vệ chiến đấu khác liên tiếp hô to các khẩu hiệu: Thu đổi bằng hết giấy bạc 500, không được quỵt! Cả khối quần chúng đông đảo nhiệt liệt hưởng ứng hô vang hết đợt này đến đợt khác. Đổi hết! Không được quỵt! Quân Tưởng kéo đến thêm. Ta cũng có người đến thêm đứng bọc sau lưng chúng và tiếp tục hô vang khẩu hiệu đấu tranh. Trước khí thế đấu tranh kiên quyết của đồng bào ta, lại có cán bộ Ban liên lạc Việt - Hoa tới giải thích, quân Tưởng không dám tiếp tục khiêu khích, dọa nạt. Bỗng có một loạt đạn nổ, vài người bị thương nhẹ do có kẻ cố tình kích động xung đột lớn. Các đồng chí Tự vệ chiến đấu nâng người bị thương lên và liên tiếp hô lớn: Đả đảo bọn giết người! Bọn giết người phải đền tội! Bọn giết người phải bị trừng trị! Nhà băng Pháp phải chịu trách nhiệm về việc này! Đổi hết tiền! Không được quỵt! Trước khí thế đấu tranh của đồng bào ta càng sôi sục, hàng ngũ đấu tranh càng giữ vững, cuối cùng bọn chủ nhà băng Đông Dương phải cử đại diện ra nhận sẽ thu đổi hết giấy bạc 500. Cuộc đấu tranh đã thắng lợi. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hoàn thành nhiệm vụ vận động quần chúng và bảo vệ cuộc đấu tranh.

Cuối tháng 11 và tháng 12 nàm 1945, cả thành phố tập trung vào việc chuẩn bị cho cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam mới. Bọn Việt quốc, Việt cách mặc dù phải nhận đoàn kết hợp tác với ta trước khí thế đấu tranh của nhân dân, nhưng vẫn tìm mọi cách chống phá. Lúc này chúng tập trung chống Tổng tuyển cử, vì chúng biết tuyệt đại đa số nhân dân sẽ không bỏ phiếu cho bọn Việt gian bán nước phản động. Dựa vào thế lực của quân Tưởng, chúng dùng loa phát thanh, các tờ báo, các toán lưu động có vũ trang... ra sức tuyên truyền nói xấu ta và phá Tổng tuyển cử. Chúng còn huy động một số tay sai và quần chúng lạc hậu dự định biểu tình tuần hành qua các đường phố để chống phá Tổng tuyển cử.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được Trung ương, Xứ ủy, Thành ủy giao nhiệm vụ làm nòng cốt tiến hành những trận chiến đấu chống những cuộc biểu tình phản cách mạng. Lúc này phần lớn cán bộ, chiến sĩ đang cùng các đoàn thể thành phố tuyên truyền cho Tổng tuyển cử. Đội đã lập nhiều tổ tuyên truyền, mỗi tổ 3 người, được bồi dưỡng nội dung và phương pháp tuyên truyền vận động, để phổ biến chủ trương đúng đắn, thiện chí của ta và vạch trần luận điệu xuyên tạc, vu khống của bọn phản động. Một lực lượng khá lớn tỏa ngay xuống những cơ sở đường phố dự kiến chúng sẽ biểu tình đi qua vừa tuyên truyền, giáo dục, vận động quần chúng, vừa tổ chức đội ngũ tiến hành chống biểu tình. Các đội viên Tự vệ chiến đấu sẽ mặc thường phục, tổ chức đấu tranh ở xa những nơi có quân Tưởng.

Ngày 12 tháng 12 năm 1945, ta đánh thắng trận đầu "chống biểu tình" trên đường phố Hà Nội. Khởi đầu, bọn Việt quốc, Việt cách gồm vài chục tên từ phố Quán Thánh tiến về phía chợ Đồng Xuân, vừa đi vừa hô khẩu hiệu, phát thanh kêu gọi biểu tình, phát báo có những bài chống Tổng tuyển cử, hai đầu đường (bốt Hàng Đậu và Cầu Gỗ) có lính Tưởng đứng gác. Lúc đó, các tổ tuyên truyền vận động Tổng tuyển cử của Đội Tự vệ chiến đấu ở các khu phố lân cận và một số tổ đặc trách từ trụ sở đội, mang theo vũ khí trong người đã có mặt tại phố Hàng Giấy và trước cửa chợ Đồng Xuân. Một đồng chí trong tổ đặc trách xông vào giữa bọn chúng đang phát báo, hỏi: Báo gì đây? Chúng đáp: Báo Việt Nam! Đồng chí ta nói lớn: Việt Nam gì, báo của chúng mày là báo Việt gian! Nói rồi, đồng chí đó giật chồng báo trên tay chúng, quẳng xuống đất. Cuộc xô xát bắt đầu. Đồng bào xung quanh chỉ chờ cơ hội đó, lập tức đổ xô lại bao vây, trừng trị. Bị bất ngờ, chúng hoảng loạn chạy trốn, nhiều đứa lao bừa vào nhà dân quanh đó để trốn, các đồng chí ta vượt theo. Người trong nhà kín đáo ra hiệu chỉ cho chúng ẩn nấp để đồng chí ta lôi ra. Chúng phải van lạy xin tha, chủ nhà cũng khéo léo xin cho, sau khi cảnh cáo không được tái phạm. Bọn lính Tưởng đứng gác chỉ dám bắn chỉ thiên thị uy. Các đồng chí Tự vệ chiến đấu sau khi hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ, lại ung dung hòa trong dòng người trên đường phố. Đồng bào vui mừng hả hê bàn tán về trận thắng đầu tiên này. Qua trận đầu, ta rút kinh nghiệm, thấy rõ mức độ tinh thần của bọn phản động, phản ứng của binh lính Tưởng, khả năng hành động của anh chị em Tự vệ chiến đấu và trình độ chính trị của nhân dân nội thành.

Ngày 13 tháng 12, trinh sát của đội nắm được tin bọn Việt quốc, Việt cách sẽ tổ chức cuộc biểu tình khiêu khích to hơn vào ngày 14. Ta còn bắt được kế hoạch của chúng là chia quân nhiều ngả, chủ yếu theo các trục đường tàu điện, về bến tàu điện ở bờ hồ Hoàn Kiếm; nơi có đông dân lên xuống, qua lại để tuyên truyền chống Chính phủ, phá Tổng tuyển cử.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh huy động lực lượng lớn hơn, tiếp tục làm nòng cốt trong trận chống biểu tình thứ hai. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo được phân công trực tiếp chỉ huy. Các đội viên Tự vệ chiến đấu được chia thành nhiều nhóm, mặc thường phục, giấu kín vũ khí trong người (chủ yếu là quả đấm sắt, thanh sắt, bù-loong, dao găm và cả súng lục...). Đồng chí Tiến mang búa tầm sét của công nhân xe lửa; đồng chí Vũ Yên được mang khẩu súng ngắn pạc-hoọc và 4 quả hỏa mù nước, vỏ thủy tinh.

Từ sáng sớm 14, các tổ đã chia nhiêu ngả (đi bộ hoặc đi tàu điện đến Bờ Hồ) trà trộn trong dân ở gần nhà Thủy Tạ, Nhà đèn, rạp chiếu bóng Hòa Bình. Các tổ đã nhận ra nhau nhưng làm như không quen biết, chủ động thực hiện nhiệm vụ đã phân công hoặc tuyên truyền, giải thích với nhân dân hoặc sẵn sàng tư thế đánh địch (nhưng hạn chế dùng súng). Khi nào đánh, đồng chí Anh Bảo sẽ phát lệnh. Nếu bọn lính Tương can thiệp, đồng chí Vũ Yên sẽ tung hỏa mù bảo vệ cho anh chị em ta rút sau khi đã đập tan đám biểu tình phản cách mạng.

Khoảng 10 giờ sáng, khi các đoàn tàu điện từ các hướng vừa đến bến, một tốp khá đông những tên Việt quốc, Việt cách ngồi trong các toa tàu chĩa loa sang hai bên thành tàu lớn tiếng kêu gọi biểu tình và hô những khẩu hiệu phản cách mạng: Đả đảo Tổng tuyển cử! Đả đảo Chính phủ Việt Minh! Anh chị em Tự vệ chiến đấu trà trộn trong dân như những dân thường lên tiếng phản đối, kêu gọi mọi người cùng phản đối. Nhiều người dân đứng quanh hưởng ứng phản đối theo, rồi hô vang: Ủng hộ Tổng tuyển cử! Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh. Thấy có tiếng hô ngược lại với chúng, một nhóm phản động từ trên tàu nhảy xuống đường lơ láo, xoi mới tìm người hô khẩu hiệu. Có tên chặn cửa tàu giơ súng đe dọa. Tên gọi loa vẫn tuôn ra những lời lẽ phản động. Đồng chí Anh Bảo phát lệnh. Đồng chí tiểu đội trưởng trinh sát của đội bất ngờ xông lên đấm tên cầm súng ngã vào trong tàu. Một tên đứng trong tàu giơ súng nhằm đồng chí Anh Bảo định bắn, nhưng tiểu đội trưởng Lê Thành Quế và hai chị Quách Thị Vinh, Mai Lịch cùng phát hiện, đã kịp thời bắn trước, tên này né tránh được nhưng đạn lại trúng tên đang cầm loa phóng thanh. Một tên khác bắn lại, trúng đầu đồng chí Quế. Lúc này, tất cả anh chị em Tự vệ chiến đấu đang ở trên tàu hay dưới đường đều nhất tề xông tới bọn địch, dùng những vũ khí sẵn có đánh chúng. Tên bắn lén đồng chí Quế bị nhát búa vào mặt. Những tên khác đều bị đánh túi bụi bằng quả đấm sắt, thanh bù-loong, báng súng...

Bị đánh bất ngờ, mãnh liệt, tất cả bọn chúng đều hoảng sợ tháo chạy tán loạn, cả bến tàu điện huyên náo. Đông đảo đồng bào có mặt ở đó, người tránh dạt sang một bên, người chỉ chỗ lẩn trốn của những tên phản động, người cùng anh em đấm đá bọn chống đối. Một chủ cửa hàng sơn khung xe đạp đã đưa các thanh tuýp xe cho anh em làm vũ khí đuổi đánh địch. Đồng chí Vũ Yên đuổi theo một tên chạy trốn vào ngõ Hàng Hành. Do chạy nhanh quả hỏa mù giấu trong túi áo va vào nhau bị vỡ, tỏa khói thành một vệt tuôn ra nghi ngút, mọi người xung quanh kêu ầm lên. Nhưng đồng chí Vũ Yên vẫn chạy và đuổi kịp tên phản động đang chui vào bếp một nhà dân gần đó, kịp đá tung khẩu súng trong tay nó, dùng báng súng của mình nện lên đầu nó. Một đồng chí ta chạy tiếp tới định dùng dao đâm chết tên phản động; đồng chí Vũ Yên đã ngăn lại, chỉ cho đánh không cho giết.

Bọn Việt quốc, Việt cách tan tác hết. Khi bọn lính Tưởng kéo đến thì chỉ thấy đám đông nhân dân (trong đó có nhiều anh chị em Tự vệ chiến đấu cải trang) đang phẫn nộ chửi rủa bọn gây rối và xúm quanh đồng chí Lê Thành Quế bị thương nặng. Chị Mai Lịch và Quách Thị Vinh quần áo thấm máu, nước mắt đầm đìa, đầu tóc rũ rượi vừa ôm khóc đồng chí Quế vừa phân bua là mấy anh em đi qua đây thì người anh bị bọn phản động trên tàu điện bắn trúng. Đồng bào xung quanh vừa xúc động trước ngươi bị nạn, vừa tỏ thái độ căm uất kẻ giết người. Bọn lính Tưởng hùng hổ tới nhưng không có cớ can thiệp, khủng bố đành bỏ đi. Chị Mai Lịch đưa ngay đồng chí Quế vào nhà thương Phủ Doãn, chị Quách Thị Vinh ở lại tiếp tục tố cáo tội ác của bọn phản động. Vì vết thương quá nặng, ngày hôm sau đồng chí Lê Thành Quế đã hy sinh, để lại niềm thương tiếc vô hạn trong Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành, các đoàn thể cứu quốc và nhiều bà con thành phố.

Liên tiếp bị thất bại, nhưng bọn Việt quốc, Việt cách vẫn tìm mọi cách tiếp tục chống phá Tổng tuyển cử. Trinh sát ta nắm được kế hoạch của chúng lần này khác hai lần trước. Chúng định tổ chức một cuộc biểu tình tuần hành, xuất phát từ Ngũ Xã, không đi tàu điện mà đi bộ dọc đường tàu lên Quán Thánh - Bờ Hồ, tiến đến trước Bắc Bộ Phủ để biểu tình chống Chính phủ, chống Tổng tuyển cử. Lực lượng chúng định huy động khoảng 100 tên có cờ "ba que" dẫn đầu, sẽ vừa đi vừa hò hét chống phá. Thời gian chúng dự định tiến hành là ngày 20 tháng 12.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh tiếp tục làm lực lượng xung kích cùng các đoàn thể cứu quốc, Tự vệ Thành và công an trừng trị bọn phản động, phá cuộc biểu tình phản cách mạng này. Các đồng chí phụ trách họp bàn ngay kế hoạch và phân công đồng chí Đỗ Đức Kiên trực tiếp chỉ huy. Theo kế hoạch, ta dự kiến sẽ "đánh" nhiều trận ở Hàng Giấy, chợ Đồng Xuân, Hàng Đường, Hàng Ngang... và kết thúc trước khi đến Bờ Hồ. Anh chị em Tự vệ chiến đấu cùng các lực lượng bạn xuống các khu phố dọc hai bên đường (chúng dự định tuần hành qua) chuẩn bị trận chiến đấu "chống biểu tình". Từ Hàng Giấy đến chợ Đồng Xuân, các đoàn thiếu nhi quàng khăn đỏ được anh chị phụ trách và các nữ tự vệ Minh Khai hướng dẫn, đã khua vang trống ếch với đội hình dài cản đường, chia cắt đám tuần hành của bọn phản động. Một số anh em Tự vệ chiến đấu đột kích chớp nhoáng đánh vào một số tên đi đầu hoặc đi cuối. Nhiều đồng bào đi đường, nhân cơ hội cũng tham gia đánh đuổi một số tên tách khỏi đội hình biểu tình của chúng. Bọn lính Tưởng gác ở đầu đường cũng chỉ bắn chỉ thiên, không dám rời ụ gác. Nhiều tên biểu tình bị đánh bươu đầu, sứt trán lùi dần. Đến phố Hàng Đào, bọn chúng còn độ dăm chục tên. Tên chỉ huy đi đầu cạnh tên cầm cờ "ba que" vẫn lớn tiếng hò hét đồng bọn tiếp tục tiến. Khi chúng kéo đến cuối Hàng Đào, còn cách ụ gác của lính Tưởng ở đầu phố Cầu Gỗ khoảng vài trăm mét, theo kế hoạch đã thống nhất, đồng chí Đỗ Đức Kiên xông vào đánh tên chỉ huy, đồng chí Vũ Tiên đánh tên cầm cờ, ba đồng chí khác thành ba mũi từ hè bên số chẵn đánh sang hè bên số lẻ, cắt ngang đội hình phía sau của chúng. Anh em vừa đánh vừa hô hào đồng bào cùng đánh. Trận đánh diễn ra rất nhanh chóng và thắng lợi. Tên cầm cờ bị một búa của đồng chí Tiến đánh vào tay bèn vứt cờ chạy thẳng. Bọn phía sau bị anh em Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành và đồng bào đi đường cùng đánh. Tên chỉ huy chưa kịp đối phó đã bị đồng chí Kiên bất ngờ dùng báng súng của mình, đánh vào cánh tay cầm súng của nó; khẩu súng bị văng đi và nó quay đầu tháo chạy. Đồng chí đuổi theo rất sát, thấy nó chạy vào một nhà đồng bào, bèn xông vào theo. Tên chỉ huy cuộc biểu tình nhận ra đồng chí Kiên vội quỳ xuống, xưng tên là Phường. Đồng chí đã nhận ra nó từ trước, biết nó chính là Phạm Văn Phường con Phạm Văn Bình từng là bộ trưởng bộ thanh niên và thể thao của chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim. Nó còn là cháu của cụ Phạm Văn Nam thày dạy học của đồng chí. Tên cầm đầu cuộc biểu tình phản cách mạng mặt tái mét, cúi đầu xin tha tội. Đồng chí Đỗ Đức Kiên chĩa súng vào mặt nó cảnh cáo: Tội mày đáng chết, anh tha, từ nay không được đi theo bọn phản động làm càn nữa! Nó cảm ơn rối rít, xin lui.

Cuộc biểu tình ngày 20 tháng 12 năm 1945, một đỉnh cao cố gắng chống phá Tổng tuyển cử của bọn Việt quốc, Việt cách đã bị Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đập tan. Từ đó đến ngày 6 tháng 1 năm 1946, bọn chúng chỉ quanh quẩn ở khu vực Ngũ Xã, không tiến hành được cuộc biểu tình phản cách mạng chống Tổng tuyển cử nào nữa.

Càng gần đến ngày 6 tháng 1 năm 1946, cuộc vận động Tổng tuyển cử ở Hà Nội càng sôi nổi. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tiếp tục làm nhiệm vụ vận động quần chúng và bảo vệ trật tự trong cuộc vận động này.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các ứng cử viên đại biểu Quốc hội ra mắt đồng bào trong cuộc mít tinh lớn ở Việt Nam Học Xá. Anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được huy động tới canh gác bảo vệ trật tự khu vực sát lễ đài. Anh chị em một lần nữa vô cùng phấn khởi được gần Bác Hồ, gìn giữ trật tự, góp phần bảo vệ Bác.

Ngày 6 tháng 1 năm 1946, đồng bào Hà Nội cùng đồng bào cả nước đi bầu cử Quốc hội như một ngày hội lớn của toàn dân. Tất cả cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hòa cùng nhân dân Hà Nội làm nhiệm vụ công dân đi bỏ phiếu bầu những đại diện xứng đáng của mình, đồng thời anh chị em đều tham gia công tác bầu cử như tham gia bảo vệ hòm phiếu, tuần tra canh gác bảo đảm an ninh trật tự trên đường phố. Cuộc Tổng tuyển cử đã thành công rực rỡ. Anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu rất phấn khởi được góp phần xứng đáng vào thắng lợi chung đó.

Giữa tháng 1 năm 1946, đại đội tự vệ toàn Thành được tổ chức ở bãi SEPTO (nay là sân vận động Hàng Đẫy) như một biểu dương lực lượng vũ trang cách mạng hùng hậu của thành phố sau ngày Tổng tuyển cử. Trung đội Tô Hiệu dưới sự chỉ huy của đồng chí Vỵ Hải đã biểu diễn các động tác đội ngũ, thao tác sử dụng súng, triển khai đội hình tiểu đội, trung đội vận động trong hành quân và chiến đấu. Động tác của anh em trung đội Tô Hiệu đều, mạnh, đẹp được hàng vạn Tự vệ Thành nhiệt liệt cổ vũ.

Càng tham gia đấu tranh, thực hiện những nhiệm vụ cấp trên giao cho, đông đảo anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu ngày càng tiến bộ. Qua thử thách trong những trận đấu tranh và được giáo dục về Đảng, một số đồng chí đã thật sự trưởng thành. Trong những ngày đầu tháng 9, chi bộ của đội mới chỉ có 3 đảng viên. Cuối tháng 11, thêm đồng chí Đỗ Đức Kiên được kết nạp vào Đảng ngay sau trận đấu tranh trước cửa ngân hàng Đông Dương. Tiếp đó đầu tháng 1 năm 1946, các đồng chí Đỗ Trình, Hoàng Phương, Vũ Yên, Vũ Văn Đôn, Nguyễn Văn Tích... lần lượt được kết nạp vào Đảng. Chi bộ Đảng của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đến đây đã có gần 10 đồng chí, tăng thêm hẳn sức mạnh lãnh đạo trực tiếp của chi bộ Đảng.

Đội hình của đội lúc này được bố trí theo sự phân công mới, từ bắc đến nam thành phố.

Trung đội Tô Hiệu sau khi hoàn thành chương trình huấn luyện quân sự, chính trị đã chuyển lên phía bắc thành phố, làm nhiệm vụ tại các khu Hồng Hà. Trúc Bạch xuống đến phố Hàng Than, Hàng Đậu, khống chế hoạt động của bọn phản động tại khu vực Ngũ Xã. Trung đội Tô Hiệu đóng tại Nghĩa Dũng, ở đây có nhiều cơ sở phản động nhưng cũng có đông đảo anh chị em công nhân nhà máy điện, máy nước Yên Phụ. Từ Nghĩa Dũng, anh em đã xuống cơ sở tiến hành công tác vận động quần chúng cả ngoài bãi sông Hồng và các đường phố trong đê, tiến hành tuần tra, canh gác và luyện tập. Phong trào quần chúng không chỉ ở Nghĩa Dũng, Phúc Xá mà cả Bãi Giữa và Phúc Tân; rồi từ Yên Phụ đến Hàng Than, Hàng Đậu... đều có chuyển biến tốt. Được chỉ huy đội đồng ý, trung đội Tô Hiệu đã tuyển chọn thêm được 6 đội viên mới, trong đó có 3 đồng chí ở Bãi Giữa (sau này thành cốt cán hoặc lãnh đạo đại đội Hồng Hà và trung đội Nghĩa Dũng). Các đơn vị Tự vệ đường phố được anh em trung đội Tô Hiệu giúp đỡ huấn luyện cũng đã trưởng thành rõ rệt, cùng phối hợp với nhau tăng cường hoạt động bảo đảm an ninh trật tự. Trung đội Tô Hiệu còn quan hệ chặt chẽ với đơn vị quân đội đóng ở nhà máy điện, máy nước nên hoạt động, của Tự vệ chiến đấu càng tăng hiệu lực. Cả bọn Việt quốc và lính Tưởng ở khu vực này không dám xông xáo quấy nhiễu, phá phách như trước.

Trung đội Phó Đức Chính đóng tại phía nam thành phố vừa tiến hành huấn luyện, vừa phục vụ đại đội huấn luyện của đội, vừa canh gác bảo vệ đài phát thanh ở Vọng, vừa làm công tác vận động quần chúng tại các khu phố Đại La, Bạch Mai. Việc bảo vệ đài phát thanh của trung đội Phó Đức Chính được phối hợp chặt chẽ với anh em tự vệ công nhân trong sự hiệp đồng chung với tiểu đoàn bộ đội đóng ở gần đó. Tiểu đội trưởng Cát được cử đặc trách giúp đỡ huấn luyện quân sự và hướng dẫn tự vệ phối hợp với trung đội tuần tra, canh gác, công tác cơ sở. Trung đội trưởng Nguyễn Văn Cừ thường quan hệ chặt chẽ với chủ tịch Ủy ban nhân dân khu phố Bạch Mai Vũ Văn Quý; sau khi đồng chí Quý chuyển công tác, đồng chí Nguyễn Văn Sâm, nguyên trung đội phó trung đội Phó Đức Chính được trên điều sang thay đồng chí Quý, quan hệ công tác giữa trung đội với ủy ban càng thêm khăng khít. Đồng chí Phan Sinh, trung đội phó trung đội Ký Con sau lớp học tập trung của đội, được cử đặc trách xây dựng và huấn luyện trung đội tự vệ Quỳnh Lôi, giúp huấn luyện quân sự cho một số sinh viên ở Việt Nam Học Xá. Nhờ huấn luyện quân sự tốt, việc huấn luyện chính trị cho sinh viên thêm thuận lợi, chống lại ảnh hưởng tuyên truyền phản động của bọn Việt quốc trong một số sinh viên. Trung đội Phó Đức Chính còn cử anh em tổ chức và trực tiếp dạy các lớp bình dân học vụ, tổ chức và trực tiếp phụ trách thiếu nhi khu phố, tuyên truyền và dạy chữ cho các chị em cô đầu trước kia ở Lạc Thành Đài, cùng địa phương nắm chắc tình hình bọn phản động và các đầu mối mua hoặc lấy vũ khí của quân Tưởng. Trung đội Phó Đức Chính đã kết hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương xây dựng khu phố Bạch Mai thành căn cứ hậu phương trực tiếp của Liên khu 2.

Các trung đội Hà Huy Tập, Trần Quốc Toản, Minh Khai, Ký Con, Lương Khánh Thiện... được bố trí chốt ở một số khu vực thuộc trung tâm thành phố.

Trung đội Hà Huy Tập đóng tại trường Sinh Từ (nay là trường phổ thông cơ sở Lý Thường Kiệt), ở sát liền với khu đóng quân của bọn Tưởng. Do luôn luôn cảnh giác và khôn khéo, anh em đã tránh được mọi sự khiêu khích của địch. Không những thế, anh em còn, tìm cách mua được một số súng của chúng và vận động chúng cho cả 18 con ngựa của quân Nhật giao lại. Trung đội Hà Huy Tập liên tục cử cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố Văn Miếu, Kim Liên, Khâm Thiên để vận động quần chúng và huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố. Đã có lục trung đội Hà Huy Tập tách một lực lượng cùng với lực lượng của các trung đội khác hình thành trung đội Lương Khánh Thiện, nhưng sau đó trung đội Lương Khánh Thiện lại được nhập vào trung đội Hà Huy Tập.

Trung đội Trần Quốc Toản vẫn đóng ở trường Kỹ nghệ thực hành, tiếp tục phục vụ các lớp huấn luyện cán bộ tự vệ nội thành và cử cán bộ, chiến sĩ tỏa xuống các khu phố 6 Liên khu 2, một phần Liên khu 1, khu Đông Kinh Nghĩa Thục làm công tác vận động quần chúng và huấn luyện quân sự. Một số đồng chí được phân công đi mua sắm vũ khí, một số đồng chí khác tổ chức sản xuất lựu đạn kiểu "lọ mực", đồng chí Xuân Trường¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất) và Đoàn Văn Dũng thường phải đem xuống Giáp Bát để thử.

Ở trung đội Minh Khai, các đồng chí nữ Giải phóng quân trước đây phụ trách trung đội chuyển đi nhận nhiệm vụ khác, nay chị Kim Xuyên làm trung đội trưởng, chị Kim Lan làm trung đội phó, chị Quách Thị Vinh làm chính trị viên. Trung đội Minh Khai tiếp tục ở trường Hàm Long vừa bảo vệ trụ sở Hội Phụ nữ cứu quốc Thành, vừa xuống các khu phố xung quanh làm công tác vận động quần chúng, nhất là tổ chức và phụ trách các đội thiếu nhi, huấn luyện quân sự chờ Tự vệ khu phố. Một số đồng chí có khả năng tuyên truyền còn được tuyển chọn vào đội tuyên truyền đặc biệt do đội tổ chức chỉ huy.

Trung đội Ký Con phần lớn phân tán thành các tổ, nhóm đảm nhiệm canh gác bảo vệ nhiều cơ quan quan trọng (trước dây do trung đội Tô Hiệu phụ trách) ở các phố Hàng Bồ, Hàng Trống, Gam-bét-ta, Tràng Thi...

Tại trụ sở đội còn có đội tuyên truyền đặc biệt, bao gồm các "báo cáo viên", chuyên được cử đi giải thích tình hình, phổ biến chủ trương, chính sách, nhiệm vụ, nói chuyện thời sự... với các đoàn thể quần chúng và nhân dân các khu phố.

Đời sống vật chất của anh chị em lúc này tuy có khá hơn trước nhưng vẫn còn khó khăn, thiếu thốn, thường là bữa cơm đạm bạc. Nhiều trung đội không có điều kiện tổ chức bếp riêng, hàng ngày anh em vẫn phải về trụ sở đợi lĩnh cơm canh; có lần anh em trung đội Tô Hiệu đi lĩnh cơm canh, không may làm vỡ vò đựng canh trên tàu điện ca trung đội đành phải chịu ăn cơm không canh bữa đó.

Đời sống tinh thần của anh em ngày càng phong phú. Anh chị em thường xuyên được phổ biến tình hình nghe nói thời sự. Các trung đội đều động viên, cổ vũ phong trào ca hát, tổ chức diễn kịch, vừa làm cho đời sống luôn vui tươi, vừa có "vốn" để cùng sinh hoạt văn nghệ với quần chúng nhân dân khu phố.

Đặc biệt trong toàn đội, phong trào thể dục thể thao "khỏe vì nước" rất sôi nổi. Nhiều trung đội tập chạy đều dọc đường phố. Trung đội Phó Đức Chính chạy từ đài phát thanh xuống Ô Cầu Dền; nhiều bộ phận trung đội Ký Con chạy quanh bờ hồ Hoàn Kiếm...

Tết âm lịch năm đó, Tết độc lập đầu tiên của đất nước của mỗi người dân thành phố, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tổ chức một cái Tết tập thể "gia đình cách mạng" đầu tiên của nhiều anh chị em và cũng "rất Hà Nội" bằng sự cố gắng vượt bậc của toàn đội, sự ủng hộ nhiệt tình của các đoàn thể, nhất là Đoàn Phụ nữ cứu quốc thành phố, sự giúp đỡ của nhiều gia đình anh chị em, nhất là nhờ những bàn tay nội trợ khéo léo của các nữ chiến sĩ trung đội Minh Khai. Bữa liên hoan Tết của toàn đội có đủ bánh chưng, giò mỡ, dưa hành, thịt lợn, thịt gà, măng, miến... có cả 200 chiếc bánh gấc đỏ tươi do gia đình nữ đồng chí Liên tặng đội. Nhân dịp Tết, các trung đội đều trổ tài làm báo tường, múa hát, trang trí, thi đua dọn dẹp vệ sinh, trật tự...

Sau Tết Nguyên đán, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu phát huy những kết quả xây dựng và hoạt động đã đạt được, tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ được Thành giao trước tình hình mới. Lúc này tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến chuyển ảnh hưởng trực tiếp đến Hà Nội. Ở miền Nam, chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp ngày càng mở rộng: ở miền Bắc, bọn Tưởng bị thất bại trong mưu đồ lật đổ chính quyền cách mạng Việt Nam, bắt đầu mặc cả với Pháp để rút quân về đối phó với phong trào cách mạng trong nước. Bọn chúng thỏa hiệp mua bán với nhau. Bọn Tưởng cho đám tàn quân Pháp hơn 3.000 tên từ biên giới Trung Quốc trở lại vùng Tây Bắc và sẽ để quân Pháp vào thay thế quần chúng rút về nước. Còn bọn Pháp phải trả tất cả tô giới của Pháp trên đất Trung Hoa và bảo đảm một số quyền lợi kinh tế ở Đông Dương cho bọn Tưởng. Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng chủ trương đàm phán với Pháp để đuổi nhanh quân Tưởng về nước tạo điều kiện quét sạch bọn tay sai của chúng, gạt bớt một kẻ thù, tranh thủ thời gian chuẩn bị thực lực đối phó với giặc Pháp.

Bọn Việt quốc, Việt cách thấy cả Tưởng lẫn Pháp trong cuộc mua bán với nhau đều không đếm xỉa gì đến chúng, nên càng giãy giụa chống phá. Ngày 20 tháng 2, chúng huy động nhiều lực lượng phá hoại nhiều nơi. Một số tên đứng chặn ở một số cửa ô ngăn không cho đồng bào ta từ ngoại thành vào bán hàng trong nội thành. Có những tên nhảy lên tàu điện, khóa máy, không để cho người lái cho tàu chạy. Nhiều tên khác cướp chìa khóa, không cho người gác công sở mở cửa. Một số tên xông vào chợ Đồng Xuân, leo lên quầy hàng hô hào mọi người giải tán. Đông nhất là toán biểu tình tuần hành từ Quán Thánh lên phía Bờ Hồ. Chúng có khoảng trăm tên trương một lá cờ vàng có hai chữ "Dân chúng" vừa đi, vừa hò hét, vừa giơ súng bắt ép những người đi đường phải theo chúng biểu tình chống Chính phủ. Chúng còn chửi bới thô tục những người không theo chúng, khiến nhân dân càng căm tức, nguyền rủa.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu trước đó đã được lệnh sẵn sàng làm lực lượng xung kích của đồng bào thành phố đập tan những hành động chống phá, nhất là những cuộc biểu tình phản cách mạng. Theo sự chỉ đạo của cán bộ phụ trách đội, phần lớn anh em đã tỏa xuống các khu phố giải thích chủ trương của Đảng và Chính phủ, lúc này đều tập trung về phá cuộc biểu tình tuần hành của bọn Việt quốc, Việt cách. Từ Quán Thánh đến Bờ Hồ, một số khá đông anh chị em Tự vệ chiến đấu cải trang như dân thường, một số đã len vào giữa hàng ngũ biểu tình của địch. Trong khi đó, đồng chí Nguyễn Văn Minh, phụ trách Tự vệ các xí nghiệp toàn Thành đứng ở Bờ Hồ đã giương cao một lá cờ đỏ sao vàng lớn, lập tức hàng ngàn đồng bào ùa tới hoan hô, tự động xếp thành đội ngũ, hình thành một đoàn biểu tình chống biểu tình hô vang khẩu hiệu: ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Lúc này, bọn biểu tình phản động dưới chiêu bài "Dân chúng" đã đến Tòa Thị chính. Chúng đang định tiến về phía Bắc Bộ Phủ thì những anh chị em Tự vệ chiến đấu đã đứng trong hàng ngũ chúng từ trước bỗng hô to: Đả đảo bọn phá hoại! Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Tiếp đó là những cú đấm đá của anh chị em Tự vệ chiến đấu và của cả một số đồng bào tới tấp đánh vào chúng. Đoàn biểu tình do đồng chí Minh dẫn đầu cũng rầm rộ kéo tới trước cửa Tòa Thị chính. Bọn biểu tình chống đối Chính phủ bỏ chạy tán loạn. Lúc này hàng đoàn thiếu nhi các khu phố xung quanh Bờ Hồ do các nữ Tự vệ chiến đấu Minh Khai huy động và điều khiển đến hỗ trợ. Các em khua vang trống ếch, cùng hô các khẩu hiệu ủng hộ Chính phủ. Đoàn biểu tình do đồng chí Minh dẫn đầu sôi nổi, hào hứng tiến đến trước Bắc Bộ Phủ như để báo cáo thắng lợi với lãnh tụ. Bác Hồ xuất hiện ở cửa sổ, giơ tay vẫy chào đồng bào. Cả ngàn người cảm động sung sướng hô lớn "Hồ Chủ tịch muôn năm" như sấm rền không ngớt. Một số anh em trung đội Ký Con được điều đến Bắc Bộ Phủ từ trước để bảo vệ Bác, lúc này được chứng kiến cảnh tượng đó đều vô cùng xúc động.

Ngày 23 tháng 2, ta tiến hành tiếp một cuộc biểu tình quần chúng chủ động chống lại bọn gây rối. Đi đầu là một thanh niên giương cao lá cờ đỏ sao vàng lớn dẫn hàng trăm thiếu nhi thuộc các đội phố Nguyễn Thái Học, phố Sơn Tây... mặc đồng phục, đội ngũ chỉnh tề, mỗi em một khẩu súng gỗ trên cắm một lá cờ đỏ sao vàng, khua vang trống ếch. Tiếp theo là khoảng 300 đèn 400 người, gồm các đoàn viên thanh niên, hội viên cứu quốc, cùng các đội viên Tự vệ chiến đấu các trung đội Minh Khai, Tô Hiệu với cờ đỏ sao vàng cầm tay hô vang các khẩu hiệu: Ủng hộ Chính phủ Hồ Chí Minh! Đả đảo bọn gây rối, phá hoại! Đoàn biểu tình tập trung từ Bờ Hồ tiến về hướng phố Quán Thánh. Dọc đường tuần hành, thiếu nhi, thanh niên và nhiều đồng bào hai bên đường phố tham gia làm cho đội ngũ đông đến hàng ngàn người. Bọn Việt quốc, Việt cách đang tập hợp trước cửa trụ sở của chúng ở Quán Thánh chuẩn bị biểu tình về Bờ Hồ... thấy đông đảo nhân dân phản đối, đã phải vội vàng giải tán.

Ngày 27 tháng 2, bọn Việt quốc, Việt cách lại tiếp tục tiến hành một cuộc biểu tình nữa. Lần này chúng huy động lực lượng đông hơn, tới vài trăm tên định kéo xuống nhà cố vấn Vĩnh Thụy (Bảo Đại) đường Gam-bét-ta, để gọi là "bày tỏ nguyện vọng của "dân chúng" chống lại Chính phủ Việt Minh". Trước khí thế đấu tranh sôi sục của nhân dân thành phố, Bảo Đại tìm cách tránh mặt. Bọn chúng còn đang lúng túng thì một số anh chị em Tự vệ chiến đấu cùng hội viên các đoàn thể và nhiều đồng bào ở khu phố đã ùa đến vây quanh phản đối, uy hiếp. Bọn phản động thất thế, vội vàng tản ra, rút lui.

Ngày 2 tháng 3, Quốc hội khóa đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa họp kỳ đầu tiên tại Nhà hát lớn thành phố trong không khí chính trị sục sôi, căng thẳng, phức tạp. Bọn phản động tìm mọi cách phá hoại, bọn cảnh vệ Tưởng đi lại ngay ngoài hành lang xung quanh. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được vinh dự cử một số cán bộ, chiến sĩ các trung đội Ký Con, Phó Đức Chính, Hà Huy Tập, Trần Quốc Toản làm hàng rào danh dự và canh gác bảo vệ vòng trong; các đồng chí công an có trách nhiệm bảo vệ vòng ngoài. Anh em Tự vệ chiến đấu của cả mấy trung đội đều được chỉ thị cố tránh va chạm nhưng kiên quyết không cho bọn cảnh vệ Tưởng đột nhập phòng họp. Anh em đã hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đặc biệt quan trọng này. Sau kỳ họp này Quốc hội lấy nhà Khai trí Tiến Đức làm trụ sở, một tiểu đội của trung đội Ký Con được giao nhiệm vụ đến canh gác bảo vệ.

Ngày 6 tháng 3, ta ký hiệp định với Pháp để đuổi nhanh 200.000 quân Tưởng (tạo điều kiện quét sạch bọn tay sai nguy hiểm của chúng) nhưng phải thỏa thuận cho 15.000 quân Pháp vào thay thế.

Ngày 7 tháng 3, thành phố tổ chức một cuộc mít tinh lớn đông hàng chục vạn quần chúng tại quảng trường Nhà hát lớn để nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giải thích về Hiệp định Sơ bộ. Một tiểu đội Tự vệ chiến đấu thuộc trung đội Ký Con được vinh dự canh gác bảo vệ ở ngay cửa ra vào phía bên phải, nơi Bác đi qua. Anh em đã hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Ngày 9 tháng 3, Thường vụ Trung ương Đảng ra chỉ thị "Hòa để tiến" chỉ rõ chiến lược đúng đắn của ta lúc này, ký Hiệp định 6-3 để quân và dân ta bước sang một thời kỳ mới, tiếp tục đấu tranh để tiếp tục tiến lên.

Trải qua hơn 5 tháng xây dựng và hoạt động (9-1945 - 3-1946), Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã trưởng thành nhanh chóng và hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ trên giao.

Các cán bộ trung đội, tiểu đội được thường xuyên bồi dưỡng cả về quân sự và chính trị, nhất là được các đồng chí lãnh đạo của Đảng trực tiếp chỉ bảo, hầu hết anh chị em đều được mở rộng tầm nhìn, nắm vững các chủ trương, chính sách của Đảng, lại biết đoàn kết chặt chẽ và dân chủ bàn bạc, phát huy sáng tạo của anh chị em... nên ngày càng chủ động trong công việc, trong xây dựng huấn luyện cũng như trong công tác, chiến đấu và từng bước có thể độc lập công tác.

Hầu hết anh chị em đội viên trải qua học tập và rèn luyện, qua công tác cơ sở và thực tế đấu tranh đều tiến bộ rõ rệt. Từng tổ, từng người có thể độc lập tiến hành vận động quần chúng, tuyên truyền chính trị, nói chuyện thời sự, huấn luyện quân sự cho thanh niên Tự vệ khu phố và trực tiếp lãnh đạo quần chúng từng khu phố đấu tranh chống địch, đủ tư cách và năng lực công tác như những cán bộ dân vận, chỉ huy quân sự thật sự...

Tuy chỉ một thời gian ngắn chưa đầy nửa năm, nhưng trong lịch sử Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, đây là một thời kỳ rất quan trọng - thời kỳ trưởng thành của toàn đội của từng cán bộ, chiến sĩ để bước vào thời kỳ đấu tranh mới đạt những thành quả lớn hơn.

Chương ba
TIẾP TỤC XÂY DỰNG, HUẤN LUYỆN TRƯỞNG THÀNH - CÙNG CÔNG AN DIỆT TRỪ PHẢN ĐỘNG, CÙNG VỆ QUỐC ĐOÀN VÀ TỰ VỆ THÀNH TÍCH CỰC CHUẨN BỊ KHÁNG CHIẾN Ở THỦ ĐÔ
(10-3 - 19-12-1946)

Chỉ bốn ngày sau khi ta ký với Pháp Hiệp định 6-3 và một ngày sau khi Trung ương ra chỉ thị "Hòa để tiến", ngày 10 tháng 3 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến Tòa Thị chính thành phố đích thân giải thích cho cán bộ tự vệ toàn Thành vé hiệp định. Mấy trăm cán bộ Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành hết sức chăm chú lắng nghe như nuốt lấy từng lời của Bác. Anh em vô cùng sung sướng được ngồi gần nhìn rõ Bác, lại được nghe Bác giải thích cặn kẽ, dễ hiểu. Ai nấy đều thấy như được mở rộng tầm nhìn, tăng thêm sức mạnh, như được uống liều thần dược, thêm sáng óc, sáng lòng.

Sau buổi nói chuyện của Bác, cả mấy trăm cán bộ tự vệ toàn thành phố Hà Nội đã nhanh chóng truyền đạt lại ý Bác và Đảng đến từng đội viên lực lượng vũ trang thành phố, đến các tầng lớp nhân dân mà đơn vị tự vệ có trách nhiệm vận động, tổ chức.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được quán triệt sâu sắc chỉ thị của Bác và Đảng: Vừa tích cực tham gia đấu tranh đòi Pháp phải thi hành đúng hiệp định, vừa ra sức chuẩn bị sẵn sàng đối phó với sự bội ước của thực dân Pháp.

Tổ chức đội lúc này có những phát triển mới. Chi bộ Đảng đã lần lượt kết nạp thêm các đồng chí Vỵ Hải, Nguyễn Văn Cừ, Lương Ngọc Chi¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu)... Sức mạnh lãnh đạo của chi bộ Đảng được tăng thêm.

Một số cán bộ của đội cũng tăng cường thêm cho các lực lượng khác của thành phố. Đồng chí Đỗ Đức Kiên kiêm nhiệm Trưởng ban tuyên truyền thành phố. Các đồng chí Hoàng Phương, Trần Vĩ, Đỗ Trình kiêm nhiệm Bí thư Việt Minh các liên khu 1, 2, 3. Một số cán bộ trung đội cũng kiêm nhiệm Bí thư Việt Minh khu phố. Một số chị ở trung đội Minh Khai được bố trí về các chi hội phụ nữ cứu quốc khu phố; một số chị tăng cường cho đội tuyên truyền của Thành. Đồng chí Phạm Hồng Cư² (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), trung đội trưởng trung đội Hà Huy Tập được cử vào ban công tác thiếu nhi của Xứ và Thành. Đội trưởng Lê Trung Toản, Thành ủy viên thôi kiêm nhiệm bí thư chi bộ để đồng chí Anh Bảo đảm nhiệm. Đối với công việc của đội, đồng chí đội trưởng thường bàn bạc với đồng chí Anh Bảo về các chủ trương, các công việc lớn giao cho đồng chí Anh Bảo giải quyết công việc cụ thể hàng ngày. Đây cũng là phương pháp thích hợp đào tạo người thay thế để khi đội trưởng được điều động đảm nhiệm công tác khác thì công việc của đội vẫn được liên tục.

Đội hình của đội cũng có điều chỉnh ở phía bắc. Trung đội Tô Hiệu từ bãi Nghĩa Dũng chuyển vào chốt ở trường Yên Phụ, áp sát hơn phía sau khu Ngũ Xã (đang bị bọn Việt cách, Việt quốc khống chế) và phát triển cơ sở cách mạng tuyến trong đê từ Yên Phụ đến các phố Nguyễn Trường Tộ, Hàng Bún, Yên Ninh, Hàng Than, Hàng Đậu...

Đúng như Đảng ta dự kiến, bọn thực dân Pháp sớm bội ước, chúng xuyên tạc nhiều điều khoản quan trọng của hiệp định và không đình chỉ chiến sự ở miền Nam.

Ngày 14 tháng ba, 100.000 nhân dân Hà Nội họp mít tinh tại Việt Nam Học Xá đòi Pháp phải thi hành nghiêm chỉnh Hiệp định 6-3. Đồng chí Đỗ Đức Kiên được sự chỉ đạo, giúp đỡ của đội trưởng Lê Trung Toản đã hoàn thành nhiệm vụ diễn giả chính trong cuộc mít tinh đó.

Ngày 18 tháng 3, theo hiệp định, một đơn vị quân Pháp được phép từ Hải Phòng lên Hà Nội. Toàn thành phố tỏ thái độ bình tĩnh và kỷ luật. Các lực lượng tự vệ đã triển khai canh gác các đường phố. Toàn Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được phổ biến về tình hình mới khẩn trương và phức tạp. Tuy quân Pháp vào thay thế quân Tưởng, nhưng quân Tưởng lại chưa chịu rút ngay. Bọn Việt quốc, Việt cách đang thay thầy đổi chủ, tìm cách bắt tay với Pháp tiếp tục phá hoại, lật đổ chính quyền cách mạng.

Cũng theo hiệp định, ta và Pháp tổ chức Tiếp phòng quân. Các đơn vị Vệ quốc đoàn trước đây chuyển ra ngoài thành nay trở vào đóng trong nội thành. Đội Tự vệ chiến đấụ trao lại nhiệm vụ bảo vệ một số mục tiêu cho các đơn vị Vệ quốc đoàn.

Quân Pháp vừa mới đến Hà Nội đã có những hành động rất trắng trợn. Ngày 26 tháng 3, chúng ngang nhiên cho quân chiếm Nha Tài chính (nay là trụ sở Bộ Ngoại giao). Ta quyết định tổ chức "Bất hợp tác" vào ngày 29 tháng 3. Anh chị em Tự vệ chiến đấu đã cùng Tự vệ khu phố và đoàn thể cứu quốc kẻ nhiều khẩu hiệu "Bất hợp tác" căng dán khắp thành phố. Cuộc vận động này rất có kết quả. Từ 10 giờ sáng ngày 29 tháng 3, thành phố vắng lặng dần, nhiều cửa hiệu đóng cửa, người đi lại thưa thớt, ngoại thành không mang hàng tươi sống vào nội thành, quân nhu Pháp không mua được lương thực, thực phẩm. Bọn Pháp trong ban liên kiểm phải chủ động đề nghị với ta họp bàn giải quyết và quân Pháp đã phải rút khỏi Nha Tài chính. Tin thắng lợi được loan báo ngay trong toàn Thành. Các cửa hàng lại mở cửa, chợ búa lại đông vui, phố xá lại tấp nập, thành phố đã trở lại nhịp sống náo nhiệt thường ngày.

Các trung đội Tự vệ chiến đấu tiếp tục tham gia xây dựng phong trào quần chúng trong các khu vực đã phân công và đưa việc huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố vào nền nếp.

Trung đội Tô Hiệu đóng ở trường Yên Phụ, ban ngày tỏa xuống các khu phố từ Ô Yên Phụ đến Hàng Than, Hàng Đậu tiếp xúc với dân; đến tối anh em mắc một đèn điện 500 oát trước cửa trường Yên Phụ sáng rực đường phố để nam nữ tự vệ các khu phố luân phiên đến tập quân sự do các chiến sĩ của các trung đội Tô Hiệu và Minh Khai hướng dẫn. Các đợt huấn luyện này thường kết thúc bằng cuộc thi ném lựu đạn, đánh trận giả, đi cắm trại, liên hoan văn nghệ vui tươi, sôi nổi. Các trung đội khác đều tiếp tục cử cán bộ, chiến sĩ xuống các khu phố tổ chức huấn luyện tự vệ, trung đội Ký Con xuống khu Đông Thành và bãi Phúc Tân, trung đội Trần Quốc Toản ở khu chợ Hôm, Đồng Nhân, Đông Kinh Nghĩa Thục, trung đội Phó Đức Chính tới khu Bạch Mai và dọc đường Đại La...

Cùng với việc huấn luyện quân sự cho Tự vệ Thành, các trung đội đều rất chú ý cử chiến sĩ chuyên trách làm công tác thiếu nhi, một lực lượng rất quan trọng ở khu phố hồi bấy giờ. Các đồng chí Trần Ngọc Tiến, Đặng Văn Băng, hai đội viên trẻ của trung đội Hà Huy Tập đã xây dựng thành công hai đội thiếu nhi mạnh ở hai khu lao động Liên Mỹ (nay là bến xe Kim Liên) và Khâm Thiên, rồi giao cho đoàn thanh niên khu phố phụ trách, sau đó tiếp tục đi xây dựng đội thiếu nhi khu phố khác. Trung đội Tô Hiệu đã góp phần tích cực xây dựng thành công đội thiếu nhi Nguyễn Thái Học, cũng như trung đội Hà Huy Tập xây dựng thành công đội Thi Sách, là hai trong số những đội thiếu nhi ngoan, có kỷ luật, hoạt động tích cực, nổi tiếng của Hà Nội hồi này. Trường Yên Phụ, nơi trung đội Tô Hiệu đóng quân còn được Ban thiếu nhi Xứ chọn làm nơi bồi dưỡng cán bộ phụ trách thiếu nhi các tỉnh, huyện toàn Bắc Bộ và đội Nguyễn Thái Học thường được dùng làm đội mẫu của lớp học.

Tình hình Hà Nội thời kỳ này ngày càng căng thẳng. Anh em Tự vệ chiến đấu phối hợp cùng Tự vệ khu phố kiên quyết ứng phó kịp thời. Quân Pháp ngày càng tăng thêm hành động bội ước. Tuy chúng phải lùi bước trong vụ chiếm Nha Tài chính, nhưng ngày càng có nhiều toán lính mũ đỏ xông vào các khu phố ăn quỵt, gây gổ, quấy rối, khiêu khích. Có lần một toán lính mũ đỏ đến gây rối ở phố Hàng Bồ đã bị các đồng chí Tự vệ chiến đấu gác ở Tòa báo Lao động cùng anh em Tự vệ khu phố kịp thời vây đánh, chúng phải kéo nhau vội chạy về khu Thành.

Quân Tưởng chưa về nước vẫn còn hung hăng, hống hách. Có lần một ô-tô chở đầy lính Tưởng xông vào nhà vô tuyến điện ở Bạch Mai. Đồng chí Vy đang gác hỏi giấy tờ, chúng đã không trình giấy mà lại còn túm áo ngực đồng chí Vy định hành hung. Lập tức đồng chí Trần Thọ Châu cùng gác với Vy lên đạn bắt chúng phải dừng lại. Cùng lúc đông đảo anh em ta ở phía sau tới. Chúng đành phải lên xe quay về, buổi chiều chúng lại đến nhưng với đầy đủ giấy tờ để liên hệ công việc.

Bọn Việt quốc, Việt cách ở Ngũ Xã nhiều lần bắn sang phía trường Yên Phụ để khiêu khích, uy hiếp anh em Tự vệ chiến đấu. Trung đội Tô Hiệu mấy lần im lặng, không muốn trả lời, chúng càng làm già, ngày càng bắn nhiều hơn, tưởng ta sợ. Có lần chúng vừa bắn sang, vừa nghênh ngang khiêu khích, ta bèn lia ngay một băng trung liên hốt-kít trên đầu chúng, từ đó chúng mới thôi quấy nhiễu.

Cuối tháng 4, đầu tháng 5 bọn Pháp ở Hà Nội ngày càng có những hoạt động ngấm ngầm chuẩn bị tăng cường những cuộc chống phá nhân dân ta. Chúng trang bị vũ khí cho tù binh Pháp bị Nhật bắt trước đây đang bị giam giữ trong khu Thành, chúng còn bí mật cấp phát vũ khí cho bọn Pháp dân sự đang ở rải rác trong thành phố, biến những nơi đó thành những ổ tác chiến. Giữa tháng 5, bọn Pháp và bọn Tương lại bắn nhau ngay tại phố Tràng Thi.

Các trung đội Tự vệ chiến đấu được lệnh theo dõi chặt chẽ mọi hoạt động của quân Pháp, nhất là bám sát động tĩnh của các ổ tác chiến tại nhà các sĩ quan Pháp ở ngoài phố. Anh em phân công nhau theo dõi sát nhà tên quan năm pháo binh Lơ-mét ở đầu đường Phan Bội Châu, phố Thợ Nhuộm. Đồng chí Trần Nhẫn¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) được giao nhiệm vụ bám sát tên chủ chợ Mơ, chợ Hôm. Một tổ của trung đội Ký Con cùng tự vệ phố Hàng Phèn thường xuyên bám sát địch hướng Cửa Đông. Tất cả cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu được thường xuyên nhắc nhở phải đề cao cảnh giác, đề phòng địch bắt cóc hoặc ám hại. Cuối tháng 5, đồng chí Nguyễn Văn Tư, một cán bộ tình báo của Xứ, vốn là cán bộ có công trong việc tổ chức trung đội Trần Quốc Toản, bị bọn Pháp dùng xe gíp đâm vào khi đồng chí đang đi công tác bằng xe đạp, cướp cặp tài liệu của đồng chí. Đồng chí Tư bị thương quá nặng, đã hy sinh. Cái chết của đồng chí Nguyễn Văn Tư càng làm cho anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu sôi sục căm thù giặc Pháp.

Cuối tháng 5, lớp học cuối ở khu vô tuyến điện Bạch Mai kết thúc, toàn đội tổ chức kiểm tra (cho điểm) trình độ quân sự, chính trị từng người, nhiều đồng chí được nhận bằng tốt nghiệp tiểu đội trưởng lớp học cuối còn tổ chức đợt diễn tập phân đội chiến đấu. Anh chị em đi xe lửa lên Từ Sơn (Bắc Ninh), rồi hành quân bộ tới chùa Bách Môn (Tiên Du) diễn tập.

Lúc này, đi đôi với việc xây dựng quân đội thường trực Đảng nhấn mạnh việc xây dựng lực lượng vũ trang quần chúng tại chỗ gồm dân quân, du kích ở nông thôn, tự vệ và tự vệ chiến đấu ở thành thị. Do đó, việc đào tạo cán bộ quân sự được đặc biệt chú trọng. Tháng 5, Bộ Quốc phòng mở trường võ bị Trần Quốc Tuấn. Cùng thời gian, thành phố Hà Nội mở trường đào tạo cán bộ tự vệ, trường được mang tên Bác - trường Hồ Chí Minh.

Ngày 31 tháng 5, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên đường sang Pháp theo lời mời của chính phủ Pháp, với tư cách là thượng khách của nước Pháp. Đông đảo nhân dân Hà Nội đến Việt Nam Học Xá tiễn Bác. Trung đội Phó Đức Chính do đồng chí Nguyễn Văn Cừ chỉ huy lại được vinh dự làm hàng rào danh dự ngay chân kỳ đài để bảo vệ Bác.

Sang tháng 6, quân Tưởng nấn ná mãi rồi cũng phải rút khỏi Hà Nội. Bọn đầu sỏ Việt quốc, Việt cách mất chỗ dựa, lần lượt trốn lủi theo quan thầy. Ta mở ngay những đợt tiến công truy quét chúng tại Việt Trì, Phú Thọ, Vĩnh Yên. Ở Hà Nội, bọn Đại Việt quốc dân đảng do Trương Tử Anh cầm đầu, đã ở lại làm tay sai cho Pháp. Thời kỳ còn quân Tưởng, bọn Đại Việt sáp nhập với Việt Nam quốc dân đảng, nhưng vẫn giữ hệ thống tổ chức riêng. Những hoạt động tống tiền, cướp của, giết người, gây rối, phá hoại của chúng đều lấy danh nghĩa Việt Nam quốc dân đảng. Do đó, hoạt động chống phá cách mạng, bản chất phản cách mạng của chúng, nhân dân ta khó phát hiện và chưa phân biệt rõ.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh quân Tưởng rút ở đâu, ta tiếp quản ở đấy, không để cho quân Pháp chiếm trước. Ở trường Hàng Cót, trường Sinh Từ việc tiếp quản diễn ra theo đúng kế hoạch của ta. Riêng việc tiếp quản Đấu Xảo (nay là địa điểm Cung Văn hóa Hữu nghị) rất phức tạp. Đây là một căn cứ lớn, quân Tưởng đóng tới 1 trung đoàn. Đồng chí Anh Bảo đã cử đồng chí Phạm Quang Đức (biết tiếng Trung Quốc) đến giao thiệp với tên chỉ huy, tranh thủ sự đồng tình bàn giao vị trí Đấu Xảo cho ta. Chúng đã hứa đồng ý. Đúng ngày hẹn, 26 tháng 6, hai tiểu đội của trung đội Ký Con và trung đội Trần Quốc Toản quân phục chỉnh tề, vũ khí đầy đủ do các đồng chí Phan Sinh và Nguyễn Khắc Hữu chỉ huy, từ sáng sớm đã tiến đến gần cổng Đấu Xảo với nhiệm vụ tiếp quản - chiếm lĩnh căn cứ Đấu Xảo ngay sau khi quân Tương vừa rút. Nhưng bất ngờ, quân Pháp cũng đã có một đoàn xe gồm cả xe bọc thép (háp-tơ-rắc) và xe chở quân trực sẵn ở đầu đường Quán Sứ, trước nhà công ty Hỏa xa Việt Điền, súng liên thanh trên xe chĩa thắng vào công nhà Đấu Xảo. Lúc này nhiều hội viên đoàn thể cứu quốc và quần chúng nhân dân do Thành bộ Việt Minh huy động đến hỗ trợ Tự vệ chiến đấu tiếp quản - chiếm lĩnh cũng đã đến gần đó đang ngồi trên vỉa hè bên kia đường đối diện với cổng Đấu Xảo. Đồng chí Phan Sinh khôn khéo dẫn 1 tiểu đội tiến thẳng vào cổng, theo đội hình hành quân như để tiếp thu, đổi gác. Những tên lính Tưởng gác không cho anh em ta đến gần. Đồng chí Phạm Quang Đức đề nghị đồng chí Phan Sinh cho tiểu đội đi tuần quanh một vòng để đồng chí Đức vào gặp bọn chỉ huy quân Tưởng thương lượng. Sau đó chúng chấp nhận yêu cầu để lực lượng ta vào thay thế như chúng đã hứa lần trước. Một lát sau, một tên chỉ huy quân Tưởng cùng đồng chí Đức ra vọng gác, vừa lúc tiểu đội Tự vệ chiến đấu do đồng chí Phan Sinh chỉ huy cũng vòng đến. Tên lính Tưởng rút lá cờ Tàu cắm ở trạm gác, một đồng chí của ta cắm ngay lên đó lá cờ đỏ sao vàng và vào thay thế vị trí gác của tên lính Tưởng. Mọi việc diễn ra nhanh chóng và êm thấm trước những cặp mắt theo dõi chăm chú, hồi hộp, đầy hào hứng của đông đảo đồng bào đến hỗ trợ ở bên kia đường và trước những con mắt soi mói, tưng hửng, đầy hằn học của đám quân Pháp ở đầu đường Quán Sứ. Đồng chí Đức cùng đồng chí Phan Sinh còn ra tận ga Hàng Cỏ tiễn bọn chỉ huy quân Tưởng lên tàu. Đồng chí Nguyễn Khắc Hữu bố trí ngay lực lượng canh gác, sau đó trèo lên cột thu lôi nhà chính giữa cao nhất khu Đấu Xảo để treo lá cờ đỏ sao vàng. Từ trên nóc nhà, Hữu thấy đông đảo đồng bào bốn phía xung quanh ngước nhìn lá cờ Tổ quốc phấp phới tung hay trên tận đỉnh cao và reo hò vang dậy đường phố. Ngay quá trưa và chiều, đến tối hôm đó, quân Pháp dùng xe cơ giới chạy lồng lộn xung quanh khu Đấu Xảo, một chiếc xe "gíp" còn tiến vào gần ụ chặn ở ngoài cổng định khiêu khích. Nhưng anh em gác của ta đã ở vị trí sẵn sàng chiến đấu, bình tĩnh, không mắc mưu địch. Cuối cùng bọn Pháp không thể làm gì được ta và cũng không biết làm gì nữa để có thể chiếm khu Đấu Xảo, đành quay xe rút lui.

Tất cả các vị trí đóng quân của bọn Tưởng đều rất bẩn, anh em ta phải làm vệ sinh rất vất vả mới có thể đóng quân được.

Từ đây khu Đấu Xảo rộng lớn vừa là vị trí đóng quân chủ yếu của Đội Tự vệ chiến đấu, vừa là trụ sở của ban chỉ huy Tự vệ Thành và Trường đào tạo cán bộ tự vệ của thành phố. Mối quan hệ công tác phối hợp hoạt động giữa chỉ huy Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu và ban chỉ huy Tự vệ Thành càng thêm gắn bó.

Âm mưu của bọn Pháp ở Hà Nội lúc này là từ những chỗ đã đóng quân, tìm mọi cách mở rộng, lấn chiếm, thành lập chính quyền bù nhìn, cuối cùng sẽ kết thúc bằng đảo chính, chiếm đóng toàn bộ. Bọn Đại Việt do Trương Tử Anh cầm đầu phục vụ mưu đồ đó của Pháp, bí mật ám sát kiều dân Pháp để quân đội Pháp lấy cớ khiêu khích, tiêu hao lực lượng ta. Dựa vào thế lực của Pháp, chúng còn công khai đóng trụ sở riêng, tổ chức lực lượng vũ trang riêng, xuất bản báo chí riêng. Ở Hà Nội, chúng lập các trụ sở có vũ trang ở 80 phố Quán Thánh, 90 Đỗ Hữu Vị (nay là phố Cửa Bắc), 7 Ôn Như Hầu, 46 Ha-le (nay là phố Nguyễn Du), 132 Đuy-vi-nhô (nay là phố Bùi Thị Xuân)... Ngoài cửa mỗi trụ sở, chúng đắp công sự và đặt hàng rào thép gai, có lính cầm súng gác... hệt như đồn bốt thực sự.

Giữa lúc cuộc đàm phán Việt - Pháp ở Phông-ten-nơ-blô bế tắc, ta nắm được âm mưu của bọn Pháp ở Việt Nam định lợi dụng cơ hội kỷ niệm ngày cách mạng Pháp (14-7) cùng bọn Đại Việt tạo cớ gây khiêu khích lớn, đánh chiếm Hà Nội, lật đổ chính quyền cách mạng khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang còn ở bên Pháp.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng với lực lượng công an là hai lực lượng chủ yếu được huy động để phá tan âm mưu của chúng. Ta phát hiện Trương Tử Anh thì thụt ra vào khu Thành để bàn bạc với Pháp. Bọn Đại Việt tập trung nhiều phương tiện ấn loát, đã in tài liệu, đang đóng gói chuẩn bị gửi đi các tỉnh. Xanh-tơ-ni đại diện chính phủ Pháp liên tục xin Chính phủ ta cho quân Pháp được diễu binh quanh Bờ Hồ. Cụ Huỳnh Thúc Kháng, quyền Chủ tịch nước (thay Bác Hồ trong thời gian Bác sang Pháp) cùng đồng chí Võ Nguyên Giáp căn cứ vào thỏa thuận trước đây giữa Pháp và ta quy định quân Pháp chỉ được đóng quân và đi lại ở phạm vi trong Thành và vườn hoa Canh Nông, nên ta chỉ cho phép chúng duyệt binh tại chỗ.

Ngày 11 tháng 7, được nhân dân giúp đỡ, công an ta đã khôn khéo đột nhập đúng nơi in truyền đơn, biểu ngữ, bố cáo kêu gọi bạo động của bọn Đại Việt ngay tại trụ sở của chúng, bắt gọn toàn bộ bọn phản động ở đây cùng đầy đủ tang chứng. Qua lời khai của bọn này, ta biết được kế hoạch của bọn Pháp và tay sai Đại Việt. Ngày 14 tháng 7, quân đội Pháp trang bị vũ khí đầy đủ sẽ diễu binh trên đường phố quanh khu vực Bắc Bộ Phủ, bọn Đại Việt sẽ cho người ném lựu đạn vào đám lính da đen trong đội ngũ diễu binh, bọn Pháp sẽ vin cớ đó, vu cáo Chính phủ ta đánh chúng và sẽ huy động toàn lực bao vây đánh úp các cơ quan đầu não cách mạng ở Hà Nội, bắt giam các lãnh tụ; bọn Đại Việt sẽ tuyên bố đảo chính, lập chính phủ mới, bọn Đại Việt ở một số tỉnh được chuẩn bị từ trước sẽ hưởng ứng...

Quyền chủ tịch Huỳnh Thúc Kháng sau khi nghe báo cáo đầy đủ và trực tiếp xem các tờ truyền đơn, hiệu triệu của bọn Đại Việt, vô cùng căm giận, ký ngay lệnh cho Công an và Tự vệ Thủ đô phải thi hành phép nước, diệt trừ bọn phản động và đưa vụ này ra ánh sáng.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng lực lượng Công an ngay sáng ngày 12 tháng 7 mở đợt tiến công, vây bắt bọn phản động theo một kế hoạch thống nhất. Đồng chí Vỵ Hải được thay mặt chỉ huy đội sang trực hẳn bên sở chỉ huy công an để kịp giải quyết hiệp đồng giữa hai lực lượng. Từng chuyến ô-tô của công an đến khu Đấu Xảo đón từng tiểu đội Tự vệ chiến đấu trang bị đầy đủ cùng nhau nhanh chóng tiến công, vây quét từng vị trí của bọn phản cách mạng.

Gần như cùng lúc, cuộc tiến công vây quét của ta diễn ra đồng loạt ở khắp nội thành. Tại các vị trí của bọn Đại Việt ở phố Thiền Quang, địch ngoan cố chống cự, ta phải đánh mạnh chúng mới chịu đầu hàng. Tại các trụ sở của chúng ở phố Nguyễn Du, phố Huế, Hàng Đẫy, ta đánh chiếm khá nhanh chóng. Ở trụ sở phố Nguyễn Du, ta bắt được Phan Kích Nam, ủy viên trung ương Quốc dân đảng, chỉ huy "đệ nhất chiến khu" của chúng cùng với nhiều vải vàng để may cờ ba que. Tại trụ sở phố Huế, bên ngoài là hiệu sách Trường Xuân, bên trong có cả máy in bạc giả và rất nhiêu quần áo nam nữ để cải trang. Tại trụ sở phố Hàng Đẫy, chúng khai là trạm đón tiếp của trung ương Quốc dân đảng, anh em ta mặc quần áo của chúng tiếp tục gác cửa, sau mấy giờ ta bắt tiếp được 8 tên đến liên hệ.

Tại trụ sở số 7 phố Ôn Như Hầu (nay là phố Nguyễn Gia Thiều), bọn phản động chống cự rất ngoan cố. Chúng có khoảng 15 tên dùng tiểu liên tôm-sơn từ tầng hai bắn xuống ngăn không cho lực lượng ta xông vào. Cuộc chiến đấu ở đây bắt đầu từ 10 giờ sáng phải kéo dài hơn những nơi khác. Đội Tự vệ chiến đấu phải điều thêm 1 trung đội có cả đại liên hỗ trợ từ Đấu Xảo tới. Đến 12 giờ trưa mới kết thúc trận đánh. Ta cứu được 1 người dân bán bánh giầy bánh giờ mà chúng bắt vào, định ăn hết bánh rồi sẽ thủ tiêu và 1 lính Quốc dân đảng bị chúng nghi làm phản. Những người này cho biết ở đây đêm nào bọn phản động cũng bắt người về tống tiền, hãm hiếp, tra tấn. Sợ nạn nhân kêu la, chúng thường vặn máy hát to hoặc hò hét vang lên để tránh ngoài đường phát hiện, ở đây, ta tìm thấy nhiều dụng cụ tra tấn như bình điện, roi song, kìm, búa, trên tường đầy vết máu. Lần theo vết máu, ta tìm thấy 7 xác người bị chôn ở ngoài vườn, 4 xác đã thối rữa, 3 xác mới bị giết, chúng chặt ra từng mảnh chôn chung một hố. Tin tìm được nhiều xác người ở số 7 Ôn Như Hầu ngay giữa nội thành Hà Nội do bọn phản động giết hại lan rất nhanh toàn thành phố. Đồng bào khắp các phố phường kéo đến phố Ôn Như Hầu, nhiều người kêu khóc len vào tìm dấu vết người thân mất tích trước đó ít ngày. Bè lũ Việt quốc, Việt cách, nhất là bọn Đại Việt đã bị phơi trần bộ mặt quốc gia giả hiệu, tàn ác dã man, xấu xa đê tiện.

Cuộc tiến công vây bắt bọn phản động ở trụ sở 80 phố Quán Thánh còn quyết liệt dai dẳng hơn. Ở đây có phần lớn bọn đầu sỏ phản động. Từ 8 giờ sáng ta đã bao vây. Địch dựa vào công sự kiên cố và tường đá dày bắn trả kịch liệt và cho người bí mật đi cầu cứu quân Pháp. Cuộc chiến đấu kéo dài tới 10 giờ đêm, ta vẫn chưa đột phá vào được. Bọn Pháp được chúng cầu cứu đã dùng xe tăng chặn hai đầu đường Quán Thánh, nổ súng liên hồi vào xung quanh chỗ ta bố trí. Đoàn đại biểu ta trong Ban liên kiểm lập tức tới can thiệp. Trước những lý lẽ sắc bén của ta, bọn Pháp rút đi, chúng không muốn phải sớm phơi bày bộ mặt xấu xa, trơ trẽn cùng hội, cùng thuyền với bọn phản động đang bị cả thành phố ghê tởm, khinh ghét, nguyền rủa qua "vụ Ôn Như Hầu". Ta tăng thêm hỏa lực, bắn áp đảo mạnh mẽ, các chiến sĩ dũng cảm tràn vào. Toàn bộ bọn đầu sỏ Đại Việt, Quốc dân đảng bị ta bắt. (Trương Tử Anh trốn được, nhưng mấy tháng sau cũng bị ta bắt).

Ngay sau đó, ta tiến công vây bắt bọn phản động trong trường Đỗ Hữu Vị (Cửa Bắc), ở đây, tại sân trường, ta lại thấy 2 xác người Việt - một đàn ông, một đàn bà - đều bị chúng chặt làm đôi chôn chung một hố và xác một số lính Pháp bị chúng giết để vu cáo cho ta, gây thêm rắc rối giữa Pháp và ta.

Cuộc trấn áp bọn phản động ở Hà Nội ngày 12 tháng 7 giành thắng lợi lớn. Đây là một đòn sấm sét đánh gục thế lực nội phản chủ yếu ở Hà Nội. Ngày 13, Xanh-tơ-ni không còn khẩn khoản xin cho quân Pháp diễu binh như mấy ngày trước nữa.

Trong cuộc chiến đấu vây quét này, hai lực lượng Công an và Tự vệ chiến đấu phối hợp rất chặt chẽ. Mỗi lực lượng đều phát huy thế mạnh và sở trường của mình cùng tiến công địch; sau khi đánh chiếm xong, anh em Công an thường đảm nhiệm bắt chúng, đưa lên xe ô-tô, giải về trạm giam; anh em Tự vệ chiến đấu ở lại chốt giữ những vị trí đã đánh chiếm.

Ngay sau trận thắng, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được lệnh cử một đoàn tuyên truyền đi theo đồng chí Trần Huy Liệu về hỗ trợ xây dựng phong trào quần chúng ở thị xã Phủ Lý. Đoàn gồm hơn 50 cán bộ chiến sĩ nam nữ Tự vệ chiến đấu cùng một số em thiếu nhi đội Nguyễn Thái Học. Đoàn đã phân công nhau tỏa xuống các phố thăm hỏi nhân dân và nói chuyện tình hình cả nước và Hà Nội. Đoàn còn tổ chức đồng diễn thể dục, tổ chức nhiều buổi liên hoan văn nghệ. Đoàn tuyên truyền đã được đồng bào, thanh niên, thiếu nhi Phủ Lý rất quý mến. Đợt tuyên truyền này đã thành công. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã góp phần làm tiêu tan ảnh hưởng của bọn Quốc dân đảng vừa tuyên truyền xuyên tạc suốt mấy tháng nay ở thị xã cửa ngõ phía nam của Thủ đô Hà Nội.

Giữa tháng 7, đồng chí đội trưởng Lê Trung Toản được điều xuống Hải Phòng làm Bí thư Thành ủy. Cùng với đồng chí Toản tăng cường cho Hải Phòng còn có một số cán bộ trong Đội Tự vệ chiến đấu như Phan Sinh, Phùng Hiền, Nguyễn Phú Tuyên, Xưởng... Các đồng chí Anh Bảo, Đỗ Đức Kiên, Đỗ Trình được bổ sung vào Thành ủy Hà Nội. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo được chỉ định thay đồng chí Lê Trung Toản làm đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, đồng chí Đỗ Đức Kiên kiêm nhiệm Bí thư Thành bộ Việt Minh, đồng chí Đỗ Trình kiêm nhiệm Trưởng ban tuyên truyền Thành (sau đó đi học lớp Nguyễn Ái Quốc, rồi chuyển sang làm Bí thư Liên khu ủy 3, Hà Nội).

Đến cuối tháng 7, đội hình bố trí lực lượng của đội có thêm những thay đổi. Trung đội Phó Đức Chính vẫn chốt giữ ở Bạch Mai để bảo vệ nhà vô tuyến điện và làm nòng cốt xây dựng phong trào, huấn luyện quân sự cho Tự vệ khu phố ở vành đai phía nam thành phố, nhất là khu Bạch Mai. Một lực lượng của trung đội Ký Con tiếp tục canh gác, bảo vệ các trụ sở Thành bộ Việt Minh Tòa báo Cứu quốc, Tòa báo Lao động, số 7 Ôn Như Hầu. Đông đảo lực lượng còn lại của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được tập trung về khu Đấu Xảo, vừa có điều kiện huấn luyện tập trung về tác chiến trong thành phố, vừa gấp rút chuẩn bị cho ngày lễ thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành.

Trong khi cuộc đàm phán Việt - Pháp vẫn bế tắc, bọn Pháp ở Hà Nội ngày càng lộng hành, tăng cường khiêu khích như cướp của, đánh người, phóng xe ô-tô với tốc độ cao và bắn súng bừa bãi trên đường phố.

Tối 24 tháng 7, một xe ô-tô của quân Pháp chạy qua trụ sở đội đã bất ngờ xả súng bắn một băng liên thanh vào cổng. Đồng chí Nguyễn Trọng Ấm đang đứng gác bị trúng đạn hy sinh. Ngày 25, ta tổ chức tang lễ đồng chí Âm, vạch trần tội ác của quân Pháp. Lực lượng tự vệ toàn Thành và nhân dân thành phố vô cùng căm phẫn quân thực dân Pháp tàn bạo.

Tiếp đó, một cuộc xung đột vũ trang đã xảy ra ở phố Hàng Phèn, Hàng Bút. Đây là những phố giáp cổng cửa Đông của khu Thành, ở ngã ba ta có một vọng gác công khai của Tự vệ Thành. Đầu phố Hàng Phèn ta bố trí một nửa tiểu đội Tự vệ chiến đấu do đồng chí Nguyễn Văn Huyên chỉ huy. Từ khi có Tự vệ chiến đấu về làm nòng cốt xây dựng, huấn luyện, hoạt động ở đây, anh em tự vệ tại khu phố này không chỉ phát triển thêm về số lượng (lập thêm 1 tổ tự vệ công nhân tư gia), nâng hẳn về chất lượng, đoàn kết chặt chẽ, hăng hái tập luyện, nâng cao cảnh giác, sinh hoạt nền nếp. Bọn Pháp ở trong khu Thành thấy rõ vọng gác và lực lượng tự vệ ở khu phố này gần như án ngữ cổng ra vào Thành. Chúng tìm mọi cách uy hiếp. Hàng ngày chúng thường cho xe bọc thép chạy qua, chạy lại trên phố Hàng Gà, Tiên Sinh và bắn súng liên thanh về phía phố Hàng Bút, Hàng Phèn. Nhiều hôm rất căng thẳng tưởng như chúng đánh hai phố này, nhiều đêm anh em Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành phải bố trí trên nóc nhà số 146 Hàng Phèn (hiệu thuốc lá Thịnh Mỹ) sẵn sàng đối phó. Giữa tháng 7, bọn Pháp đưa 4 xe bọc thép với trọng liên 12,7 mi-li-mét, 13 mi-li-mét bắn dọc phố Hàng Phèn, Hàng Bút. Sau đó chúng dùng 4 xe đó chốt luôn ở ngã ba Hàng Bút - Hàng Phèn, bắn quét vào cửa nhà hai bên đường phố. Bọn Pháp lần này quá trắng trợn, láo xược. Sự căng thẳng đã đến đỉnh cao. Được toàn tổ đồng tình, đồng chí Huyên đã ném luôn một quả lựu đạn vào chỗ bọn Pháp đang lố nhố ở ngã ba. Chúng bắn trả một lúc rồi rút về Cửa Đông. Tiếng lựu đạn ta nổ và sự rút lui của quân Pháp đã gây phấn chấn trong anh em tự vệ và đồng bào khu phố; nhưng không phù hợp với sách lược của ta lúc này là phải tự kiềm chế, tránh mọi khiêu khích của địch, tránh để địch kiếm cớ tiến công lớn, vì ta cần thêm thời gian chuẩn bị thực lực. Lúc này cả nước chưa thể bắt đầu kháng chiến, Bác Hồ lại đang còn ở bên Pháp... Đội trưởng nghe báo cáo, rất thông cảm với hoàn cảnh của anh em lúc đó, nhưng rõ ràng phải nhân sự việc này giáo dục thêm toàn đội không chỉ về ý chí chiến đấu mà cả ý thức kỷ luật, phòng ngừa những trường hợp tương tự còn có thể xảy ra. Đồng chí Huyên đã bị phạt giam 3 ngày vì mắc mưu khiêu khích của địch, không giữ nghiêm kỷ luật. Anh em tự vệ phố Hàng Phèn, Hàng Bút đã trình bày rõ thêm sự việc và xin giảm nhẹ kỷ luật cho đồng chí Huyên. Sau 2 ngày, đồng chí Huyên được nhắc nhở thêm bài học vừa qua và trở về Hàng Phèn, Hàng Bút tiếp tục chỉ huy ở đó. Rõ ràng, tình hình lúc này đòi hỏi anh em phải rất kiên quyết, sẵn sàng nhưng cũng phải rất tỉnh táo, sáng suốt, không được mắc mưu khiêu khích của địch, có thể gây nhiều tổn thất lớn hơn.

Cuối tháng 7, bọn Pháp trắng trợn đưa quân lên chiếm đóng thị xã Bắc Ninh, cả thành phố lại sục sôi biểu tình phản đối thực dân Pháp bội ước.

Việc thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành ngày càng cần thiệt. Lâu nay, bọn Việt quốc, Việt cách, Đại Việt... lợi dụng những khu phố cơ sở còn yếu, đã len lỏi vào định nắm lực lượng tự vệ. Một số người khác, không hoàn toàn chống đối, nhưng cũng có tham vọng xen vào nắm lực lượng vũ trang ở cơ sở. Từ tháng 9 năm trước (1945), ta đã thống nhất về mặt chỉ huy Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành; qua một năm, Đội Tự vệ chiến đấu đã thâm nhập huấn luyện Tự vệ Thành ở các cơ sở. Lúc này, điều kiện đã chín muồi, đã thống nhất về mặt tổ chức và cũng đã đến lúc cần phải thống nhất, về thực chất, đây là một biện pháp bảo đảm Đảng nắm chắc toàn bộ lực lượng Tự vệ - lực lượng vũ trang quần chúng - của thành phố.

Ngày 29 tháng 8, buổi lễ thống nhất lực lượng thanh niên tự vệ toàn Thành diễn ra trọng thể tại khu Đấu Xảo. Hơn 10.000 Tự vệ Thành, Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ chiến đấu đã có mặt với hàng ngũ chỉnh tề. Đại biểu chính quyền, đoàn thể thành phố Hà Nội đã đến đông đủ. Đặc biệt, có quyền Chủ tịch Huỳnh Thúc Kháng và đồng chí Võ Nguyên Giáp đến chủ tọa buổi lễ, huấn thị lực lượng tự vệ toàn Thành. Đồng chí Đỗ Đức Kiên đọc báo cáo về tình hình và nhiệm vụ lực lượng tự vệ thành phố. Hàng vạn cán bộ, chiến sĩ tự vệ Hà Nội bừng bừng khí thế, quyết tâm làm tròn mọi nhiệm vụ cấp trên giao cho. Buổi lễ kết thúc bằng cuộc diễu binh của lực lượng tự vệ. Dẫn đầu là 2 trung đội thuộc Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu¹ (Lúc này còn được gọi là Đội Tự vệ xung phong) - một bộ phận của thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành, với trang phục thống nhất, trang bị đầy đủ súng trường, tiểu liên, trung liên và cả khẩu trọng liên 12,7 mi-li-mét; tiếp theo là các đoàn Tự vệ xí nghiệp mặc quần áo xanh công nhân. Lực lượng tự vệ toàn Thành diễu binh một vòng quanh sân khấu Đấu Xảo, rồi qua cổng, tỏa về các khu trong toàn thành phố. Đây là cuộc biểu dương sự lớn mạnh của lực lượng vũ trang quần chúng thành phố, đánh dấu một bước trưởng thành của lực lượng vũ trang Hà Nội một mốc thành công của Đảng trong quá trình chỉ đạo xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang Thủ Đô.

Các đồng chí Hoàng Phương, Vỵ Hải được cử tham gia Ban chỉ huy Thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành, càng tạo điều kiện cho mối quan hệ giữa Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành thêm gắn bó.

Trong ngày Quốc khánh (2-9-1946), một trung đội của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được tham gia duyệt binh, diễu binh và anh em đã hoàn thành tốt nhiệm vụ.

Giữa tháng 9, phái đoàn Việt Nam rời Pa-ri về nước sau khi ta và Pháp ký Tạm ước 14-9. Anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng đồng bào Hà Nội, đồng bào cả nước mong chờ Bác về để trực tiếp lãnh đạo toàn dân, toàn quân tiếp tục cuộc đấu tranh trong tình hình mới.

Đến cuối tháng 9, trung đội Phó Đức Chính vẫn chốt ở phía nam thành phố, toàn Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tập trung về khu Đấu Xảo. Các đồng chí lãnh đạo, chỉ huy chủ chốt của đội lúc này thường phải kiêm nhiệm vụ ở Thành hoặc Liên khu, đội đã tổ chức một ban chỉ huy đại đội - dưới sự chỉ đạo của đội trưởng Nguyễn Anh Bảo, gồm đại đội trưởng Vỵ Hải, chính trị viên Nguyễn Văn Cừ và đại đội phó Phạm Văn Tường. Đồng chí Nguyễn Văn Nấp đã về công tác tại Bộ Tổng tham mưu, đồng chí Vũ Yên vừa làm phái viên vừa cùng đồng chí Phùng Văn Phúc trực tiếp phụ trách huấn luyện quân sự của đội. Toàn đội được huấn luyện về cách đánh trong thành phố, làm công sự đặt chướng ngại vật, học sử dụng các loại vũ khí từ súng trường, lựu đạn đến bom; mìn, đạn lõm. Trong quá trình huấn luyện chiến đấu, anh em được hướng vào những yêu cầu thiết thực để sẵn sàng thi hành mọi nhiệm vụ được giao. Hướng huấn luyện chiến đấu trong thành phố lúc này chủ yếu là học cách đánh từng tổ, từng người chốt tại những vị trí quan trọng, độc lập chiến đấu hoặc phối hợp và làm nòng cốt trong Tự vệ Thành.

Kết hợp với huấn luyện quân sự, toàn đội tích cực rèn luyện theo nền nếp sinh hoạt tập trung. 5 giờ sáng toàn đội dậy tập thể dục. 7 giờ sáng và 16 giờ 30 chiều, từng trung đội đi đều (kết hợp tập đội ngũ) đến địa điểm chào cờ (kéo cờ và hạ cờ). Những bước chân giậm mạnh và tiếng hát hùng tráng cùng với tiếng hô rắn rỏi của đại đội trưởng càng thôi thúc tâm hồn phơi phới và ý chí rèn luyện của anh chị em toàn đội. Tiểu đội trưởng Hợp thuộc trung đội Trần Quốc Toản to khỏe, hồn nhiên, thường hát đệm rất vui nhộn. Mỗi khi toàn đội hát xong câu "Bước oai nghiêm theo tiếng súng đi tung hoành; quân Việt Nam đi hồn non nước xây thành..." thì đồng chí Hợp lại hô vang "Đùng, đoành, đoành!". Toàn đội tiếp tục hát vang đầy phấn chấn.

Công tác bảo đảm vật chất của đội thời kỳ này cũng có những tiến bộ mới. Đội đã có trạm xá do đồng chí Lý Hường phụ trách chăm lo thuốc men, cơm cháo khi anh em ốm đau. Đội còn có tổ quân khí do đồng chí Nguyễn Hữu Toản phụ trách, kịp thời sửa chữa tại chỗ vũ khí hỏng hóc thông thường.

Việc phát triển Đảng vẫn được coi trọng. Nhiều đồng chí qua học tập công tác, rèn luyện, thử thách ngày càng tiến bộ, trưởng thành đã được kết nạp vào Đảng; chi bộ lúc này đã có đến hơn 20 đảng viên.

Tình hình Hà Nội bước sang tháng 10 càng khẩn trương. Bọn Pháp không ngừng tăng thêm quân lính vũ khí vào Hà Nội. Hội nghị quân sự toàn quốc (19-10) nhận định "không sớm thì muộn, Pháp sẽ đánh mình và mình cũng nhất định phải đánh Pháp".

Sang tháng 11, tình hình Hà Nội càng căng thẳng. Thực dân Pháp đã phân phát vũ khí cho 7.000 Pháp kiều. Chúng lập thêm nhiều ổ tác chiến xung quanh các khu vực đóng quân và khu phố đông người Pháp. Bọn lính Pháp liên tiếp gây ra các vụ khiêu khích ngay trên đường phố Hà Nội.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này được phân công bố lực lượng về các liên khu 1, 2, 3 ở nội thành để cùng các lực lượng toàn thành xúc tiến công việc chuẩn bị kháng chiến. Nhiệm vụ chung của đội là phối hợp với các đơn vị Vệ quốc đoàn và làm nòng cốt trong Tự vệ Thành "Quyết chiến để bảo vệ Thủ đô".

Tại Liên khu 1, Tự vệ chiến đấu cùng với tiểu đoàn 101 và Tự vệ Thành "thực hiện thuật cận chiến, chiếm giữ từng nhà, quấy rối từng phố để ngăn trở không để cho địch trong Thành đánh ra cứu viện được Đồn Thủy".

Tại Liên khu 2, Tự vệ chiến đấu cùng với tiểu đoàn 77, đại đội cảnh vệ và Tự vệ Thành "chặn giữ khu vực ven đường Tràng Tiền, từ cửa Nam tới đầu phố Trần Quang Khải, từ nhà pha tới đầu phố Nguyễn Du, dùng thuật cận chiến chiếm giữ từng nhà, chiếm giữ từng phố, không để cho quân địch lan rộng ra, tiêu diệt địch trong từng khu vực đó, không để cho địch ở Đồn Thủy hay ở Cửa Nam vây, trước hết phải cho tiêu diệt bộ phận địch ở Cửa Nam ngay".

"Tại Liên khu 3, Tự vệ chiến đấu cùng tiểu đoàn 523 và Tự vệ Thành thực hiện cận chiến quét sạch và chiếm từng nhà, quấy rối từng phố, khiến cho địch nhằm vào đó mà tiến công, để quân ta (tiểu đoàn 45 và tiểu đoàn 212 cùng dân quân) hoàn thành nhiệm vụ đánh chiếm trường Bưởi và Đồn Thủy nhưng không được để địch lan rộng ra ngoài khu vực"1 (Trích mệnh lệnh tác chiến của Bộ chỉ huy Khu 11).

Để thực hiện nhiệm vụ trên, nhiều đồng chí lãnh đạo, chỉ huy chủ chốt của đội được tăng cường cho các liên khu, càng tạo điều kiện gắn bó hơn nữa giữa Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu với từng mặt trận ở các liên khu nội thành Hà Nội. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo vẫn chỉ huy đội. Đồng chí Đỗ Đức Kiên vẫn kiêm nhiệm Bí thư Thành bộ Việt Minh. Đồng chí Lê Trung Toản nguyên đội trưởng (vừa làm Bí thư Thành ủy Hải Phòng tháng 8-1946) được điều trở lại Hà Nội (11-1946) nay là Khu ủy viên Khu 11 trực tiếp được giao nhiệm vụ Phó bí thư Liên khu ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Liên khu 1. Đồng chí Nguyễn Văn Tích phụ trách Việt Minh Liên khu 2, ủy viên quân sự trong Ủy ban bảo vệ Liên khu. Đồng chí Đỗ Trình về làm Bí thư Liên khu ủy và Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Liên khu 3. Đồng chí Hoàng Phương kiêm nhiệm Phó chủ tịch Ban chỉ huy thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành và phụ trách Mặt trận Việt Minh Liên khu 1. Đồng chí Vũ Yên trực tiếp giúp đồng chí Anh Bảo về quân sự của đội. Đồng chí Phùng Văn Phúc trực tiếp giúp đồng chí Đỗ Trình về quân sự ở Liên khu 3. Các đồng chí Vỵ Hải và Phạm Văn Tường vẫn phụ trách đại đội. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ được điều về Liên khu 2, trực tiếp phụ trách việc bảo vệ lúc chưa kháng chiến và phá hủy đài phát thanh ở Ngã Tư Vọng - Bạch Mai sau khi xảy ra chiến đấu.

Một bộ phận lực lượng đội tiếp tục canh gác bảo vệ các mục tiêu ở Hàng Trống, Hàng Bồ, Trần Hưng Đạo, Ôn Như Hầu. Một bộ phận khác được cử đi tăng cường cho các liên khu, được sắp xếp thành từng tổ hoạt động ở từng khu vực.

Lực lượng còn lại của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này được phân bố lại để thực hiện nhiệm vụ tác chiến theo mệnh lệnh của Bộ chỉ huy Khu.

Trung đội Trần Quốc Toản bố trí ở dọc trục đường Tràng Thi - Nhà hát lớn, một tiểu đội tăng cường cho trung đội Vệ quốc đoàn chốt tại Nhà hát lớn. Anh em còn lại chốt tại nhà số 3 Cửa Nam phối hợp với Tự vệ Thành sẵn sàng đánh địch ở ngã năm Cửa Nam; sau sẽ dãn ra chốt thêm nhà thuốc Thẩm Hoàng Tín (phố Phan Bội Châu) nhằm đánh vào nhà tên sĩ quan Pháp Lơ-mét (đầu phố Phan Bội Châu) phối hợp với trung đội Tô Hiệu chốt ở nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn đánh địch đi lên cuối đường Tràng Thi, làm xong nhiệm vụ ở Cửa Nam sẽ về Liên khu 2.

Trung đội Tô Hiệu, bộ phận chốt tại nhà đồng chí Trần Duy Hưng (phố Thợ Nhuộm), được tăng cường lực lượng thành mũi chủ động đánh nhà tên Lơ-mét, phối hợp với bộ phận trung đội Trần Quốc Toản tăng cường chốt nhà thuốc Thẩm Hoàng Tín, bộ phận còn lại chốt tại hãng sơn Rê-dít-tăng-cô đầu đường Cột Cờ (nay là đường Điện Biên Phủ) chặn địch từ hướng Cột Cờ xuống.

Trung đội Hà Huy Tập phân về cùng chiến đấu tại Liên khu 3, tập trung chủ yếu trên dọc đường Khâm Thiên, do Ủy ban bảo vệ Liên khu trực tiếp chỉ huy, một tổ cùng tự vệ đường sắt chốt tại ba-ri-e đầu đường Hàng Lọng (nay là đường Lê Duẩn).

Trung đội Phó Đức Chính cử thêm một tổ 5 người trực tiếp giúp đồng chí Nguyễn Văn Sâm, Chủ tịch khu Bạch Mai đẩy mạnh việc xây dựng khu Bạch Mai thành căn cứ Liên khu 2 và tiếp tục bảo vệ đài phát thanh.

Bộ phận còn lại của trung đội Ký Con là lực lượng chính bảo vệ khu Đấu Xảo và các mục tiêu mà trung đội đang canh gác tại trung tâm thành phố.

Nội dung chuẩn bị chủ yếu tại các chốt là bố trí các điểm hỏa lực bí mật có công sự bảo vệ, nơi nào có điều kiện thì mở thông đường cơ động về phía sau. Riêng Đấu Xảo, củng cố các ụ súng đã có, đào hệ thống giao thông hào nối các ụ súng đã có, đào hệ thống giao thông hào nối các ụ súng với chỉ huy, xây dựng các chướng ngại vật chặn lối vào cửa chính.

Trong khi chuẩn bị chiến đấu trên những điểm trên anh chị em còn đi xuống các phố được phân công, cùng anh em Tự vệ Thành bàn bạc kế hoạch đánh địch cụ thể và tiến hành công tác chuẩn bị chiến đấu trên đường phố. Nội dung chuẩn bị chủ yếu là vận động nhân dân đục tường thông nhà nọ sang nhà kia; những nhà chọn để chốt thì kín đáo xây dựng các ụ súng ở trong nhà, có công sự bảo vệ. Tại những khu phố còn xa các vị trí địch như Nguyễn Trường Tộ (Liên khu 1), Lò Đúc, Ô Cầu Dền, Ô Đông Mác (Liên khu 2), Khâm Thiên (Liên khu 3), Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ Thành và đông đảo nhân dân lập các ụ chướng ngại nhằm ngăn chặn, giảm bớt sự xâm nhập của lính Pháp vào nhà dân cướp bóc, gây rối. Việc xây dựng ụ chướng ngại này thường phải làm từng bước, thoạt đầu xây ở hai bên hè đường, vẫn để lòng đường cho xe cộ đi lại để bọn Pháp không có cớ sinh sự, nhưng đã chuẩn bị sẵn mọi phương tiện để khi cần thiết có thể tung ra nhanh chóng lấp kín lòng đường. Nhân dân cùng tự vệ tham gia chở cát từ bãi sông Hồng về dồn vào bao đắp thành công sự và chở sẵn đồ đạc cồng kềnh trong nhà mình như giường, tủ, bàn, ghế, cả sập gụ, tủ chè để khi cần, anh em tự vệ tung ra đường... thể hiện lòng yêu nước, chí căm thù giặc, quyết tâm chống giặc Pháp xâm lược của đông đảo nhân dân thành phố.

Anh em Tự vệ chiến đấu còn bí mật khoan sẵn cây và cột đèn bên đường để khi bắt đầu chiến đấu, đặt mìn phá đổ, làm chướng ngại vật ngăn xe cơ giới dịch. Tổ các đồng chí Chức, Lưu, Tuấn thuộc trung đội Ký Con khoan cây ở hai bên đường Trần Hưng Đạo, Phan Bội Châu. Một lần, khi đang khoan thì một xe bọc thép chở quân Pháp ập tới, mấy tên nhảy xuống định đánh. Lập tức cả ba đồng chí rút lựu đạn sẵn sàng sống mái với địch, chúng hoảng sợ vội vàng lên xe rút lui.

Một nội dung quan trọng nữa trong công tác chuẩn bị của đội là điều tra bám sát các ổ tác chiến tại nhà Pháp kiều nghiên cứu phương tiện vũ khí phá các mục tiêu trọng điểm không cho địch sử dụng. Đồng chí Xuân Trường nguyên trung đội trưởng trung đội Trần Quốc Toản, sau về Ban điều tra của Thành đã cung cấp cho đội nhiều tài liệu quý về các ổ tác chiến của địch. Các đồng chí Lê Giới, Nguyễn Quýnh lên tham gia Ban phá hoại của Thành đã cùng các đồng chí khác nghiên cứu vũ khí đánh cầu Long Biên, sân bay Gia Lâm... Đồng chí Nguyễn Văn Cừ cùng các đồng chí bảo vệ đài phát thanh nghiên cứu và tập dượt kế hoạch di chuyển máy móc của đài phát thanh và phá hủy những bộ phận không thể mang đi được khi bắt đầu kháng chiến.

Sang tháng 12 năm 1946, không khí chiến tranh như đã bao trùm Hà Nội. Bọn Pháp liên tục tăng thêm quân lính, vũ khí về Hà Nội, dùng tay sai đi mua vét lương thực, thực phẩm; khiêu khích dồn dân, như đốt nhà Thông tin Bờ Hồ (3-12), chiếm nhà băng Pháp - Hoa, rạp chiếu bóng Ma-giét-tích (đối diện với doanh trại Vệ quốc đoàn trung ương) và tầng cao khách sạn Mê-tơ-trô-pôn (trông sang Bắc Bộ Phủ, ngày 7 tháng 12).

Mọi công tác chuẩn bị kháng chiến của Hà Nội, của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu càng thêm khẩn trương. Các đồng chí Vũ Yên, Vỵ Hải xuống Hải Phòng nghiên cứu thực tế cuộc chiến đấu của thành phố Cảng từ tháng 11, về phổ biến cho anh em nhiều kinh nghiệm thiết thực. Anh em Tự vệ chiến đấu bắt đầu đào đường hầm xuyên từ nhà đồng chí Trần Duy Hưng và hiệu thuốc Thẩm Hoàn Tín qua đường Phan Bội Châu sang nhà tên sĩ quan Pháp Lơ-mét cùng một đường hầm khác từ hiệu thuốc Hoàn Xuân Hãn ra giữa đường Tràng Thi để sau này đặt bom. Anh em ở khu Đấu Xảo đào giao thông hào từ ngoài cổng vào sở chỉ huy, tới các ụ chiến đấu ở phía trước, kết hợp với dựng hàng rào cơ động và chôn bom nhằm ngăn chặn địch ngay tại cổng. Nửa tiểu đội của trung đội Ký Con chốt tại Tòa báo Cứu quốc đắp ụ bằng bao cát khá vững chắc ở mép bên trái cổng sắt, súng đạn sẵn sàng. Tổ canh gác ở nhà số 7 phố Ôn Như Hầu cũng như các tổ công tác tại khu phố từ phố Huế xuống Bạch Mai, qua Đại La, lên Khâm Thiên... ở đâu anh em cũng hợp sức với Vệ quốc đoàn, Tự vệ khu phố và Tự vệ xí nghiệp cùng đồng bào tích cực chuẩn bị kháng chiến.

Các mặt công tác khác như thông tin tuyên truyền, tiếp tế cứu thương, hướng dẫn tản cư... cũng được cán bộ chiến sĩ Tự vệ chiến đấu chú ý triển khai thực hiện. Các nữ Tự vệ chiến đấu trung đội Minh Khai xuống tăng cường ở các cơ sở khu phố từ trước đã đóng góp phần quan trọng cho các mặt chuẩn bị này. Đồng chí quản lý Nguyễn Văn Viên đã chuẩn bị thêm được một số thức ăn khô và rau, đậu ở các hầm của khu Đấu Xảo.

Đến trung tuần tháng 12 năm 1946, tình hình Hà Nội căng thẳng tột độ. Ngày 16, những tên trùm thực dân Pháp ở Đông Dương họp bàn kế hoạch xâm lược phía bắc nước ta, dự định đánh chiếm Hà Nội trong vòng 24 giờ. Ngày 17, chúng cho máy bay thám thính quần đảo trên bầu trời thành phố, đồng thời liên tiếp khiêu khích trên đường phố như phá ụ chướng ngại ở phố Lò Đúc, bao vây trụ sở Công an phố Hàng Đậu, đốt nhà dân ở khu Trúc Bạch, tiến công, đốt phá, thảm sát ở khu Yên Ninh - Hàng Bún... Anh em Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ khu phố, Tự vệ xí nghiệp càng đẩy mạnh mọi mặt chuẩn bị. Từng đoàn xe ô-tô, xe bò, xích lô chở đất cát từ bãi sông Hồng vào các phố lập ụ chướng ngại; giường, tủ, bàn, ghế của nhiều gia đình đã khuân ra sát cửa sẵn sàng tung ra mặt đường; tiếp tục khoan lỗ cây để đặt chất nổ, bắt đầu cưa lưng chừng cây để sẵn sàng đánh đổ, góp phần cản bước tiến của quân địch. Người già, trẻ em lần lượt tản cư về các vùng nông thôn...

Cấp trên nhận định: địch sắp đánh úp ta thực sự! Tất cả chuẩn bị gấp chờ lệnh. Có lệnh là phải tiến công ngay các vị trí đã quy định. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng các lực lượng toàn thành phố sẵn sàng đánh địch. Các lực lượng tự vệ được bố trí xen kẽ với các đơn vị Vệ quốc đoàn cùng phối hợp chiến đấu; nơi nào không có đơn vị bộ đội thì tự vệ phải độc lập tác chiến. Trên mặt trận toàn thành chỉ riêng khu vực cửa Nam (chưa có đơn vị Vệ quốc đoàn), Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ khu phố phải độc lập chiến đấu.

Đội trưởng Nguyễn Anh Bảo cho điều thêm lực lượng của trung đội Tô Hiệu đến khu vực cửa Nam. Một tổ do đồng chí Trần Đan¹ (Sau này là Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) chỉ huy chốt ở hiệu sơn Rê-dít-tăng-cô đầu đường Cột Cờ chặn địch từ trong thành ra và một tổ do đồng chí Bạch Ngọc Liễn chỉ huy, có trung đội trưởng Anh Dũng đi cùng, tăng cường cho bộ phận chốt ở nhà đồng chí Trần Duy Hưng để tiến công nhà tên Lơ-mét. Đồng thời lập hai đội cảm tử dùng bom 50 ki-lô-gam đánh xe tăng, một đội do đồng chí Nguyễn Quang Châu chỉ huy bố trí tại nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn, một đội do đồng chí Nguyễn Hữu Toàn chỉ huy bố trí ngay tại Cửa Nam. Tiểu đội trưởng Ninh Hữu Cẩn được cử xuống trực tiếp giúp chỉ huy trưởng Tự vệ khu phố cửa Nam.

Lịch sử Quân sự Việt Nam

Thư viện Lịch sử Quân sự Việt Nam => Tài liệu - Hồi ký Việt Nam => Tác giả chủ đề:: vnmilitaryhistory trong 29 Tháng Tư, 2026, 08:34:18 pm