Lịch sử Quân sự Việt Nam

- Tên sách: Chiến dịch Trị - Thiên 1972
- Tác giả: Thiếu tướng Nguyễn Quang Bắc
- Nhà xuất bản: Quân đội nhân dân
- Năm xuất bản: 2022
- Người số hóa: macbupda, vnmilitaryhistory




Nhân dịp cuốn sách được xuất bản, tôi xin chân thành cảm ơn Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, Đại tá Nguyễn Văn Thực, Đại tá Nguyễn Hữu Tuấn, GS.TS. Hồ Tú Bảo, Đại tá Đặng Trực Ngôn, Trung tướng Đỗ Phúc Hưng, nhà văn Nguyễn Như Thìn, thầy giáo Nguyễn Hổng Cẩm, Đại tá Đào Trường Thắng, thầy giáo Vũ Thạch Lương, Đại tá Đỗ Minh Quang, nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Công Tính - những cán bộ, chiến sĩ đã trực tiếp tham gia Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972; Thượng tá ThS Trần Thị Hà, vợ Đại tá TS. Lê Đông Hải - con trai Đại tướng Lê Trọng Tấn; GS.TS. Bùi Chương, Đại tá Bùi Chuẩn - các con trai Trung tướng Trần Quý Hai, Đại tá Nguyễn Việt Sơn - con trai Đại tá Nguyễn Việt, chị Nguyễn Thị Vân - con dâu Trung tướng Vương Thừa Vũ, bạn Trần Kiến Quốc - con trai Thiếu tướng Trần Tử Bình, ThS. Nguyễn Nam Hải, Thượng tá Cao Thị Thảo - con gái Liệt sĩ Thượng tá Cao Bá Đổng, Thiếu tướng Nghiêm Triệu Dương - con trai Liệt sĩ Trung tá Nghiêm Kình, bạn Nguyễn Văn Thắng - con trai Thượng tướng Song Hào, bạn Nguyễn Thế Bắc - con trai Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên, TS. Võ Hạnh Phúc, ThS. Trương Ngọc Anh - con và cháu gái Đại tướng Võ Nguyên Giáp, bạn Lê Tự Thành - con trai Trung tướng Lê Tự Đồng, PGS.TS. Phạm Hồng Quang - con trai Trung tướng Phạm Hồng Sơn, Đại tá Hoàng Quốc Hùng - con trai Đại tướng Hoàng Văn Thái, chị Văn Tuyết Mai - con gái Đại tướng Văn Tiến Dũng, Đại tá ThS. Võ Minh Đạo - con trai Thiếu tướng Võ Văn Vinh, Trung tướng Nguyễn Mạnh Đẩu, Đại tá Từ Đễ, TS. Cao Viết Sinh, Đại tá TS. Phan Thành Công - con trai Thiếu tướng Phan Khắc Hy, PGS.TS. Cao Bảo Vân - con gái Trung tướng Cao Văn Khánh, Đại tá TS. Bùi Mạnh Quân - con trai Thiếu tướng Bùi Thúc Dưỡng, Trung tướng GS.TSKH. Nguyễn Công Định - con trai Thiếu tướng Nguyễn Công Trang, TS. Hoàng Nam Tiến - con trai Thiếu tướng Hoàng Đan; Thiếu tá NCS. Nguyễn Văn Hiến... đã giúp tôi về tư liệu, xác minh thông tin trong quá trình làm sách.


Đặc biệt, cảm ơn Đại tá TS. Bác sĩ Nguyễn Tăng Lực, người bạn thân từ Trường Văn hóa Quân đội - Thiếu sinh quân Nguyễn Văn Trỗi, đã tha thiết động viên tôi dành thời gian viết về Chiến dịch hiệp đồng binh chủng quy mô lớn, có ý nghĩa rất quan trọng này.

Xin chân thành cảm ơn các anh trong Think Tank VINASA và Viện Khoa học Công nghệ VINASA đã luôn quan tâm và khích lệ tôi.

Xin cảm ơn Đại tá ThS. Trần Thị Bích Huệ, Giám đốc Thư viện Quân đội, Thiếu tá Phạm Thị Hoài, Trung tá Nguyễn Thị Hồng Duyên và cán bộ, nhân viên Phòng Phục vụ bạn đọc, Thư viện Quân đội - Tổng cục Chính trị đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tìm kiếm, đọc sách và ngồi làm việc suốt gần bốn tháng vào thời gian chống dịch Covid-19 nghiêm ngặt ở Hà Nội.


Rất cảm ơn Tiến sĩ Lịch sử Nguyễn Kim Dung đã góp nhiều ý kiến chuyên môn để hoàn thiện bản thảo cuốn sách này. Nhân đây, cũng xin cảm ơn cô Kim Dung đã giúp đỡ gia đình trong quá trình tổ chức bản thảo Nhật ký Quảng Trị 1972 của ông Lê Quang Đạo, bố chúng tôi.


Xin cảm ơn Giám đốc Khúc Thị Hoa Phượng cùng Lãnh đạo và Ban Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam đã tạo điều kiện để cuốn sách sớm đến được với bạn đọc.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ tình cảm với gia đình tôi:

Lòng biết ơn tôi kính dành cho mẹ - nhà văn Nguyệt Tú. Tình yêu thương, lời căn dặn của bà phải xuất bản sách để tri ân bố và đồng đội đã khiến tôi quyết tâm dồn hết sức biên soạn hai cuốn sách Nhật ký Quảng Trị 1972 và chiến dịch Trị - Thiên 1972. Dù đã gần 100 tuổi nhưng với tấm lòng và kinh nghiệm nhiều năm làm xuất bản, bà đã góp nhiều ý kiến quý, khiến tôi ngạc nhiên và thán phục.

Anh Nguyễn Quang Thắng đã luôn động viên tôi, dành nhiều thời gian đọc, góp ý) sửa chữa tỉ mỉ và hoàn thiện bản thảo này.

Chị cả Nguyên Nguyệt Tĩnh - đồng biên soạn cuốn Nhật ký Quảng Trị 1972 và em Nguyễn Quang Tuệ luôn khuyến khích, hỗ trợ tôi.

Tôi rất cảm ơn vợ tôi - Hoàng Thị Thu Hà cùng các con đã động viên, giúp đỡ, dành thời gian cho tôi tập trung viết sách. Đặc biệt, con gái Nguyễn Hoàng Nguyệt Ánh đã dành nhiều công sức giúp tôi xử lý hình ảnh tư liệu. Niềm vui từ các cháu Vy và Nam thương yêu cho tôi nhiều cảm hứng và nhiệt huyết viết cuốn sách này, mong được góp sức vào những điều ý nghĩa.

Cuốn sách này được chắp bút từ ý tưởng ban đầu là tóm tắt diễn biến Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, như một phần phụ, giúp người đọc dễ theo dõi các sự kiện ghi trong cuốn sách Nhật ký Quảng Trị 1972 của ông Lê Quang Đạo, bố tôi. Nhật ký Quảng Trị 1972 được biên soạn với phần chính là "Nhật ký Ng. Bắc 72" mà ông viết trên chiến trường Quảng Trị, trong thời gian tham gia chỉ huy Mặt trận Trị - Thiên.


Tuy nhiên càng tìm hiểu, nhiều vấn đề hóc búa và hấp dẫn càng thôi thúc tôi đi sâu nghiên cứu có hệ thống Chiến dịch lịch sử này. Tôi tìm kiếm, nghiên cứu tài liệu về Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972 và nhận thấy, cho đến nay, chưa có cuốn sách nào nghiên cứu toàn diện, xuyên suốt Chiến dịch này từ thời gian chuẩn bị, ngày mở đầu 30/3/1972 cho đến ngày kết thúc 31/1 /1973. Phần lớn thông tin về Chiến dịch Trị - Thiên nằm trong các tài liệu tổng kết, sách lịch sử, các công trình nghiên cứu của các cơ quan Bộ Quốc phòng gồm Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, các học viện, nhà trường và các đơn vị tham gia. Những tài liệu này chủ yếu được lưu hành trong Bộ Quốc phòng; những người ngoài quân đội muốn nghiên cứu về lịch sử quân sự, cựu chiến binh và bạn đọc phổ thông ít có cơ hội tiếp cận. Các cơ quan nghiên cứu ngoài quân đội như Viện Sử học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Lịch sử Đảng - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cũng thực hiện một số công trình nghiên cứu về Chiến dịch Trị - Thiên 1972 nhưng theo hướng tóm lược hoặc đi sâu vào một số vấn đề cụ thể. Bên cạnh đó, những trang sử, hồi ký, câu chuyện của thế hệ cha anh, của bạn bè đã từng chiến đấu trên chiến trường Trị - Thiên luôn khiến tôi xúc động và thấy cần biên soạn một cuốn sách tổng hợp, có hệ thống về Chiến dịch Trị - Thiên 1972.


Năm 1954, ngay sau khi Hiệp định Geneva được ký kết, Mỹ nhảy vào miền Nam Việt Nam, thiết lập và o bế chính quyền Sài Gòn thân Mỹ, âm mưu chia cắt lâu dài Việt Nam; biến miền Nam Việt Nam thành chiến tuyến ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản ở Đông Nam Á. Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân hai miền Nam, Bắc bắt đầu. Đến năm 1972, sau hơn 17 năm đối đầu, có thể nói, cuộc chiến tại Trị - Thiên là cuộc chiến tranh tổng lực, quy mô lớn, ác liệt, dài ngày nhất và là trận chiến cuối cùng giữa Quân đội nhân dân Việt Nam với liên quân Mỹ và quân đội Sài Gòn. Cả thế giới dõi theo cuộc đọ sức mang tính sống còn này. Có thể nói, sau Đại chiến thế giới lần thứ hai, đầy là một trận quyết chiến chiến lược điển hình về nghệ thuật quân sự, phương tiện và phương thức chiến tranh hiện đại nhất của loài người. Trận chiến này đã đẩy rất nhanh chiến tranh Việt Nam lên cấp độ cao nhất, đến ngưỡng sức chịu đựng của Mỹ. Nó khiến cho Tổng thống Mỹ Richard Nixon buộc phải đưa ra quyết định liểu lĩnh, bằng mọi giá dùng sức mạnh giành thắng lợi cuối cùng để rút quân khỏi miền Nam Việt Nam trong danh dự. Vì vậy, Mỹ tiến hành cuộc tiến công hủy diệt, hòng đánh sập ý chí của miền Bắc bằng tập kích B-52 vào Thủ đô Hà Nội, Hải Phòng và các khu công nghiệp, đầu mối giao thông chiến lược. Trên bàn đàm phán, chiến thắng quân sự trở thành áp lực lớn nhất đối với những thỏa thuận mang tính quyết định của cả hai phía về tương lai chính trị của miền Nam Việt Nam.


Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, Chiến dịch này đã tập hợp sức lực và trí tuệ của mấy thế hệ. Những người lính can trường qua bao cuộc chiến đã để lại xương máu của mình trên mảnh đất này. Những thanh niên mới mười tám, đôi mươi đã vĩnh viễn gửi lại tuổi thanh xuân nơi Quảng Trị. Bao người lính, suốt cuộc đời in hằn vết thương và ký ức chiến tranh, vẫn khắc khoải nhớ về đồng đội nơi chiến trường năm nào. Mỗi con người quyết từ đó cần được khắc ghi vào lịch sử. Vậy nên, cuốn sách ra đời còn là tâm sức của cá nhân tôi, một người lính Quân đội nhân dân Việt Nam, muốn làm một việc có ý nghĩa để tri ân và tôn vinh những chiến sĩ đã chiến đấu trên chiến trường Quảng Trị, trong đó có những người bạn học thời phổ thông và đại học của tôi.


Để thực hiện mục đích này, cuốn sách được biên soạn dựa trên các nguồn tài liệu: các sách lịch sử, tổng kết của các cơ quan, đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam như Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Học viện Quân sự cao cấp (nay là Học viện Quốc phòng), Cục Tác chiến - Bộ Tổng Tham mưu, Tổng cục Hậu cần, Cục Quân y, Đoàn 559, các quân binh chủng (Phòng không - Không quân, Không quân, Hải quân, Pháo binh, Tăng - Thiết giáp, Đặc công, Công binh, Thông tin, Hóa học), các đơn vị (từ cấp sư đoàn đến cấp trung đoàn, lữ đoàn) và Tỉnh đội Quảng Trị tham gia Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972. Các công trình nghiên cứu của cơ quan nghiên cứu ngoài quân đội: Viện Sử học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Lịch sử Đảng - Học viện Chính trị Quốc gia Hổ Chí Minh; tiểu sử, hồi ký, bài viết... của những người lính từng chiến đấu trên chiến trường Trị - Thiên, đặc biệt là tư liệu của các vị lãnh đạo, chỉ huy cao nhất của Chiến dịch (Đại tướng Lê Trọng Tấn, Trung tướng Trần Quý Hai, Trung tướng Lê Quang Đạo,...) cùng nhiều bài báo, trang thông tin điện tử... Nhiều cuộc trao đổi trực tiếp với một số tướng lĩnh, cán bộ, chiến sĩ tham gia chiến dịch như: Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy, Đại tá Nguyễn Văn Thực, Trung tướng Đỗ Phúc Hưng, Đại tá Nguyễn Hữu Tuấn, GS.TS. Hồ Tú Bảo, Đại tá Đặng Trực Ngôn, thầy giáo Vũ Thạch Lương, Đại tá Đào Trường Thắng, Đại tá Đỗ Minh Quang, nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Công Tính... để thu thập thông tin, xác minh tư liệu và củng cố những luận điểm nêu ra trong cuốn sách. Một số sách, bài viết của các tác giả Mỹ và những người bên kia chiến tuyến giúp góc nhìn của cuốn sách tường tận, khách quan hơn và mô tả diễn biến trận chiến sát thực hơn.


Cuốn sách Chiến dịch Trị - Thiên 1972 được bố cục như sau:

Lời mở đầu

Chương I: Chủ trương - quyết tâm và kế hoạch tiến công chiến lược năm 1972.

Chương II: Chiến dịch Trị - Thiên: Thời kỳ chủ động tiến công (30/3 - 27/6/1972).

Chương III: Chiến dịch Trị - Thiên: Thời kỳ tác chiến phản công, phòng ngự giữ vững vùng giải phóng (28/6/1972 - 31/1/1973).

Chương IV: Tổng kết Chiến dịch Trị - Thiên 1972.

Thay lời kết.

Phụ lục: Thống kê lực lượng Quân đội nhân dân Việt Nam và quân đội Sài Gòn trên chiến trường Trị - Thiên.


Cuốn sách là một bức tranh toàn cảnh về Chiến dịch Trị - Thiên 1972 chân thực, sinh động và chi tiết đến từng đơn vị tham gia chiến đấu. Chiến dịch Trị - Thiên 1972 là trận chiến hiệp đồng binh chủng quy mô lớn nhất của các sư đoàn bộ binh chủ lực với các binh chủng, bộ đội địa phương, dân quân du kích và phong trào nổi dậy của nhân dân. Diễn tiến cuộc chiến đấu của các đơn vị được khắc họa xuyên suốt hai thời kỳ của chiến dịch: Chủ động tiến công (30/3 - 27/6/1972) và Tác chiến phản công, phòng ngự giữ vững vùng giải phóng (28/6/1972 - 31/1/1973).


Cuốn sách cố gắng nói lên sự tham dự và đóng góp của các cá nhân cụ thể đã chiến đấu và hy sinh trên chiến trường Trị - Thiên, góp máu xương cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và vì hòa bình của Tổ quốc. Tuy nhiên, sách không thể tập hợp tất cả các anh hùng chiến sĩ tham gia Chiến dịch mà chỉ có thể khái lược về một số cá nhân được các tài liệu lịch sử tin cậy ghi chép. Cuốn sách cũng chú thích sơ lược về nhiều cán bộ chỉ huy, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân và nhiều đơn vị tham gia Chiến dịch.


Việc tiếp cận và xác thực tài liệu gốc của Mỹ và chính quyền Sài Gòn về hoạt động trên chiến trường của liên quân này không được nhiều. Vì vậy, đối với phía Mỹ và quân đội Sài Gòn, cuốn sách chưa thể đi sâu mô tả cụ thể, chi tiết như phía Quân đội nhân dân Việt Nam. Khắc họa toàn diện một Chiến dịch lịch sử rất lớn là việc không dễ dàng, rất cần góc nhìn thấu đáo, tường tận từ cả hai phía tham chiến. Tác giả hy vọng các nhà nghiên cứu và những người nhiệt tâm với lịch sử Việt Nam sẽ tiếp tục khai thác, xử lý các tài liệu, đặc biệt tư liệu lưu trữ của Mỹ và chính quyền Sài Gòn trong Chiến dịch Trị - Thiên 1972, để bổ sung nhận thức về Chiến dịch này. Qua đó, người đọc sẽ hiểu rõ hơn quy mô, ý nghĩa, tầm quan trọng, sự khốc liệt của Chiến dịch Trị - Thiên 1972 với cả hai phía, giúp lý giải sâu sắc và khách quan những sự kiện đến nay vẫn còn nhiều tranh luận.


Xin Kính tặng bố Đạo và đồng đội cuốn sách này nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (1921-2021) và 50 năm ngày giải phóng tỉnh Quảng Trị (2/5/1972 - 2/5/2022). Cuốn sách nhằm tôn vinh và tri ân các anh hùng, liệt sĩ, các Bà Mẹ Việt Nam anh hùng cùng tất cả các cán bộ, chiến sĩ, dân quân du kích, dân công... đã tham gia Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972.


Hy vọng, khi đọc sách, mỗi người tính từng tham gia Chiến dịch Trị - Thiên 1972 có thể tìm thấy lại dấu chân của mình trong trận chiến.

Cuốn sách Chiến dịch Trị - Thiên 1972 cùng với Nhật ký Quảng Trị 1972 được xuất bản cũng dành tặng các bạn trẻ, giúp hiểu thêm tầm vóc to lớn của Chiến dịch Trị - Thiên 1972 được tạo nên bởi sự hy sinh xương máu của các thế hệ cha ông, vì hòa bình, độc lập dân tộc. Đồng thời, mong muốn các bạn có thêm tri thức quân sự để đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.


Do thời gian hoàn thiện bản thảo rất gấp cùng những hạn chế trong quá trình biên soạn, cuốn sách không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được sự cảm thông, chia sẻ và ý kiến quý báu của bạn đọc để hoàn thiện cuốn sách trong những lần xuất bản sau.

I. BỐI CẢNH LỊCH SỬ

1. Tình hình chung

Cuộc tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 đã giành thắng lợi rất to lớn về mặt chiến lược. Ta đã giáng cho địch một đòn rất mạnh và bất ngờ. Hệ thống chính trị - quân sự của chính quyền Sài Gòn lung lay khi chiến tranh đã ở mức cao nhất. "Chiến tranh cục bộ" bị thất bại, Mỹ buộc phải thay đổi chiến lược, thực hiện "phi Mỹ hóa chiến tranh", sau đó là "Việt Nam hóa chiến tranh", chấp nhận đàm phán ở Hội nghị Paris. Nhưng bên cạnh thắng lợi đó, ta cũng mắc những khuyết điểm như không sớm chuyển hướng về nông thôn, vẫn tiếp tục tiến công vào đô thị khi không còn thời cơ. Lực lượng ta ngày càng hao hụt, đế địch phản công chiếm lại vùng nông thôn và một phần rừng núi, đẩy chủ lực ta ra khỏi các địa bàn chiến lược từ giữa năm 1968 đến đầu năm 1970. Từ đó, Mỹ đánh giá cao quân đội Sài Gòn, cho rằng có thể thay thế được quân Mỹ, lại đánh giá thấp khả năng phục hồi của ta, nên đẩy mạnh thực hiện chiến lược mới nhằm các mục tiêu "Hủy diệt - Giành dân - Bóp nghẹt"¹ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.7).


Tổng thống Nixon hy vọng chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" thành công, Mỹ có thể rút quân ra khỏi cuộc chiến trong danh dự mà vẫn giữ được chính quyền Sài Gòn. Vì vậy, lập trường của Mỹ rất ngoan cố. Những năm 1970-1971, Hội nghị Paris gần như không có tiến triển, rơi vào bế tắc. Trên chiến trường, Chiến dịch Đường 9 - Nam Lào năm 1971 đã đánh bại một bước căn bản và có khả năng đánh bại hoàn toàn chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của đế quốc Mỹ về quân sự² (Học viện Quân sự cao cấp, Ban Tổng kết kinh nghiệm chiến tranh, Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954-1975, Những sự kiện quân sự, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1980, tr.227). Cùng với thắng lợi trên các chiến trường Campuchia và Tây Nguyên (vùng ba biên giới), quân và dân ba nước Đông Dương đã đập tan các cuộc tiến công quy mô lớn nhất với những cố gắng cao nhất của đế quốc Mỹ kể từ khi Nixon lên cầm quyền. Lực lượng cơ động tinh nhuệ của quân đội Sài Gòn - "xương sống" của kế hoạch "Việt Nam hóa chiến tranh" đã bị quân và dân ba nước bẻ gãy. Chính sách "Việt Nam hóa chiến tranh" và "Học thuyết Nixon" của Mỹ bị thất bại một bước nghiêm trọng³ (Viện Sử học - Nguyễn Văn Nhật (Chủ biên), Lịch sử Việt Nam, Tập 13, Từ năm 1965 đến năm 1975, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2014, tr.336-337).


Cuối năm 1971, quân Mỹ ở Nam Việt Nam đã cơ bản chấm dứt vai trò chiến đấu trên bộ. Từ tháng 7 năm 1971, các Bộ Tư lệnh dã chiến Mỹ ở các quân khu (trừ Quân khu 4) đã đổi thành Bộ Yểm trợ Lục quân. Quân số Mỹ tham chiến ở Việt Nam cao nhất là 568.000 quân (năm 1969). Qua 10 đợt rút quân, bắt đầu từ ngày 8 tháng 6 năm 1969 đến ngày 31 tháng 1 năm 1972, tổng số quân Mỹ chỉ còn 139.000 gồm 104.513 lục quân, 26.898 không quân, 7.061 hải quân và 528 thủy quân lục chiến. 30 trong tổng số 34 lữ đoàn đã rút. Tháng 3 năm 1972, Tiểu đoàn 3 Lữ đoàn 5 bộ binh cơ giới Mỹ đóng ở Đường 9 là đơn vị cuối cùng rút khỏi Trị - Thiên^{4 5} (Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.561; Đảng ủy - Chỉ huy Trung đoàn 3 Sư đoàn 324, Lịch sử Trung đoàn bộ binh 3 Sư đoàn 324 (1950-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.80).


Tương quan lực lượng địch - ta và cục diện chiến trường đã có những thay đổi quan trọng theo hướng có lợi cho cách mạng các nước Đông Dương. Trước thất bại quân sự ở Đông Dương cùng sức ép trong nước, tại cuộc đàm phán ở Paris, đại diện chính quyền Mỹ đã không còn đòi hỏi hai bên Mỹ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cùng rút quân nữa; tuyên bố sẵn sàng đề ra thời hạn cuối cùng cho việc rút quân Mỹ. Tuy nhiên, do tương quan lực lượng trên chiến trường chưa có sự thay đổi về cơ bản, điều kiện chưa đủ để cuộc đàm phán tại Paris có chuyển biến đáng kể.


Chính quyền Nixon vẫn tăng cường các hoạt động quân sự, đồng thời đẩy mạnh hoạt động ngoại giao nhằm chia rẽ và gây nhiễu loạn hậu phương quốc tế của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tháng 7 năm 1971, Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger bí mật thăm Trung Quốc; tháng 10 năm 1971, Kissinger đi Trung Quốc lần thứ hai để chuẩn bị cho chuyến thăm của Tổng thống Nixon⁶ (Viện Sử học - Nguyễn Văn Thật (Chủ biên), Lịch sử Việt Nam, Tập 13, Từ năm 1965 đến năm 1975, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2014, tr.336-337).


Tiếp tục thực hiện chính sách ngoại giao nhằm cô lập cách mạng Việt Nam, tháng 2 năm 1972, Nixon đến Trung Quốc. Mỹ và Trung Quốc ra "Thông cáo chung Thượng Hải". Thông cáo có đoạn ghi rõ: "Mỹ khẳng định mục tiêu cuối cùng là rút hết các lực lượng và cơ sở quân sự của Mỹ ra khỏi Đài Loan. Trong khi chờ đợi, tùy theo tình hình căng thẳng trong khu vực này giảm đi (có nghĩa là chiến tranh Việt Nam kết thúc), Mỹ sẽ dần dần giảm lực lượng và cơ sở Mỹ ớ Đài Loan"⁷ (Viện Sử học - Nguyễn Văn Thật (Chủ biên), Lịch sử Việt Nam, Tập 13, Từ năm 1965 đến năm 1975, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2014, tr.349).


Tổng thống Nixon ngoan cố duy trì địa vị thống trị của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, tiếp tục kéo dài chiến tranh nhưng "thay đổi màu da xác chết". Ý đồ và âm mưu thực sự đối với Việt Nam trong thời gian này của Tổng thống Nixon đã được Daniel Ellsberg tiết lộ trong cuốn sách Hồ sơ mật Lầu Năm Góc và Hồi ức về chiến tranh Việt Nam (Secrets: A Memoir of Vietnam and the Pentagon Papers) xuất bản năm 2002 tại Mỹ⁸ (Daniel Ellsperg (1931): Tốt nghiệp Đại học Harvard với bằng Tiến sĩ kinh tế năm 1962, làm việc tại cơ quan RAND Corporation (Viện Nghiên cứu chính sách của Chính phủ Mỹ), rồi sang Việt Nam với vai trò Cố vấn đặc biệt của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn. Về nước năm 1967, ông làm việc trong Nhóm nghiên cứu đặc biệt về hoạch định chính sách đối với Việt Nam của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Robert McNamara. Do vị trí công tác, ông được trực tiếp nghiên cứu các tài liệu tối mật của Nhà Trắng và bất ngờ phát hiện ra sự thật cùng những gian dối của giới cầm quyền Mỹ trong chủ trương phát động, mở rộng và đẩy cao cường độ cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, từ cái gọi là Sự kiện Vịnh Bắc Bộ tháng 8 năm 1964, cho đến việc tạo cớ đưa quân chiến đấu vào chiến trường miền Nam Việt Nam, thực hiện các chiến dịch "tìm diệt" và chống đỡ cơn bão phản chiến trong lòng nước Mỹ sau đó. Tận mắt chứng kiến sự thật về cuộc chiến tại Việt Nam và những "vở kịch" (theo cách nói của ông) vì mưu lợi cá nhân của một số quan chức cao cấp thuộc Chính phủ Mỹ đương thời, Ellsberg đã thay đổi hoàn toàn lập trường chính trị, quyết định sao chụp 7.000 trang tài liệu trong Hồ sơ Lầu Năm Góc và công bố trên New York Time. Daniel Ellsberg, Hồ sơ mật Lầu Năm Góc và Hồi ức về chiến tranh Việt Nam (Sách tham khảo), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2018, tr.5).


Trên thực tế, hầu hết người Mỹ đã mong cuộc chiến tranh kết thúc từ rất lâu trước khi bộ hồ sơ được công bố. Thậm chí nhiều người còn coi cuộc chiến là "phi đạo đức"; "Cuộc chiến chưa và còn lâu mới kết thúc. Cuộc chiến sẽ lại leo thang"; "Bắt chấp ý kiến của đa số, Tổng thống vẫn tiếp tục cuộc chiến bằng cách giảm số lượng bộ binh nhưng tăng tần suất ném bom, trong khi liên tục thuyết phục dư luận rằng ông ấy sắp đạt được thỏa thuận. Trong vài tháng tiếp theo, ông ấy vẫn tiếp tục làm như vậy. Tháng Một năm 1972, ông ấy tiết lộ về việc đã có những trao đổi bí mật và một đề nghị "hào phóng" giả tạo mà ông ấy thừa biết là Hà Nội sẽ không chấp nhận"; "Từ đầu tháng Tư, tôi đã dự liệu về hoạt động thả thủy lôi ở Hải Phòng và tôi chắc rằng điều này sẽ đi kèm việc đánh bom không hạn chế nhằm vào Bắc Việt Nam, bao gồm cả sử dụng máy bay B-52. Tôi chẳng thể làm gì thêm sau những cảnh báo trước đó của minh. Tuy vậy, đã đến lúc tôi công bố những tài liệu cuối cùng tôi có được về cuộc chiến. Đó là bản lược trình Nghiên cứu An ninh quốc gia số 1 (NSSM-1) và Tài liệu dự trình phương án lựa chọn. Tôi đã muốn công bố những tài liệu này vào mùa Thu năm trước ngay sau khi Hồ sơ Lầu Năm Góc được công bố... ít nhất thì chúng cũng cho thấy Nixon đã dự tính thả thủy lôi ở Hải Phòng từ đầu năm 1969..."9 (Daniel Ellsberg, Hồ sơ mật Lầu Năm Góc và Hồi ức vì chiến tranh Việt Nam (Sách tham khảo), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2018, tr.606-609).


Sự hiếu chiến và tham vọng chiến tranh của Nixon đã đẩy cuộc chiến đấu chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta bước vào một thời kỳ đặc biệt. Trên chiến trường; chúng ta cần phải nhanh chóng huy động toàn lực thực hiện những đòn tiến công quân sự đối đầu trực diện trên quy mô lớn với cấp độ quyết liệt nhất để chặn đứng âm mưu và phá vỡ thế lực địch. Chiến trường ác liệt không chỉ ở miền Nam mà có thể mở rộng ra miền Bắc.

2. Tình hình Quảng Trị sau năm 1954

Vị trí địa lý

Tỉnh Quảng Trị nằm trên dải đất hẹp miền Trung, diện tích 4.886km2, dân số trên 500.000 người, gồm các dân tộc Kinh, Pa Cô, Vân Kiều, Tà Ôi. Người Kinh đa số sống ở vùng đồng bằng, giáp ranh, tập trung trong các thị trấn, thị xã. Phía Bắc, Quảng Trị giáp tỉnh Quảng Bình, phía Nam giáp tỉnh Thừa Thiên, phía Đông giáp Biển Đông, phía Tây giáp tỉnh Savanakhệt (Hạ Lào).


Thực hiện Hiệp định Geneva năm 1954 về lập lại hòa bình ở Việt Nam, tỉnh Quảng Trị bị chia làm hai phần, sông Bến Hải nằm trên vĩ tuyến 17 là ranh giới. Nam Bến Hải thuộc quyền kiểm soát của chính quyền Sài Gòn, gồm các huyện Gio Linh, Cam Lộ, Hướng Hóa, Hải Lăng, Triệu Phong và các thị xã Quảng Trị, Đông Hà. Thị xã Quảng Trị là thù phủ của tỉnh với dân số khoảng 250.000 người. Bắc Bến Hải là huyện Vĩnh Linh, dân số khoảng 9.000 người thuộc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 16 tháng 6 năm 1955, Chính phủ ra Nghị định thành lập Đặc khu Vĩnh Linh, đơn vị hành chính ngang với tỉnh; dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Trung ương, có thị trấn Hồ Xá. Tỉnh Quảng Trị trở thành khu vực địa đầu trong cuộc đối chọi giữa hai chế độ chính trị đối lập của hai miền Nam, Bắc; đồng thời, là quyết chiến điểm ác liệt của cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược. Cuộc đấu tranh về mọi mặt đều diễn ra quyết liệt, có ý nghĩa sống còn đối với chế độ chính trị ở hai miền¹⁰ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Tổng kết Tác chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006, tr.9-11).


Địa hình

Địa hình tỉnh Quảng Trị chia làm ba vùng rõ rệt: vùng rừng núi, vùng trung du (giáp ranh) và vùng đồng bằng hẹp ven biển. Vùng rừng núi chiếm 3/4 diện tích đất đai của tỉnh, có nhiều núi cao, rừng rậm, càng đi về phía Tây giáp nước Lào, đi vào chân dãy Trường Sơn, càng có nhiều núi cao, địa hình hiểm trở. Đây là căn cứ địa cách mạng của tỉnh trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Vùng trung du là vùng giáp ranh chạy dọc tỉnh, gồm các dãy đồi trọc cây lúp xúp, nằm giữa vùng rừng núi và vùng đồng bằng đô thị. Dân cư thưa thớt, kinh tế nặng về tự cung tự cấp nhưng là vùng tranh chấp quyết liệt giữa ta và địch. Nơi đây, địch dựng nhiều căn cứ quân sự để ngăn chặn lực lượng vũ trang ta xuống đồng bằng và đô thị hoạt động. Vùng đồng bằng ven biển dài và hẹp, tuy diện tích nhỏ nhưng dân cư tập trung đông, có nhiều đầu mối giao thông thủy bộ quan trọng, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của tỉnh. Tại đây, địch tập trung xây dựng một hệ thống căn cứ quân sự lớn và bộ máy chính quyền mạnh nhằm kìm kẹp đồng bào ta, chống phá phong trào cách mạng, ngăn chặn ảnh hưởng trực tiếp của miền Bắc xã hội chủ nghĩa.


Thời tiết

Khí hậu Quảng Trị chia làm hai mùa rõ rệt, mùa mưa và mùa khô. Mùa khô từ tháng 3 đến tháng 8 hàng năm, trời thường nắng nóng, có gió Tây nóng và khô. Nhiệt độ trong ngày thường từ 37°c đến 38°C, có ngày lên đến 40°C. Sông suối khô cạn. Mùa mưa từ tháng 9 năm trước đến tháng 2 năm sau, mưa dầm dề, có khi kéo dài hàng tháng. Bão lụt thường xảy ra vào các tháng 9, 10, 11. Sông suối ngập lụt, đường sá lầy lội. Xe cơ giới hoạt động rất khó khăn, nhất là trên các đường đất mới mở.


Giao thông

Với chiều dài khoảng 70km, chỗ rộng nhất khoảng 50km, Quảng Trị có ba đường giao thông bộ chính là quốc lộ 1A chạy suốt từ Bắc vào Nam. Song song với đường 1A có đường sắt Bắc - Nam, nhưng đã bị phá hỏng trong chiến tranh. Cùng với trục quốc lộ 1A, ở ven biển có tỉnh lộ 68 chạy dọc từ Quảng Trị vào cửa Thuận An, tỉnh Thừa Thiên. Phía Tây có đường 15A, 15N chạy từ phía Bắc qua đường số 9 vào A Sầu, A Lưới nối với quốc lộ 14 và vào Quảng Nam. Bắc Quảng Trị có quốc lộ 9 nối quốc lộ 1A từ ngã ba Đông Hà lên Khe Sanh, Lao Bảo, sang tỉnh Savanakhệt (Lào). Đường 64 từ thị xã Quảng Trị ra Cửa Việt và nhiều đường ngang từ vùng rừng núi về trung du do ta mới mở để cơ động lực lượng, phục vụ chiến trường và chiến đấu.


Chính quyền Sài Gòn dựa vào hệ thống sông Thạch Hãn, cải tạo nhiều chỗ để thuyền, ca nô, tàu nhỏ đi lại dễ dàng. Ở cửa sông, xây dựng cảng Cửa Việt, tàu thuyền từ biển qua cảng Cửa Việt lên thị xã Quảng Trị, Khe Sanh. Vùng đồng bằng ven biển còn có một số sông nhỏ chạy ngang dọc. Có thể cơ động được các loại xuồng máy như: sông Bến Ngự, sông Vĩnh Định, sông Nhùng.


Chính quyền Sài Gòn còn cho xây dựng nhiều sân bay dã chiến như La Vang (Nam Quảng Trị 1,5km), Khe Sanh, Ái Tử. Các sân bay này máy bay quân sự, kể cả các loại máy bay phản lực có thể lên xuống¹³ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Tổng kết Tác chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006, tr. 11-12).


Tình hình kinh tế - chính trị - quân sự

Phía Bắc giới tuyến 17 là Đặc khu hành chính Vĩnh Linh. Trước năm 1954, tình hình kinh tế - xã hội của Vĩnh Linh có rất nhiều khó khăn. Đời sống nhân dân rất khổ cực, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, 90% dân số mù chữ. Thị trấn bị tàn phá nặng nề, làng xóm tiêu điều xơ xác. Sau hòa bình lập lại năm 1954, dưới sự lãnh đạo của Đảng và chính sách của Nhà nước, nhân dân Vĩnh Linh đã xây dựng quê hương ngày một đổi mới, cuộc sống mỗi ngày tốt đẹp hơn.


Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Vĩnh Linh có vị trí đặc biệt quan trọng, vừa là đầu mối chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam, vừa là hậu phương trực tiếp của Mặt trận Quảng Trị. Đồng bào Vĩnh Linh vừa khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng cuộc sống mới, vừa phải đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoại khốc liệt của Mỹ. Địch đã giội xuống mảnh đất nhỏ hẹp này hơn nửa triệu tấn bom đạn, bình quân mỗi người dân Vĩnh Linh chịu 7 tấn. Nhưng quân dân Vĩnh Linh bám trụ kiên cường, vừa sản xuất vừa chiến đấu và bảo đảm giao thông.


Quân dân Vĩnh Linh đã đào các giao thông hào thông nối thôn, xã nối xã thay cho các con đường trên mặt đất. Đã làm 65.600 căn hầm chữ A, 31.000 căn hầm vuông, 84.000 căn hầm cá nhân, 96.000 hầm tập thể, 25.700 hầm gia súc, đào xuyên vào lòng đất 30.550m địa đạo. Có nơi cả làng sống và hoạt động dưới địa đạo (làng địa đạo) như ở thôn Vĩnh Mốc xã Vĩnh Thạch. Địa đạo thôn Vĩnh Mốc có 4 nhánh đường hầm tổng chiều dài hơn 2.000m, với 3 tầng hầm; tầng sâu nhất cách mặt đất 18m. Trong địa đạo có giếng nước để ăn uống, tắm giặt, có hầm bệnh xá, nhà hộ sinh; kho lương thực, kho vũ khí, hầm ở của từng gia đình, bếp nấu, nhà tắm, nhà vệ sinh v.v...


Ở phía Nam giới tuyến, đối lập với Vĩnh Linh, Mỹ và chính quyền Sài Gòn xây dựng hàng loạt căn cứ quân sự liên hoàn vững chắc vừa để ngăn chặn miền Bắc tiến công; vừa hô hào sẵn sàng: "lấp sông Bến Hải, mở đường Bắc tiến".

Mỹ và chính quyền Sài Gòn chia nhỏ các huyện, xã cũ thành các quận, xã mới; củng cố hệ thống chính quyền địa phương để kìm kẹp đồng bào, tiến hành "tố Cộng, diệt Cộng". Cùng với củng cố chính quyền ở các cấp, hàng loạt căn cứ quân sự được xây dựng phục vụ cho các sư đoàn chủ lực quân đội Sài Gòn cùng nhiều đơn vị quân địa phương, cảnh sát, mật vụ chốt giữ trên địa bàn tỉnh.


Trong chiến lược "Chiến tranh cục bộ" Mỹ đưa vào Quảng Trị hơn 2 vạn quân Mỹ với các đơn vị sừng sỏ như Sư đoàn 3 lính thủy đánh bộ, Lữ đoàn 2 của Sư đoàn 1 bộ binh cơ giới, 2 lữ đoàn của Sư đoàn kỵ binh không vận 101, Lữ đoàn 26 hải quân thuộc Hạm đội 7 và các đơn vị pháo binh, công binh, xe tăng, vận tải. Địch xây dựng các căn cứ quân sự dày đặc, vững chắc, làm thành nhiều tuyến phòng ngự, đặc biệt là hàng rào điện tử "McNamara" ở phía Nam giới tuyến để "chặn bằng được mọi nguồn tiếp tế từ miền Bắc vào Nam"¹⁴ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Tổng kết Tác chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006, tr. 13-15).

II. CHỦ TRƯƠNG CỦA BỘ CHÍNH TRỊ VÀ QUÂN ỦY TRUNG ƯƠNG

Thắng lợi có ý nghĩa chiến lược của ta trong năm 1971, việc Mỹ rút quân về nước (chỉ còn khoảng 1/4 so với lúc cao nhất) và cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 1972, đã tạo tình thế thuận lợi mới cho ta đẩy mạnh sự kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh quân sự, chính trị và ngoại giao lên một tầm cao mới.


Đến năm 1972, Hội nghị Paris đã kéo dài gần 4 năm, đang ở thời điểm quyết định: chuẩn bị ký hiệp định để lập lại hòa bình bằng một giải pháp chính trị. Mỹ ngoan cố "thương lượng trên thế mạnh", tìm cách đẩy mạnh đánh phá trên chiến trường, xúc tiến ngoại giao con thoi, cố thắng trên bàn hội nghị để xuống thang trong danh dự.


Tình hình chính trị, quân sự trên đặt ra yêu cầu mới cho cuộc chiến đấu trong năm 1972. Nhiệm vụ quân sự cẩn có đòn tiến công mạnh tạo chuyển biến cục diện chiến trường, đáp ứng kịp thời đấu tranh ngoại giao, đưa cuộc kháng chiến của Việt Nam và nhân dân hai nước Lào, Campuchia tiến lên một bước mới¹⁵ (Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.562).


"Tháng 5 năm 1971, Bộ Chính trị Trung ương Đảng đã họp đề ra chù trương mới cho cách mạng miền Nam. Sau khi phân tích những diễn biến mới của cục diện chiến trường Việt Nam và Đông Dương, Bộ Chính trị khẳng định: Chúng ta đã đánh bại một bước căn bản và có khả năng đánh bại hoàn toàn chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của đế quốc Mỹ. Bộ Chính trị đề ra nhiệm vụ của quân và dân ta là: "Kịp thời nắm bắt thời cơ lớn, trên cơ sở phương châm đánh lâu dài, đẩy mạnh tấn công quân sự, chính trị và ngoại giao, phát triển thế chiến lược tấn công mới trên toàn chiến trường miền Nam và trên cả chiến trường Đông Dương, đánh bại chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của Mỹ, đánh bại một bước quan trọng kế hoạch xâm lược của chúng ở Campuchia và Lào, giành thắng lợi quyết định trong năm 1912, buộc đế quốc Mỹ phải chấm dứt chiến tranh bằng thương lượng trên thế thua, đồng thời chuẩn bị, kiên trì và đẩy mạnh kháng chiến trong trường hợp chiến tranh còn kéo dài""¹⁶ (Viện Lịch sử Đảng, Những sự kiện lịch sử Đảng, Tập III, Nxb. Thông tin lý luận, Hà Nội, 1985, tr.584).


Thực hiện nhiệm vụ này, Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu đã nghiên cứu 3 hướng chiến lược: Bình Long (miền Đông Nam Bộ), Kon Tum (Tây Nguyên), Trị - Thiên. Khi đó có nhiều ý kiến khác nhau về chọn hướng tiến công chiến lược chính:

- Chọn Tây Nguyên, vì có điều kiện đánh tiêu diệt lớn và địa hình thuận lợi, nhưng triển khai binh khí, trang bị và phương tiện bị hạn chế, hậu cần - kỹ thuật chưa "lót ổ" tốt.

- Chọn miền Đông Nam Bộ, sát Sài Gòn, nơi hiểm yếu, nhưng vì ở xa nên việc cơ động binh khí kỹ thuật, lực lượng lớn không kịp thời, có nhiều khó khăn.

- Chọn Trị - Thiên sẽ thuận lợi, nhưng là đánh "vỗ mặt".

Các phương án này được đề đạt lên Tổng Tham mưu trưởng cân nhắc.

Tháng 7 năm 1971, trên cơ sở kết quả công tác chuẩn bị cho nhiệm vụ năm 1972, Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng Tham mưu quyết định mở cuộc tiến công chiến lược trên toàn miền Nam, thực hiện quyết tâm "đánh bại về cơ bản chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" và mọi âm mưu của địch". Mục đích cuộc tiến công chiến lược: tiêu diệt một bộ phận lực lượng địch, tạo bước ngoặt cục diện chiến trường, buộc địch chấp nhận giải pháp chính trị; đồng thời, cũng chuẩn bị sẵn sàng tiếp tục kháng chiến nếu địch cố kéo dài chiến tranh. Cuộc tiến công chiến lược dự kiến trên ba hướng như Cục Tác chiến đề đạt, nhưng lấy miền Đồng Nam Bộ là hướng chủ yếu, Trị - Thiên là hướng thứ yếu quan trọng.


Đầu năm 1972, Quân ủy Trung ương quyết định chọn Trị - Thiên làm hướng tiến công chiến lược chủ yếu. Đại tướng Võ Nguyên Giáp nêu ý kiến: cần xây dựng đường vòng phía Tây để đánh "vu hồi chiến dịch" kết hợp với hướng tiến công chính diện. Nhưng theo dự định trước đó, Trung đoàn công binh 7 đã được điều vào làm đường ở Tây Nguyên nên đưa ra chậm. Vì vậy, khi tiến công chiến lược mở màn, đoạn đường vu hồi chiến dịch trên hướng tiến công chủ yếu (động Ông Do, 367...) chưa làm xong¹⁷ (Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.562-564).


Ngày 11 tháng 3 năm 1972, Thường vụ Quản ủy Trung ương ra Nghị quyết về kế hoạch tiến công chiến lược năm 1972: "Hướng Trị - Thiên là hướng tiến công chính, miền Đông Nam Bộ và Tây Nguyên là hướng quan trọng và sẵn sàng đưa một bộ phận chủ lực thọc sâu xuống đồng bằng khi có thời cơ"¹⁸ (Sư đoàn 304, Bộ Tư lệnh Quân đoàn 2, Lịch sử Sư đoàn 304, Tập 1 (1950-1975), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2011, tr.512). Như vậy, "Trị - Thiên, từ vị trí là hướng phối hợp quan trọng được chuyển thành "hướng chiến lược chủ yếu" nhằm tiêu diệt lớn quân địch và mở rộng vùng giải phóng, góp phần làm thay đổi so sánh lực lượng giữa ta và địch, thay đổi cục diện chiến tranh ở miền Nam, đưa cuộc kháng chiến tiến lên một bước mới"¹⁹ (Đảng bộ Quân khu 4, Lịch sử Đảng bộ Sư đoàn 324 (1955-2010), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.194).


Để việc chỉ đạo và tiến hành các chiến dịch trên 3 hướng chiến lược phối hợp nhau chặt chẽ, Tổng hành dinh ở Hà Nội do Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, trực tiếp chỉ đạo. Giúp Bộ trưởng điều hành có Thiếu tướng Trần Quý Hai, Tổng Tham mưu phó. Sở Chỉ huy cơ bản chiến lược ở Bộ Tổng Tư lệnh phục vụ cho sự chỉ đạo chung 3 chiến dịch trên 3 hướng chiến trường do Cục trưởng Cục Tác chiến Đại tá Vũ Lăng²⁰ (Vũ Lăng (1921-1988): Cục trưởng Cục Tác chiến (1970-1973), Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên, Tư lệnh Quản đoàn 3 tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh (1975), Giám đốc Học viện Lục quân (1977-1988). Thượng tướng (1986)), Cục phó Cục Tác chiến Đại tá Lê Hữu Đức²¹ (Lê Hữu Đức (1925-2018): Cục trưởng Cục Tác chiến (1973-1979), Phó Tư lệnh Tham mưu trưởng Quân khu 4, Phó Giám đốc Học viện Quốc phòng (1990-1996). Trung tướng (1988)) phụ trách và toàn thể cán bộ Phòng B. Thiếu tướng Trần Sâm²² (Trần Sâm (1918-2009): Tổng Tham mưu phó (1965-1974), Phó Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật (1974-1975), Bộ trưởng Bộ Vật tư (1976-1982), Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Chủ nhiệm Tổng cục Kinh tế (1982-1986). Thượng tướng (1986)), Tổng Tham mưu phó, cũng xuống làm việc trực tiếp bên cạnh Sở Chỉ huy Cục Tác chiến để tham gia ý kiến và chỉ đạo việc tăng cường chi viện cho các chiến trường²³ (Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.568-569).


Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định Bộ Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên gồm 14 người do Thiếu tướng Lê Trọng Tấn (bí danh là Hải), Tổng Tham mưu phó làm Tư lệnh; Thiếu tướng Lê Quang Đạo (bí danh là Bắc); Phó Chủ nhiệm Tổng cục chính trị làm Chính ủy²⁴ (Ngày 6 tháng 8 năm 1972, Quân ủy Trung ương quyết định Thiếu tướng Trần Quý Hai, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Tổng Tham mưu phó thay Thiếu tướng Lê Trọng Tấn làm Tư lệnh Chiến dịch, Trung tướng Song Hào, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, thay Thiếu tướng Lê Quang Đạo làm Chính ủy Chiến dịch. Lê Quang Đạo, Nhật ký Quảng Trị 1972, Nxb. Phụ nữ Việt Nam, Hà Nội, 2022, tr. 109-110). Các Phó Tư lệnh Chiến dịch: Đại tá Cao Văn Khánh, Đại tá Giáp Văn Cương, Đại tá Doãn Tuế, Đại tá Phạm Hồng Sơn, Đại tá Lương Nhân²⁵ (Lương Nhân: Đại tá Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần. Thiếu tướng (1974)), Đại tá Nguyễn Anh Đệ²⁶ (Nguyễn Anh Đệ (1925-1985): Đại tá, Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng B5; Cục trưởng Cục Quân lực (1974); Phó Tư lệnh Quân khu 3; Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 1 (1977); Tư lệnh Đặc khu Quảng Ninh (1979); Tư lệnh Binh chủng Đặc công (1983). Trung tướng (1984)). Các Phó Chính ủy: Đại tá Lê Tự Đồng, Đại tá Hoàng Minh Thi. Quân ủy Trung ương thành lập Đảng ủy Chiến dịch gồm 18 người, chỉ định Ban Thường vụ 8 người, Bí thư Đảng ủy Lê Quang Đạo, các Phó Bí thư Lê Trọng Tấn và Lê Tự Đồng; Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị Hồ Sĩ Thản²⁷ (Hồ Sĩ Thản (1913-1995): Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị, Đảng ủy viên Mặt trận Trị - Thiên (1972); Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bình - Trị - Thiên (1975-1987); Đại biểu Quốc hội các khóa VI, VII) là Đảng ủy viên.


Thượng tướng Văn Tiến Dũng, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Tổng Tham mưu trưởng, làm đại diện Quân ủy Trung ương trực tiếp theo dõi chỉ đạo hướng chiến lược Trị - Thiên²⁸, ²⁹ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr. 14-15, Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.569).


Ngày 23 tháng 3 năm 1972, Bộ Chính trị thông qua quyết tâm tiến công chiến lược 1972 (7 ngày trước khi ta nổ súng mở màn Chiễn địch Trị - Thiên) với 4 nhiệm vụ:

1/ Tiêu diệt phần lớn lực lượng quân sự địch ở Trị - Thiên, cơ bản diệt cho được 2 sư đoàn và đánh thiệt hại nặng 1 sư đoàn khác.

2/ Phối hợp tiến công quân sự và quần chúng nổi dậy ở nông thôn đồng bằng, đẩy mạnh phong trào đô thị và công tác binh vận, tiêu diệt và làm tan rã đại bộ phận lực lượng bảo an dân vệ, phong vệ dân sự, đánh bại kế hoạch bình định của địch.

3/ Giải phóng phần lớn địa bàn Trị - Thiên, khi có điều kiện kiên quyết giải phóng toàn bộ 2 tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên.

4/ Tiêu diệt, phân tán, giam chân, thu hút lực lượng địch để phối hợp với các chiến trường khác trên toàn miền Nam, góp phần giành thắng lợi chung của cuộc tiến công chiến lược năm 1972.

Trong 4 nhiệm vụ trên, nhiệm vụ thứ nhất là quan trọng bậc nhất, nhiệm vụ thứ hai là rất quan trọng.

Phương châm chỉ đạo Chiến dịch của Quân ủy Trung ương: phải nắm thật vững vấn đề đánh tiêu diệt, không cho địch co cụm lớn; phối hợp chặt chẽ giữa các hướng, kết hợp tốt giữa đòn tiến công quân sự với nổi dậy của quần chúng và binh vận³⁰ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.14-15).

III. QUYẾT TÂM VÀ KẾ HOẠCH CHIẾN DỊCH TIẾN CÔNG CỦA ĐẢNG ỦY VÀ BỘ TƯ LỆNH CHIẾN DỊCH

1. Tương quan lực lượng ta và địch

a. Lực lượng địch

Lực lượng địch ở Trị - Thiên có 2 sư đoàn bộ binh tăng cường (8 trung đoàn bộ binh và 27 tiểu đoàn), 4 tiểu đoàn và 94 đại đội bảo an, 302 trung đội dân vệ, 5.100 cảnh sát, 13 tiểu đoàn và 5 đại đội pháo binh (258 khẩu), 3 thiết đoàn (184 xe tăng, thiết giáp). Quân địch bố trí phòng thủ trên 2 hướng Quảng Trị và Thừa Thiên, lấy Quảng Trị làm trọng điểm, hình thành 3 tuyến theo chiều sâu gồm:


Tuyến ngoài: vùng giáp ranh giữa ta và địch từ Biển Đông đến biên giới Việt - Lào, có nhiệm vụ phát hiện nhằm ngăn chặn, phá chuẩn bị của ta từ xa. Lực lượng bảo vệ chủ yếu là không quân, pháo binh, biệt kích.

Tuyến phòng thủ cơ bản: nằm giữa tuyến ngoài và tuyến phòng thủ dự bị, có các điểm cao, căn cứ quan trọng như 367, động Ông Do, 52, 365, 548, 597, 241... và các căn cứ Dốc Miếu, Quán Ngang, Cửa Việt. Có nhiệm vụ ngăn chặn cuộc tiến công của ta, bảo vệ các thị xã, căn cứ, đường giao thông quan trọng và các vùng được "bình định".


Tuyến phòng thủ dự bị và phía sau: khu vực rộng từ đường số 1 ra Biển Đông là chính, chủ yếu là các thị xã, thị trấn và các hậu cứ: Đông Hà, Ái Tử, Quảng Trị, Huế. Tuy là tuyến dự bị nhưng địch tổ chức phòng thủ như những tuyến cơ bản^{31, 32} (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.17-18; Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.566-567).


Tổ chức phòng thủ cụ thể trên 2 tuyến cơ bản và dự bị như sau: Ở Quảng Trị, lực lượng chủ lực có 5 trung đoàn bộ binh (Sư đoàn 3 và 2 Lữ đoàn thủy quân lục chiến 147,258), tổ chức thành 5 khu vực trung đoàn:

Khu vực Trung đoàn 57, từ Quán Ngang đến Dốc Miếu; Quán Ngang là điểm then chốt. Khu vực Trung đoàn 2, từ miếu Bái Sơn đến Cồn Tiên; miếu Bái Sơn là điểm then chốt. Khu vực Trung đoàn 56, từ điểm cao 241 đến Tân Lâm, 544; điểm cao 241 là điểm then chốt. Khu vực Lữ đoàn 147, từ Mai Lộc, Động Toàn, điểm cao 365, đến Phượng Hoàng; Mai Lộc là điểm then chốt. Khu vực Lữ đoàn 258, từ Tân Điền đến động Chiêm Giòng, điểm cao 367; Tân Điền là điểm then chốt.


Khu vực then chốt dự bị của Sư đoàn 3 là Đông Hà, Ái Tử, La Vang. Riêng Ái Tử có kho dự trữ từ 2 đến 3 tháng của khu vực Quảng Trị.

Ở Thừa Thiên, địch có 3 trung đoàn bộ binh (thuộc Sư đoàn 1) tổ chức thành 3 khu vực trung đoàn: Khu vực Trung đoàn I, giữ Đồng Lâm, Củng Giáp, Ca Puy, Đồng Lầm là điểm then chốt; Khu vực Trung đoàn 3, giữ đường 12, tổ chức Hiệp Khánh, Hòn Vượn thành điểm then chốt; Khu vực Trung đoàn 54, giữ La Sơn, Tân Ba, La Sơn là điểm then chốt. Trung đoàn này là dự bị của Sư đoàn 1. Khu vực then chốt dự bị của Sư đoàn 1 bao gồm Phú Bài, Gia Lê, Huế, Thuận An. Phú Bài là nơi tập trung kho lớn nhất của khu vực Trị - Thiên³³ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.18-19).


Địch xây dựng và củng cố liên tục tuyến phòng thủ Trị - Thiên trong gần 20 năm, gồm nhiều công sự vững chắc, tạo nên ba tuyến bố trí theo chiều sâu. Tuyến ngoài được hỏa lực không quân, pháo binh chi viện. Tuyến phòng thủ cơ bản phía sau là tuyến ngăn chặn chủ yếu, gồm nhiều khu vực phòng thủ then chốt có thể độc lập tác chiến. Tuyến phòng thủ dự bị tổ chức vững chắc như tuyến cơ bản. Quân địch ở đây còn được sự yểm trợ tối đa của không quân có cả máy bay B-52 và yểm trợ thường xuyên của pháo hạm từ 7 đến 8 tàu khu trục Mỹ từ ngoài biển bắn vào³⁴ (Lịch sử Pháo binh Quân đội nhân dân Việt Nam (1945-1975), Hà Nội, 1991, tr.282).

b. Lực lượng ta

Tình hình nhân dân

Nhân dân Trị - Thiên có truyền thống yêu nước, cảm tình với cách mạng, nhưng phần lớn bị địch kìm kẹp. Từ giữa năm 1968 đến năm 1970, do địch ráo riết càn quét, bình định, cơ sở chính trị của ta bị vỡ nhiều, phong trào chiến tranh du kích giảm sút. 80% - 90% hộ gia đình có quan hệ ít nhiều với chính quyền và quân đội Sài Gòn. Sau chiến thắng Đường 9 - Nam Lào (1971), cơ sở chính trị và phong trào quần chúng nhìn chung rất yếu. Số thôn xã quần chúng làm chủ hoặc tranh chấp với địch ít. Cơ sở Đảng ít, chưa chuẩn bị tốt việc nổi dậy của quần chúng³⁵ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.20-21).


Tình hình lực lượng vũ trang

Lực lượng bộ đội chủ lực dự định sử dụng trong Chiến dịch này gồm có:

- Trên hướng Quảng Trị:

Bộ binh: 3 sư đoàn chủ lực cơ động 30436 (Sư đoàn 304 (tên truyền thống Đoàn Vinh Quang): tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Tư lệnh Sư đoàn Thượng tá Hoàng Đan (1970-1973) Chính ủy Thượng tá Tạ Hồng Thanh (7/1970-1/1973)), 308³⁷ (Sư đoàn 308 (tên truyền thống Đại đoàn Quân Tiên phong): tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Tư lệnh Thượng tá Trương Đình Mậu (7/1971-4/1972), Trung tá Đào Đình Sung (Quyền Tư lệnh: 4/1972 - 7/1972), Thượng tá Nguyễn Hữu An (7/1972 - 1/1973); Chính ủy Thượng tá Nguyễn Hùng Phong (1969-1973)), 324³⁸ (Sư đoàn 324 (tên truyền thống Sư đoàn Ngự Bình): thuộc Mặt trận B5 tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Tư lệnh Thượng tá Chu Phương Đới, Chính ủy Thượng tá Nguyễn Xuân Trà) (thiếu Trung đoàn 3); 2 Trung đoàn độc lập 48³⁹ (Trung đoàn 48 (tên truyền thống Trung đoàn Thạch Hãn): thuộc Sư đoàn 320B, trực thuộc Mặt trận B5 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Thiếu tá Lê Quang Thúy (11/1971 - 9/1972), Trần Minh Vân (10/1972 - 10/1974); Chính ủy Trần Quang Tùy (11/1971 - 5/1972), Phan Trần Thắng (6/1972-1973)), 27⁴⁰ (Trung đoàn 27 (tên truyền thống Trung đoàn Triệu Hải): thuộc Mặt trận B5 tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Trung tá Phạm Minh Tâm và Chính ủy Trung tá Nguyên Võ Hiển); 4 Tiểu đoàn độc lập 2, 3, 15, 47. Tổng cộng 34 tiểu đoàn.


Đặc công: 9 tiểu đoàn: 3 tiểu đoàn thuộc Bộ Tư lệnh Đặc công (d25, d31, d35) và 2 tiểu đoàn của 2 sư đoàn chủ lực (d ĐC19/f308, d ĐC19/f304). 4 tiểu đoàn của Quân khu Trị - Thiên (d3, d7, d12, d33)⁴¹ (Bộ Tư lệnh Đặc công, Biên niên sự kiện, Lịch sử Binh chủng Đặc công Quân đội nhân dân Việt Nam (1967-1997), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1997, tr.52).


Pháo binh: 6 trung đoàn pháo xe kéo (38, 164, 368, 45 và 2 trung đoàn của các Sư đoàn 304, 308), 1 trung đoàn pháo mang vác (84), 2 đại đội B-7242 (B-72: Tổ hợp tên lửa chống tăng điều khiển bằng dây 9K11 do Liên Xô chế tạo. (tên Liên Xô: "Malyutka", Mỹ ký hiệu AT-3, NATO: "Sagger", Việt Nam: B-72). B-72 gồm: bàn điều khiển, hòm đạn kiêm bệ phóng và tên lửa. Đặc tính: khối lượng phóng 11,3kg, đường kính thân đạn 120mm, dài 880mm; đầu đạn lõm, ngòi áp điện; động cơ tên lửa hai tầng; nhiên liệu rắn; cự ly phóng 500-3.000m, xuyên giáp 400mm. Sử dụng lần đầu tiên ở chiến trường Việt Nam năm 1972. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.39) (tên lửa diệt xe tăng). Tổng cộng 7 trung đoàn và 6 đại đội, gồm 390 khẩu pháo các cỡ từ 85mm, 100mm, 122mm và 130mm, cối cỡ lớn 120mm và 160mm. Ngoài ra còn có một số tiểu đoàn, đại đội pháo binh của địa phương (Vĩnh Linh và Quảng Trị).


Cao xạ, tên lửa: 1 sư đoàn (367) trong đội hình chiến đấu và 2 sư đoàn (365 và 377) bảo vệ hậu phương chiến dịch, 2 Trung đoàn tên lửa 27543 (Trung đoàn tên lửa 275 thuộc biên chế Sư đoàn phòng không 377), 236B⁴⁴  (Trung đoàn tên lửa 236B (Sư đoàn 361) gồm 2 Tiểu đoàn 62, 64 và một dây chuyền sản xuất đạn gọn của Tiểu đoàn kỹ thuật 65 được điều từ Thanh Hóa vào Quảng Bình để phối hợp với Sư đoàn 365 tham gia Chiến dịch Trị - Thiên 1972. Dẫn theo Lịch sử Sư đoàn phòng không Hà Nội (Sư đoàn 361), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1995, tr.169) (thiếu 2 tiểu đoàn), 5 tiểu đoàn và 10 đại đội cao xạ của 3 sư đoàn, 2 tiểu đoàn pháo cao xạ của 2 trung đoàn pháo binh, nhiều trung đội 12,7mm của dân quân từ các tỉnh miền Bắc vào.


Tăng, thiết giáp: Trung đoàn 203 gồm 3 tiểu đoàn với 78 xe tăng. Trung đoàn bộ binh cơ giới 202 gồm 2 tiểu đoàn với 58 xe tăng, thiết giáp các loại (gồm 16 PT-85, 36 BTR; 50 PK, 21 L-63, 4 PT-85 FR, 57 xe ô tô).

Công binh: 2 trung đoàn công binh công trình (219, 229), 6 tiểu đoàn công binh khác gồm 3 tiểu đoàn độc lập (30, 46, 1d/271) và 3 tiểu đoàn của 3 sư đoàn bộ binh.

Hóa học: 4 đại đội, trong đó có 3 đại đội của 3 sư đoàn bộ binh.

Thông tin: 5 tiểu đoàn (3 tiểu đoàn của 3 sư đoàn).

Vận tải: Tiểu đoàn 32 vận tải của B5 và 14 đại đội vận tải ô tô của các binh chủng (chưa kể lực lượng vận tải thô sơ).

Hải quân: Đoàn 126 hải quân (1A) (đây chính là Đoàn 126 đặc công nước của Quân khu Trị - Thiên) và Khu vực 5 hải quân (K5).


- Trên hướng Thừa Thiên:

Bộ binh: Trung đoàn 3 Sư đoàn 324 và Trung đoàn 6 độc lập.

Đặc công: 3 tiểu đoàn (3, 7, 12).

Pháo binh: 1 tiểu đoàn Đ-74⁴⁵ (Đ-74, pháo nòng dài cỡ 122mm, tầm bắn 24.000m, do Liên Xô chế tạo từ năm 1958. Khối lượng pháo ở thế chiến đấu 5.500kg, ở thể hành quân 5.550kg. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr,313), 1 tiểu đoàn súng cối 120mm và 1 đại đội B-72.

Cao xạ: 1 tiểu đoàn cao xạ 37mm và 1 tiểu đoàn súng máy cao xạ 14,5mm.

Công binh: Trung đoàn Công binh 414 và 2 tiểu đoàn công bình độc lập.

Thiết giáp: 1 tiểu đoàn.

Thông tin: 1 tiểu đoàn.

Vận tải: 1 tiểu đoàn ô tô 38 xe (dùng được 20 xe).


Lực lượng vũ trang địa phương tham gia chiến dịch:

Quảng Trị: 2 tiểu đoàn, 5 đại đội bộ đội địa phương tỉnh, 8 đại đội biệt động, 1 tiểu đoàn đặc công (d10); 6 trung đội bộ đội địa phương của huyện Hướng Hóa, mỗi huyện Hải Lăng và Triệu Phong có từ 1 đến 2 trung đội.

Thừa Thiên: 5 tiểu đoàn bộ đội địa phương tỉnh, 2 tiểu đoàn đặc công (d1, d2), Tiểu đoàn 582 chuyên đánh giao thông, 10 đại đội bộ đội địa phương các huyện (mỗi đại đội khoảng 30 chiến sĩ)^{46, 47} (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.21-23; Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.566-568).


Không quân: hoạt động trong phạm vi 300km bán kính (từ Thọ Xuân, Anh Sơn, Vinh). Đối tượng là đánh B-52, C-130. Máy bay MIG hoạt động chủ yếu ở bờ Bắc vĩ tuyến 17. Máy bay cánh quạt lót ổ ở Tà Cơn, Đồng Hới, đột nhập, thọc sâu, đánh bằng bay thấp ngoài biển, rút nhanh, đánh nghi binh. Phải hiệp đồng với tên lửa và cao xạ, chỉ hoạt động khi thời tiết tốt⁴⁸ (Cục Tác chiến, Lịch sử Cục Tác chiến (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2005, tr.568).


Trong Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, lực lượng Quân chủng Phòng không - Không quân tham gia gồm các Sư đoàn phòng không 367, 363, 365, 377... Sư đoàn phòng không 367 (Tư lệnh Đinh Đình Sành, Chính ủy Hoàng Khoát) có nhiệm vụ bảo vệ các Sư đoàn bộ binh 324, 304, 308, 325. Sư đoàn phòng không 365 (Tư lệnh Nguyễn Văn Giáo, Chính ủy Cao Văn Chấn) có nhiệm vụ bảo vệ hậu phương trực tiếp của Chiến dịch, đặc biệt đánh và khống chế máy bay B-52, đồng thời sẵn sàng vươn sâu vào chiến trường, phát triển thế tiến công và bảo đảm cho các binh chủng bạn chiến đấu. Sư đoàn phòng không 363B (Tư lệnh Trần Nhẫn⁴⁹ (Trần Văn Nhẫn (1927): Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân chủng Phòng không - Không quân (1977-1980), Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân (1983-1995). Trung tướng (1989)), Chính ủy Đinh Phúc Hải) bảo vệ hậu phương chiến dịch, nối trực tiếp với hậu phương chiến lược ở Quảng Bình. Sư đoàn phòng không 377 (Tư lệnh Nguyễn Hữu Ích, Chính ủy Lương Tý) bảo vệ giao thông tuyến hành lang 559, để trực tiếp bảo đảm hậu cần cho Chiến dịch Trị - Thiên. Các Trung đoàn radar 290, 291 bảo đảm radar cho tác chiến phòng không chiến dịch.


Tham gia Chiến dịch còn có lực lượng không quân tiêm kích MIG-21 của Binh chủng Không quân triển khai ở các sân bay Anh Sơn, Thọ Xuân, Vinh, Đồng Hới, Gát (Khe Gát)...⁵⁰ (Quân đội nhân dân Việt Nam, Lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân (1963-2013), Quyển một: Quân chủng Phòng không - Không quân (1963-1977), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.763).

2. Quyết tâm và kế hoạch tiến công chiến dịch

a. Quyết tâm chiến dịch

Ngày 15 tháng 3 năm 1972, Đảng ủy Mặt trận tổ chức họp phổ biến nhiệm vụ chiến dịch tại khu rừng ở Bãi Hà, bờ Bắc sông Bến Hải, Vĩnh Linh. Bãi Hà Nội tiếng thu hút những trận bom B-52 rải thảm. Sau cuộc họp, cơ quan chỉ huy chiến dịch nhanh chóng chuyển vào vùng núi Ê Ne, cách đó 10km. Tạm thời dọc bờ sông Bến Hải yên tĩnh. Những trận bom rải thảm sẽ quay trở lại khi Chiến dịch mở màn.


Sau lần Sở Chỉ huy Mặt trận Đường 9 - Khe Sanh bị trúng bom B-52 năm 1968⁵¹ (Trong chiến dịch mang mật danh Arc Light, cứ 90 phút lại có một đội 3 chiếc B-52 bay đến vùng trời Khe Sanh. Loại máy bay khổng lồ này có thể đem theo 27 tấn bom. Máy bay thả bom từ độ cao hơn 30.000 bộ (hơn 9.000m), đủ để dưới mặt đất không thể nghe hay nhìn thấy... Trong suốt 77 ngày của cuộc bao vây, B-52 đã bay 2.500 chuyến, thả hơn 53.000 tấn bom. Cuộc oanh kích dữ dội nhất trong chiến dịch Arc Light và cuộc chiến Việt Nam tính đến lúc đó là một phần trong Hành quân Niaraga xảy ra vào ngày 30 tháng 1 năm 1968. Có vẻ như Trạm bắt sóng radio đã phát hiện ra Sở Chỉ huy quân đội Bắc Việt Nam của chiến dịch tấn công Khe Sanh. Nhưng không ai dám chắc là có đúng hay không, dù sao thì cả khu vực đã bị rải thảm B-52 hai lần trong một ngày". Trích lời dịch thuyết minh trong phim tài liệu Chiến tranh Việt Nam - Cuộc vây hãm Khe Sanh của Mỹ. Nguồn: https://www.youtube.com/watch?v=vog_Xg_lyLA), công tác bảo vệ an ninh rất được coi trọng. Do không còn thời gian xây dựng nên một cơ sở tiền phương của Quân khu 4, xây dựng từ hồi Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh, được chọn làm Sở Chỉ huy. Vị trí này nằm trên sườn ngọn núi cao, rừng cây đại ngàn chưa có dấu vết bom đạn, chứng tỏ chưa bị địch nghi ngờ⁵² (Hữu Mai, Người lữ hành lặng lẽ, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2021, tr.434, 439).


Thiếu tướng Lê Quang Đạo, chính ủy kiêm Bí thư Đảng ủy, viết về phiên họp đầu tiên của Đảng ủy Chiến dịch: 16/3. Họp Đảng ủy phiên đầu tiên hoàn toàn nhất trí với Nghị quyết Trung ương, Chỉ thị Quân ủy và Quyết tâm cơ bản. Tranh luận thì cũng còn ý kiến khác nhau về mức độ giữa phương án cũ và phương án mới. Nhưng các vấn đề cơ bản thì rất nhất trí⁵³ (Lê Quang Đạo, Nhật ký Quảng Trị 1972, Nxb. Phụ nữ Việt Nam, Hà Nội, 2022, tr.22-23).


Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Chiến dịch hạ quyết tâm: "Trong khoảng thời gian 20 đến 25 ngày tiến công, tiêu diệt cho được 4 đến 5 trung đoàn địch, thực hiện nổi dậy giải phóng Quảng Trị, sau đó tiếp tục phát triển vào hướng Thừa Thiên. Đây là chiến dịch tiến công quan trọng với lực lượng và phương tiện rất lớn, tác chiến hiệp đồng binh chủng diễn ra trên một không gian rộng, thời gian tương đối dài"⁵⁴ (Sư đoàn 304 Bộ Tư lệnh Quân đoàn 2, Lịch sử Sư đoàn 304, Tập 1 (1950-1975), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2011, tr.516).


Bộ Tư lệnh Chiến dịch chủ trương mở hai chiến dịch kế tiếp nhau:

- Chiến dịch 1: giải phóng Quảng Trị. Trong chiến dịch này, hướng chính là Quảng Trị, hướng phối hợp là Mặt trận Thừa Thiên.

- Chiến dịch 2: cùng với chiến trường Trị - Thiên sẽ phát triển thắng lợi, giải phóng thừa Thiên - Huế⁵⁵ (Sư đoàn 324, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1992, tr. 124).


b. Cách đánh của Chiến dịch

Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Chiến dịch xác định các điểm cơ bản sau:

Phương thức tiến hành chiến dịch

Tập trung giải quyết ba vấn đề: Đánh vỡ tuyến phòng thủ bên ngoài gồm các cứ điểm Cồn Tiên, miếu Bái Sơn, 544, Động Toàn... mở cửa, nhanh chóng đưa lực lượng vào tiến công Đông Hà, Mai Lộc, Ái Tử...; Đánh vỡ hệ thống pháo binh địch; Đánh bại quân cơ động ứng chiến cỡ tiểu đoàn, trung đoàn địch.


Sẽ tổ chức tiến công trên bốn hướng: lấy hướng Tây và Tây Bắc để mở cửa và đột phá chủ yếu; hướng Đông là hướng thọc sâu; hướng Nam là hướng chia cắt chiến dịch, cắt tiếp tế vận chuyển của địch.

Chiến dịch mở đầu bằng pháo binh tiêu diệt các trận địa pháo chủ yếu của địch và kiềm chế chặt các trận địa pháo ở tung thâm chiến dịch. Đồng thời, đột phá vào phía Tây và Tây Bắc diệt các cứ điểm 544, Động Toàn, nhanh chóng hình thành thế bao vây các cứ điểm Mai Lộc, 241, để đánh viện. Ở phía Bắc, diệt cứ điểm Cồn Tiên, tạo bàn đạp triển khai binh khí kỹ thuật. Ở phía Đông, cắt đường tiếp tế Cửa Việt, diệt Duyên đoàn 11 và Giang đoàn 90. Diệt ác trừ gian, phát động quần chúng nổi dậy giành quyền làm chủ. Ở phía Nam vây ép cứ điểm động Ông Do, đánh địch tăng viện từ phía Nam ra.


Sau khi diệt một số cứ điểm vững chắc ở vòng ngoài, chiếm địa bàn có lợi, tùy tình hình diễn biến khi đó; sẽ dùng lực lượng dự bị chiến dịch (bộ binh và xe tăng) tiến công tiêu diệt địch ở miếu Bái Sơn, sau đó thọc sâu đánh thẳng vào Đông Hà hoặc Ái Tử. Nếu địch ở tung thâm mạnh hoặc co cụm lớn, phải tiến hành bao vây, tổ chức đánh dứt điểm, tiêu diệt gọn từng mục tiêu...⁵⁶ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.25-26).


Các khu vực (hướng) tiến công và nổi dậy

Khu vực tiến công chủ yếu của Chiến dịch là khu vực phòng ngự phía Tây Bắc và Tây của địch. Các cứ điểm phải tiêu diệt là 544, Đầu Mầu, Động Toàn, Cồn Tiên, miếu Bái Sơn, 241, Mai Lộc. Khu vực trọng điểm để tiêu diệt quân địch lên phản kích là Cam Lộ, Thiện Xuân, Tân Kim, làng Nút, Động Ngô.


Khu vực tác chiến phối hợp là khu Bắc, khu Đông và khu Nam. Các mục tiêu cần tiêu diệt là đội hải thuyền Cửa Việt, một số đội bảo an, dân vệ. Các mục tiêu đánh phá, bao vây, uy hiếp là Dốc Miếu, Quán Ngang, động Ông Do.

Khu vực nổi dậy, trên cơ sở thắng lợi quân sự, đưa quần chúng nổi dậy giải phóng các huyện Gio Linh, Cam Lộ, Triệu Phong, Hải Lăng, chuẩn bị điều kiện giải phóng toàn bộ tỉnh Quảng Trị. Phát triển thắng lợi giải phóng Thừa Thiên. Lúc đầu tập trung chỉ đạo hai huyện Gio Linh, Cam Lộ và một phần phía Bắc huyện Triệu Phong. Tiếp theo chỉ đạo huyện Hải Lăng và một phần còn lại huyện Triệu Phong⁵⁷ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.26).

c. Bố trí lực lượng

Để thuận tiện chỉ huy hiệp đồng tác chiến, ngoài hướng phối hợp Thừa Thiên ra, Bộ Tư lệnh Chiến dịch quyết định chia thành 4 cánh:

Cánh Bắc, gồm Sư đoàn bộ binh 308 (thiếu 1 trung đoàn), Trung đoàn bộ binh 48, Trung đoàn bộ binh 27, Tiểu đoàn đặc công 33, Tiểu đoàn 15 độc lập; Trung đoàn pháo xe kéo 164 (thiếu 1 tiểu đoàn), có 24 khẩu pháo 130mm và Đ-74; Trung đoàn pháo mang vác 84 (thiếu 1 tiểu đoàn) có 16 khẩu ĐKB⁵⁸ (ĐKB. Pháo phản lực mang vác 1 ống phóng, cỡ 122mm, tầm bắn khoảng 7.000-11.000m, đặt trên giá ba chân do Liên Xô chế tạo theo yêu cầu của Việt Nam. Trong kháng chiến chống Mỹ, ĐKB được dùng rộng rãi để pháo kích các sân bay, căn cứ, kho tàng, cụm lực lượng đối phương. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb, Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.360) và H12⁵⁹ (Pháo phản lực bắn loạt, 12 ống phóng cỡ 107mm, kiểu K63 của Trung Quốc, tầm bắn khoảng 8.000m. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.433), 8 khẩu cối 160mm và 120mm; Trung đoàn pháo cao xạ 284; Tiểu đoàn pháo cao xạ 75; Tiểu đoàn xe tăng 512 (thiếu) thuộc Trung đoàn xe tăng 203; 1 Tiểu đoàn hộ binh cơ giới (bí danh A7); 2 tiểu đoàn công binh (thuộc hai Trung đoàn 239 và 229); 1 trung đội trinh sát, 1 trung đội súng phun lửa⁶⁰ (Súng phun lửa: hỏa khí sát thương bằng luồng lửa phụt ra do nhiên liệu bị khí nén (hoặc khi thuốc phóng) đẩy ra và tự bốc cháy (hoặc được một mồi cháy nhờ bộ phận đánh lửa ở miệng vòi phun). Tùy theo loại súng và hỗn hợp cháy được sử dụng, chiều dài luồng lửa có thể đạt 30-300m. Súng phun lửa đầu tiên xuất hiện trong quân đội Đức (1915). Quân Pháp và Mỹ đã sử dụng trong chiến tranh xâm lược Việt Nam. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.878); 1 trung đội trinh sát hóa học. Chỉ huy Sư đoàn 308: Tư lệnh Thượng tá Trương Đình Mậu và Chính ủy Thượng tá Nguyễn Hùng Phong⁶¹ (Nguyễn Hùng Phong (1927-2018): Chính ủy Sư đoàn 308 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Phó Chính ủy kiêm Chủ nhiệm Chính trị Quân đoàn 1 (1973-1976); Cục trưởng Cục Tổ chức Tổng cục Chính trị (1977-1979); Bí Thư Đảng ủy, Chính ủy Quân đoàn 2 (1979-1981); Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 3 (1981); Phó Bí thư Đảng ủy, Bí thư Đảng ủy, Phó Tư lệnh về Chính trị Quân khu 1 (1981-1991). Trung tướng (1986)).


Cánh Bắc do Phó Tư lệnh Chiến dịch Đại tá Phạm Hồng Sơn⁶² (Phạm Hồng Sơn (1923-2013): Đại tá Phó Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Phó Tư lệnh Chiến dịch Đường 9 - Khe Sanh (1968), Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng B70, Phó Tư lệnh Chiến dịch Đường 9 - Nam Lào (1971), Viện phó Học viện Quân sự cấp cao (1978); Viện phó Viện Chiến lược Quân sự (1990). Trung tướng (1982)) và Phó Chính ủy Đại tá Hoàng Minh Thi⁶³ (Hoàng Minh Thi (1922-1981): Đại tá, Phó Chính ủy Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Viện phó Học viện Chính trị quân sự (1973-1975); Phó Chính ủy, Chính ủy Quân đoàn 1 (1974-1978); Tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh; Tư lệnh Quân khu 4 (1978- 1981), Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa IV (1978- 1981). Thiếu tướng (1974)) trực tiếp chỉ huy với bộ phận cơ quan nhẹ giúp việc, có nhiệm vụ phối hợp với các lực lượng vũ trang; địa phương, tiêu diệt 2 trung đoàn bộ binh thuộc Sư đoàn 3 quân đội Sài Gòn và một bộ phận của Thiết đoàn 11 và Thiết đoàn 20; tiêu diệt một số cứ điểm ở phía ngoài (544, Đồi Tròn, Đông Mã, Cồn Tiên); nhanh chóng bao vây tiến tới tiêu diệt căn cứ ở miếu Bái Sơn, Quán Ngang; tích cực diệt viện ở khu vực Hồ Khê, Đá Bạc, Tần Kim, Thiện Xuân, Lăng Cô, Gia Bình...; sau đó tranh thủ phát triển thắng lợi của Cánh Tây bằng cách đưa lực lượng dự bị chiến dịch tiến công đánh chiếm động Đông Hà và sẵn sàng lực lượng để hỗ trợ các đơn vị bạn đánh Ái Tử, Quảng Trị⁶⁴ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.26-27).


Bắc Quảng Trị - hướng tiến công chính của Sư đoàn 308 trong Chiến dịch là địa bàn chiến thuật quan trọng của địch, có nhiều điểm phòng ngự kiên cố: Cồn Tiên, Dốc Miếu, miếu Bái Sơn... Đông Hà là một căn cứ quân sự liên hợp nằm ở trung tâm Bắc Quảng Trị, ở ngã ba đường 1 và đường số 9. Phía Bắc có sông Cam Lộ chảy ra Cửa Việt, phía Đông tựa vào sông Thạch Hãn; phía Nam qua sông Vĩnh Phước là căn cứ Ái Tử; phía Tây là vùng cỏ tranh cây cối lúp xúp trải dài tới tận Mai Lộc, Cam Lộ, có nổi lên những điểm cao đột xuất nằm trên núi Quai Vạc và động Lôn. Địa hình thuận lợi cho triển khai binh lực đánh hiệp đồng binh chủng. Do yêu cầu giữ bí mật, Sư đoàn không được tiến hành trinh sát trước, mà phải tiến công trong hành tiến khi chiến dịch đã mở màn. Đây là khó khăn lớn. Tuy nhiên, Đảng bộ thị xã Đông Hà đã giúp đỡ Sư đoàn, cử cán bộ địa phương⁶⁵ (Trong cuộc tiến công giải phóng Đông Hà, Đảng bộ thị xã Đông Hà đã cử nữ du kích Hồ Thị Bích Loan và bác Già du kích đến dẫn đường cho đơn vị. Hồ Thị Bích Loan đã anh dũng hy sinh khi vào tiếp quản Đông Hà) đến cung cấp tin tức về địa hình, về địch và dẫn đường cho bộ đội chiến đấu⁶⁶ (Lịch sử Sư đoàn 308, Quân Tiên phong, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1999, tr.244-245).

Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

Trung đoàn 27, bao vây tiêu diệt cứ điểm 544, làm chủ Động Mã (ngày N + 2)⁶⁷ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.27). Bước vào Chiến dịch, Trung đoàn 27 được tăng cường Tiểu đoàn bộ binh 3 của Mặt trận, Tiểu đoàn 1 pháo mang vác của Trung đoàn 84, 5 khẩu súng phun lửa và 2 đại đội 12,7mm, có nhiệm vụ đánh chiếm căn cứ 544 (Phu Lơ), Đồi Tròn và các khu vực xung quanh trong hệ thòng phòng ngự chủ yếu của địch ở đường số 9, nhằm mở cửa phía Bắc, bảo đảm đưa lực lượng của Chiến dịch vào triên khai chiến đấu⁶⁸ (Sư đoàn 320B, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1990, tr.33). Chỉ huy Trung đoàn 27: Trung đoàn trưởng Trung tá Phạm Minh Tâm⁶⁹ (Phạm Minh Tâm (1930-2020): Trung tá Trung đoàn trưởng Trung đoàn 27 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Tư lệnh Quân đoàn 14, Quân khu 1; Phó Tư lệnh - Tham mưu trưởng Quân khu 1 (1981-1990); Phó Tổng thanh tra Quân đội, nay là Thanh tra Bộ Quốc phòng (1990-1992). Trung tướng (1989)) và Chính ủy Trung tá Nguyễn Võ Hiền.


Trung đoàn 48, đánh địch đến ứng cứu giải tỏa ở khu vực Hồ Khê, Đá Bạc, Tân Kim⁷⁰ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.27). Trung đoàn 48 được tăng cường Tiểu đoàn công binh 15, Tiểu đoàn 75 súng phòng không 12,7mm, Tiểu đoàn 33 đặc công và một số lực lượng địa phương Quảng Bình, Vĩnh Linh, có nhiệm vụ tiến công giải phóng huyện lỵ Cam Lộ và căn cứ Cồn Tiên, tạo bàn đạp thọc sâu theo đường quốc lộ số 9 để phối hợp với Sư đoàn 308 đánh vào thị trấn Đông Hà⁷¹ (Sư đoàn 320B, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1990, tr.33). Chỉ huy Trung đoàn 48: Trung đoàn trưởng Trung tá Lê Quang Thúy⁷² (Lê Quang Thúy: Trung tá Trung đoàn trưởng Trung đoàn 48, Phó Tư lệnh Sư đoàn 320B trong Chiến dịch Trị - Thiên 1972, Tư lệnh Sư đoàn 320B (1976-1978). Đại tá) và Chính ủy Trung tá Trần Quang Tùy⁷³ (Trần Quang Tùy: Trung tá Chính ủy Trung đoàn 48, Phó Chính ủy Sư đoàn 320B, trong Chiến dịch Trị - Thiên 1972; Chính ủy Sư đoàn 320B (1977-1978); Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát Quân sự Trung ương. Thiếu tướng).


Đoàn bộ binh 31 gồm Tiểu đoàn 3 thuộc Trung đoàn 48, Tiểu đoàn 3 độc lập, Tiểu đoàn đặc công 33, bao vây diệt Cồn Tiên, đánh địch ứng cứu giải tỏa ở khu vực Dốc Miếu, Cồn Tiên và bảo vệ trận địa pháo ở Lăng Cô.

Trung đoàn bộ binh 36 (Sư đoàn 308) bao vây diệt miếu Bái Sơn cho đến ngày N + 5.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ trên, các đơn vị phát triển tiến công theo phương hướng: Trung đoàn 27 áp sát Đầu Mầu, tạo điều kiện cho Trung đoàn 9⁷⁴ (Trung đoàn 9 (tên truyền thống Trung đoàn Quang Trung): thuộc Sư đoàn 304, tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Lê Quang San, Chính ủy Phạm Đức) (Sư đoàn 304) diệt Đầu Mầu và dùng một bộ phận chiếm lĩnh núi Kiếm, sau đó phát triển diệt Cam Lộ hoặc có thể trở thành đội dự bị chiến dịch. Trung đoàn 48 phát triển xuống hướng núi Kiếm, đánh địch từ Đông Hà ra ứng cứu giải tỏa hoặc có thể bao vây diệt Cam Lộ.


Sư đoàn 308 đúng ngày N + 5 phải tiêu diệt miếu Bái Sơn, sau đó dùng một lực lượng bộ binh lót sẵn ở Tây và Bắc Đông Hà, chỉ huy Trung đoàn bộ binh cơ giới (A7) phát triển tiến công Đông Hà và phối hợp với Trung đoàn 66⁷⁵ (Trung đoàn 66 thuộc Sư đoàn 304 tham gia Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972 với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Đặng Đình Hồ và Chính ủy Nguyễn Hải Hùng) (Sư đoàn 304) hoặc Trung đoàn 1 (Sư đoàn 324) đánh chiếm Ái Tử.


Trung đoàn bộ binh cơ giới (A7) tập kết ở khu vực Cẩm Phô, có thể sử dụng theo 2 phương án, trên 2 hướng Đông và Tây. Phần lớn tiến theo đường 11, 42 và 76, một bộ phận tiến theo hướng Đông để vào bao vây Ái Tử⁷⁶ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.27-28).


Trên hướng Bắc và hướng Đông do Sư đoàn 308 đảm nhiệm, có Tiểu đoàn 28 Trung đoàn 241 và Trung đoàn 284 (Sư đoàn phòng không 365). Một bộ phận của Trung đoàn 284 là lực lượng dự bị chiến dịch⁷⁷ (Quân đội nhân dân Việt Nam, Lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân (1963- 2013), Quyển một: Quân chủng Phòng không - Không quân (1963-1977), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.769-770).


Cánh Tây, gồm Sư đoàn 304 (đủ 3 Trung đoàn 9, 24, 66); Trung đoàn pháo binh 38 (có 20 khẩu 130mm và Đ-74); 4 Trung đoàn pháo cao xạ 230, 232 và 241 (thiếu 2 tiểu đoàn) và 280 (thiếu) cùng 2 tiểu đoàn tên lửa, 1 trung đội A-72⁷⁸ (A-72: tổ hợp tên lửa phòng không vác vai kiểu 9K32 và 9K32M của Liên Xô (tên Liên Xô: "Strela 2", NATO: "Grail", ký hiệu Mỹ: SA-7, Việt Nam: A-72). Là tên lửa tự dẫn hồng ngoại, đường kính ống phóng 100mm, chiều dài ống phóng 1.490 (1.500)mm, đường kính tên lửa 72mm, chiều dài tên lửa 1.423 (1.440)mm, đầu đạn kiểu chạm nổ mảnh, khối lượng 0,37kg, ngòi chạm nổ. Diệt mục tiêu ở cự ly xa nhất 3.400 (4.200)m, độ cao 50-1.500 (2.300)m. Tại Việt Nam, A-72 bắt đầu được sử dụng năm 1972 và đã bắn rơi nhiều máy bay Mỹ. Trung tâm Từ điển Bách khoa quân sự, Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.18.), Tiểu đoàn xe tăng 307 (thiếu 1 đại đội tăng PT-85); 1 đại đội xe tăng thuộc Tiểu đoàn 512; 2 trung đội súng phun lửa và trinh sát hóa học, một tiểu đoàn công binh thuộc Trung đoàn 229. Bộ Tư lệnh Sư đoàn 304 phụ trách chỉ huy cánh với chỉ huy là Tư lệnh Thượng tá Hoàng Đan⁷⁹ (Hoàng Đan (1928-2003): Thượng tá Tư lệnh Sư đoàn 304 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Tham gia các Chiến dịch: Đường 9 - Khe Sanh (1968), Đường 9 - Nam Lào (1971); Tham mưu trưởng Phó Tư lệnh Quân đoàn 1 (1973); Phó Tư lệnh Quân đoàn 2 (1974); Tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh (1975); Viện phó Học viện Quân sự cấp cao (1976); Tư lệnh Quân đoàn 5 kiêm Tư lệnh Mặt trận Lạng Sơn (1979); Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 1 (1981); Cục trưởng Cục Khoa học - Công nghệ - Môi trường quân sự, Bộ Tổng tham mưu (1990); Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (2015). Thiếu tướng (1977)) và Chính ủy Thượng tá Tạ Hồng Thanh. Có nhiệm vụ chung tiến công phá vỡ tuyến phòng ngự phía Tây của địch tiêu diệt Động Toàn, Ba Tum, vây ép Ba Hồ, đánh địch đi ứng cứu giải tỏa quanh Động Toàn, Ba Tum; sau đó phối hợp với cánh Bắc chiếm núi Kiếm, bao vây tiến đến tiêu diệt các cứ điểm 241, Mai Lộc, nắm thời cơ diệt Đầu Mầu, sẵn sàng đưa lực lượng tiêu diệt Ái Tử.

Hướng Tây được Bộ Tư lệnh Chiến dịch chọn làm hướng tiến công chủ yếu. Lực lượng địch ở đây gồm có Trung đoàn 56, ở điểm cao 544, Ba Hồ, Đầu Mầu, sở chỉ huy của chúng ở điểm cao 241, Lữ đoàn thủy quân lục chiến ở Động Toàn, điểm cao 365, sở chỉ huy của chúng ở Mai Lộc^{80, 81} (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1937, tr.28; Sư đoàn 304, Tập 2, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nộì, 1990, tr.177).

Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

Trung đoàn 9: tiến công trên hướng chủ yếu của cánh Tây, dùng 3 đại đội đặc công, 1 đại đội bộ binh vây diệt Ba Hồ; phần lớn lực lượng của Trung đoàn đánh viện quanh khu vực Ba Tum, sẵn sàng 1 tiểu đoàn diệt Đầu Mầu, sau đó phát triển đánh núi Kiếm.

Trung đoàn 66: dùng 2 tiểu đoàn, từ ngày N-4 đến ngày N, hoàn thành chiếm lĩnh trận địa, vây ép Động Toàn, tiến công tiêu diệt Động Toàn vào ngày N-2; dùng 1 tiểu đoàn khác đánh địch ứng cứu giải tỏa Động Toàn, sau đó phát triển bao vây Mai Lộc.

Trung đoàn 24⁸² (Trung đoàn 24 (tên truyền thống Trung đoàn Trần Hưng Đạo): thuộc Sư đoàn 304 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Lê Đắc Long; Chính ủy Đồng Ngọc Vân): là lực lượng dự bị của cánh, trước mắt dùng 1 đại đội bộ binh và đặc công bao vây Ba Tum, có điều kiện thì tiêu diệt, còn lực lượng chủ lực của Trung đoàn sẵn sàng cùng Trung đoàn 9 đánh địch ứng cứu, giải tỏa lớn, sau đó là lực lượng chủ yếu tiêu diệt cứ điểm 24⁸³ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.29).


Lực lượng phòng không trên hướng này có các Tiểu đoàn 8, 39, Đại đội 1 (tên lửa A-72) Trung đoàn 241 và Tiểu đoàn 105 Trung đoàn pháo cao xạ 280. Trung đoàn pháo cao xạ 230 ở phía sau bảo vệ hậu phương và giao thông chiến dịch trên địa bàn Hướng Hóa, làng Miệt, sẵn sàng cơ động lên phía trước⁸⁴ (Quân đội nhân dân Việt Nam, Lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân (1963- 2013), Quyển một: Quân chủng Phòng không - Không quân (1963-1977), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.769).


Cánh Nam, gồm Sư đoàn bộ binh 324 (thiếu Trung đoàn 3 và Tiểu đoàn 7B đặc công) được tăng cường 1 tiểu đoàn pháo binh thuộc Trung đoàn 368, Tiểu đoàn 24 cao xạ 14,5mm, 4 đại đội cao xạ của quân dân Hà Tĩnh, Quảng Bình; Tiểu đoàn bộ binh 2 độc lập; có phối hợp chiến đấu của Trung đoàn 129, 3 tiểu đoàn bộ đội địa phương (8, 10, 14 của tỉnh Quảng Trị) và du kích hai huyện Triệu Phong; Hải Long; Tiểu đoàn đặc công 35; Trung đoàn pháo xe kéo 368 (có 24 khẩu 130mm và Đ-74); 2 tiểu đoàn pháo cao xạ (thuộc 2 Trung đoàn 280 và 241); 1 đại đội A-72; 1 đại đội xe tăng PT-85; Trung đoàn công binh 219; trung đội trinh sát hóa học.


Cánh Nam do Phó Tư lệnh Chiến dịch Đại tá Giáp Văn Cương⁸⁵ (Giáp Văn Cương (1921-1990): Đại tá, Phó Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (2010). Tổng Tham mưu phó Quân đội nhân dân Việt Nam (4/1974); Tư lệnh Quân khu 4 (5/1976); Tư lệnh Quân chủng Hải quân (1977-1980 và 1984-1990); Đô đốc Hải quân (1988)) và Phó Chính ủy Mặt trận Đại tá Lê Tự Đồng⁸⁶ (Lê Tự Đồng (1920-2011): Đại tá, Phó Chính ủy, Phó Bí thư Đảng ủy Mặt trận Trị - Thiên (1972). Bí thư Quân khu ủy Trị - Thiên, Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên (12/1972). Chính ủy, Bí thư Quân khu ủy Quân khu 4 (1976); Viện phó Chính trị Học viện Quân sự cao cấp (2/1977); Đại biểu Quốc hội khóa VI. Trung tướng (1982)) chỉ huy.


Cánh Nam có nhiệm vụ tiêu diệt địch ở Nam và Bắc sông Quảng Trị, chủ yếu là khu vực Phượng Hoàng, động Ông Do, đoạn đường 1 Bắc Mỹ Chánh; thực hiện chia cắt chiến dịch; cùng lực lượng vũ trang địa phương hỗ trợ cho nhân dân Nam Triệu Phong và Hải Lăng nổi dậy; dùng hỏa lực đánh phá khu tung thâm phòng ngự của địch, chuẩn bị một bước cho việc phát triển chiến dịch vào Thừa Thiên. Trước mắt là tích cực đánh viện ở Bắc sông Mỹ Chánh, bao vây động Ông Do để diệt viện, sau đó tiêu diệt địch ở động Ông Do. Lực lượng địch có Lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến ở căn cứ Mai Lộc, Động Toàn, Động Ngang; Lữ đoàn 258 thủy quân lục chiến ở khu vực điểm cao 367, Tân Điền, Liên đoàn biệt động quân ở khu vực động Ông Do, Tân Téo. Chỉ huy Sư đoàn 324: Tư lệnh Thượng tá Chu Phương Đới⁸⁷ (Chu Phương Đới (1922-2007): Thượng tá Tư lệnh Sư đoàn 324 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972). Phó Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên, Quân khu Tây Bắc (1973); Phó Tư lệnh, Tư lệnh quân tình nguyện Việt Nam tại Lào (1981-1987). Thiếu tướng (1980)), Chính úy Thượng tá Nguyễn Xuân Trà^{88, 89} (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.29-30; Sư đoàn 324, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1992, tr.125 126).


Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

Trung đoàn 1 (Sư đoàn 324)⁹⁰ (Trung đoàn 1 (Sư đoàn 324 ): tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Vũ Thế Đào, Chính ủy Lê Văn Dánh): bao vây cứ điểm 365, có điều kiện thì tiêu diệt; bố trí một số chốt ở các điểm cao 130, 148, nhử viện binh địch và phối hợp với Trung đoàn 66 tiêu diệt địch vào ứng cứu giải tòa từ hướng Ái Tử lên làng Nút. Dùng hỏa lực chia cắt địch giữa cứ điểm 365 và Mai Lộc.


Trung đoàn 2 (Sư đoàn 324)91 (Trung đoàn 2 (Sư đoàn 324 ): tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Trung đoàn trưởng Nguyễn Minh Long): ngày N-3 bao vây động Ông Do để diệt viện, sau đó tiêu diệt động Ông Do; cùng lực lượng vũ trang địa phương đánh phá giao thông, tiêu hao địch trên đường 1.


Khi hoàn thành các nhiệm vụ trên, Sư đoàn 324 sẽ được tăng cường 1 trung đoàn bộ binh của Sư đoàn 304 để tiếp tục diệt địch quanh khu động Ông Do; dùng 1 trung đoàn tiến công La Vang và 1 trung đoàn cắt đường 1 đoạn Mỹ Chánh - Cầu Nhùng; dùng một bộ phận bộ binh cơ giới (A7) thọc sâu xuống Nam Quảng Trị, sẵn sàng diệt quân địch rút chạy về phía Mỹ Chánh.


Lực lượng bộ đội địa phương (3 tiểu đoàn): phối hợp chặt chẽ với các đòn tiến công của bộ đội chủ lực, tích cực diệt ác, trừ gian, phá kìm kẹp, phát động và hỗ trợ quần chúng nói dậy giành chính quyền (trọng điểm là Hải Lăng)⁹² (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.30).


Trên hướng Nam do Sư đoàn 324⁹³ (Sư đoàn 324 (tên truyền thống Sư đoàn Ngự Bình): thuộc Mặt trận B5 tham gia Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Tư lệnh Thượng tá Chu Phương Đới, Chính ủy Thượng tá Nguyễn Xuân Trà) phụ trách, có Tiểu đoàn 24, Trung đoàn pháo cao xạ 241 và Đại đội 2 tên lửa A-72. Lực lượng phòng không trên các hướng chiến dịch do sư đoàn bộ binh trực tiếp chỉ huy⁹⁴ (Quân đội nhân dân Việt Nam, Lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân (1963- 2013), Quyển một: Quân chủng Phòng không - Không quân (1963-1977), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.770).

Cánh Đông, gồm Tiểu đoàn bộ binh 47 thuộc Vĩnh Linh; 2 Tiểu đoàn đặc công 31, 25; Đoàn 126 hải quân (1A); 4 đại đội bộ đội địa phương (10, 11, 14, 15) thuộc các huyện Gio Linh, Cam Lộ; 1 Tiểu đoàn pháo binh mang vác thuộc Trung đoàn pháo binh 84.

Cánh Đông do Trưởng phòng Đặc công Quân báo B5 Bùi Thúc Dưỡng⁹⁵ (Bùi Thúc Dưỡng (1927-2006): Thượng tá Tham mưu phó B5, Trưởng phòng Đặc công Quân báo B5, Đảng ủy viên Đảng ủy Bộ Tư lệnh Chiến dịch Trị - Thiên (1972), Phó Tư lệnh cánh Đồng trong giai đoạn tiến công, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy bảo vệ thị xã Quảng Trị, bị thương trong thị xã Quảng Trị (29/7). Phó Tư lệnh Binh chủng Đặc công; Tham mưu trưởng Quân khu Trị - Thiên (1975); Phó Tham mưu trưởng Quân khu 4; Phó khoa Nghệ thuật Chiến dịch, Trưởng khoa Lịch sử Nghệ thuật quân sự (Khoa Chiến lược quân sự), Học viện Quân sự cao cấp (1977). Thiếu tướng (1985)) chỉ huy.


Cánh này có nhiệm vụ bao vây Dốc Miếu, Quán Ngang, tiêu diệt căn cứ hải thuyền Nam Cửa Việt, phối hợp với lực lượng vũ trang địa phương tiêu diệt và làm tan rã lực lượng kìm kẹp của địch, phát động, hỗ trợ quần chúng ở Gio Linh nổi dậy. Sau đó đưa lực lượng thọc sâu vào Đông Bắc Ái Tử - Triệu Phong, thu hút phân tán địch, uy hiếp khu tung thâm, tạo điều kiện cho các cánh khác tiến công.


Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

Các tiểu đoàn đặc công và các đại đội địa phương bao vây Dốc Miếu, Quán Ngang, diệt các đại đội bảo an ở Bến Ngự, Bến Sanh hỗ trợ cho quần chúng nổi dậy.

Đoàn 126 hải quân: tiêu diệt căn cứ hải thuyền Cửa Việt, chiếm cảng Cửa Việt, cắt đường thủy.

Tiểu đoàn 47: thọc sâu vào Đông Ái Tử, Triệu Phong thu hút phân tán địch, phối hợp với hướng Bắc⁹⁶ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.30-31). 


Lực lượng dự bị chiến dịch

Trung đoàn 88⁹⁷ (Trung đoàn 88 (tên truyền thống Trung đoàn Tu Vũ): thuộc Sư đoàn 308 trong Chiến dịch Trị - Thiên (1972) với lãnh đạo, chỉ huy: Nguyễn Văn Thận (1/1970 - 4/1972), Phạm Duy Tân (5/1972 - 5/1973); Chính ủy Nguyễn Thanh Tùng (3/1972 2/1973)) (Sư đoàn 308) bố trí trên hướng Bắc; Trung đoàn pháo xe kéo 45 (12 khẩu 130mm, 12 khẩu D-74); 1 tiểu đoàn xe tăng của Lữ đoàn 203; 2 tiểu đoàn bộ binh thiết giáp (A7); 1 tiểu đoàn công binh cầu thuyền của Lữ đoàn 249; Sở Chỉ huy chiến dịch đặt tại Bãi Hà, Bắc sông Bến Hải, Tây đường 1 khoảng 10km⁹⁸ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.31).


Nhiệm vụ của từng binh chủng

Đặc công: Đánh cắt giao thông cảng Cửa Việt - Đông Hà; đánh phá các căn cứ, kho tàng, sân bay... phía sau đội hình địch; cùng lực lượng vũ trang huyện Gio Linh mở cánh Đông; cùng các đơn vị binh chủng hợp thành đánh địch phía trước trên tuyến phòng thủ ngoài; sau đó phát triển vào Quảng Trị⁹⁹ (Bộ Tư lệnh Đặc công, Biên niên sự kiện, Lịch sử Binh chủng Đặc công Quân đội nhân dân Việt Nam (1967-1997), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1997, tr.52).


Hải quân: Đoàn 126 hải quân trong giai đoạn đầu của chiến dịch hiệp đồng với các lực lượng tiến công đánh căn cứ địch ở Cửa Việt, căn cứ Duyên đoàn 11, đánh các tàu địch trên sông, cắt đứt giao thông và tiến tới làm chủ sông Cửa Việt. Đồng thời, luồn sâu vào phía trong đánh các cầu cảng và tàu địch ở cảng Thuận An, sông Hương, Mỹ Thủy. Các đội đặc công 2, 3, 4, Đại đội 48 hỏa lực và một số đơn vị trực thuộc tham gia trực tiếp vào đội hình tiến công ở hướng Cửa Việt. Đội 1, tách ra luồn sâu phía trong đánh địch ở phía sau đội hình địch. Để tăng khả năng hoàn thành nhiệm vụ, Đoàn 126 được bổ sung thêm 3 phân đội đặc công của các khu vực 2, 3, 4 cùng một số lượng lớn vũ khí chất nổ, thủy lôi và mìn các loại. Bộ Tư lệnh Chiến dịch tăng cường thêm cho Đoàn 126 hải quân: 1 đại đội bộ binh, 1 đại đội ĐKB và 2 đại đội 12,7mm. Ngoài ra, một số đơn vị công binh hàng hải, radar tàu thuyền của các đơn vị được Bộ Tư lệnh Hải quân điều vào tập kết ở sông Gianh, sẵn sàng chiến đấu¹⁰⁰ (Bộ Tư lệnh Hải quân, Lịch sử Hải quân nhân dân Việt Nam (1955-2015), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2015, tr.281).


Pháo binh: Tiêu diệt, chế áp các trận địa pháo chính của địch ở tuyến ngoài, kiềm chế các trận địa pháo địch ở tung thâm chiến dịch, khi bắt đầu nổ súng phải tiêu diệt ngay các trận địa pháo ở cứ điểm 241, Mai Lộc; miếu Bái Sơn; Bắn phá các sở chỉ huy, kho tàng, sân bay địch ở Đông Hà, Ái Tử, La Vang, thị xã Quảng Trị; Chi viện cho bộ binh, xe tăng chiến đấu; Đánh pháo hạm địch.


Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

- 24 khẩu 130mm (Trung đoàn 164) và 24 khẩu ĐKB, H12 (Trung đoàn pháo binh 84) chi viện Sư đoàn 308 chiến đấu ở cánh Bắc.

- 22 khẩu Đ-74 và 130mm (Trung đoàn pháo binh 38) chi viện Sư đoàn 304 đánh ở hướng Tây.

- 24 khẩu 130mm; Đ-74 (Trung đoàn pháo binh 368) chi viện lực lượng chiến đấu ở cánh Nam.

- 12 khẩu ĐKB, H12 (Trung đoàn pháo binh 84) chi viện Trung đoàn bộ binh cơ giới 66 và 27 đánh phía Đông.

- Hai Trung đoàn pháo binh 58 và 68 chi viện các Sư đoàn 308 và 304 đột phá.

- Trung đoàn pháo binh 45 gồm 12 khẩu 130mm, 12 khẩu Đ-74 làm lực lượng dự bị chiến dịch.

- Hướng Thừa Thiên: hai tiểu đoàn Đ-74, 130mm của Trung đoàn 368, cối 120mm và một đại đội B-72 (Sư đoàn 324 và Trung đoàn bộ binh cơ giới 66) chi viện các đơn vị của Quân khu Trị - Thiên chiến đấu trên hướng này.

Đến trước giờ nổ súng, tổng số pháo trên Mặt trận Trị - Thiên (không kể Trung đoàn 45 làm lực lượng dự bị) có 403 khẩu, trong đó có 63 pháo chiến dịch, 93 pháo cấp sư đoàn, 247 pháo đi cùng bộ binh. So với địch (quân đội Sài Gòn - tính từ pháo 85mm và 105mm trở lên) ta có 146 khẩu, địch có 114 khẩu, tỷ lệ giữa ta và địch là 1,3/1. Mật độ hỏa lực của ta: trung bình một tiểu đoàn pháo chi viện 2 trung đoàn bộ binh; của địch: 1,2 đến 1,4 tiểu đoàn pháo chi viện 1 trung đoàn bộ binh¹⁰¹ (Lịch sử Pháo binh Quân đội nhân dân Việt Nam (1945-1975), Hà Nội, 1991, tr.283-284).

Xe tăng, thiết giáp: Hiệp đồng chặt chẽ với bộ bình đột phá tiêu diệt các cứ điểm của địch. Thọc sâu, vu hồi đánh chiếm các mục tiêu then chốt, hiểm yếu trong tung thâm phòng ngự của địch. Chi viện bộ binh đánh địch phản kích, co cụm hoặc rút chạy, cùng bộ binh chiếm lĩnh các vị trí quan trọng; Tham gia làm chủ chiến trường, bắt sống xe tăng địch¹⁰² (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.32).


Khi đánh các cứ điểm tuyến ngoài, ta chưa sử dụng tăng thiết giáp. Tăng thiết giáp chỉ tham gia đánh miếu Bái Sơn, điểm cao 241, Mai Lộc trên hướng tiến công chủ yếu, vì đó là sở chỉ huy các trung đoàn, Lữ đoàn 147 thủy quân lục chiến của địch. Riêng Trung đoàn bộ binh cơ giới 202 đảm nhiệm mũi thọc sâu trên hướng Đông vào Đông Hà, Triệu Phong.

Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

- Tiểu đoàn tăng 512 (thiếu): được giao nhiệm vụ phối thuộc cho Sư đoàn 308 tiến công tiêu diệt cứ điểm miếu Bái Sơn nhằm mở cửa trên hướng Tây Bắc căn cứ Đông Hà.

- Tiểu đoàn tăng 397 (Trung đoàn tăng 203): tham gia tiêu diệt cứ điểm 241 và quận lỵ Mai Lộc trên hướng Tây. Đại đội tăng lội nước 4 (Trung đoàn tăng 203) phối thuộc cho Sư đoàn 324 tiến công La Vang, thực hiện chia cắt chiến dịch.

- Tiểu đoàn tăng 3 (Trung đoàn tăng 203): và hai tiểu đoàn bộ binh cơ giới (Trung đoàn 202) nằm trong lực lượng dự bị¹⁰³ (Binh chủng Tăng Thiết giáp, Lịch sử Binh chủng Tăng Thiết giáp Quân đội nhân dân Việt Nam (1959-1975), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.134-135).


- Cao xạ, tên lửa: Chi viện cho bộ binh và các binh chủng chiến đấu, bắn rơi máy bay chiến đấu, máy bay trinh sát và hạn chế hoạt động của máy bay B-52; Bảo vệ đội hình bộ binh, pháo binh, xe tăng ta; Bảo vệ hậu phương chiến dịch, các trục vận chuyển, kho tàng, các sở chỉ huy¹⁰⁴ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.33). Lực lượng phòng không trên các hướng chiến dịch do sư đoàn bộ binh trực tiếp chỉ huy.


Nhiệm vụ cụ thể từng đơn vị:

- Trên hướng chủ yếu do Sư đoàn 304 đảm nhiệm có các Tiểu đoàn 8, 39, Đại đội 1 (A-72) Trung đoàn 241 và Tiểu đoàn 105 (Trung đoàn pháo cao xạ 280). Trung đoàn pháo cao xạ 230 ở phía sau bảo vệ hậu phương và giao thông chiến dịch trên địa bàn Hướng Hóa, làng Miệt và sẵn sàng cơ động lên phía trước.

- Trên hướng Bắc và hướng Đông do Sư đoàn 308 đảm nhiệm, có Tiểu đoàn 28 Trung đoàn 241 và Trung đoàn 284 (Sư đoàn phòng không 365). Một bộ phận lực lượng của Trung đoàn 284 làm lực lượng dự bị Chiến dịch.

- Trên hướng Nam do Sư đoàn 324 phụ trách, có Tiểu đoàn 24 (Trung đoàn pháo cao xạ 241) và Đại đội 2 tên lửa A-72.

- Một phần lực lượng của Trung đoàn 280 bảo vệ pháo binh chiến dịch ở đồn điển Rô Mơ, A Chính, Ba Hồ, Sa Trầm. Tiểu đoàn 126 của Trung đoàn làm lực lượng dự bị chiến dịch. Trung đoàn pháo cao xạ 282 bảo vệ trận địa pháo binh ở Lăng Cô, động Con Tiên, Dị Loan. Hai Tiểu đoàn 64, 62 Trung đoàn tên lửa 236B ở phía Bắc sông Bến Hải.

- Phía sau đội hình chiến dịch, trên bờ Bắc sông Bến Hải, là đội hình chiến đấu của Sư đoàn phòng không 365. Trung đoàn tên lửa 274 được bố trí bên cạnh đội hình Trung đoàn tên lửa 236B với vùng hòa lực có thể chi viện đến không phận các hướng tiến công của Chiến dịch.

- Tiếp sau đội hình chiến đấu của Sư đoàn phòng không 365 là đội hình chiến đấu của Sư đoàn 363B ở khu vực đường số 10, Lệ Thủy (Quảng Bình).

- Sư đoàn phòng không 377 bảo vệ khu vực cửa khẩu hành lang 559, trong đó Trung đoàn tên lửa 275 hoạt động ở khu vực Hướng Hóa. Trung đoàn pháo cao xạ 232 cơ động chiến đấu trên đường số 14 chi viện chiến dịch từ hướng Tây. Tại đây, có một bộ phận lực lượng phòng không của Bộ Tư lệnh 559 phối hợp chiến đấu. Trung đoàn pháo cao xạ 218 (Quân khu 4) và 17 đại đội súng cao xạ 12;7mm của Bộ Tư lệnh B5 cùng với lực lượng phòng không của Quân chủng Phòng không - Không quân bảo vệ Sở Chỉ huy Chiến dịch và hệ thống kho tàng, kỹ thuật, hậu cần của Chiến dịch¹⁰⁵ (Quân đội nhân dân Việt Nam, Lịch sử quân chủng Phòng không - Không quân (1963- 2013), Quyển một: Quân chủng Phòng không- Không quân (1963-1977), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2012, tr.769-771).


Công binh: Bảo đảm cơ động cho các binh chủng kỹ thuật và ô tô vận chuyển hậu cần, đặc biệt coi trọng xây dựng đường sá, điều chỉnh giao thông, bảo đảm vượt sông trong quá trình chuẩn bị và phát triển chiến đấu; Làm công sự, xây dựng các sở chỉ huy các cấp; Tham gia chiến đấu; Chỉ đạo các lực lượng khác về mặt công trình và sử dụng khí tài công binh trong chiến đấu.


Hóa học: Hướng dẫn đôn đốc phòng hóa và giải quyết hậu quả khi địch tập kích hóa học; Dùng màn khói nghi binh che mắt địch; Sử dụng súng phun lửa trong chiến đấu¹⁰⁶ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.33-34).


Các sư đoàn bộ binh đã tổ chức các ban hóa học (riêng Sư đoàn 324 không có) và một phân đội hóa học gồm 4 tiểu đội: 1 quan sát, trinh sát, hóa học và nòng cốt phòng hóa cho đơn vị trang bị chuyên môn gọn nhẹ. Sư đoàn 324 chỉ có một tiểu đội hóa học.

Trực thuộc Mặt trận có 1 tiểu đoàn hóa học gồm 1 đại đội phòng hóa thiếu, trang bị đi bộ và cơ giới (1 xe trinh sát hóa học và 2 xe tiêu độc); Một đại đội súng phun lửa nhẹ, có 24 khẩu; 1 đại đội cối 82mm có 2 khẩu và 600 viên đạn cs. Phân chia lực lượng như sau:

- 4 tiểu đội trinh sát bảo đảm các sở chỉ huy chiến dịch, thu vũ khí, phương tiện hóa học của địch và thay phiên lâm thời cho Đoàn bộ binh 31, Trung đoàn 48, Trung đoàn 164.

- Hai trung đội súng phun lửa tăng cường cho Sư đoàn 308 và Sư đoàn 304, dự định để sử dụng khi tiến công các cứ điểm ở miếu Bái Sơn, Đông Hà và Động Toàn.

- Trung đội cối hóa học lâm thời phối thuộc với Trung đoàn công binh dự định tạo màn khói ngụy trang bến vượt sông Hiền Lương.

- Lực lượng cơ động và dự bị chiến dịch gồm 1 tiểu đội trinh sát và 1 trung đội tiêu độc bố trí tại khu vực Bến 4.

- Lực lượng hóa học các đơn vị chủ yếu tố chức đài quan sát hóa học, hướng dẫn công tác phòng hóa và cơ động trong phạm vi đơn vị¹⁰⁷ (Lịch sử Bộ đội Hóa học sơ thảo, Tập 1: 1958-1975, Bộ Tư lệnh Hóa học 1988, tr.223-224).


Nhiệm vụ của các lực lượng vũ trang địa phương

Ngoài việc phối hợp với các bộ đội chủ lực trong các hoạt động quân sự lớn, phải đẩy mạnh hoạt động du kích, tiêu diệt các lực lượng kìm kẹp, đập tan bộ máy chính quyền của địch, tạo điều kiện đưa quần chúng nổi dậy, thành lập chính quyền cách mạng, làm chủ địa phương. Chống địch bắt dân, lùa dân đi nơi khác. Hỗ trợ chính quyền các cấp từng bước vững mạnh, ổn định vùng mới giải phóng¹⁰⁸ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.34).


Nhiệm vụ của tỉnh Quảng Trị

Tỉnh ủy Quảng Trị quyết định phân chia lực lượng địa phương theo hai nhánh: Cánh Bắc gồm hai huyện Gio Linh - Cam Lộ và thị xã Đông Hà do ủy viên Thường vụ Tinh ủy Nguyễn Hòa phụ trách quân sự; Cánh Nam gồm 2 huyện Triệu Phong, Hải Lăng và thị xã Quảng Trị do Phó Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Đức Dũng, Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Nguyễn Văn Lương và Tỉnh đội trưởng Nguyễn Mạnh Thoa¹⁰⁹ (Nguyễn Mạnh Thoa, Trưởng ban Tác chiến Mặt trận B4, Phó Tư lệnh Bộ đội Biên phòng. Thiếu tướng) phụ trách. Tùy theo nhiệm vụ, mục tiêu, đặc điểm của địa phương, mỗi cánh chia cụm (khu) để sử dụng lực lượng, tổ chức hiệp đồng giữa đấu tranh vũ trang và đấu tranh chính trị, tiến công và nổi dậy, chủ lực và địa phương... theo ý định chung của chiến dịch, lấy hoạt động của chủ lực làm trung tâm¹¹⁰ (Thường vụ Đảng ủy và Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, Quảng Trị Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Quảng Trị, 1988, tr.199).
 

Nhiệm vụ của hướng Thừa Thiên

Trong Chiến dịch tiến công ở Quảng Trị, hướng Thừa Thiên là hướng phối hợp, có nhiệm vụ: Tiêu diệt một bộ phận quan trọng lực lượng Sư đoàn 1, diệt và bức rút một số căn cứ quan trọng của địch (Bình Tranh, Bình Điền, Đồi 14), phá vỡ tuyến phòng ngự ở đường 12, Hương Trà; Cài thế trận tạo thành thế liên hoàn 3 vùng vững chắc, xen kẽ và chia cắt địch tạo áp lực mạnh và thường xuyên đối với đồng bằng và thành phố Huế, hỗ trợ trực tiếp cho việc đánh phá bình định và phong trào thành phố; Chuẩn bị sẵn sàng mọi mặt, khi có thời cơ thì áp sát Huế, thọc sâu chiếm lĩnh một số mục tiêu ở vùng ven và trong thành phố, hình thành thế chia cắt bao vây Huế và cắt cụm còn lại của địch, phối hợp 3 mũi quân sự, chính trị, binh vận tiến công và nổi dậy đồng loạt¹¹¹ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.34).

d. Công tác chuẩn bị

Trên cơ sở quyết tâm và ý định tác chiến chiến dịch như trên, Bộ Tư lệnh tập trung kiểm tra đôn đốc các mặt chuẩn bị sau đây:


Chuẩn bị kế hoạch

Từ ngày 18 tháng 7 năm 1971, qua 8 tháng rưỡi chuẩn bị, kế hoạch Chiến dịch tiến công Trị - Thiên đã được thay đổi, bổ sung nhiều lần trước khi trở thành kế hoạch chiến dịch tiến công chính thức, nhưng cũng mới xác định cụ thể đợt tiến công Quảng Trị. Trong quá trình này, Quân ủy Trung ương và Thủ trưởng Bộ đã 6 lần hướng dẫn và thông qua từng bước kế hoạch chiến dịch tiến công. Tạo điều kiện cho Bộ Tư lệnh và cơ quan chiến dịch tiến hành những công tác chuẩn bị khác. Cấp chiến dịch đã tổ chức quán triệt quyết tâm, ý định chiến dịch trong cán bộ các cấp. Làm cho mọi người hoàn toàn nhất trí với chủ trương của trên, khắc phục khó khăn, triển khai tích cực mọi mặt công tác chuẩn bị.


Nhưng tình hình chiến trường diễn biến phức tạp, nên kế hoạch chiến đấu vẫn phải tiếp tục bổ sung cho phù hợp. Vì vậy thời gian chuẩn bị tuy dài nhưng càng về cuối càng gấp. Kế hoạch tiến công Thừa Thiên chỉ mới dự kiến một số vấn đề. Sau khi giải phóng Quảng Trị, căn cứ tình hình cụ thể sẽ xác định thêm.


Chuẩn bị chiến trường

Từ tháng 6 năm 1971, Bộ Tổng Tư lệnh đã giao cho Bộ Tư lệnh Quân khu 4 và Bộ Tư lệnh B5 (Mặt trận đường 9) tổ chức chuẩn bị chiến trường, chủ yếu là làm các con đường từ phía Bắc xuống. Đến tháng 3 năm 1972, ta đã làm mới và sửa chữa được 9 con đường với chiều dài 264km, bảo đảm triển khai các loại binh khí, phương tiện và vận chuyển hậu cần chiến dịch ở khu vực Quảng Trị¹¹² (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Noi, 1987, tr.35).


Bộ Tư lệnh Công binh đã sớm thành lập bộ phận tiền phương gồm cán bộ các cơ quan tham mưu, chính trị, khí tài, hậu cần, cơ sở sửa chữa do Phó Tư lệnh Phạm Cương phụ trách, đi vào Trị - Thiên phục vụ Chiến dịch. Khi Chiến dịch Quảng Trị sắp mở màn, Bộ Tổng Tham mưu quyết định thành lập cơ quan công binh chiến dịch với Tư lệnh Nguyễn Văn Nhạn và Chính ủy Nguyễn Ích.


Ngày 19 tháng 2 năm 1972, trong cuộc họp đánh giá công tác chuẩn bị, Tư lệnh Chiến dịch Lê Trọng Tấn nhận xét: "Công binh đã xây dựng được mạng đường sá đầy đủ nhất so với các chiến dịch khác, có mạng đường sá ta mới dám sử dụng lực lượng binh khí kỹ thuật lớn như thế này. Nhưng công binh còn nhiều nhược điểm: lực lượng còn mỏng lại không có dự bị, phương tiện thiếu, nhiệm vụ lại rất nặng... Phải chú ý ba vấn đề lớn là bảo đảm vượt sông, bảo đảm đường sá suốt chiều sâu chiến dịch và phải hoạt động trong mùa mưa"¹¹³ (Bộ Tư lệnh Công binh, Lịch sử Công binh Việt Nam (1945-2005), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006, tr.364 365).


Nhận nhiệm vụ chính thức ngày 3 tháng 3 của Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Tư lệnh Thông tin liên lạc đã tổ chức cơ quan thông tin Chiến dịch Trị - Thiên do Phó Tư lệnh Phạm Niên trực tiếp làm Tư lệnh. Tham gia cơ quan thông tin còn có đại diện cơ quan thông tin của các quân chủng, binh chủng, Tổng cục như các Chủ nhiệm (hoặc Phó Chủ nhiệm) Thông tin, Pháo binh, Thiết giáp, Tổng; cục Hậu cần. Ngoài các phân đội khai thác các trục hữu tuyến điện, vô tuyến điện tiếp sức, thông tin chuyển đạt thuộc hệ thống thông tin chiến lược trên địa bàn chiến dịch, lực lượng thông tin phục vụ ở các sở chỉ huy chiến dịch còn tổ chức 2 tiểu đoàn thông tin cơ động (Tiểu đoàn 2 và Tiểu đoàn 46), đưa tổng số các đơn vị thông tin thành 25 đại đội. Trong đó có 5 đại đội vô tuyến điện, 6 đại đội hữu tuyến điện dây trần, 12 đại đội hữu tuyến điện dây bọc dã chiến, 1 đại đội thông tin chuyển đạt và 1 đại đội bảo đảm kỹ thuật (riêng Bộ Tư lệnh Binh chủng có 16 đại đội).


Đêm 28 tháng 3 năm 1972, trước trận mở màn hai ngày, toàn bộ hệ thống thông tin liên lạc ở các sở chỉ huy chiến dịch đều triển khai xong và bảo đảm chất lượng tốt. 21 giờ ngày 29 tháng 3, Tư lệnh và Chính ủy Chiến dịch sử dụng hệ thống hữu tuyến điện kiểm tra và động viên các đơn vị, các binh chủng. 3 giờ ngày 30 tháng 3, các mạng vô tuyến điện sóng ngắn, sóng cực ngắn lên máy thử và thực hiện chế độ canh, sẵn sàng làm việc¹¹⁴ (Binh chủng Thông tin liên lạc, Lịch sử Bộ đội Thông tin liên lạc (1945 -2000), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2000, tr.422-423).


Đến cuối tháng 3 năm 1972, hệ thống thông tin hữu tuyến điện xuống các hướng đã được triển khai xong. Công tác điều tra nắm địch, tổ chức chuẩn bị cơ sở chính trị v.v... đều tiến hành tích cực¹¹⁵ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987. tr.36). 


Để chuẩn bị cho Chiến dịch, bộ đội và dân công mở mới, sửa chữa nhiều đường cho xe kéo. Quân khu Trị - Thiên (B4) sửa và mở 9 trục đường quân sự với chiều dài 264km, trong đó có 6 đường cho xe kéo pháo. Hướng Bắc Trị - Thiên, Trung đoàn pháo binh 164 mở 11km đường từ Bắc sông Bến Hải vào sát Cồn Tiên. Hướng Tây, Trung đoàn pháo binh 368 mở đường từ Ba Hy đến Đá Bàn (dài trên 10km). Đại đội công binh của Trung đoàn phá gỡ bom mìn, làm đường cơ động cho pháo binh của Trung đoàn vươn tầm bắn tới La Vang, Thành cổ Quảng Trị, Mỹ Chánh.


Cùng với mở đường, các đơn vị khẩn trương trinh sát mục tiêu, đo đạc một khu vực rộng 1.280km2. Đại đội 767 (Trung đoàn 97) nhiều lần luồn hàng rào căn cứ Đông Hà, Ái Tử, La Vang vẽ cảnh đổ, sơ đồ, tìm hiểu quy luật hoạt động của địch. Có chiến sĩ cải trang trà trộn vào lực lượng thám báo địch, xác định chính xác 120 tọa độ của 80 mục tiêu cho pháo bắn. Trung đội trưởng Hà Khắc Trung, Đại đội trưởng Lê Như Trân chỉ huy đội đo đạc đã được tặng thưởng huân chương vì những thành tích này. Đội trinh sát chụp ảnh luồn vào sát các căn cứ địch chụp từ nhiều phía được 84 bộ ảnh với 4.800 tấm có giá trị, giúp cơ quan tham mưu chiến dịch đánh giá tình hình địch, làm cơ sở xác định kế hoạch hỏa lực pháo. Các đại đội chỉ huy Trung đoàn 38, 368 và 84 vừa đánh địch vừa đo đạc đội hình chiến đấu của đơn vị và các mục tiêu đơn vị đảm nhiệm, cung cấp kịp thời phần tử cho pháo bắn¹¹⁶ (Lịch sử Pháo binh Quân đội nhân dân Việt Nam (1945-1975), Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1991, tr.280).


Một số đơn vị đã chịu những thương vong đầu tiên khi triển khai đội hình chiến đấu. Ngày 21 tháng 3 năm 1972 (9 ngày trước khi Chiến dịch mở màn), Thiếu úy Đại đội phó Vương Thiết Cương¹¹⁷ (Vương Thiết Cương (1944-1972): Con trai Trung tướng Vương Thừa Vũ. Vương Thừa Vũ (1910-1980): Tổng Tham mưu phó Quân đội nhân dân Việt Nam (1965-1980), kiêm Giám đốc Học viện Quân chính, kiêm Tư lệnh Quân khu 4 (1964-1971), Trung tướng 1974) thuộc Trung đoàn cao xạ 230 Sư đoàn phòng không 367 đã anh dũng hy sinh khi đi tìm trận địa để bố trí pháo bảo vệ đường giao thông, hậu phương chiến dịch tại Hướng Hóa, Quảng Trị¹¹⁸ (Thông tin do chị Nguyễn Thị Vân - vợ Thiếu úy Vương Thiết Cương cung cấp).

Chuẩn bị hậu cần (7/1971 - 3/1972)

Để chuẩn bị cho Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, từ cuối tháng 6 năm 1971, Bộ Tổng Tư lệnh đã giao nhiệm vụ cho Quân khu 4 chuẩn bị chiến trường ở Tây Quảng Trị, chủ yếu xây dựng các tuyến đường từ bờ Bắc sông Bến Hải vào chiến trường và vận chuyển vật chất vào dự trữ ở Nam, Bắc sông Bến Hải. Từ tháng 7 đến tháng 12 năm 1971 là giai đoạn xây dựng tổ chức, lập kế hoạch và chuẩn bị cơ sở vật chất đầu tiên.


Công tác huấn luyện đào tạo nhân viên chuyên môn như: lái xe, y tá, dược tá... được triển khai gấp; dân công các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và khu Vĩnh Linh được huy động phục vụ hậu cần chiến dịch. Vấn đề lớn nhất lúc này là gấp rút xây dựng các cụm hậu cần, tổ chức cơ quan chỉ huy, sắp xếp cán bộ, điều động các phân đội nhanh chóng hình thành tổ chức và đưa ngay vào chiến trường, kịp tiến hành công tác chuẩn bị; đồng thời, tiếp nhận hàng của tuyến chiến lược chuyển tới và bảo đảm cho các đơn vị đầu tiên vào chiến trường.


Trong tháng 12 năm 1971, các cụm hậu cần lần lượt vào chiếm lĩnh vị trí, vừa tiến hành công tác chuẩn bị chiến trường, vừa triển khai ngay cơ sở tiếp nhận hàng của tuyến chiến lược, bảo đảm cho các đơn vị đầu tiên vào chiến trường. Việc hành quân vào chiến trường của các cụm rất khẩn trương, nhưng lại phải khớp với thời gian các binh trạm thuộc Đoàn 559 vận chuyển hàng tới. Nếu vào sớm thì không có gạo ăn, còn vào muộn thì không kịp tiếp nhận hàng.


Trong tháng 12, ba cụm hậu cần ở phía Tây đã đi vào triển khai chuẩn bị cho Chiến dịch: Cụm hậu cần 3, ở khu vực làng Mong - Sa Trầm bảo đảm cho Sư đoàn 324 (thiếu) và các lực lượng binh chủng phối thuộc; Cụm hậu cần 2, triển khai ở khu vực Hướng Hóa, Tà Cơn, làng Giao, bảo đảm cho một bộ phận của Sư đoàn 304, cho các binh chủng kỹ thuật cơ động theo đường 9 vào, và vận chuyển vật chất vào cụm trong; Cụm hậu cần 1, triển khai ở khu vực làng Miệt, làng Suốt, Nam La Rường, bảo đảm cho Sư đoàn 304 (thiếu) và các lực lượng binh chủng phối thuộc trên hướng đó và vận chuyển vật chất vào Cụm hậu cần 2. Đến tháng 2 năm 1972, tổ chức thêm Cụm hậu cần 4 để thống nhất chỉ huy các cơ sở hậu cần ở phía Bắc, từ khu vực Gia Vòng, Bến 4 trở vào, bảo đảm cho Trung đoàn 27, Trung đoàn 48 và lực lượng dự bị chiến dịch (Sư đoàn 308) vào chiến đấu.


Hậu cần chiến dịch trực tiếp nắm các cơ sở phân đội ở khu vực Bãi Hà và các phân đội dự bị (gồm 1 đội điều trị, 1 đại đội ô tô, 1 trạm sửa chữa xe, 1 trạm sửa chữa pháo và một số dân công). Cùng với việc triển khai các cụm, hậu cần chiến dịch đã chỉ đạo việc triển khai của hậu cần sư đoàn, trung đoàn bộ binh và binh chủng. Hình thành một mạng bảo đảm hậu cần tương đối rộng khắp và chặt chẽ gồm: Hệ thống kho tiếp nhận và dự trữ của các cụm, các đơn vị ở từng hướng tác chiến; Hệ thống trạm sửa chữa xe, pháo của các đơn vị và các cụm, phân công bảo đảm ở từng khu vực và từng hướng tác chiến; Hệ thống quân y của bộ binh, binh chủng và các đội điều trị của cụm, phân công bảo đảm ở từng khu vực, từng hướng, nối liền với nhau bằng các tuyến chuyển thương bộ và cơ giới¹¹⁹ (Tổng cục Hậu cần, Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Báo cáo của Cục Hàu cán Bộ Tư lệnh Mặt trận tại Hội nghị Tổng kết Công tác Hậu cần của Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Hà Nội, 1990, tr.18-23).


Từ tháng 12 năm 1971, các kho chiến dịch ở phía sau (Bải Hà, Bến 4) cũng như các cụm đã triển khai tiếp nhận hàng của binh trạm chiến lược chuyển tới. Ở phía Bắc, từ tháng 12, Cục Vận tải tiền phương đã vận chuyển vào Bãi Hà, Bến 4 cho Chiến dịch. Ở phía Tây, từ tháng 1 năm 1972, Đoàn 559 bắt đầu vận chuyển lớn vào Cụm hậu cần 2 ở Hướng Hóa; tháng 2 năm 1972 vào Cụm hậu cần 1 ở làng Miệt, làng Suốt. Riêng cho Cụm hậu cần 3, đến giữa tháng 3 năm 1972, Đoàn 559 mới vận chuyển vào được 330 tấn, đạt 27% kế hoạch, nên ở hướng Nam gặp nhiều khó khăn. Kết quả, đến hết tháng 3, các kho chiến dịch đã tiếp nhận của tuyến chiến lược 12.600 tấn, cộng với tồn kho 4.000 tấn thành 16.600 tấn, đạt 103% kế hoạch Bộ Tổng Tư lệnh duyệt cho bước giải phóng Quảng Trị^{120, 121} (Tổng cục Hậu cần, Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Báo cáo của Cục Hậu cần Bộ Tư lệnh Mặt trận tại Hội nghị Tổng kết Công tác Hậu cần của Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Hà Nội, 1990, tr.23; Tài liệu của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam có khác về một số dữ liệu: "Theo kế hoạch chiến dịch, từ tháng 1 đến tháng 5 năm 1972, hậu cần chiến lược và chiến dịch phải vận chuyển một khối lượng vật chất lớn là 16.500 tấn. Yêu cầu trước khi nổ súng phải bảo đảm được 50% khối lượng. Thực hiện kế hoạch này, tính đến ngày 30 tháng 2 năm 1972, Cục Vận tải và Đoàn 559 đã vận chuyển được 12.490 tấn, đạt 78% kế hoạch, cộng với 3.530 tấn do B5 vận chuyển trước thì khối lượng vật chất đã có là 16.020 tấn, gần đạt yêu cầu thời kỳ đầu của chiến dịch. Riêng ở hướng Nam (khu vực Sa Trầm), chỉ mới chuyển được 520 tấn/yêu cầu 1.900 tấn, đạt 23% kế hoạch. Đặc biệt, ở hướng Tây Thừa Thiên còn khó khăn hơn". Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.36).


Về chuẩn bị đạn pháo, ở các kho chiến dịch dự trữ nhiều hơn kế hoạch, ở các trận địa pháo cơ bản tuyến chiến dịch vận chuyển đến tận nơi nên dự trữ đủ theo kế hoạch. Riêng hướng Nam, tuyến chiến lược không vận chuyển đến Sa Trầm, chỉ đạt 27% (330 tấn) nên đạn pháo thiếu, việc cung cấp cho Sư đoàn 324 cũng gặp khó khăn. Để khắc phục, Cụm hậu cần 3 kết hợp với Sư đoàn tổ chức 19 cung vận chuyển bộ từ Cụm hậu cần 2 trở vào, bảo đảm đủ đạn dược cho các trung đoàn bộ binh và có 15 đến 20 ngày lương thực, thực phẩm cho Sư đoàn.


Về bảo đảm kỹ thuật, các đơn vị tiến hành tốt công tác kiểm tra kỹ thuật xe pháo trước khi vào chiến trường, đã sửa chữa 554 xe ô tô và xe xích hư hỏng¹²² (Tổng cục Hậu cần, Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Báo cáo của Cục Hậu cần Bộ Tư lệnh Mặt trận tại Hội nghị Tổng kết Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Hà Nội, 1990, tr.26).


Về quân y, đã cứu chữa hết thương bệnh binh, sức khỏe của bộ đội được giữ tốt đến 30 tháng 3 năm 1972123 (Tổng cục Hậu cần, Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Báo cáo của Cục Hậu cần Bộ Tư lệnh Mặt trận tại Hội nghị Tổng kết Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Hà Nội, 1990, tr.26). Trong thời kỳ chuẩn bị Chiến dịch đã có 378 thương binh, bằng 1,3% quân số. Thương binh trung bình 1 ngày trong thời kỳ chuẩn bị là 3,15. Bệnh binh là 996¹²⁴ (Cục Quân y Tổng cục Hậu cần, Lịch sử Quân y Quân đội nhân dân Việt Nam, Tập III (1969-1975), Nxb. Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội, 1996, tr.288-289).


Nhìn chung, từ tháng 12 năm 1971 đến 30 tháng 3 năm 1972 (thời kỳ chuẩn bị), hậu cần chiến dịch và các đơn vị đã triển khai thành một hệ thống bảo đảm tương đối hoàn chỉnh và rộng khắp, tổ chức dự trữ vật chất khá đầy đủ. Các công tác bảo đảm cho thời kỳ chuẩn bị đã tiến hành tốt. Riêng hướng Nam, vận chuyển cơ giới của tuyến chiến lược không đạt kế hoạch vì hoàn thành đường chậm và bị mưa lầy. Chuyển đủ đạn bộ binh còn đạn pháo cơ giới mới đạt mức thấp¹²⁵ (Tổng cục Hậu cần, Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Báo cáo của Cục Hậu cần Bộ Tư lệnh Mặt trận tại Hội nghị Tổng kết Công tác Hậu cần Chiến dịch Trị - Thiên năm 1972, Hà Nội, 1990, tr.51).


Hoạt động tạo thế, cài thế, nghi binh lừa địch

Từ tháng 1 năm 1972, Tỉnh ủy và Tỉnh đội hai tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên đã triển khai kế hoạch đánh địch, cài thế và nghi binh lừa địch. Trong 3 tháng (1, 2, 3 năm 1972), lực lượng vũ trang địa phương Quảng Trị đánh gần 400 trận lớn nhỏ. Ở Thừa Thiên, ta liên tục hoạt động ở khu vực Tây đường 12, kết hợp với hoạt động vũ trang tuyên truyền hỗ trợ xây dựng cơ sở chính trị, mở rộng việc diệt ác trừ gian, đặc biệt là vùng xung yếu. Các hoạt động trên làm cho thế kìm kẹp của địch lỏng bớt, ta cài thế được vào cả 3 vùng. Giữ được bí mật chiến dịch, làm địch phải điều thêm lực lượng lên hướng đường 12, phân tán sự chú ý của địch tới hướng tiến công chính của ta.


Khi cơ động lực lượng chuẩn bị chiến dịch, các đơn vị chủ lực chủ yếu dựa vào hệ thống thông tin hiện có của các đơn vị tại chỗ. Vì vậy, hạn chế địch theo dõi qua máy định vị vô tuyến, giữ được bí mật. Để nghi binh, Bộ Tổng Tư lệnh đã cho các tổ đài của Sư đoàn 304 hành quân vào Tây Nguyên, thường xuyên báo cáo từng cung độ hành quân và nhận các mệnh lệnh giả. Địch tin rẳng hướng tiến công chủ yếu của ta là Tây Nguyên¹²⁶ (Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hướng tiến công chiến lược Trị Thiên năm 1972, Hà Nội, 1987, tr.36-37).


Đầu tháng 3 năm 1972, Trung đội phó đặc công Phạm Thanh Tâm¹²⁷ (Phạm Thanh Tâm (1952): Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (1973). Thượng sĩ, Trung đội phó đặc công thuộc Đại đội 1 Tiểu đoàn 35 Đoàn 305. Từ năm 1971 đến năm 1972, Phạm Thanh Tâm trinh sát chiến đấu ở chiến trường Trị - Thiên. Đã 20 lần vào cử điểm Ái Tử, nhiều lần gặp những tình huống rất nguy hiểm, lần nào Phạm Thanh Tâm cũng bình tĩnh, dũng cảm, mưu trí vượt qua, nắm địch được chính xác. Đã chỉ huy đơn vị phá hủy 20 kho đạn và chất nổ, 7 xe quân sự, diệt 50 địch. Riêng Phạm Thanh Tâm phá hủy 18 kho đạn (khoảng 15.000 tấn). Luôn gương mẫu, khiêm tốn, giản dị, hết lòng thương yêu đồng đội. Có lần đi trinh sát gặp địch, bản thân bị thương, Phạm Thanh Tâm vẫn cố gắng tìm 2 đồng đội cùng bị thương, băng bó chu đáo rồi dìu về đơn vị. Hai lần bị thương, đi viện điều trị, sức khỏe còn chưa binh phục hẳn, Phạm Thanh Tâm vẫn xin bằng được trở về đơn vị chiến đấu. Nguồn: https://www.quansuvn.net/index.php?topic=25083.100) đi trinh sát ở khu vực Ái Tử. Trời rét buốt, nhiều lúc chân tay tê cóng, vẫn kiên trì luồn vào cứ điểm nhiều lần. Có lần bị thương vào chân, vẫn bình tĩnh, mưu trí, bí mật lẩn tránh, không để địch phát hiện. Nắm chắc tình hình địch, trong trận đánh ngày 19 tháng 3 nâm 1972, Phạm Thanh Tâm đã đột nhập vào khu căn cứ phá hủy 15 bế xăng (1 triệu 50 vạn lít) và 3 máy bay địch¹²⁸ (Nguồn: https://www.quansuvn.net/index.php?topic=25083.100).
   Như vậy, đến tháng 3 năm 1972, trước thời điểm mở màn Chiến dịch, công tác chuẩn bị Chiến dịch cơ bản hoàn thành. Ta đã thực hiện được các mục tiêu đề ra, bố trí chiến thuật và nghi binh chiến dịch ở Trị - Thiên, tạo thế bất ngờ. Tuy nhiên, công tác chuẩn bị vẫn còn một số thiếu sót, do hạn chế về tiềm lực. Điều này cũng sẽ ảnh hưởng đến quá trình triển khai chiến dịch.