Hồ sơ mật Liên Xô

[hoi_ls]

Ban chấp hành Quybisep bị lúng túng, một mặt cố gắng chứng minh với Trung ương là mình không có tội, một mặt cố tìm cách sớm kết thúc chuyện này bằng cách, chuyển quan tài có đặt thi hài của Vasi đến một nghĩa trang khác, mộ được làm bằng đá hoa cương, trên có gắn bia kỷ niệm bằng đá hoa cương cao lớn, cứ mỗi dịp kỷ niệm cách mạng, người ta mang vòng hoa đến đặt trước bia kỷ niệm này. Những sự kiện không vui cũng quên dần. Ngày nay người lớn tuổi ở thành phố này, không phải ai cũng biết đến sự kiện không hay này, còn những người trẻ tuổi, thì có tới 100% họ đều tin là mộ của Vasi đã có ở đây từ năm 1919.

Nếu không có những làn sóng mạnh có tính công khai xô đổ những con đê cấm đoán và hạn chế, thì không chỉ người dân Quybisep mà cả những người dân của các thành phố khác ở Liên Xô kể cả nhân dân của những thành phố lấy tên là Vasi cũng bị bưng bít mãi. Phải mất đúng ba mươi năm mới tìm thấy mộ của người anh hùng đã bị chôn lại lần thứ hai dưới một lớp đá dầy nửa mét, và còn phải chờ thêm bốn mươi năm nữa, mới có thể biết đến cái bí mật của việc vận dụng các phương pháp khéo léo để lừa dối nhân dân.

Đã lừa được một người, thì cũng có thể lừa được nhiều người, trong một giai đoạn nào đó, còn có thể làm cho nhân dân cả nước, thậm chí toàn nhân loại bị nhầm lẫn nữa. Nhưng mà lịch sử thì không thể lừa được. Những văn kiện của phòng hồ sơ đặc biệt, nó thay đổi triệt để nhận thức của chúng ta về cái chết của Vasi. Ở đây nói tới kết quả kiểm định pháp y đối với thi hài của Vasi sau khi tìm thấy ở Nhà máy cáp điện Quybisep tháng 7 tháng 1949.

Năm 1919 quan tài bằng kẽm đựng thi hài Vasi được hàn kỹ, mục đích của việc làm này là gì chưa rõ, nhưng bất kể là thế nào, thì cách làm có tính chất bảo vệ như thế, thì bất kể là cố ý hay không cố ý, nhưng ba mươi năm sau, nó đã có tác dụng giúp các chuyên gia pháp y. Vì quan tài được hàn kỹ, không khí không lọt vào được, vì thế thi hài hầu như còn nguyên vẹn. Trong báo cáo giám định pháp y viết: "Khi mở nắp quan tài, thi hài vẫn còn nguyên vẹn, râu tóc vẫn còn nguyên, trên trán vẫn còn hằn rõ vết băng bó, một vết lõm rộng từ trán xuống má. Sau khi mở nắp quan tài vì không khí tràn vào nên những gì đặc trưng vừa hiện ra trước mắt mọi người cũng bị thay đổi nhanh chóng, hình dạng của thi hài không còn rõ nét nữa, sau đó một lúc thì biến thành một đống..

Việc nghiên cứu xương cốt và đo lường được tiến hành một cách rất kỹ. Người ta phát hiện thấy xương sọ bị thương, vết đạn bắn từ phía sau bên phải ra phía trước bên trái...

Theo số liệu về khám nghiệm tử thi và nghiên cứu y học, Tổ công tác của Ban chấp hành Thành phố cho rằng thi hài của ngôi mộ đúng là đồng chí N.A. Vasi anh hùng trong thời kỳ nội chiến".

Nhưng vấn đề chủ yếu là, không biết tại sao bản báo cáo kiểm định này, lại phải nằm trong hồ sơ đặc biệt. Các chuyên gia đã chứng thực những lời bàn tán ngấm ngầm của mọi người là: “Xương sọ bị thương là do bị viên đạn bắn từ phía sau bên phải xuyên về phía trước bên trái... cũng có nghĩa là đường đạn đi từ sau ra trước và từ phải sang trái... còn về vết đạn thì đó là vết của đạn súng lục cối, cự ly bắn chỉ 5 đến 10 bước chân".

Như vậy là có mâu thuẫn rồi. Vì theo cách nói ở trong một số sách và trong những bộ phim nổi tiếng của Tôsencôp thì Sư trưởng Vasi bị chết trong khi chiến đấu. Ông bị bọn phỉ Pêtonac phục kích ở bên cạnh đường sắt bắn bị thương, nhưng bọn phỉ Pêtonac không thể dùng súng máy ở khoảng cách chỉ có 5 đến 10 bước để bắn được. Như vậy có nghĩa là Vasi bị người đứng ở bên cạnh bắn, mà người ở bên cạnh, thì như mọi người đều rõ chỉ có thể là người mình.

Lúc đó không ai đứng ra để lý giải điều bí mật này, vì làm như vậy chẳng có lợi gì.

Cần phải biết, Vasi là một người anh hùng trong cuộc nội chiến do Stalin tự chọn, tên của ông đã được ghi vào "Giáo trình Sơ lược lịch sử Đảng Cộng sản Bônsêvích". Trong thời kỳ tan băng của Khơrútsôp, những cuốn sách xuất bản đã được thận trọng thử đưa ra những giải đáp về những bí mật về cái chết của Vasi, nhưng chưa có tiến triển. Trong thời đại Brêgiênép, những người xung quanh Sulôp "phủ định việc tô vẽ hình tượng người anh hùng”, thậm chí cả những người không thuộc loại ưu tú và lịch sử không có liên quan gì tới những nhân vật ưu tú, cũng bị liệt vào trong số những người "phủ định tô vẽ hình tượng người anh hùng".

Che giấu sự thật chỉ có thể dẫn đến những tin đồn không thể tưởng tưởng được và những sự đoán mò không có căn cứ.

[hoi_ls]

Ví dụ, năm 1991 tờ Tuần san Thông tục đăng bài “Người nói chuyện” đã làm xôn xao dư luận: Hóa ra căn bản không có người Sư trưởng Vasi này! Nghe nói tất cả chỉ vì Stalin khi tiếp những người làm công tác văn hoá Liên Xô, trong đó có cả những người làm công tác điện ảnh mà ra. Năm 1935, một lần sau khi kết thúc cuộc gặp Stalin đột nhiên quay lại hỏi Tôsencôp: "Tại sao nhân dân Nga có anh hùng Sabaep, và người anh hùng đó được chiếu lên phim, còn nhân dân Ucraina tại sao lại không có người anh hùng như vậy?” Tôsencôp hiểu được hàm ý của Stalin nên đã lập tức bắt tay làm phim về người anh hùng. Người chiến sỹ Hồng quân Vasi không có tiếng tăm gì đã được làm thành anh hùng, kết quả đặt tên bộ phim là "Vasi", và kịch bản điện ảnh thành bài dân ca "Mảnh đất Tổ quốc thấm đẫm máu người”. Tờ Tuần san này phát hành không lâu thì thực tế trên thân thể Vasi đã không còn dính một tí máu nào nữa. Anh ta chỉ huy một đội quân với số lượng không nhiều, trong một lần câu kết với bọn lừa đảo có liên quan tới vấn đề lương thực bị phát hiện (Cho bọn Pêtonac đang chết đói một xe lương thực lại ghi vào khoản thu nhập và đã bị chết trận, giống như đã nói trong các loại sách bách khoa toàn thư, anh đã chết năm 1919. Nhưng lại không phải là chết trận, mà chết do cướp vợ của một chiến sỹ của mình, nên đã bị người chiến sỹ bắn vào bụng chết. Về việc này tờ tuần báo chứng thực rằng, các nhà sử học đã nắm được chứng cớ xác thực. Nếu đã như vậy, thì có lẽ đã không còn những truyền thuyết nào khác nữa.

Người ta thường nói, chỉ là phong phanh, chứ không nắm chắc thực tình. Trong mẩu tin này của tuần báo "Người kể chuyện", có cái gì có thể đồng ý vô điều kiện? Đồng ý là chỉ đúng cái giới tuyến lịch sử mà tiếng tăm không bình thường của Vasi lên tới đỉnh cao?

Đúng vậy giới tuyến này phải là năm 1935, cũng là lúc nhà đạo diễn điện ảnh nổi. tiếng Tôsencôp tiếp nhận nhiệm vụ quay bộ phim truyện "Ucrain Sabaep", nhưng giọng nói của Stalin với Tôsencôp có hơi khác. Đúng như báo "Tin tức" năm 1935 đã viết: Khi A.P.Tôsencôp lên Chủ tịch đoàn Trung ương Đảng Cộng sản nhận huân chương Lênin, quay lại chỗ ngồi của mình thì Stalin đã chêm vào một câu : Chức trách của anh là làm bộ phim về Ucrain Sabaep. Một lúc sau, cũng tại hội nghị này đồng chí Stalin lại nêu thêm một vấn đề với Tôsencôp: “Anh có biết Vasi không?”. "Có" Tôsencốp đáp. “Tốt, tốt suy nghĩ, suy nghĩ”. Đồng chí Stalin nói tiếp.

Tôsencôp không nói huênh hoang, anh đã trả lời Stalin một cách thiết thực. Còn tác giả của bài viết đăng trên tuần san "Người kể chuyện”  lại tương đối ranh mãnh nói là Vasi người chiến sỹ Hồng quân không có tiếng tăm gì mà trong phim lại trở thành anh hùng, như vậy là không có căn cứ. Vấn đề ở chỗ là Tôsencôp là đồng hương với Vasi, đương nhiên ông phải nghe thấy được một số những gì có liên quan tới Vasi.

Luận cứ chủ yếu của tác giả bài báo, đăng trên tuần san "Người kể chuyện" là Vasi chỉ nổi tiếng sau khi Stalin đặt tên cho bộ phim cùng tên, bộ phim này có tác dựng tuyên truyền cho ông ta. Nào là lãnh tụ cần một số anh hùng tuổi trẻ có cống hiến đột xuất, để lấy đó làm gương bồi dưỡng cho một thế hệ kiểu Stalin. Vì thế Stalin mới cho anh ta dùng một người mà anh ta nắm được đóng vai trò ấy. Thật vậy Stalin đã từng có lúc làm ủy viên Ban quân sự cách mạng của Tập đoàn Phương diện quân Cuốcsơ (thực tế là Phương diện quân Ucraina). Ông không thể không nghe nói nhiều điều có liên quan tới con người Vasi này. Nhưng bất kể là như thế nào cũng không thể đồng ý với ý kiến cho là trước năm 1935 cái tên Vasi này chưa ai biết tới. Đúng thế cái tên Vasi trong các sách báo của toàn Liên Xô thì không nhắc tới thường xuyên, nhưng nhân dân Ucraina thì không thể quên tên anh ta. Vì thế khi nghe Stalin nói tới tên Vasi, thì Tôsencôp đã nhận ra ngay.

Ngày nay, chúng ta không hoàn toàn biết rõ là trước khi nói chuyện với Stalin, Tôsencôp có xem cuốn "Sư đoàn 44 Kiép với Vasi" do Nhà xuất bản Kiép xuất bản năm 1923 hay không. Nhưng năm 1936 khi viết kịch bản điện ảnh, thì Tôsencôp có sử dụng cuốn sách này. Về điểm này nhật ký của Tôsencôp viết. Cuốn sách này là sách riêng của ông ta, vì thời đó xuất bản với số lượng rất hạn chế. Cuốn sách này xuất bản 12 năm trước ngày Stalin gặp Tôsencôp. B.Venepky viết trên báo “Sự thật", lược chuyện Vasi của tác giả trong hai kịch bản nổi tiếng "Đoàn kỵ binh số 1" và "Bi kịch lạc quan" đã xuất bản từ trước đó. Cuốn sách này đã tập hợp những hồi ký của các chiến sỹ đã từng ở trong hàng ngũ của Vasi, cũng là cuốn sách xuất bản có tính văn hiến, để kỷ niệm toàn thể các chiến sỹ, chỉ huy, những người làm công tác chính trị, những người sáng lập và lãnh tụ Vasi của Sư đoàn 44 (nguyên Sư đoàn số 1 Xô Viết Ucraina). Lời nói đầu của cuốn sách này do Phòng chính trị của Sư đoàn viết như sau: "Lịch sử của Sư đoàn 44 từ đầu đến cuối đều do các chiến sỹ lão thành, các chỉ huy, các người làm công tác chính trị của Sư đoàn này viết ra... không có một chút hư cấu nào, tất cả đều là những sinh hoạt trực tiếp, hàng ngày trong thực tế chiến đấu của sư đoàn".

Trong sách có viết: "Người chỉ huy Hồng quân tài tình, người sáng lập Binh đoàn số 1, sư đoàn số 1 của cuộc khởi nghĩa Xô Viết Ucraina, đồng chí Vasi người Sư trưởng thần kỳ... Chính anh vai vác ba lô, tham gia đội du kích trở thành một đội viên chiến đấu, anh đã tổ chức đội ngũ, lãnh đạo đội ngũ chiến đấu chống bọn bóc lột công nhân, nông dân. Chính anh là một đội viên du kích đỏ dũng cảm vô hạn và có tinh thần chông đối cao và có đầu óc sáng suốt, lý tính của người lãnh tụ, cũng chính anh trong những ngày nội chiến gian khổ, anh đã hiến cuộc đời mình cho cách mạng. Các bạn chiến đấu của Sư đoàn 44 và những người chiến sỹ lão thành vô cùng quyến luyến chuyển những tác phẩm của tập thể chúng tôi, làm ra gửi tới tay độc giả". Đó là những người bạn chiến đấu còn sống của Vasi đánh giá về anh. Còn bài viết đăng trên tuần san "Người kể chuyện" không đề tên tác giả, lại có dụng ý không tốt nói người chiến sỹ Hồng quân, không có tiếng tăm Vasi được làm anh hùng trên phim ảnh. Vậy năm 1932 (trước năm 1935, chứ không phải là sau tháng 3 năm 1935) tại Gitômic đã lập bia để tưởng niệm ai? Trong hồ sơ có ghi: Tiền làm bia tưởng niệm Vasi là tiền của các chiến sỹ lão thành của Sư đoàn Vasi và của nhân dân lao động ở các xí nghiệp ở Kiep.

[hoi_ls]

Nay chúng ta hãy xem một số quan điểm của một số người nghiên cứu mà họ đã nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Đó là ý kiến nói trước năm 1935 trong các sách sử học, văn học, chính luận không thấy nói tới tên Vasi. Có thể đồng ý với ý kiến này, nhưng chỉ đồng ý một phần thôi. Chúng tôi đã giới thiệu những tác phẩm lịch sử Sư đoàn 44 do Kiép xuất bản, ngoài ra còn bổ sung một số lớn đã được đăng trong các tạp chí "sử sách cách mạng", tập san này do Đảng Ucraina và Sở nghiên cứu lịch sử Cách mạng tháng Mười xuất bản trước năm 1933, mà đây cũng không phải là tài liệu duy nhất mà còn có nhiều tài liệu khác nữa. Đáng tiếc là các nhà sử học lại không có những tài liệu đó. Vì những tác giả của nhiều tác phẩm có liên quan tới lịch sử cuộc nội chiến là những thủ trưởng quân sự bị trấn áp trong thập kỷ ba mươi, hoặc trong những tác phẩm ấy có nói tới tên của họ nên đã bị cho vào kho hồ sơ đặc biệt, hoặc đã bị thiêu hủy hết. Nhiều bản hồi ký đã viết xong và những hồ sơ cá nhân hoàn thiện nhất cũng bị tịch thu khi bị bắt.

Ngày nay những tài liệu đó, có thể sử dụng công khai rồi. Không còn nghi ngờ gì nữa, tình hình này không chỉ xảy ra ở trong phạm vi ở cấp Nước Cộng Hoà hoặc Châu Quận. Vì thế nhà địa phương học, A.Phêsecôp cho rằng ý kiến nói là cuốn sách nói về Vasi sớm nhất và trong những sách sử có tính toàn quốc công bố sơ lược lịch sử Xôsi là năm 1935 thì cần phải bàn thêm. Cuốn sách mà A.Phêsencôp nói tới là cuốn C. Lapinôpky tái bản năm 1935 là cuốn "Lịch sử cuộc nội chiến" đã được sửa đổi bổ sung. Những người nghiên cứu cho rằng đó là cuốn sách lần đầu tiên nói tới Vasi trong phạm vi cả nước. Quả thực chúng tôi đọc trang 142 của cuốn sách này có đoạn như sau: "Đúng là ở đây đồng chí Bônsêvich Nicôlai Alêchsantôvic Vasi kiên định đã thành lập Lữ đoàn Paccôp, sau đó lại thành lập Sư đoàn 1 Ucraina (sau đó đổi tên thành Sư đoàn 44) Vasi đảm nhiệm chức Sư trưởng Sư đoàn này cho đến lúc trận vong ngày 30 tháng 8 năm 1919".

Trong một đoạn văn ngắn ngủi này Phêsencôp đã phát hiện nhiều vấn đề không đúng sự thực. "Sự thực" thì ông ta viết: Ngày 22 tháng 9 năm 1918, ủy ban quân sự cách mạng Trung ương Ucraina ra lệnh bổ nhiệm Vasi làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn Paccôp (tên đầy đủ là lấy tên của đồng chí Paccôp đặt cho Trung đoàn cách mạng Ucraina), tháng 10 được bổ nhiệm làm Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn hai do Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa hợp thành. Cuối tháng 11, Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Nêgin bợp thành Lữ đoàn 1 còn Trung đoàn Talasa và Trung đoàn Sênhitky hợp thành Lữ đoàn 2. Lúc này Vasi không còn làm Lữ đoàn trưởng nữa. Bắt đầu từ tháng 4 năm 1919 thành lập Lữ đoàn Paccôp, Lữ đoàn Talasa và Lữ đoàn Nôpcarôtơ Sêviky. Vasi lúc này mới đảm nhiệm chức Sư đoàn trưởng thay N.C. Nôkhôtôp. Ngày 15 tháng 8 Sư đoàn biên phòng số 1 và Số 44 (Sư trưởng là Tupôsi) hợp nhất thành Sư đoàn bộ binh 44. Ngày 21 tháng 8, Vasi đảm nhiệm chức Sư đoàn trưởng của Sư đoàn này (vì Tupôsi bị ốm). Nhà địa phương học Phêsencôp đã sử dụng nhiều tư liệu trong các tác phẩm lịch sử để đưa ra kết luận là Vasi làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn Paccôp chỉ khoảng một tháng, còn làm Sư đoàn trưởng Sư đoàn 44 chỉ có mười ngày. Như vậy đủ biết là cuốn sách của C. Napinôvic xuất bản lần thứ hai đã bắt đầu thay đổi cuộc sống và công tác của Vasi. Phêsencôp khi so sánh hai cuốn sách đã phát hiện, cuốn thứ nhất xuất bản năm 1933 không nói tới Vasi, nhà nghiên cứu này đưa ra kết luận, là những câu nói về công lao của Vasi đã được vội vàng nhét vào ba tháng sau khi Stalin nói chuyện với Tôsencôp.

Tháng 8 tháng 1989, Phêsencôp có bài "Thần thoại về Sabasep Ucraina được bào chế như thế nào" đăng trên báo "Văn học Ucraina" một Tờ báo cấp nước cộng hoà. Trong bài viết này Phêsencôp thử nêu ra những ý kiến thắc mắc đối với Vasi một người anh hùng kiểu thần kỳ trong cuộc nội chiến, ông ta cho rằng Vasi chỉ là một người chỉ huy Hồng quân rất bình thường, lúc đó Stalin cũng không nói tới anh ta thì chúng ta ngày nay cũng không ai biết tới tên anh. Nay chúng ta hãy xem ý kiến của Phêsencôp nói trước năm 1935, trong phạm vi cả nước không có ai biết đến Vasi có đúng hay không.

Chúng tôi đã nói về những tư liệu có liên quan của nước cộng hoà, nay lại thêm những tư liệu quốc gia có liên quan khác. Các học giả cho rằng bốn cuốn “hồi ký” của B.A.Andônôp-Aophuzencô do Nhà xuất bản Quân sự quốc gia xuất bản có kèm theo cả những bản địa đồ và chỉ dẫn những trận chiến đấu là một tác phẩm lịch sử chiến tranh nội chiến có giá trị. Xuất bản từ 1932 năm 1933, qua đó đủ biết không có lý do để chỉ trích tác giả đã phục tùng ý chí của lãnh tụ. Trong 10 năm đằng đẵng, bốn cuốn "hồi ký” này vẫn nằm trong tủ hồ sơ đặc biệt, khiến các nhà sử học chưa có dịp được xem tác phẩm này.

Trong cuốn ba của tác phẩm này với tiêu đề "Những điều tai nghe mắt thấy trong cuộc nội chiến” xuất bản năm 1932, chúng tôi đọc thấy hàng chữ: Sớm ngày thứ tư (sự kiện phát sinh vào tháng 2 năm 1919 tác giả đoàn quân xuất phá đi Pôlovalê, dọc đường thấy trang bị quân sự vứt bừa bãi, trong đó có cả pháo 9 inch. Ở Pôlovalê chúng tôi đã đi thăm các đơn vị của Trung đoàn 1, do tình hình khó khăn, tình trạng sức khoẻ của các chiến sỹ Hồng quân sút kém, người nào cũng rét run cầm cập, tiếng ho át cả tiếng nói ngắn gọn của Tư lệnh Tập đoàn quân Ucraina. Nhưng tới khi Tư lệnh tập đoàn ngỏ ý: Chúng ta nhất định phải chiếm lại Kiép, phải thể hiện tinh thần anh dũng của người Xô Viết chân chính, lời nói của ông đã bị chìm trong tiếng "ura" sôi động. Giới thiệu chúng tôi đến gặp người chỉ huy Sư đoàn - Vasi Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1 (nguyên thượng úy bộ binh) có phần khô khan, quấn áo chỉnh tề, ánh mắt cương nghị, động tác thô lỗ. Ông quan tâm tới đồng chí, dũng cảm, mạnh dạn, các chiến sỹ Hồng quân đều mến phục, đồng thời ông cũng năng nổ, có sức thuyết phục, có thể tuỳ cơ ứng biến, những người chỉ huy đều tôn trọng ông.

[hoi_ls]

Mấy câu ngắn ngủi đó đã bổ sung một cách chính xác tính cách, vẻ mặt, vai trò của người Trung đoàn trưởng trẻ tuổi, ông tỏ ra nổi trội hơn Pôsencôp, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 2 Talasa. Andonôp- Aophuzencô mô tả Pôsencôp như một lãnh tụ đội du kích võ trang Ucraina thời nước Nga cũ, một nhân vật đầu mục phản cách mạng trong cuộc nội chiến. Đó là một người chắc mập béo lùn, chậm chạp nhưng lại xảo quyệt mua chuộc lòng người, những chiến sỹ Hồng quân dưới quyền ông ta đều được ăn no mặc ấm. Bộ đội của ông ta kỷ luật đều tương đối nghiêm, nhưng bản thân ông ta lại không được nghiêm, ông ta chưa được học qua lớp huấn luyện quân sự nào, ngay cả địa đồ cũng không biết xem, không nắm được diễn biến tình hình, vì thế Trung đoàn của ông ta làm việc có tính tự phát, khó tránh khỏi có những việc làm vô ích.

Không cần phải mất nhiều công sức để làm rõ viên Tư lệnh phương diện quân này trước khi tấn công Kiép do bọn phỉ Pêtonac chiếm đóng rút cục có cảm tình với ai. Andonôp Aophuzencô với con mắt kinh nghiệm đã nhìn thấy ngay Vasi là một người thông minh được việc, rất có khả năng tổ chức. Sư trưởng Lokhơtop cũng cảm thấy Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1 là "nhân vật đại biểu điển hình của giới quân sự”. Vì thế sau khi chiếm được Kiép đảm nhiệm chức vụ chỉ huy ở Kiép, ông đã trao ngay quyền bảo vệ Kiép cho Vasi, không phải là không có nguyên nhân.

Ngày 6 tháng 2 chủ lực của Sư đoàn 1 vào Kiép. Hai ngày sau Ban chấp hành Thị ủy Kiép triệu tập cuộc họp ở Clanta. Tham dự hội nghị có Chủ nhiệm Ban chấp hành Thị ủy Bunepnôp, các cán bộ chỉ huy và các thành viên Chính phủ lâm thời Ucraina Siphunikơ, Chatosit, Khosibinky và Piatacôp, ngoài ra còn có giới quân sự như Tư lệnh Phương diện quân Andonôp Aophuzencô, Tư lệnh Tập đoàn quân Ucraina Sachenkô, Sư trưởng Sư đoàn 1 Nôkhôtôp, Tư lệnh phòng thủ Kiép Vasi, ủy viên chính trị Sư đoàn 1 Panaphikin. Nếu nói Vasi là "một chiến sỹ Hồng quân không ai biết tên", thì vị tất ông đã được ngồi cùng bàn họp với các nhà lãnh đạo của Ucraina và các vị chỉ huy cao cấp của phương diện quân.

Andonôp Aophuzencô viết, ngày hôm đó Kiép nhận được một bức điện báo, ông đã phấn khởi đọc bức điện trước mặt các chiến sỹ Hồng quân. Tư lệnh phương diện quân trích dẫn một đoạn như sau: "Theo quyết định ngày 7 tháng 2 tặng Cờ đỏ cho Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa để biểu dương tinh thần dũng cảm trong chiến đấu của họ chống kẻ thù của công nhân và nông dân, tặng thưởng vũ khí bằng vàng cho hai Trung đoàn trưởng của hai Trung đoàn này để biểu dương sự lãnh đạo tài tình của họ và sự giữ gìn kỷ luật cách mạng của quân đội. Hy vọng Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa tiếp tục giữ vững danh hiệu cao quý này". Như chúng ta đã biết Trung đoàn Paccôp là Trung đoàn do Nicôlai Vasi đã từng chỉ huy.

Cuốn "Những điều mắt thấy tai nghe trong cuộc nội chiến” của Anđônốp là một cuốn sách đúng đắn độc nhất vô nhị giá trị của cuốn sách là nó đã tái hiện được những văn hiến rất hiếm hoi mà bản nháp của nó đã hầu như vĩnh viễn mất rồi. Cái tên Vasi được nhắc thường xuyên trong cuốn hồi ký này. Ví dụ Tư lệnh Tập đoàn quân Kiép ngày 27 tháng 3 năm 1919 có mệnh lệnh số 9 lệnh cho Vasi người chỉ huy chiến đấu ở Lônôp bất kể là như thế nào cũng phải giữ bằng được Pêchiep để chờ bộ đội Pôcôt đến thì chuyển sang tấn công, chiếm đầu mối đường sắt Sêphêtôp. Qua báo cáo của Sư đoàn trưởng Sư đoàn 1 Nôcôp thì đủ biết nhiệm vụ này khó khăn to lớn biết chừng nào: "Tình hình phía Pêchiep rất tồi tệ, hôm qua còn chiến thắng vang dội, hôm nay đã hoang mang tan rã, đặc biệt là Trung đoàn 21, hiện nay Trung đoàn này đã bị tan rã giải thể, toàn bộ Phương diện quân hầu như hoang vắng, mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp, như trừng phạt, bắn bỏ. Nhưng mấy Trung đoàn vẫn cứ tháo chạy khỏi Phương diện quân, dưới làn mưa đạn bắt buộc phải cử mấy thể đội đi Pêchiep. Đề nghị áp dụng biện pháp hoặc cho chỉ thị: Chúng tôi biết làm thế nào. Những người làm công tác chính trị rất ít... trong tình hình như vậy, chỉ còn cách bỏ Pêchiep". Đương nhiên cuối cùng Pêchiep cũng được xoay chuyển tốt hơn.

Trong thư trả lời Pêtonac. Có chữ ký của những người chỉ huy Hồng quân...Vasi, Pôsencôp, Kkơduyatơ đại diện cho người Talasa, người Paccôp và những người Ucraina khác. Tên của Vasi được ghi lên hàng đầu chứng tỏ rằng Vasi có uy tín rất cao.

[hoi_ls]

Trong cuốn bốn của "Những điều tai nghe mắt thấy trong nội chiến” xuất bản năm 1933 cũng thường nhắc tới tên Vasi, đây là điều có từ trước rất lâu trước khi Stalin ra lệnh đưa Vasi lên làm người anh hùng của cuộc nội chiến. Ađônôp viết ngày 1 tháng 4 năm 1919 khi thay đổi tổ chức của Tập đoàn quân Kiép, Sư đoàn 1 do Vasi chỉ huy là hạt nhân của tập đoàn này, nó là đơn vị có sức chiến đấu tốt nhất trong tập đoàn. Sư đoàn 1 với quân số đông, thực lực hùng hậu, 11.500 người, 225 thanh kiếm, 224 súng máy, 18 khẩu pháo, 10 khẩu bích kích pháo, 3 khẩu phóng lựu tầm gần, 1 xe bọc thép. Sư đoàn này có riêng một chi đội máy bay, một Trung đoàn thông tin và một tiểu đoàn tăng cường. Binh lực gồm 4 trung đoàn: Trung đoàn Paccôp số 1- Trung đoàn trưởng là Khơduyatơ; Trung đoàn Talasa - Trung đoàn trưởng Pôsencôp; Trung đoàn Nêgin số 3, Trung đoàn trưởng là Sêniakhơ; Trung đoàn thứ 4 Trung đoàn trưởng là Andôniukhơ. Hãy so sánh ngay Sư đoàn Goocki số 2 cũng là một trong những thành viên của Tập đoàn quân Kiép mà số quân của Sư đoàn này cũng chỉ là 9572 người, khoảng 200 thanh kiếm, 99 súng máy, 8 khẩu pháo. Còn thực lực của các Sư đoàn khác lại càng không đáng kể.

Còn về tình hình chính trị của Sư đoàn 1, lại càng có ý nghĩa. Trong Sư đoàn có tổ chức cơ sở Đảng cộng sản, có môi trường hoạt động, có thư viện, có câu lạc bộ Hồng quân, có phòng đọc sách; có lớp dạy học. Chỉ huy phần nhiều là đảng viên, có tinh thần chiến đấu cao. Còn tình hình của các đơn vị khác trong Tập đoàn quân thì rất không ổn định. Trong tình hình như vậy thì sư đoàn của Vasi rõ ràng là nổi trội, vì thế Anđônôp đã rất hài lòng.

Trong cuốn "Những điều tai nghe mắt thấy trong cuộc nội chiến” Anđônốp đã mô tả Vasi là một người bình tĩnh, một người chỉ huy trong những tình huống cực kỳ phức tạp vẫn vững tin, ông không có một chút nhân tố tự phát nào và cũng không có cái thói của kẻ du kích và cũng không có cái bệnh vốn có của những đầu lĩnh thời bấy giờ, căn bệnh khó bảo. Vasi không thích hành động khinh suất, ông đề xướng kỷ luật, phục tùng vô điều kiện của lãnh đạo cấp trên, chống tình cảm cá nhân và phóng túng bừa bãi. Ví dụ dưới đây chứng minh điều này: Đầu tháng 4 năm 1919 tình hình của Kiép rất nguy kịch. Lúc đó để tiêu diệt bọn phỉ tấn công vào Kiép, đã phải động viên tới đơn vị cuối cùng ngay cả những thành viên chính phủ Vôrôsilôp, Piatacôp, Bregiênép cũng đều phải đến Pôtua lãnh đạo các chi đội cộng sản, giữ vững tinh thần.

Trong khi bộ đội đang hỗn loạn, thì Anđônôp đang phòng thủ ở Kiép nhận được tin: "Chúng tôi vừa nhận được một mật điện của Vasi gởi tới. Bản mật điện này trước hết Pôsencô gửi cho Vasi, trong mật điện nói: "Vợ tôi là người của Đảng xã hội, 23 tuổi bị Ban tiễu phản Kiép giết hại. Đề nghị điện báo cho tôi biết ngay kết quả điều tra nguyên nhẩn cái chết của vợ. Đề nghị sau ba ngày phải trả lời, chúng tôi sẽ trừng phạt Ban tiễu phản. Đề nghị điện trả lời, nếu không tôi không thể sống được nữa. Đã bắt được 44 nhà tư bản, Ban tiễu phản sẽ bị tiêu diệt". Vasi bổ sung thêm "Đề nghị hỏi đồng chí Lagit Chủ tịch Ban tiễu phản về tình hình cái chết của vợ Pôsencôp và báo cho chúng tôi biết trước 10 giờ sáng, để chúng tôi có thể tránh lại xảy ra một cuộc bi thảm lớn nữa".

Pôsencôp, vị "đầu lĩnh" của người Talasa đã từ mặt trận kéo quân về Kiép, để uy hiếp để báo thù cho người vợ bị giết hại. Có gian kế nói với người chỉ huy của người Talasa, là việc giết hại này là do "Xê-ca" làm, mục đích làm cho Pôsencôp trừng phạt cơ quan chiến đấu của Xô Viết. Vasi khó khăn lắm mới có thể làm cho vị "đầu lĩnh” thô bạo này bình tĩnh lại. Vasi đã chứng tỏ mình là người chỉ huy có tính nhẫn nại, bình tĩnh.

Đầu tháng 6 năm 1919, Trôtxki đến Kiép, cuộc nội chiến đang đến lúc cực kỳ căng thẳng, mà kết cục còn tuỳ thuộc vào tình hình của Phương diện quân phương Nam, trong khi đó, ở đó tình hình lại xoay chuyển theo chiều hướng xấu, ở Xô Viết Ucraina thì tất cả đều vì một nhiệm vụ là giúp Phương diện quân phương Nam, vì vậy cần phải cải tổ Phương diện quân Ucraina. Trôtxki Chủ tịch ủy ban quân sự cách mạng Nước cộng hoà, Tổng Tư lệnh Vasi và Alanôp, ủy viên ủy ban Quân sự cách mạng Nước cộng hoà, lúc đó đều có mặt tại Kiép. Họ ký lệnh sát nhập Tập đoàn quân số 1 và số 3 Ucraina thành Tập đoàn quân số 12 Liên bang Nga trực thuộc ủy ban quân sự cách mạng Phương diện quân miền Tây. Sư đoàn Vasi một thành viên của Tập đoàn quân số 1 Ucraina trở thành lực lượng nòng cốt của Tập đoàn quân 12 mới được thành lập. Cơ quan kiểm tra quân sự chuyên ngành của Phương diện quân phương Tây, khi tiếp nhận bộ đội mới này đã tỏ ý rất vừa lòng đối với Sư đoàn Vasi. (Sư đoàn Vasi là một trong số ít những đơn vị chiến đấu không bị đưa về hậu phương "để tẩy rửa và cải biên"). Việc đánh giá cao đối với Trung đoàn Paccôp, Trung đoàn Talasa và Trung đoàn Nôpcasêvicky, coi những Trung đoàn này có những đội ngũ "cán bộ kiên định, những cán bộ này sẽ bổ sung cho 3 Lữ đoàn của sư đoàn, cần phải lấy những bộ đội dư thừa ở địa phương này để bổ sung lực lượng cho những Lữ đoàn này". Đồng thời trong Sư đoàn Vasi cần mở lớp huấn luyện sĩ quan chỉ huy ưu tú trẻ tuổi.

Trong cuốn "Những điều tai nghe mắt thấy trong nội chiến” của Ađônôp chỉ viết tới tháng 6 năm 1919, không thấy nói gì về cái chết của Vasi. Nhưng chỉ với những tư liệu đã dẫn chứng trên đây cũng đã hoàn toàn đầy đủ kết luận là Vasi rất có uy tín. Đúng vậy, uy tín của Vasi chủ yếu là ở Ucraina . Trước năm 1935 những tài liệu lịch sử chỉ coi Vasi là nhân vật địa phương, chỉ trong phạm vi Nước cộng hoà mà thôi. Những sách báo ở Trung ương ít nói về Vasi, vì những sách báo đó sau này bị cấm lưu hành nên nhiều người không có ấn tượng về Vasi. Đương nhiên cũng cần phải thừa nhận một sự thực đã được công nhận là mệnh lệnh của Stalin điều Vasi từ chức vụ cấp nước cộng hoà lên chức vụ cấp toàn quốc là một bước ngoặt. Từ đó toàn bộ hoạt động của Vasi đã sang một hướng khác.

[hoi_ls]

Thế nhưng, lúc đó Vasi đã không gặp may, trong các sách báo xuất bản năm 1935-1937 có nói tới một số thống soái đã từng tham gia cuộc nội chiến trước đây, bị đàn áp, nhưng những sách báo đó đã phải nằm trong tủ hồ sơ đặc biệt. Bản thân Vasi cũng bị chôn hai lần Lần thứ nhất chôn ở nghĩa trang, sau đó tức hai mươi năm sau lại bị đem chôn trong vườn của nhà máy, nằm sâu dưới lớp đất đá.

Hồi đó trong một thời gian rất ngắn (Chỉ có 4 tháng) vừa chuẩn bị và phát hành tập luận văn và hồi ký với số lượng 40.000 cuốn với nhan đề "Người Sư trưởng thần kỳ" Tổng biên tập là nguyên Chủ nhiệm Ban chính trị Sư đoàn Ucraina 1 Xô Viết và Chính ủy ban huấn luyện chỉ huy Đỏ của Sư đoàn K. Chanepky. Cuốn sánh này xuất bản tháng 9 năm 1935 , hai năm sau bị tịch thu và bị đưa vào cục quản lý cải tạo lao động. Nguyên nhân không phải vì người anh hùng của cuộc nội chiến quang vinh người Sư trưởng thần kỳ (tác giả gọi như thế), mà là ở chỗ những người viết hồi ký. Một trong những tác giả của cuốn hồi ký này là B.Primacôp nguyên là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Côdắc đỏ, ông này đã cùng Vasi ký tên vào bức thư trả lời Pêtônac, trong khi xuất bản cuốn hồi ký này ông đang làm trợ lý Tư lệnh quân khu Lêningrát. .Trong những năm tháng khủng bố đến cao độ, làn sóng đàn áp vô tình đã lôi cuốn ông ta vào vòng xoáy đáng sợ. Để hoàn toàn xoá nhoà cái tên Primacôp đã bị tuyên bố là kẻ thù của nhân dân thì cần phải xoá bỏ tất cả những gì có liên quan tới cái tên đó, bất kể là những tập sách độc nhất vô nhị hay những tác phẩm nổi tiếng khác mà ông ta biên tập cũng không thể tránh khỏi. Mặc dù các tác giả đã hoàn thành một cách xuất sắc nhiệm vụ của họ, họ đã mô tả một cách thành công hình tượng sinh động của người bạn chiến đấu của mình, nhưng lại không được bảo hộ.

Mấy ngày cuối cùng của cuộc đời Vasi ra sao, Primacôp không nói tới, vì tháng 5 năm 1919 Trung đoàn Côdắc đỏ điều đi phương diện quân Denikin nên họ đã chia tay nhau. Trong số báo "Sự thật" ngày 27 tháng 3 năm 1935 đăng bài lược truyện của tác giả Sêvôepki có câu : “Ngày 30 tháng8 năm 1919, Vasi bị phần tử Pêtonac bắn trúng đầu chết tại tiểu đoàn 1 Paccôp”.

Trước đó đã xảy ra một sự kiện có kịch tính và được Sêvôepki mô tả, rất khái quát với những từ ngữ bay bướm, thậm chí còn pha chút tình cảm lãng mạn không thực tế nữa. Tháng 7 bộ đội Denikin sau khi đột phá phương diện quân Nam của Hồng quân, bắt đầu tiến về phía bắc, di chuyển theo hướng Mátxcơva. Vasi dần dần bị bao vây bốn phía: Phía Tây là quân Ba Lan, phía Tây Nam là quân Pêtonac, phía Nam chút nữa là quân Macknôp, phía Đông là quân Denikin. Kiép không thể giữ nổi nữa, con đường rút lui duy nhất là xuyên Côloxi đến Comênin. Gitômin đã được sơ tán, cơ quan chỉ huy của Vasi và bộ đội hậu cần được rút lui, .trong thời gian ngắn ngủi đó, mặt ông ta trắng bệch, mệt mỏi vô chừng, nhưng không một lời ca thán, mặc dù đang bị sốt cao, ông vẫn mạnh dạn bước lên thềm nhà ga xe lửa Gitômin.

Bộ đội của Akye và Phêchikôp (hai người này cũng bị tuyên bố là "kẻ thù của nhân dân"). Trong khi đột phá ở gần Ôđétsa thì điện đài ở một vùng nào đó hỏi Vasi đang ở đâu và đang làm gì. Vasi lúc đó đang bị vây ở Khônôpsy và đang có kế hoạch chống lại các đợt tấn công của địch. Các học viên của lớp huấn luyện của Vasi cũng được sử dụng, những học viên này có thể đảm nhiệm chức đại đội, thậm chí cả chức tiểu đoàn. Vasi ở và nơi tiếp giáp Phương diện quân phương Nam với phương diện quân phương Tây, bộ đội của phía Nam thì vội vàng dựa vào ngày càng sát, còn phương diện quân phía Tây và Phương diện quân bạch Nga cũng đều dựa cả vào khu này. Bọn bạch phỉ tuy đã chiếm được Kiép, nhưng vẫn sợ không dám tiếp tục tấn công Vasi. Sư đoàn Vasi đã trấn giữ được toàn bộ mặt Nam, Tập đoàn quân Blôngtai (do Sư đoàn Natovic và Sư đoàn Côdắc đỏ hợp thành) trấn giữ con đường đi tới Mátxcơva. Chếch về phía trái một chút, có Quân đoàn kỵ binh Punhinnhi và Vôrôsilôp, thêm về phía trái một chút nữa có Hải quân Volga và biển. Họ đã giữ chặt được Alatthơlahan. Đó là chủ lực của Phương diện quân phương Nam do Stalin lãnh đạo.

Vênepky đã mô tả toàn bộ tình hình, nhưng không chú ý tới những chi tiết. Vasi liên tục đi kiểm tra toàn bộ trung đoàn, mấy Trung đoàn của Pêtonac nhiều lần đột kích hòng phá vỡ chiến tuyến của Trung đoàn Vasi, nhưng họ đã bố trí cứ cách 7 đến 8 dặm lại có một đơn vị. Đúng như đã được thể hiện trong phim ảnh, Vasi tay cầm súng xuất hiện vào lúc có tính quyết định, nên đã động viên được người Paccôp và Talasa làm theo.

Trong phim mô tả Vasi rất hùng dũng: Tay cầm súng máy, vung kiếm, thắt lưng bên phải, giắt khẩu súng ngắn, thắt lưng bên trái giắt khẩu súng lục ổ quay. Chiến sĩ của Vasi tay đeo băng đỏ và cũng là những hình tượng rất sinh động - nay mới biết Vasi không mang kiếm và các chiến sĩ của Vasi cũng không đeo băng đỏ, chẳng qua là nhà đạo diễn nổi tiếng, đã tô vẽ như vậy thôi. Ví dụ cảnh quân nhân tuyên thệ, thực ra chỉ là hư cấu, thời đó không có chuyện tuyên thệ, mỗi chiến sĩ chỉ việc ký vào một tờ giấy đã được in sẵn. Với nội dung là tự nguyện tham gia vào Trung đoàn này, thời hạn 6 tháng. Điều kiện của bản "hợp đồng” phục dịch trong Sư đoàn của Vasi rất nghiêm khắc: Không phục tùng mệnh lệnh của chỉ huy, cướp bóc, bạo lực, say rượu thì cũng bị xử bắn.

Ngày nay chúng ta mới biết thực tế là như thế nào. Xem ra trong số những thư tín của Vinepky thì thủ pháp lãng mạn, giả hiệu đã có ảnh hưởng tới Tôsencôp. Ví dụ: "Trong những ngày tháng 8 nóng bức mọi người đang chán cảnh chiến đấu liên miên mệt mỏi. Để phản công một cách nhẹ nhàng thoải mái hơn người ta đã vứt bỏ những đôi ủng và hô lớn "Lênin muôn năm"! "Đệ tam quốc tế muôn năm"! Xông lên phía trước. Đội quân nhạc của Pêtonac đang ngủ dưới làn pháo đạn. Vasi lại gân cổ lên nói “diễn tấu đi, tiến lên!”, đội quân nhạc bắt dầu diễn tấu bài "ca ngợi". Vasi đã hát bài "quốc tế ca" với đội quân nhạc. Đội quân nhạc vừa tiến lên vừa diễn tấu, kết quả là đã đi theo thủ trưởng mới..." Cách viết như vậy là có ý nghĩa gì?

[hoi_ls]

Trong cuốn "Người Sư trưởng thần kỳ" của tập luận văn và hồi ký còn có cả đoạn hồi ký của vợ Vasi là Phênôma Haginanôpva.

Theo một số tư liệu thì Phênôma đã từng là một chiến sĩ của Trung đoàn Paccôp và theo một số tư liệu khác thì bà ta đã từng làm công tác tiễu phản trong Trung đoàn Vasi. Không ai biết rõ sự thực về bà này, còn những thông tin liên quan đến bà ta lại rất ít và mâu thuẫn nhau. Chỉ biết Vasi và bà ta gặp nhau lần đầu, trong lúc chiến đấu. Theo bà ta nói: Lúc đó chi đội của Vasi đang giao chiến với địch. Ở vùng Khalincôvic Cômêni, bà ta là trinh sát của chi đội, một lần quân địch lợi dụng rừng rú bao vây chi đội của Vasi. Để nắm tình hình trong rừng Vasi đã gọi một người thợ săn. Trong chi đội lúc này đã hỗn loạn, vì muốn đi ra khỏi rừng phải đi qua tầm pháo đạn của địch. Lúc đó Phênôma đã dũng cảm đứng ra nhận nhiệm vụ, Vasi nói với những người trinh sát: Các anh hãy xem, người ta là một đồng chí nữ không sợ, dám đứng ra, còn các anh? Sau đó những người khác cũng bắt chước xin đi. Nhưng Phênôma không quay lại đơn vị nữa vì bị bắt, sau đó ít lâu được đánh đổi bằng một sĩ quan phỉ. Phênôma gặp Vasi lần thứ hai vào năm 1918. Năm đó có hai đoàn người đi về hai hướng, một đoàn đi về hướng Nga Xô Viết còn một đoàn đi về phía biên giới Ucraina đang bị quân Đức chiếm đóng. Một đoàn người gồm những người giàu có chạy trốn sự đàn áp của chính quyền đỏ tìm đến sự giúp đỡ của chính quyền bù nhìn Sikhôlôbatky, do Đức dựng lên, họ điên cuồng đi về phía biên giới, còn đoàn người kia là những người nghèo khổ, họ là đội quân khởi nghĩa bảo vệ chính quyền Xô Viết. Trong số người này Vasi sau khi đã thành lập được mấy tiểu đoàn ban đầu thì đột nhiên được biết Phênôma vốn là nữ trinh sát của chi đội của mình lại là Chủ tịch Ban tiễu phản tại địa phương. Khi nói tới vấn đề cá nhân, Phênôma chỉ nói duy nhất có một câu: "Như vậy là chúng tôi đã kề vai nhau chiến đấu trên mặt trận đấu tranh giai cấp".

Hồi ký của Phênôma viết khô khan, vô vị, hành văn lủng củng, không có chút khích lệ nào, và cũng không có tính bi thương đáng có của người con gái. Bà ta gọi chồng là đồng chí một cách lạnh lùng, thậm chí ngay cả khi giới thiệu về tang lễ của chồng, bà ta cũng nói: "Chúng tôi khênh quan tài của đồng chí đó lên". Trong hồi ký của bà còn sử dụng một số từ người khác nữa ví dụ như: "thủ trưởng”, "Người chỉ huy" để chỉ chồng mình như người dưng nước lã vậy. Trong hồi ký của bà ta, chúng tôi đã gặp một câu khó đoán là: Bộ chính trị Tập đoàn quân không cho phép chôn Vasi ở địa điểm gần nơi tử trận. Một số người cho rằng điều bí mật về cái chết của Vasi là ở câu nói này, đó là để tiêu tan vết tích. Đúng vậy, Phênôma đã giải thích về quyết định của Bộ chính trị Tập đoàn quân 12: "Bộ chính trị Tập đoàn quân cảm thấy kẻ địch sắp tới ngày diệt vong, chúng còn giẫy dụa tới giờ phút cuối cùng, bọn phỉ điên cuồng không chỉ trừng phạt tàn nhẫn đối với những chiến sĩ còn sống, chúng còn hủy hoại thi thể của người đã chết, vì thế bộ chỉ huy không thể để Vasi lại để cho kẻ thù giày xéo được. Còn việc tại sao lại chọn Samala làm địa điểm để chôn Vasi, thì Phênôma hầu như đã dự đoán là sau này sẽ có người nói về vấn đề này, để giải đáp những thắc mắc bà ta đã giải đáp." Samala là thành phố cách mạng vinh quang, nó có liên quan mật thiết với tên Sapaep. Riêng trong thời kỳ nội chiến tỉnh Samala đã có tới 500.000 chiến sĩ Hồng quân.

Những lý do này đủ để người ta tin ư? Nói chung là người ta có thể tin được. Nhưng cuối tháng 8 năm 1919, Samala cách Volga tới hàng ngàn cây số, khi người ta chọn địa điểm yên tĩnh an toàn này để chôn Vasi thì họ chưa biết những lý do đó, việc giải thích này phần nhiều là sau này cả.

Hơn nữa không thể không thấy rằng, những lý do này rõ ràng mâu thuẫn với những lý do khác. Có một loại ý kiến cho rằng. Đem Vasi đã chết rồi từ Tisêba chuyển đến Volga, vì để đảm bảo an toàn, vì lúc đó tình hình rất rối ren, bọn địch hung ác giầy xéo lên thi thể các chiến sĩ Hồng quân hoặc vứt xác Hồng quân vào đống rác hoặc cho súc vật ăn thịt. Vậy Samala có yên tĩnh, an toàn không? Về việc này trong hồi ký của Vinepky chúng tôi đã tìm ra đáp án. Vinepky nói: “Tối hôm đó sau khi chôn Vasi xong thì ngoại ô Samala bắt đầu bắn nhau. Lúc đó cái thành phố yên tĩnh nhất Nước cộng hoà này, cũng đã bắt đầu cuộc chiến tranh giai cấp rồi".

Phênôma tả về cái chết của chồng mình một cách trừu tượng, không tự nhiên và quá trang trọng, bà ta cố ý tránh một số chi tiết nào đó: "Vasi không sợ chết, ông ta mỉm cho cười trước sự đe doạ của cái chết, ở Khalôken ông đã vào sống ra chết, lãnh đạo Sư đoàn quang vinh chiến đấu với Bạch vệ Balan, sau đó ông hy sinh tại Khalôken".

Trong cuốn "Người Sư trưởng thần kỳ" có nói tới nguyên phó Sư trưởng Sư đoàn 44, Tupôvôi năm 1935 đảm nhiệm chức phó Tư lệnh quân khu Ucraina lâu nay, mãi cho tới gần đây vẫn được coi là nhân chứng duy nhất về cái chết của Vasi. Những lời nói của ông ta trở thành cơ sở cho những ý kiến chính thức, và sau này được nhiều tác phẩm văn học dùng làm dẫn chứng. Các nhà lịch sử sau chiến tranh không hoài nghi gì về lời nói của ông ta. Họ sao đi chép lại lẫn của nhau, chỉ có một người nói còn những người kia bắt chước như vẹt. Chỉ tới sau thập niên 70 thì tên của người đã từng giúp vào việc sản sinh ra "một khoảng trống" nữa trong lịch sử mới lại lộ diện.

[hoi_ls]

Là một chứng nhân chủ yếu về cái chết của Vasi, mỗi một lời nói, mỗi một biểu hiện của Tupôvôi trong hồi ký nếu có khác biệt rất nhỏ cũng rất quan trọng. Thiện ý của ông ta là nhớ tới Vasi - người Sư đoàn trưởng Sư đoàn 1 thời đó. Lúc đó Tupôvôi làm tham mưu trưởng Tập đoàn quân số 1 Ucraina Xô Viết, ông đã gặp Vasi ở tiền duyên của Sư đoàn 1. Lúc đó Vasi đứng trước mặt ông là một người không cao lớn, nhưng rất có nghị lực, ít râu, mặc áo Jacket bằng da, đầu đội chiếc mũ kiểu Mỹ, Vasi của bộ mặt cương nghị, tràn trề sức sống và với một thân hình chắc nịch đẹp trai, khiến ai đã gặp một lần cũng khó quên. Tupôvôi đánh giá rất cao tác phong công tác của Vasi, coi Vasi là một người làm việc quên mình, không biết mệt mỏi, có nghị lực phi thường. Các chiến sỹ coi Vasi là lãnh tụ và người chỉ huy kính mến của mình.

Những lời thân thiết này, đủ chứng minh Tham mưu trưởng Tập đoàn quân có cảm tình tốt với Vasi. Sau khi xem những lời trên đây độc giả nhất định nghĩ rằng dưới đây không còn những điều gì có tính đố kỵ hoặc hoài nghi đối với Vasi nữa và tất nhiên sẽ nghĩ là những câu chuyện sau này nhất định đều là thật cả.

"Tháng 8 năm 1919”, Tupôvôi thuật lại: Tôi được cử làm phó Sư trưởng Sư đoàn Vasi, lúc đó Sư đoàn đang đóng ở gần Khôlôsikin, là một doanh trại duy nhất của Ucraina. Chúng tôi bị bao vây ba mặt: Một mặt là quân của Pêtonac, một mặt là quân của Đenikin, còn mặt nữa là quân của bọn phỉ Balan. Vòng vây cửa chúng đối với Sư đoàn của chúng tôi càng ngày càng thu hẹp (lúc này Sư đoàn Vasi đã trở thành Sư đoàn 44).

Tình hình của Sư đoàn 44 thật khó khăn, nếu quân bạch phỉ Ba lan đột kích Môchily thì chúng tôi sẽ mất con đường sắt duy nhất để liên hệ với Xô Viết Nga. Còn về phía sau chỉ còn một con đường thủy là sông Pulyvia, sông Đênhep và sông Suzu. Chúng tôi, phải ngoan cường chống đỡ, kẻ địch hầu như mỗi ngày xiết chặt vòng vây hòng tiêu diệt chúng tôi trên sông Pulyvia. Trong những giờ phút quan trọng như thế, Vasi không thể không ra sức làm việc. Tuy nhiều ngày đêm mất ngủ, nhưng tinh thần của Vasi vẫn tỏ ra rất khoẻ khoắn.

Ngày 30 tháng 8 năm 1919, ngày cuối cùng của cuộc đời Vasi.

Hôm đó Vasi và tôi đến Lữ đoàn Paccôp đóng tại Banglatơ và đến cả chỗ Trung đoàn do đồng chí Khơduyatơ chỉ huy(nay là Quân đoàn trưởng kiêm chính ủy quân đoàn 17), rồi đến thôn Pêlôsia, ở đó chúng tôi hoà cùng với những người lính đang bị tan rã chuẩn bị phản công.
 
Hoả lực súng máy của địch bắn rất mạnh, tôi còn nhớ có một khẩu súng máy của địch đặt bên cạnh đường sắt cực kỳ "hung ác", nó làm chúng tôi phải nằm rạp xuống, đạn cày xới xung quanh chúng tôi.

Khi chúng tôi bò lên, Vasi quay đầu lại nói với tôi: "Vania này anh xem, tay bắn súng máy này bắn rất chuẩn".

Sau đó Vasi cầm ống nhòm nhìn về phía họng súng đang bắn. Thế nhưng, chỉ trong chốc lát, chiếc ống nhòm bị văng xuống đất, sau đó là đầu của Vasi gục xuống, tôi vội kêu lên:
"Nicôlai !"

Nhưng không có tiếng trả lời, tôi bò đến nơi, sau gáy máu chảy, tôi nhấc chiếc mũ Vasi đang đội phát hiện thấy vết đạn bắn từ phía thái dương ra đằng sau gáy, 15 phút sau Vasi cũng không hồi tỉnh, anh đã chết trong lòng tôi.

Như vậy thì thấy rằng Vasi bị trúng đạn khi ở Trung đoàn Khơduyatơ. Nếu theo cách nói của Tupôvôi, thì súng máy của địch ở bên cạnh đường sắt bắn tới, nhưng có điều lạ là khi Sư trưởng và Sư đoàn phó đến một trung đoàn phụ thuộc cấp dưới mà không có ai biết, và lại còn đi thăm các chiến sĩ Hồng quân đang bị tản mát, nhẽ nào bên cạnh những người chỉ huy cao cấp như thế, lại không có một nhân viên nào đi theo? Vậy ngày bất hạnh đó, ngoài Tupôvôi ra còn có ai đi cùng Vasi?

Vấn đề cần thiết, là phải tìm ra người mục kích khác nữa, vì nhân chứng chủ yếu còn có một số điều chưa nói ra. Kết quả giám định pháp y năm 1949 đã làm cho người ta rất hoài nghi tính chất chân thực của những hồi ức của Tupôvôi. Giám định pháp y chứng minh rằng viên đạn bắn vào Vasi từ phía sau gáy ra phía má trái đằng trước chứ không phải như Tupôvôi nói là súng máy bắn từ cự ly rất gần (khoảng năm đến mười bước). Các chuyên gia cho rằng qua đường kính của viên đạn, thì thấy đây là viên đạn của khẩu súng lục ổ quay. Nhẽ nào Tupôvôi lại không phân biệt được đạn súng máy với đạn súng lục?

Phải tìm! Cần phải tìm những chứng nhân khác! Trung đoàn trưởng mà không biết Sư đoàn trưởng đến nơi đơn vị mình đóng quân, đó là điều không thể!

[hoi_ls]

Những tư liệu hồ sơ có liên quan tới Kơviatơ, Khachimila, Phulansêyic...rất hiếm. Ông là người Ba lan xuất thân trong một gia đình công nhân đường sắt ở Vacsava, điều đó khiến ông và Vasi gần gũi nhau. Phụ thân của Vasi cũng là một công nhân lái tàu hỏa.

Kơviatơ năm 30 tuổi giữ chức Trung đoàn trưởng, một phần ba cuộc đời của ông, nằm sau song sắt, tên của ông vang dội khắp Sibêri, ông đã từng thể nghiệm cuộc sống tù ngục của mình trong nhà từ Trung ương, Alêchsan Tônôpky, ông cũng đã từng lao động khổ sai ở mỏ Niêckin và lao động cải tạo ở công trường xây dựng Amua. Trong cuộc mưu sát tỉnh trưởng tỉnh Vacsôvi, Kơviatơ còn nhỏ tuổi, nên không bị xử tử hình. Nhưng tới năm 1937 trong cuộc đàn áp với quy mô lớn ông ta cũng không thoát.

Để tìm được tác phẩm của Kơviatơ, tôi đã phải mất rất nhiều thời gian, mà vẫn tốn công vô ích không tìm ra một manh mối gì. Bỗng một hôm trong tập báo tháng 3-1935 của báo "Người cộng sản" Ucraina tôi đã phát hiện thấy một đoạn văn của Kơviatơ nói về cái chết của Vasi. Tôi thật không tin vào mắt mình nữa! Đoạn văn này viết: "Ngày 30 tháng 8, mờ sáng",  người chiến sĩ lão thành nhớ lại sự kiện của mười sáu năm trước: "Quân địch bắt đầu tấn công cánh tả Phương diện quân, bao vây Khơlôkin... lúc đó bộ Tư lệnh Trung đoàn Paccôp không có ở Môchininôp, tôi vội đi đến thôn Piêlôsi ở phía cánh tả, thì điện thoại báo cho tôi biết, là đồng chí sư trưởng Vasi, sư phó Tupôvôi và đồng chí Tansili, đại biểu ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12, đồng chí Tansili đã đến đoàn bộ ở thôn Môchininôp. Trong điện thoại tôi đã báo cáo về tình hình... Một lúc sau đồng chí Vasi và những người cùng đi đã đến trận địa tiền duyên của chúng tôi... Mọi người đều bò xuống, đồng chí Vasi ngẩng đầu lên, dùng ống nhòm nhìn về phía trước. Lúc đó đạn của kẻ thù đã bắn trúng đồng chí ấy..."

Trong câu văn ngắn ngủi này Kơviatơ, không nói tới súng máy, cũng không nói tới căn phòng ở bên đường, lại càng không nói tới hướng bay của viên đạn đã làm Sư trưởng bị chết. Nhưng ông cũng đã cho chúng ta biết những ai có mặt khi Vasi bị bắn, đó là điều rất quan trọng.

Như vậy là sự việc đã có bước ngoặt theo chiều hướng khác, có nghĩa là ngoài việc lâu nay được cho rằng chỉ có một nhân chứng "hợp pháp" duy nhất là Tupôvôi ra, lúc đó bên cạnh Vasi còn có hai người nữa, mà người không được biết đến nhất và đáng khả nghi nhất đó là Tansili - Tansinêvic Pafunôp Sanmôinôvich. Người Ôđétsa 26 tuổi này là một người ăn mặc cầu kỳ, giỏi luồn lách, thông thạo tiếng Anh và tiếng Pháp. Anh ta sau khi tốt nghiệp trung học, mùa hè năm 1919 anh ta là Giám sát viên chính trị ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12. Hai tháng sau khi Vasi chết, chàng công tử bột này vội vàng rời khỏi Ucraina, đến phương diện quân Nam đảm nhiệm chức tổ trưởng tổ theo dõi giám sát những tin tức mới của phòng kiểm tra thông tin quân sự Tập đoàn quân số 10. Tháng 3 năm 1989 "Xô Viết Ucraina" đưa tin Tansilivich bắn chết Vasi được ủy ban cách mạng Tập đoàn quân số 12 đồng ý. Những người ủng hộ cách nói này cho rằng đây là một phần của kế hoạch hành động, người đề ra kế hoạch muốn tìm cách giấu giếm người thi hành.

Gần đây tờ "Báo Công Nhân” của Kiép đăng bài viết của thiếu tướng C.N Pitơnikhôpky viết năm 1962, nhưng có một đoạn không được phép xuất bản, vì lý do mà nhiều người đã biết. Khi Vasi bị chết là lúc Pitơlifukin làm Lữ trưởng Lữ đoàn kỵ binh độc lập Sư đoàn 44. Trong hồi ký của vị tướng này đã đưa ra nhiều chứng cứ có giá trị, mà quan trọng nhất là ông ta đã đánh giá về phẩm hạnh và cá tính của Vasi, ông ta cũng là người cùng Vasi đi tới trận địa tiền duyên.

Pitơhkhôpky viết: "Ngày 30 tháng 8" Vasi, Tupôvôi, tôi và Tansilivich từ Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân 12 đi đến các đơn vị tiền duyên. Nhưng lúc đó ô tô của Vasi bị hỏng cần phải sửa, nên đã quyết định dùng xe của tôi...

Chúng tôi xuất phát ngày 30, hàng ghế trước có tôi và người lái xe Khasu; Vasi, Tupôvôi và Tansilivich ngồi hàng ghế sau. Đang đi Vasi quyết định dừng lại ở Lữ đoàn Paccôp một chút. Chúng tôi bàn bạc xong, tôi ngồi xe đi Usaomi trước, sau đó sẽ cho xe lại đón họ. Sau khi mọi người đến đoàn kỵ binh Usaomi rồi, lại đưa tôi về Khơlasikin.

Tôi vừa đến Usaomi, thì bố trí xe đi đón họ ngay, thế nhưng xe vừa đi được một lúc, thì nhận được điện thoại nói Vasi bị bắn chết...Tôi vội vàng cưỡi ngựa tới Khơlasikin, thì Vasi đã được đem đến đó rồi.

Lái xe Khasu chở Vasi đã chết đến Khơlasikin. Ngoài Tupôvôi, nữ y tá ra, còn nhiều người khác nữa. Tôi gặp ông ta ở trong xe của Vasi, ông ta nằm trên cái ghế dài, đầu quấn băng.

Tupôvôi không biết tại sao lại ngồi trong xe của tôi, ông ta rất kích động, nói đi nói lại về cái chết của Vasi, sau đó lại trầm ngâm nhìn ra ngoài cửa sổ xe hồi lâu. Một người tận mắt mình, thấy đồng chí của mình bị bắn chết, tôi cảm thấy hành vi của anh ta như vậy cũng là điều bình thường. Chỉ có một điều... Tupôvôi mấy lần nói tới việc anh ta nghe thấy một chiến sĩ Hồng quân nằm bên cạnh Vasi nói: Súng của tên khốn Kiép... vỏ đạn đã làm đầu chiến sỹ này bị thương. Tupôvôi khi nói tới những điều này đã cố làm cho giọng nói của mình thể hiện buồn cảm. Nghe Tupôvôi nói thì Vasi bị Tansilivich giám sát viên chính trị dùng súng lục Broning bắn chết. Đến đêm khuya khi chia tay ông ta còn nói với tôi Tansilivich đã ở một cự ly xa như thế mà bắn Vasi...

Những lời nói đi nói lại của Tupôvôi khiến tôi bắt đầu nghĩ tới người giám sát viên chính trị này, người này cũng là người ở bên cạnh khi Vasi bị chết.

Sau đó tôi không gặp Tansihvich nữa, ông ta đã đi bộ Tư lệnh quân đoàn 12 ngay hôm Vasi bị chết.

Tansilivich hai mươi lăm đến ba mươi tuổi, ăn mặc rất cầu kỳ, luôn mặc những bộ quân phục và những đôi ủng vừa người, tỏ ra là một phó sĩ quan. Trong bao súng lục bằng da đẹp đẽ luôn có một khẩu Broning mạ kền. Bản thân anh ta nói, anh ta là người Ôđetsa. Tôi đã từng đi đến nhiều nhà tù ở Nga, đã gặp nhiều tù hình sự nhưng không hiểu tại sao người kiểm soát chính trị này lại gây cho tôi nghĩ tới hình ảnh của một tên trộm cướp trước đây. Hắn không có một tí gì gọi là tố chất của người làm công tác chính trị, hắn đã hai lần đến Lữ đoàn chúng tôi, và cũng đã từng đến đơn vị của Tupôvôi, chúng tôi đã xem giấy chứng nhận kiểm soát viên chính trị của hắn.

Sau đó những sự kiện phát sinh khiến người ta khó tin. Pitơnikôpky đã thanh minh nào là: Tiếng súng bắn chết Vasi được bắn ra sau khi tiếng súng máy ở trong toà nhà bên đường đã ngừng bắn ! Ông ta thậm chí còn cho rằng giết người có lẽ vì ngẫu nhiên không cố ý. Giám sát viên chính trị hoang mang không yên có thể vì mới tham gia chiến đấu nên còn sợ. Người mình ngẫu nhiên đánh chết người mình, đó cũng là việc thường, kết quả có thể để cho người của mình xử lý, cũng có thể đưa ra toà xét xử. Nhưng dù không phải là cố ý giết người, thì thông thường cũng cần phải bắt giữ.

[hoi_ls]

Vì thế ta thấy cách nói của Pitơnikôpky trái ngược hẳn với Tupôvôi. Pitơnikôpky thì nói rằng súng máy của Pêtonac đã ngừng rồi mới bắn, đạn vèo vèo bay tới. Đương nhiên đây không phải là chứng minh duy nhất, thậm chí những sách báo có uy tín của Nhà xuất bản Mátxcơva cũng có quan điểm như vậy. Nhưng có điều khiến người ta khó tin là, những sách báo ấy được xuất bản, khi còn Stalin. Nay, chúng ta hãy xem một đoạn văn dưới đây của nguyên Lữ đoàn trưởng Pitơnikôpky: "Khi súng máy của địch bắn, có hai người ở bên cạnh Vasi, một bên là Tupôvôi, một bên là Tansilivich, không biết ai bên phải, ai bên trái, tôi không nhớ rõ, nhưng điều đó đã không còn ý nghĩa gì nữa. Tôi vẫn cho rằng Tansilivich bắn Vasi, chứ không phải là Tupôvôi nhưng nếu không có sự giúp đỡ của Tupôvôi thì không thể... chỉ có sự tiếp tay của Tupôvôi, chỉ có sự ủng hộ của Ban cách mạng quân sự Tập đoàn quân 12, thì tội phạm mới có thể thực hành được hành động khủng bố này... tôi cho rằng Tupôvôi là kẻ đồng mưu bắt buộc. Tôi với Tupôvôi quen nhau đã lâu, tôi có cảm tưởng Tupôvôi là người thật thà, nhưng cũng cảm thấy ông ta là một người ý chí bạc nhược, không có tài năng đặc biệt, đó là nguyên nhân mà tôi cho rằng Tupôvôi là kẻ đồng mưu. Hơn nữa ông ta cũng không có dũng khí để không tham gia vào vụ mưu sát.

...Ở mặt trận, Tupôvôi đã tự tay mình băng bó đầu cho Vasi, đến khi nữ y tá Lôsenpôluma Ana Anatôniepla (hiện đang ở Mátxcơva) yêu cầu băng bó lại Tupôvôi không đồng ý.

Theo lệnh của Tupôvôi, thi hài của Vasi phải được đem chôn, khi chưa được kiểm nghiệm...

Tupôvôi không thể không biết tới điều thông thường này: là “lỗ đạn ra" lớn hơn “lỗ đạn vào". Theo cách nói của Tupôvôi, thì ông ta nhìn thấy vết đạn của Vasi khi Vasi chết trong lòng ông ta, nhưng ông ta lại nói là vết đạn từ đằng trước ra đằng sau?..".

Cuốn "Ký sự về trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa", Mátxcơva xuất bản năm 1947 lần đầu tiên để lộ quan điểm trái hẳn với những điều đã nói. Quan điểm của Tơmitari Pitơnôpky, nguyên chiến sĩ Sư đoàn Vasi trái ngược hẳn vơi quan điểm của Tupôvôi. Anh ta tin chắc là đạn bắn trúng vào Vasi, thì súng máy của kẻ địch đã bị câm lặng rồi, vì lúc đó súng máy của địch đã bị pháo của chúng ta phá hủy. Tên của người pháo thủ này, như mọi người đều biết, anh là Huamisincôp. Theo Tômitari nói thì Huamisincôp đã liên tục bắn bốn phát pháo vào nhà có súng máy ở bên đường, khi các chiến sĩ xông lên, thì thấy tên bắn súng máy này, đã bị bắn nát thành mấy mảnh và khẩu súng máy cũng bị tan tành, điều này đã xảy ra mấy giây trước lúc Vasi bị bắn chết.

Vậy thì rút cục, súng máy đó bị tiêu diệt trước hay sau khi Vasi bị chết? Nếu các pháo binh của chúng ta bắn vào nhà có khẩu súng máy này, sau khi Vasi bị chết, thì có thể không tưởng tượng được rằng đạn lại từ nóc nhà này bắn tới. Nếu nói là bốn phát pháo mà Tơmitari, nói được bắn ra từ trước, và sau khi Vasi chết không bắn nữa, như vậy có nghĩa là không còn ai ở trên nóc nhà, mà bắn nữa. Nhưng đáng tiếc là không có tài liệu điều tra về sự thực cái chết của Vasi, và cũng không có quyết định kiểm nghiệm thi hài Vasi. Ngoài ra Pitơnicôp còn chứng thực là Tupôvôi không đồng ý để nữ y tá băng bó lại cho Vasi.

Tơmitari tại sao lại có thể công khai bác bỏ ý kiến của Tupôvôi trên sách báo? Đó còn là điều bí mật, khiến người ta đau đầu. Nhưng vì ngày càng có nhiều tin đồn và nghi vấn làm cho cuốn "Ký sự về Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa" sôi động một thời, đến mức không thể có những bước đi mạo hiểm là kiểm nghiệm thi hài của Vasi. Nhưng mãi tới năm 1949 mới tìm thấy mộ của Vasi. Kết quả giám định pháp y làm cho những nhà không tưởng hoang mang, họ ngoài việc phải chấp hành một cách nghiêm khắc chỉ thị ngừng thảo luận về cái chết của Vasi ra, không còn nghĩ được cái gì khác. Căn cứ theo phương án của trên, bắt đầu phẫn nộ lên án cuốn "Ký sự về Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa". Cần phải thừa nhận rằng, nhiều chiến sĩ lão thành của Sư đoàn Vasi, đã bị lôi cuốn vào cuộc tuyên truyền rầm rộ này. Họ đưa ra câu hỏi: "Tại sao lại phải nhắc tới chuyện cũ"; "Đã qua nhiều năm rồi, còn chọc vào vết thương của chúng tôi làm gì?". Tóm lại là làm cho những người của Vasi chỉ trích tác giả cuốn sách này. Chỉ có một câu, tức để người của mình bức hại người mình.

Những người phát động phong trào khiển trách cuốn sách này. Cuối cùng cũng đã đạt được mục đích, tức ngay cả những người kiên trì muốn làm rõ sự thực, cũng phải yên lặng không nói nữa. Nhưng giấy không gói được lửa. Thời kỳ tan băng của Khơrútsốp đã bắt đầu đã xuất hiện khả năng mạnh dạn bàn tới những vấn đề lịch sử. Bí mật về cái chết của Vasi lại được xem xét. Tạp chí "Xô Viết Ucraina" số 5 năm 1958 đăng bài của E.A. Hasencô, thượng tướng, là thủ trưởng quân sự nổi tiếng là ủy viên ban quân sự cách mạng Phương diện quân Ucraina trong thời kỳ nội chiến viết về Vasi. Trong bài viết này lần đầu tiên vạch ra những điều không bình thường ở xung quanh Vasi mấy tuần cuối cùng của Vasi. Ví dụ Hasencô đã nói thẳng tới tên của một số người ở xung quanh Vasi, ví dụ Vasi không chịu thoả hiệp với những hiện tượng tự do tản mạn của kèn cựa của giai cấp tiểu tư sản, nên họ rất hận Vasi, nói Vasi là "du kích ngang bướng" v.v...Vị tướng đã cao tuổi này đau khổ hồi tưởng lại rằng: "Vị Thủ trưởng mới được Trung ương cử về bắt đầu tỏ ý nghi ngờ Vasi, và để lấy lòng thủ trưởng ở Trung ương người này đã trăm phương ngàn kế bới móc những khuyết điểm của Vasi nhằm hạ uy tín của Vasi. Ananôp, vị ủy viên mới của ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12, đã nhiều lần đến Sư đoàn Vasi để kiểm tra xem mức độ "ngang bướng" của Vasi tới chừng mực nào... Thế nhưng, Vasi đã ăn sâu bén rễ vào Sư đoàn này rồi, chỉ có kẻ thù mới có thể bắt Vasi rời khỏi Sư đoàn của mình. Nhưng một số người muốn chỉnh Vasi, cuối cùng họ cũng đã đạt được mục đích của họ.

Nay chúng ta lại xem một số những ghi chép tai nghe mắt thấy của A.K. Sitơnisincôp đã ghi lại trong cuốn tiểu thuyết của Sanphunôp và Chinisencôp. Sitơnisincôp năm 1915 vào Đảng cộng sản Liên Xô đã từng làm việc ở Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô (b). Những điều tai nghe mắt thấy mà bà ta ghi chép lại vẫn được giữ lại ở quỹ bản thảo của Nhà bảo tàng kỷ niệm quốc gia N.A.Vasi. Trong bản ghi chép về những điều tai nghe mắt thấy có viết về phản ứng của M.R.Lagit, người lãnh đạo tiễu phản Ucraina đối với cái chết của Vasi. Sitơnisincôp viết: "Khi nói về tình hình của phương diện quân Tây, đồng chí Lagi nói một cách rất đột ngột":

"Chúng tôi nhận được một tin bất hạnh: Vasi bị bắn chết ngày hôm qua rồi"

"Tại sao lại bắn chết"? Tôi hỏi lại.

"Tình hình cụ thể vẫn chưa rõ, tin từ Tập đoàn quân 12 báo cho biết vậy".

Tôi từ xưa chưa bao giờ chảy nước mắt trước mặt ai, thế mà lúc đó tôi đã không kìm được, khóc rống lên. Thấy thế đồng chí Lagit rất kinh hoảng.

"Tại sao lại khóc? à, đúng rồi... trước đây đã từng ở sư đoàn 1 của Vasi chứ gì. Nhưng cũng không nên khóc, tin còn chưa được thẩm tra. Có thể là nhầm chăng, sẽ hay. Tôi cũng cảm có phần nào lạ lùng, ông ta an ủi tôi nhưng bản thân ông ta cũng trầm tư. Đúng là kỳ lạ thật, có cái gì khó hiểu: Chimôphê, Sêniakhôp bị đánh chết, Vasili Pôsencôp bị thuốc độc chết, Nicolaivasi bị đánh chết. Có đúng là bị chết không? Không thể hiểu nổi, tại sao ở Tập đoàn quân 12 lại xảy ra hàng loạt những tai nạn như vậy? Thật là lạ!...".