Quốc Triều chính biên toát yếu

[Midaxudavo]

than nặng, âm dương loài nào nghe theo loài nấy, suy lẽ ấy ra thời lý âm dương lành dữ, cơ quân tử tiểu nhơn bên nào thạnh, bên nào suy,cũng có thể biết được". Ngài lại nói: "ta nghĩ rằng trong cung dùng nước, đài đệ rất phiền, nhơn chế ra thủy xa, tự đó đỡ sức người nhiều lắm, lâu nay những chỗ  nhà ở chật hẹp, mùa hè nhiều hỏa hoạn, ta sẽ chế xe cứu hỏa, nếu đem ra dùng, thời sức người không khó nhọc bao nhiêu, mà lửa cũng phải tắt". Bèn truyền đem thể thức xe ấy cho quần thần xem.

Án sát đạo Thái Nguyên là Nguyễn Mưu, phó Lãnh binh Nguyễn Văn Ưng đánh giặc ở phố Bắc Nẩm (thuộc làng Nhạn Môn về châu Bạch Thông, tiếp giáp làng Bằng Thành, cách Vân Trung một đàng) bị thua. Quản cơ Nguyễn Văn Anh và Chánh đội Nguyễn Đình Cát đều tử trận, Mưu bị giặc bắt sống, Vệ úy Võ Văn Sơn bị giặc giết. Ngài nghe, Mưu phải cách chức.

Giặc Thái Nguyên tràn xuống đồn Chợ Rã và Chợ Mới. Lãnh binh Nguyễn Văn Ưng lui đóng tại đồn Chợ Đô báo cho Nguyễn Đình Phổ đem quân phòng triệt và đem việc ấy tâu lên. Ngài sai đem thêm lính và voi tỉnh Hà Nội, tỉnh Nam Định, tiếp thêm đánh giặc.

Quân thứ đạo Tuyên Quang Lê Văn Đức và Nguyễn Công Trứ đến địa đầu Vị Xuyên, thám nghe quân giặc từ khi An Biên thất thủ, chúng nó ngày càng kéo tràn ra mãi; 2 ông bèn chia binh làm 2 đạo: Đức đi đàng Vị Xuyên, Trứ qua đàng Đại Man, đem vài ngày lương tới đánh, giặc phục quân trên rừng, quan quân đón đánh chém được vài thằng giặc. Thổ ty Ma Huy Tường bắn giết được một tướng giặc. Vừa tiếp thơ ông Nguyễn Công Trứ báo rằng: "ở bờ sông bên kia về xứ Gia Hương có Phó tướng giặc là Nguyễn Đình Châu tự Thái Nguyên hợp với em Thống chế giặcNguyễn Quang Khải là Nguyễn Quảng Thiêm lập 3 sở đồn, đồn đảng đến hơn 1.000 người; tôi hiện đượng kết bè qua sông đánh phá đảng ấy, thẳng đến đồn Côn Lôn, để phá tan sào huyệt giặc Quang Khải, rồi sẽ kéo quân tới hội cùng nhau". Đức liền đem tình hình tâu trước rằng: "hai đạo quân phải nên lượng đàng đi thông báo lần lần đành phá, rồi hội binh thâu phục đồn An Biên, thẳng đến Vân Trung hội tiễu". Ngài ban khen; tên Ma Huy Tường được thưởng chức Chánh đội tỉnh ấy.

Tạ Quang Cự ở đạo Cao Bằng tâu" "Võ Văn Từ đem quân đạo trung đến núi Mã Hồi, Lê Đạo Quảng đem quân đạo hữu tới đóng Sóc Giăng, Văn Hữu Xuân đem quân đạo tả tới đóng Lương Năng, giặc đều lui cả; chỉ có tự Thông Nông lên giáp xứ Bảo Lạc giặc còn cứ hiểm; vừa nghe báo quân đạo Thái Nguyên thua giặc lại tụ ở Linh Quan ước hơn 3000 người, mưu xâm tỉnh Cao Bang; tôi đã đòi Văm Hữu Xuân tới gia bằng đó giữ và mật tư cho Võ Văn Từ, Lê Đạo Quảng đều biết, nhưng liền trở về đồn Nhượng Bạn để điều độ các nơi gần đó".

Quan Kinh lược đại sứ đạo Trấn Ninh là Nguyễn Văn Xuân, Phó sứ là Phạm Văn Điển dâng sớ tâu: "hạt này dân đã chiêu dụ hồi phục rồi, nhưng phải có trọng binh để trấn áp. Chúng tôi đã giao cho Lãnh binh Võ Văn Thuyên đem 500 quân đóng đó canh giữ; còn chúng tôi thời xin kéo quân Kỳ Sơn, thẳng tới Trấn Tĩnh". Ngài nghĩ Nguyễn Văn Xuân già yếu, cho ở lại làm việc tỉnh, ủy cho Phó sứ Phạm Văn Điển, Xuân dâng sớ xin đi, Ngài khen, sai Thị vệ đem cho nhơn sâm, hồng nhục sâm của Cao Ly mỗi thứ 3 chi, lại cho dầu bạc hà, rượu ngự phong mỗi thứ 20 ve.

Tham tán đạo Nam Vang là Nguyễn Xuân, Trương Minh Giảng cùng thự Tuần phủ An Giang Lê Đại Cương, hội phàm tập tâu: "việc kinh lý Chân Lạp phải có người tướng giỏi để nhờ giúp đỡ, xét tên Thái Công Triều lâu nay theo đi đánh giặc, công việc đã quen và tình thế Chân Lạp lại thuộc tất, xin cho nó lưu lại Nam Vang giúp việc". Ngài chuẩn cho Thái Công Triều sung Lãnh binh đạo An Giang (sau tên Triều công mưu làm phản, giao bộ Hình nghị trảm quyết).

Lãnh binh tỉnh Tuyên Quang Trần Hữu Án chở 5 chiếc thuyền lương đậu ở bờ sông Chương Khê, bị giặc ăn cướp, chỉ có một chiếc thuyền của thuyền hộ Đoàn Văn Giới cắt dây neo chạy thoát được. Lãnh binh với Suất đội đều bị cách chức làm lính. Bố chánh và Án sát đều bị giáng một cấp, rồi cũng bị cách; Đoàn Văn Giới được thưởng 5 đồng Phi long đại hạng ngân tiền.

Truyền dụ Lê Văn Đức, Nguyễn Công Trứ rằng: "quân đi ngàn dặm, hình thế mỗi nơi một khác, có đâu việc nào cũng đợi ta chỉ vẽ; vậy cho hai người được phép gặp việc phải cứ làm, vừa đánh vừa phủ dụ; nhưng nên cho hai đạo binh Cao Bằng, Thái Nguyên đều đến, để phá tan đảng giặc, khiến chúng nó phải kiên sợ oai thanh, rõ phép Triều đình. Còn nghịch Vân trốn trong rừng rú, tuy bắt được

[Midaxudavo]

hay là chưa mặc lòng, cũng chuẩn cho 3 đạo quân khải hoàn một lần, chớ nên ở lâu mắc khí lam chướng".

Bảy họ Mường thuộc về tỉnh Thái Nguyên xin đem súng điểu thương 160 khẩu nạp cho Triều đình. Ngài khiến tỉnh thần xuất tiền kho thưởng cấp, lại khiến các tỉnh Ninh Bình, Quảng Yên, Sơn Tây, Hưng Hóa, Cao Bằng, Lạng Sơn đều truyền dụ thổ dân coi đó mà bắt chước. Rồi hạt Lạng Sơn cũng nạp 80 khẩu súng điểu thương, nguyện chẳng lãnh tiền thưởng. Quan tỉnh đem việc tâu lên, Ngài dụ rằng: "đó là ơn của Triều đình cho, để mua ngưu canh, điền khí, cũng như phong tục "bán dao mua trâu (1)" đời xưa, chớ nên từ chối".

Đào các sông con ở Nam Định và Hưng Yên. Dân sở tại đều xin: "kẻ giàu xuất của, kẻ nghèo xuất công"; quan Tổng đốc Đặng Văn Thiêm đem việc ấy tâu lên. Ngài khiến truyền dụ ban khen. Đến sau đàng sông chảy thông, gặp lụt thời nước tiêu ngay, nông công thuận tiện; Thiêm cùng Phủ, Huyện sở tại vì biết cách khuyên dạy dân, được thưởng gia cấp hoặc kỷ lục; còn dân thời kẻ giàu ban cho cơm rượu, hoa hồng, kẻ nghèo lại tùy công khó để chước lượng cấp tiền.

Tỉnh Nam Định bắt được giặc trốn ngụy xưng Hữu quân về đảng Phan Bá Vành tên là Võ Duật, đem giết ngay.

Triều đình thưởng cho kẻ bắt được giặc 100 lượng bạc, kẻ cáo giác 30 lượng. Ngài truyền quan Nội các Hà Quyền rằng: "đó cũng là ý trời "dời cây lập điều tín (2) như vua Tần ngày xưa". Nếu tiếc tiểu phí, thời kẻ biết chẳng chịu cáo tổ, bọn gian đảng ngày càng thêm, đến nỗi Triều đình phiên phải sắp đặt, thời tổn phí lại nhiều thêm nữa.

Tham tán Hồ Văn Khuê từ Hà Tiên về Gia Định, tâu rằng: "việc lập pháo đài, đắp lũy đá ở Hà Tiên đều rỗi cả, chúng tôi còn đương trù nghĩ việc phá thành giặc".

Quân thứ đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức tấn quân đến làng Mạ Lang, đem tình hình ở quân thứ tâu lên, kể hết thiệt trạng đánh giặc và vận lương đàng thủy và đàng bộ đều khó khăn. Ngài dụ Nguyễn Công Trứ cũng đem các tình hình tâu ngay. Rồi Ngài đều khiến phải nên gia tâm tiếp hộ quân hướng cho đủ, hoặc đem nhiều tiền bạc, không cứ giá cao, giá hạ; tùy tiện mua mà chở tới, đừng để lương thiếu.

Tuần phủ Thanh Hóa là Nguyễn Khả Bằng tâu rằng: "trong tỉnh Thanh Hóa, Ninh Bình giặc trốn đều chưa bắt được; Bố chánh Nguyễn Đăng Giai xin nghĩ việc tỉnh để kéo quân đi tới 2 huyện Thạch Thành, Quảng Đại hội tiễu với quân tỉnh Ninh Bình, đánh phá thế nào cho cùng hết gốc rễ đảng giặc, đừng để cho chúng mọc chồi sanh rễ được nữa". Ngài cho.

Tháng 4, quan quân Hải Dương và Bắc Ninh hội nhau đánh giặc ở huyện Văn Giang, bắt chém được hơn 30 đứa. Ngài khen, quan quân đều được thăng thưởng.

Tổng đốc Ninh Thái là Nguyễn Đình Phổ kéo quân đến địa đầu Thái Nguyên nghe tướng giặc là Nguyễn Đình Thể tụ đảng ở tổng La Đình (3), lập tức đuổi bắt chém được một quản cơ, bắt sống ngụy Tham mưu và quân giặc 6 người, còn đều chạy trốn. Phổ bèn đến thẳng tỉnh thành đóng quân. Tên Thể lại kéo quân lén đi đến huyện An Thế, quan Quản phủ Lạng Giang là Lê Đức Phú bị hại, chúng nó lại đến cướp huyện nha.

--------------
(1) Bán dao mua trâu là điển sử Tàu đời Hán; nghĩa là dân biết bỏ nghề ăn cướp, làm giặc, mà chăm nghề làm ruộng.
(2) Thương Ưởng đời Tần muốn bày phép mới mà sợ dân không tin, trước khi bày phép, có để một cây gỗ vừa sức người vác ở cửa thành bên này, và rao rằng: ai mà dời qua cửa thành bên kia thời thưởng 50 lượng vàng; dân đều lấy làm ngờ không dám dời; có một người dời thử, liền được thưởng 50 lượng vàng, dân mới biết rằng: Triều đình không nói dối.
(3) La Đình thuộc huyện Tư Nông, giáp huyện Hiệp Hòa và Yên Thế, người ta gọi là Đông ba huyện.

[Midaxudavo]

thời phải tâu riêng, bèn sai khắc ấn Tham tán tiễu phủ quân vụ quan phòng, cho phép Công Trứ được dùng làm việc quan.

Tổng đốc đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức thâu phục được đồn An Biên.

Thự Tuần phủ Quảng Trị là Nguyễn Tú, Chưởng cơ Lê Văn Thụy đánh được giặc Xiêm ở phía bắc sông Khung, tấn quân thẳng đến Bôn Xân Bạn (1), voi mình xốc chìm 10 chiếc thuyền Xiêm ở giữa sông, binh Xiêm chết đuối nhiều lắm, bị thua trở về sông Tâm Lục.

Nguyễn Công Trứ ở đạo Tuyên Quang tấn binh đóng tại Vĩnh Khánh, giặc theo đàng làng Bắc Mân mưu cướp lương, Trứ liền sai Nguyễn Quang Diệu kíp theo, chém một tên giặc, bắt sống một tên, giặc phải trốn hết. Diệu được thưởng thọ Đội trưởng và cấp bài bạc thưởng công.

Quân thứ thành Nam Vang và Nguyễn Xuân, Trương Minh Giảng, Lê Đại Cương tâu: "đồn An Man ở ngoài thành cũ, làm đã xong rồi, còn chỗ tấn Lô An cũng xin làm thêm một đồn nữa; lại chọn được đất La Kết là chỗ sảng khái mà rộng và giáp với Tiền Giang, Hậu Giang, hình thế vững vàng, thủy bộ đều thông với thành An Giang, đồn Châu Đốc; vua và quan Chân Lạp muốn biết lập thành trì ở đó; vậy xin cho dời". Ngài cho.

Tạ Quang Cự, Võ Văn Từ ở đạo Cao Bằng đánh giặc Thổ được luôn; đem việc tâu lên. Ngài khen và đều cho thăng thưởng.

Ngài ngự ra chơi khe Dinh về Hữu Trạch, xem xe thủy hỏa ký tế, thấy công trình mau mắn, bằng lòng lắm, thưởng cho người Giám tu 3 đồng Phi Long đại hạng ngân tiền.

Bộ biền tỉnh Quảng Đông nước Tàu là Trần Tử Long đi thuyền binh gặp gió bạt vào trấn Y Bích thuộc về tỉnh Thanh Hóa. Ngài sai Lý Văn Phức đưa về Tàu.

Đạo Tuyên Quang Lê Văn Đức đóng binh ở đồn An Biên, đem những tình hình giặc và sự thiếu lương tâu lên.

Quân thứ Gia Định đánh thành Phiên An không được, chết trận hơn 300, bị thương hơn 2.400, Nguyễn Văn Trọng cũng bị thương; Tống Phúc Lương, Lê Đăng Dinh đều phải giải chức. Ngài cho Nguyễn Xuân làm chức Thảo nghịch hữu quân, lãnh ấn triện kỳ bài, hiệp đồng với hữu tướng quân Nguyễn Văn Trọng trù nghĩ việc quân.

----------------
(1) Có 28 bạn, Bồn Chân là một, ở gần sông Khung.

[Midaxudavo]

Bố chánh, Án sát tỉnh Nghệ là Nguyễn Đình Tân, Võ Đỉnh tâu: "Thổ dân ở Trấn Ninh, trước bị giặc Xiêm đuổi đi, mười phần còn hai, bấy lâu chúng nó đều nương nhờ quân thứ Võ Văn Thuyên; còn mấy huyện Quảng, Cát, Liên, Khương, Khâm chỉ còn hơn 200 người, dân huyện Xuy, huyện Mộc đều chưa về; nghịch Huống, nghịch Khuyết và dân mấy huyện ấy còn theo binh Xiêm trú ở phía Nam sông Khung; chúng tôi có bắt được 11 đứa do thám, đã khiến nghiêm giam rồi". Ngài khiến tha một tên thám tử, cho nó đi hiểu dụ bọn nghịch Huống, nghịch Khuyết và người Trấn Ninh, như đã biết hối ngộ trở đầu về với Triều đình, đều tha tội cả, lại làm một tờ dụ cho nước Nam Chưởng, sai đạo Trấn Ninh đưa qua.

Ngài ban các thứ thuốc cho các đạo binh ở Nam Kỳ và Bắc Kỳ (thứ thuốc Đại pháp trị chứng nóng rét, thuốc dấu và hai khối thuốc dán).

Nguyễn Công Trứ đóng binh tại sông Côn Lôn, dâng sớ tâu: "binh đi lương thiếu, lại gặp lúc nắng, binh nhiều người mắc bệnh; nay gần hết tiết Tiểu mãn, nước mưa đầy ngập khe sông; xin chờ đến kỳ nước xuống, các đạo quân sẽ hội nhau đánh giặc một lần". Ngài dụ truyền hai đạo Cao, Thái, đều triệt quân về tỉnh thành nghỉ ngơi.

Đặt ngạch giản binh các tỉnh: từ Quảng Bình trở vô Khánh Hòa.

Quan Tổng đốc An Hà là Trương Minh Giảng tự Nam Vang về Châu Đốc, sức bát binh dân sửa đồn bảo lại, lại qua Hà Tiên hội đồng với quan thự Tuần phủ Trần Chấn xem địa thế và bàn việc tỉnh thành, bèn dâng sớ xin dời thành tỉnh quan Giang Thành để giữ chốn hiểm yếu. Ngài cho là phải, nhưng

Nguyễn Công Trứ ở đạo Tuyên Quang đem binh đến làng Vĩnh Ninh, liền đem tình hình tâu lên; trong tờ sớ nói hế phong tục hỗn hào và sơn xuyên hiểm trở hơn xứ Bảo Lạc, lại đàng chở lương đi thủy đi bộ đều khó khăn, đến nỗi quân ăn không đủ, càng đi xa nữa thời lương chở càng chậm. Ngài dụ rằng: "chẳng hạn tháng nào ngày nào, miễn cho thành công thời hơn". Ngài lại nghĩ rằng: Trứ đã đi đạo khác, đổi tên làm đồn Trấn Biên. Giảng về Châu Đốc, nghe thám báo rằng: "Phi Nhã Chất Tri đem binh Xiêm 5.000 người lại xâm Chân Lạp". Giảng lại đi ngay tới Nam Vang hội với Lê Đại Cương và phi tư quân thứ Gia Định phái binh hội tiễu.

[Midaxudavo]

Giặc Tuyên Quang là Nồng Văn Vân đưa thơ phản gián cho quan Tổng đốc Ninh Thái, có ý muốn qua thông, trong lời thơ nói nhiều điều bội nghịch. Quan Tổng đốc Nguyễn Đình Phổ được thơ rất sợ hãi, đem thơ ấy tâu ngay. Ngài dụ cứ an tâm làm việc, chớ nên phiền lòng.

Quân thứ Nam Vang Trương Minh Giảng, Lê Đại Cương tấn binh đóng ở sông Long Tôn, binh Xiêm lui, hai ông lưu binh 300 trú ở vũng Xà Năng để làm thanh thế cho đồn Tịch Biên, rồi trở về Nam Vang. Ngài sai đưa thơ cho nước Xiêm biểu nó nên biết lỗi, ai nấy đều giữ bờ cõi nước mình.

Nguyễn Công Trứ đánh phá đảng giặc ở Lục An, rồi vâng lời chỉ dụ đem binh về Tuyên Quang. Gia thưởng quân công kỷ lục nhứt thứ.

Đem việc giặc Xiêm đã yên rồi, bố cáo trong ngoài biết khắp.

Lấp mỏ diêm tiêu và lưu hoàng ở Bắc Kỳ (Bắc Ninh, Tuyên Quang, Hưng Hóa mỗi tỉnh hai mỏ diêm tiêu; Lạng Sơn, Thái Nguyên mỗi tỉnh một mỏ; Hưng Hóa một mỏ lưu hoàng), ai lấy trộm bị tội "mãn lưu"; dân gian hàng chợ từ Hà Tĩnh ra Bắc, cấm không được chứa riêng buôn bán từ một cân trở lên; ai mà trái phép thời chiếu tội "vi chế" mà gia thêm một bực nữa làm tội cho nặng.

Bố chánh Thanh Hóa là Nguyễn Đăng Giai đi tuần trấp hai huyện Thạch Thành, Quảng Địa, bắt được Thổ phỉ là bọn Quách Công Thạch hơn 20 tên, xứ ấy đều được yên lặng. Em tên giặc trốn Nguyễn Đình Ban là Nguyễn Đình Lỗ tới cửa quân xin gia hạn cho đi chiêu dụ lục tục đầu thú; Giai đem việc tâu lên, Ngài cho.

Tháng 6, định phép dạy lính tập võ tự Hà Tĩnh trở ra Bắc. Lúc bấy giờ Triều đình nghị ra 8 điều: 10 sát hạch quản suất; 20 đòi những lính đào, 30 huyện tập sĩ tốt; 40 tập voi và tập súng; 50 sửa sang khí giới; 60 chỉnh bị quân nhu; 70 cấm trấp tệ đoan; 80 xét kẻ siêng người nhác; thông lục cho các tỉnh theo làm.

Tướng giặc tỉnh Sơn Tây Lê Văn Bột, Nguyễn Văn Nhờn theo lời nghịch Vân tụ đảng hơn 6,7 người, đặt ra các ngụy hiệu như: Tiền, Hậu, Tả, Hữu, Trung quân, Thống lãnh, Tham mưu, Chánh cơ; thường ra vào địa hạt phủ Vĩnh Tường và Quốc Oai tiếp giáp lâm vận hai tỉnh Hà Nội và Bắc Ninh nhiễu hại dân gian. Tỉnh ấy phái bộ biền Tôn Thất Bật cùng Quản phủ Vĩnh Tường đánh giặc tại An Lãng; rồi giặc tới đốt phá huyện nha Lập Thạch. Tỉnh thần đem việc phi tâu lên. Ngài dụ quan Tổng đốc Hà Ninh là Đoàn Văn Trường, Tổng đốc Ninh Thái là Nguyễn Đình Phổ, với Lê Văn Đức bốn mặt hội lại đánh giặc.

[Midaxudavo]

Ngài khiến thự Tổng đốc Hải An là Nguyễn Công Trứ hiệp đồng với Tổng đốc Ninh Thái là Nguyễn Đình Phổ hội đánh giặc Thổ.

Tháng 7, ban Huấn điều khắp cả trong ngoài: 10 giữ luân lý; 20 chánh tâm thuật; 30 chăm bản nghiệp; 40 chuộng tiết kiệm; 50 hậu phong tục; 60 dạy con em; 70 học theo đạo chánh; 80 răn điều gian dâm; 90 giữ phép luật trong nước; 100 làm điều thiện.

Đảng giặc Tuyên Quang là Nồng Văn Sĩ, Nồng Văn Hoành lại nhóm họp ở hạt Cấm Hóa tỉnh Thái Nguyên, đến hơn 1.000 người, chia làm 3 đạo: một đạo xuống đồn Bắc Cạn ở châu Bạch Thông, một đạo xâm qua đồn Gia Bằng tỉnh Cao Bằng, một đạo tới núi Tiêm tỉnh Lạng Sơn toan cướp lương. Cao Bằng, Thái Nguyên đều phái binh chống cự và đem việc tâu lên. Ngài dụ rằng: "giặc đã phân toán ra kiếm ăn, thế chia thời sức yếu, chúng nó đã gần chết, dễ đánh như chơi".

Lãnh binh Sơn Tây là Đoàn Văn Cải đánh phá quân giặc tại chợ Phú Lễ huyệnThạch Thất. Lúc ấy có tên Hoàng Phùng Huy ngụy xưng Ưng nghĩa tướng quân về khuấy rối hạt Vĩnh Tường; quan tỉnh sai người hào mục làng Cổ Hoành là Đặng Văn Phần thiết kế lừa dụ nó đóng lại, mà phái ủy Văn Cải qua đò đón gánh; giặc đánh trống đi đến chợ Phú Lễ, tên Phần sai người đem cơm rượu khoản đãi, phục binh ta lừa lúc quân giặc đã say, túa ra chận đánh, giặc đều tan cả, bắt được Tham mưu, Đốc chiến và quân giặc cả thảy 30 tên, còn thời chết đuối nhiều lắm; việc ấy tâu lên, Ngài khen, đều cho thăng thưởng.

Lại sai Tổng đốc An Tĩnh là Tạ Quang Cự qua Cao Bằng làm Tổng thống tiễu bộ quân vụ; bởi vì Văn Hữu Xuân, Hoàng Văn Tú, Trương Sĩ Hoãn phi tâu cáo cấp, cho nên Ngài sai Cự và Lãnh binh Nguyễn Tấn Lâm phải đi ngay, tùy cơ đánh giặc.

Ngài sai Tổng đốc Ninh Thái là Nguyễn Đình Phổ qua Thái Nguyên đánh tiếng cứu viện tỉnh Cao Bằng. Lại sai Nguyễn Công Trứ đem binh dõng lên Cao Bằng sung chức Tham tán quân vụ.

Giặc Nồng Văn Vân tấn bức tỉnh Cao Bằng; Bố, Aùn, Lãnh binh và Văn Hữu Xuân bỏ thành chạy lui về đồn Na Lãnh tỉnh Lạng Sơn.

Giặc tỉnh Sơn Tây xâm cướp đồn Đại Đồng thuộc về châu Thu, các đạo quân mình hội đánh phá được, bắt sống tả quân giặc là Nguyễn Văn Mạng, Phó tướng giặc là Nguyễn Văn Cấm và đội quản lính tráng cả thảy hơn 70 tên. Chạy tờ về Kinh báo tiệp, Ngài đều cho thăng thưởng.

[Midaxudavo]

Quan Tả quân vệ úy tỉnh Thanh Hóa là Nguyễn Văn Quỳnh đón đánh toán giặc Đại Đồng trốn ở Trấn Tây, bắt được ngụy là Trung dinh đại tướng quân Trần Minh Phụng, ngụy Hữu quân Nguyễn Đình Trọng, và quân giặc cả thảy hơn 80 tên. Ngài khen và đền cho thăng thưởng.

Cho Tri huyện Vĩnh Hòa là Nguyễn Trọng Dũ thăng chức đồng Tri phủ Trấn Ninh quyền coi việc phủ. Từ khi quan binh đi kinh lược trở về, quan tỉnh Nghệ An khiến Dũ đi theo tùy tiện xử trí. Dũ đến sai người chiêu phủ 6 huyện: Quảng, Cát, Liên, Khâm, Xuy, Khương, những dân bỏ đi mấy lâu trở về được hơn 3.300 người; lại dụ được tên Chiêu Xá Lý từ đất Xà Ngọ về. Các Thổ mục đều nói: tổ phụ Dũ thuở xưa vốn làm Quản mục Trấn Ninh, nay Dũ là người mẫn cán, xin cử hiệp quyền nhiếp việc phủ. Quan tỉnh Nghệ An tâu lên, Ngài cho là sắp đặt thỏa đáng, cho Dũ thăng chức ấy, lại thưởng 20 lạng bạc.

Tỉnh Nghệ An bắt được quân giặc trốn là Lê Văn Phẩm, Hoàng Trọng Kiều, Phạm Văn Ninh, Nguyễn Ngọc Liên. Từ đókhắp trong tỉnh ấy đều đựơc yên lặng, nhưng nghiêm sức cho Bố, Aùn tỉnh Hà Tĩnh, hạng trong một tháng nã bắt được tướng giặc trốn được.

Tham tán Nguyễn Công Trứ tự Bắc Ninh kéo quân lên Cao Bằng đánh giặc.

Quan Tổng thống Lạng Bình quân vụ là Tạ Quang Cự đến Lạc Dương hội đồng với Tham tán Nguyễn Công Trứ dẹp yên giặc Thổ, Trứ lại về Thái Nguyên.

Quản cơ Cao Bằng là Nguyễn Hựu Đính, Chánh đội Ma Ngọc Lý, Chánh đội trưởng Trình Văn Châu chém được Thống chế giặc là Bế Văn Cẩn, thu phục được tỉnh  thành. Đỉnh, Châu đều được thưởng thọ chức Vệ úy trật tùng tam phẩm, Lý được thưởng phó Vệ úy trật chánh tứ phẩm, còn thời được gia thưởng cả.

Mới đặt chức Quản phủ Quỳ Châu thuộc tỉnh Nghệ An. Quan tỉnh nghĩ rằng: "Quỳ Châu là chỗ quan yếu và xa cách tỉnh thành, giặc thường trốn núp, xin đặt chức Quản phủ để kiềm chế". Ngài cho, lại cho chọn người trong tỉnh ai giỏi bổ làm Tri phủ; nhưng vì phong tục chưa đồng, nên chỉ đặt Chánh tổng, Lý trưởng, sửa sổ đinh và khiến dân phải theo lệ cũ mỗi năm phải nạp thuế quế mà thôi; còn sự kén lính thời tha cho.

[Midaxudavo]

Quân thứ ở Nam Vang là Trương Minh Giảng, Lê Đại Cương tâu trù nghĩ các việc phòng giữ về sau cả thảy 8 điều: 10  chia các tướng Chân Lạp phòng giữ những chổ quan trọng; 2   xem hình thế đất Chân Lạp đặt ra đồn bảo; 3   lựa binh Chân ạp; 4  lựa lính Chàm và lính Đồ Bà; 5  sửa sang những đồ binh dụng nước Chân Lạp; 6  Chiêu tập lính cơ xứ An Biên; 7; Khám xét thuyền buôn xứ Quảng Biên; 8
Kinh lý những đồ binh tỉnh Hà Tiên. Ngài đều y cho.

Lãnh binh Thái Nguyên là Nguyễn Văn Trị lại thu phục đồng Bắc Cạn.

Tháng 8, cho quan Thần sách dinh Thống chế là Phạm Văn Điển làm Đô đốc quân vụ, cấp cho ấn quan phòng, kéo quân tới Tuyên Quang hiệp với Lê Văn Đức hội tiễu, nhưng cho hãy đóng đó nghỉ quân, chờ cuối mùa thu 3 đạo sẽ kéo thẳng đến Vân Trung đánh giặc.

Truy lục kẻ có công đánh giặc ở Đại Đồng: Võ Đình Quang được phong tước Diên gia Nam, Tôn Thất Bật phong tước Võ khê Nam, lại thưởng thêm một cấp quân công để tỏ người công lao thứ nhứt.
Nguyễn Công Trứ nghe hạt Lương Tài, Tiên Du, Yên Thế thuộc về Bắc Ninh còn có giặc, bèn thương với Nguyễn Đình Phổ ở lại Thái Nguyên mà mình thời trở về Bắc Ninh đàn áp một phía; cuối tháng sẽ tới Thái Nguyên chờ chỉ tấn tiễu. Hai ông hội nhau làm sớ tâu lên và xin phép nghiêm trừng tội Tổng lý ai mà dẫn giặc ra thú thời giặc và người dẫn thú đều được tha tội, giặc không thú thới cho bắt nạp; nếu Tổng lý cố ý dung ẩn, đến khi phát giác ra, thời Lý trưởng và giặc cũng phải tội đồng nhau.

Ngài dụ các quân ở đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức, Phạm Văn Điển, trước ngày 3 tháng 9 phải từ Sơn Tây khởi binh kéo tới Tuyên Quang, ngày 9 đều phân đạo kéo tới một lần; các quan ở đạo Cao Bằng là Tạ Quang Cự, Nguyễn Tấn Lâm, Hồ Hựu và các quan ở đạo Thái Nguyên là Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Công Trứ đều trong ngày 20 tháng 9 phải hội binh đánh giặc.

Ngài dụ các quân ở đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức, Phạm Văn Điển, trước ngày 3 tháng 9 phải từ Sơn Tây khởi binh kéo tới Tuyên Quang, ngày 9 đều phân đạo kéo tới một lần; các quan ở đạo Cao Bằng là Tạ Quang Cự, Nguyễn Tấn Lâm, Hồ Hựu và các quan ở đạo Thái Nguyên là Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Công Trứ đều trong ngày 20 tháng 9 phải hội binh đánh giặc.

[Midaxudavo]

Tháng 9, Lãnh binh Hưng Hóa là Bùi Văn Đạo đánh phá giặc Thổ ở Nhu Khê, thu phục được hai đồn Lô Khê và Bảo Nghĩa. Khi ấy Văn Đạo bị vây 7 ngày, cứ giữ để đợi binh cứu, kịp khi tỉnh phái tên Cầm Nhơn Cẩm, Nguyễn Văn Phụng đem binh dõng tiếp cứu, nhơn lúc đêm lừa mở lũy giáp đánh, giặc tan chạy cả. Văn Đạo thừa thắng đuổi đánh giặc, giặc chết và bị thương nhiều lắm, chém hơn 30 tên, bắt sống tướng giặc là Lý Văn Trung, lấy được pháo giới vô số. Báo tiệp, Văn Đạo được thưởng gia hàm Vệ úy, Nhơn Cẩm được thăng Chánh đội, Văn Phụng được thưởng Chánh đội trưởng, còn bao nhiêu đều được thăng thưởng.

Truy lục công đánh giặc Cam Lộ.
Lý Văn Phúc tự Quảng Đông về, tâu việc thuyền buôn nước Hồng Mao cầu khích với người Tàu.

Tỉnh Thanh Hóa phái người đi công văn qua Nam Chưởng, lại đem diệp thơ (1) Nam Chưởng về; rồi đòi Thông ngôn tỉnh Nghệ là Lê Thái Vỹ tới Kinh dịch ra chữ mình. Ngài nhơn truyền bộ Lễ rằng: "xưa Lý Bạch đời Đàng dịch được chữ Mọi; nếu chưa học dịch làm sao được; ta muốn đặt ra sở Tứ dịch quán ở Kinh, chọn người am hiểu các thứ tiếng, hậu cấp tiền lương, để dạy người trong nước dạy tiếng nói và chữ viết của các nước, để mà dự bị việc thông dịch, chỉ trừ ngoại tiếng nói như chim muông không học mà thôi, còn thời đều nên học cả, để thành ra một nước văn minh lớn, thế thời việc ngoài chẳng sai lầm, mà thể nước càng tôn trọng".

Tên giặc trốn ở tỉnh Quảng Yên là Hoàng Aát An đưa thơ cho tên giặc trốn nước Tàu là Vũ Tiến Hiền, ước tới hội tại phố Na Dương khởi ngụy. Thơ ấy giao cho đảng nó là Hoàng Bảo Kiếm (người tỉnh Lạng Sơn) truyền đệ, bị người thổ ty là Vi Thế Đàng bắt được đem nạp. Quan thự Tuần phủ là Trần Văn Tuân lập tức mật phái người đi tuần nã, liền bắt được Hoàng Aát An, đem việc ấy tâu lên. Thế Đàng được thưởng thọ Đội trưởng, lại cho 20 đồng bạc Phi Long hạng lớn.
Tạ Quang Cự tự Cao Bằng tấn binh, Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Công Trứ tự Thái Nguyên tấn binh.

-------------
(1) Diệp thơ là tục Nam Chưởng viết chữ vào lá.

[Midaxudavo]

Lê Văn Đức kéo quân tới Lục An, phá luôn những đồn giặc ở, đuổi mãi đến làng Lịch Hạ là chỗ sào huyệt tướng giặc Hoàng Trinh Tuyên, Trinh Tuyên đã trốn đi, quân đốt các đồn, trại rồi lại tấn binh nữa.

Tháng 10, phong Thống chế Phạm Hữu Tâm tước Tân phúc nam để tỏ công đánh giặc Xiêm ở Thuận Cảng và ở Chiến Sai.

Quân thứ Thái Nguyên là Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Công Trứ tấn binh đến chợ Rã, giặc đã trốn trước, bèn chia đạo đuổi theo.

Phạm Văn Điển kéo quân đến làng Gia Tường, dốt phá hết sào huyện giặc Nga. Quân đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức kéo đến đồn An Biên, hội nhau với đạo binh Đề đốc Phạm Văn Điển.

Tạ Quang Cự đóng binh tại Nẫm Chữ, thám đàng lên núi Na Tình, giặc đến lập trại ở trên núi, xây đá làm thành lũy ha từng, ngoài thành thả chông rất là hiểm cố. Quang Cự lựa quân chiến tâm lừa lúc đêm tối lén đánh lấy đồn, đuổi đến Mật Lũng, chia quân đóng giữ.

Nguyễn Công Trứ tấn binh đến Hồng La Diệp Aũi, giặc bỏ trại chạy, đuổi theo đến Bột Lãnh, rồi nhơn trời tối đóng binh nghỉ lại.

Tháng 11, quân đạo Cao Bằng là Tạ Quang Cự đánh giặc ở Bế Lãnh, chém 4 tên giặc; giặc liền lui giữ xứ Kê Lũng (1).

Quân đạo Thái Nguyên là Nguyễn Đình Phổ đánh giặc làng Bắc Phân, bị thua; Vệ úy Phạm Đức Hạnh, Quản cơ Bạch Văn Dụ đều tử trận, Lãnh binh Lê Phúc Sơn cũng bị đạn chết, viên biền chết đến hơn 8 người, Đình Phổ thâu binh lui về Na Dũ. Việc ấy tâu lên, Đình Phổ bị giáng 4 cấp.

Nguyễn Công Trứ đóng binh ở Hồng La, giặc vây bốn mặt từ trên cao bắn xuống. Công Trứ vây binh đánh 3 mặt, giặc đều bị thua chạy, chỉ có mặt hậu là xứ Điệp Aũi, giặc giữ hiểm chống cự, từ giờ Tỵ đến giờ Thân không chịu lùi, Công Trứ dốc quân hết sức đánh, giặc chết và bị thương nhiều lắm mới chịu chạy tan.

Quân thứ đạo Tuyên Quang là Lê Văn Đức, Phạm Văn Điển hội binh ở làng Tiển Miện tấn đánh xứ Vân Trung.

------------------
(1) Chỗ ấy liên tiếp với Bế Lãnh, hai bên núi đá dựng lên, cây cối rặm rịt, có 1 con đường tắt rất là hiểm yếu.