Binh đoàn mang tên một dòng sông

[phonglan]

Đã viết văn mươi mười lăm năm nay, nhưng tôi vẫn không bỏ được thói quen của anh làm báo thời quân khu, quân đoàn. Lẽ ra phải xin phép đại đội cho mấy anh em chiến sĩ ngồi lại chuyện trò tâm tình với tôi và cứ để cho Uyên tán thả sức, may ra mới ghi nhận được tí chút gì đó về tâm trạng, tính nết và cái không khí đầy sức sống của người lính trong lần diễn tập này. Nhưng tôi lại giở sổ ra yêu cầu: "Chúng ta làm việc nhé".
- Cháu cứ tưởng từ nãy đến giờ chú làm việc được ối ra rồi.
- Thôi đừng tán nữa. Cho mình hỏi: Nhiệm vụ chủ yếu của đơn vị các bạn là gì?

Uyên đưa mắt nhìn đại đội phó chính trị. Từ nãy đến giờ Nhân và hai trung đội trưởng chỉ nghe rồi cười rồi gật đầu phụ họa sự tán tỉnh của Uyên, bây giờ anh ngồi ngay ngắn và giọng nói trịnh trọng hẳn:
- Báo cáo nhà báo, nhiệm vụ chủ yếu của đơn vị hôm nay là giáo dục cho cán bộ chiến sĩ luôn luôn đề cao cảnh giác vượt qua mọi thử thách khó khăn rèn luyện trong mọi tình huống phức tạp đoàn kết hiệp đồng giành thắng lợi trong bất cứ hoàn cảnh nào và kiên quyết giữ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc, bảo vệ vững chắc...
- Thôi được, anh nói cụ thể hơn đi. Kể chuyện về những điển hình, cho tôi những số liệu cụ thể trong các mặt...

Nhân xin phép lách mình vào phía trong lục ba lô tìm cuốn sổ mà các trang đã nhàu và hơi phồng lên, hình như anh đã chuẩn bị từ lâu để báo cáo cung cấp  cho các nhà báo các cán bộ tham quan và kiểm tra nhiều lần rồi. Anh đọc làu làu, có chỗ phải nhìn vào sổ, có chỗ anh nói "bộ" nhưng rất chính xác và đầy đủ.

Tôi cặm cụi ghi chép rất mải miết, rã cả tay. Đến gần hai giờ sáng cả khách và chủ đều giấu giếm nhau quay về phía sau lấy tay che miệng ngáp tôi mới ra về. Nằm trong lán "nhà khách" cứ hí hửng với mười lăm trang sổ tay ghi nguệch ngoạc vội vã, mẩm bụng sẽ viết được cái gì đó sau cái chuyến đi "cưỡi ngựa xem hoa". Nào ngờ... Về nhà đọc lại sổ tay cách đây đúng ba mươi năm, năm 1963 tôi đến một đơn vị pháo binh dân quân ở Hải Phòng cũng ghi những điều giống hệt như hôm nay. Cũng hỏi câu hỏi ấy. Cũng trả lời những câu trả lời ấy. Cũng nhiệm vụ chủ yếu và những "điển hình". Cũng thành tích các mặt và những khó khăn thử thách phải vượt qua.

Đã là người chiến sĩ, dù dân quân hay bộ đội, ở trong Nam hay ngoài Bắc thì ai mà không cảnh giác, ra sức tập luyện để lúc ra trận phải đánh thắng.

Hăm hở đi. Vội vàng ghi chép. Về đến nhà nhăn  nhó trằn trọc viết cả đêm. Sáng ra thằng con trai  đang học lớp 9 đọc trộm bản thảo của bố rồi: "Con thành thật góp ý với bố nhớ. Con đã đọc ối bài như bài của bố viết. Nhưng người ta còn hay hơn. Thôi bố bỏ đi đừng tiếc bố ạ".

Thế là phải bỏ chứ biết làm thế nào. Có những điều viết ra chỉ người lớn mới hiểu, hoặc trẻ con thích, còn người lớn lại thấy nó tầm thường. Nhưng viết ra, trẻ con đã thấy nhạt thèo thẽo và giống ở mức thấp kém những cái nó đã biết thì tiếc làm gì mà không xé.

Đi Binh đoàn Hương Giang hứa hứa, hẹn hẹn với anh Rinh, anh Sơn, anh Sự và bao nhiêu người rằng sẽ viết cái nọ, cái kia mà về nhà hàng tuần lễ, tòa soạn giục năm bảy lần cũng không xong bài báo dăm bảy trang ở mức trung bình thấp. Cũng là điều phải nghĩ ngợi lắm.

Cái sức lực của chúng tôi chỉ thực sự được kiểm tra chính xác vào sáng ngày hôm sau. Ba giờ sáng bộ đội đã chiếm lĩnh xong vị trí chiến đấu, chuẩn bị nổ súng. Hà bê xoong cơm gọi chúng tôi dậy. Hầu như cả Thư, Anh Ngọc và tôi đều mất ngủ nhưng hoặc phải cố tỏ ra, hoặc đã tỉnh táo thực sự, chúng tôi và vội bát cơm rồi vội vàng bước theo Hoàn trợ lý tác chiến leo lên cao điểm, chỗ hai lều bạt lấp ló trên đỉnh chót vót, trưa hôm qua chúng tôi phải quay xe lại vì "các cụ có tuổi". Bây giờ lại hăng hái bước thập thõm trong mịt mù sương đêm. Con đường từ "nhà khách" đến chân điểm cao chừng vài kilômét có thể đi ôtô đến đó rồi chỉ cần leo chừng dăm bảy trăm mét là tới sở chỉ huy tổng diễn tập. Chúng tôi yêu cầu Hoàn cố gắng bảo đảm an toàn. Hoàn bảo chúng tôi đi bộ đi đường vòng. Nó dài ra gấp đôi, và phải qua mấy con suối, lên xuống bốn ngọn núi đều có độ cao tương đương với ngọn có hai lều bạt. Là vì đường cấm? - Hoàn nói thế. Cấm sao xe cấp cứu đi được? Là vì để "các cụ" đi cho biết địa hình! Chỉ cần đứng ở một điểm cao nhìn qua ống nhòm là biết tất cả, biết rất rõ việc gì phải hành nhau thế nào. Nhưng vì cái "vì" cơ bản là do lúc đầu lò dò theo Hoàn chúng tôi cứ nghĩ anh trợ lý tác chiến đã dẫn đi chắc phải là con đường ngắn nhất, vừa an toàn vừa dễ dàng để anh em đỡ mệt nên hăm hở theo. Chỉ đến khi cởi cả áo bông, cởi cả áo bludông, mồ hôi vẫn tóa ra đầm đìa, hơi thở đứt ra gấp gáp như không thể thở được nữa, ngồi bệt xuống bất cứ chỗ nào để khỏi ngã vật ra tôi mới tự đặt bao nhiêu câu hỏi ấm ức ở trong đầu mình. Thư đi theo sau cách Hoàn độ vài chục mét. Anh Ngọc cách Thư khoảng gấp đôi. Còn tôi, mỗi lần leo được một đỉnh núi lại ngồi vật ra, mọi người nén bực bội để kiên trì chờ tôi. Còn tôi nén bực bội vì cảm giác như bị mắc lừa, như Hoàn đã đi lạc đường. Biết đâu đấy. Ngày xưa nhà văn Nguyễn Minh Châu có một dạo làm trợ lý tác chiến của Trung đoàn 64 cũng đã dẫn sư trưởng đi lạc vào đồn địch đấy thôi. Có khi ông tướng này cũng nghệ sĩ như thế, chưa biết chừng. Hay là cái "chất lính" trong tôi đã thiếu hụt? Hay là đã quá lâu không giáp mặt với bao nỗi vất vả gian nan. Và sự kiên cường của người lính trong những năm quyết liệt vừa qua? Hay là, tình cảm và sự hiểu biết của mình đã có gì hời hợt nhạt nhòa? Vì những bực bõ ấy, những anh "lính chiến" muốn nhìn ngắm chân dung anh lính "bàn giấy” xem tình cảm và trí lực đến đâu, rồi ra anh sẽ nói nàng viết lách như thế nào, hay là cứ bịa đặt véo von thánh thót bốc lên như gió bốc bụi cuốn mù mịt qua đầu chúng tôi.

[phonglan]

Cái sức lực của chúng tôi chỉ thực sự được kiểm tra chính xác vào sáng ngày hôm sau. Ba giờ sáng bộ đội đã chiếm lĩnh xong vị trí chiến đấu, chuẩn bị nổ súng. Hà bê xoong cơm gọi chúng tôi dậy. Hầu như cả Thư, Anh Ngọc và tôi đều mất ngủ nhưng hoặc phải cố tỏ ra, hoặc đã tỉnh táo thực sự, chúng tôi và vội bát cơm rồi vội vàng bước theo Hoàn trợ lý tác chiến leo lên cao điểm, chỗ hai lều bạt lấp ló trên đỉnh chót vót, trưa hôm qua chúng tôi phải quay xe lại vì "các cụ có tuổi". Bây giờ lại hăng hái bước thập thõm trong mịt mù sương đêm. Con đường từ "nhà khách" đến chân điểm cao chừng vài kilômét có thể đi ôtô đến đó rồi chỉ cần leo chừng dăm bảy trăm mét là tới sở chỉ huy tổng diễn tập. Chúng tôi yêu cầu Hoàn cố gắng bảo đảm an toàn. Hoàn bảo chúng tôi đi bộ đi đường vòng. Nó dài ra gấp đôi, và phải qua mấy con suối, lên xuống bốn ngọn núi đều có độ cao tương đương với ngọn có hai lều bạt. Là vì đường cấm? - Hoàn nói thế. Cấm sao xe cấp cứu đi được? Là vì để "các cụ" đi cho biết địa hình! Chỉ cần đứng ở một điểm cao nhìn qua ống nhòm là biết tất cả, biết rất rõ việc gì phải hành nhau thế nào. Nhưng vì cái "vì" cơ bản là do lúc đầu lò dò theo Hoàn chúng tôi cứ nghĩ anh trợ lý tác chiến đã dẫn đi chắc phải là con đường ngắn nhất, vừa an toàn vừa dễ dàng để anh em đỡ mệt nên hăm hở theo. Chỉ đến khi cởi cả áo bông, cởi cả áo bludông, mồ hôi vẫn tóa ra đầm đìa, hơi thở đứt ra gấp gáp như không thể thở được nữa, ngồi bệt xuống bất cứ chỗ nào để khỏi ngã vật ra tôi mới tự đặt bao nhiêu câu hỏi ấm ức ở trong đầu mình. Thư đi theo sau cách Hoàn độ vài chục mét. Anh Ngọc cách Thư khoảng gấp đôi. Còn tôi, mỗi lần leo được một đỉnh núi lại ngồi vật ra, mọi người nén bực bội để kiên trì chờ tôi. Còn tôi nén bực bội vì cảm giác như bị mắc lừa, như Hoàn đã đi lạc đường. Biết đâu đấy. Ngày xưa nhà văn Nguyễn Minh Châu có một dạo làm trợ lý tác chiến của Trung đoàn 64 cũng đã dẫn sư trưởng đi lạc vào đồn địch đấy thôi. Có khi ông tướng này cũng nghệ sĩ như thế, chưa biết chừng. Hay là cái "chất lính" trong tôi đã thiếu hụt? Hay là đã quá lâu không giáp mặt với bao nỗi vất vả gian nan. Và sự kiên cường của người lính trong những năm quyết liệt vừa qua? Hay là, tình cảm và sự hiểu biết của mình đã có gì hời hợt nhạt nhòa? Vì những bực bõ ấy, những anh "lính chiến" muốn nhìn ngắm chân dung anh lính "bàn giấy" xem tình cảm và trí lực đến đâu, rồi ra anh sẽ nói nàng viết lách như thế nào, hay là cứ bịa đặt véo von thánh thót bốc lên như gió bốc bụi cuốn mù mịt qua đầu chúng tôi.

Còn ngọn núi cuối cùng, cái nấc kiểm tra cuối cùng đã xác nhận sự bất lực của tôi. Hoàn, Thư và Anh Ngọc đã leo đến sở chỉ huy. Tôi vẫn đang ngồi tựa vào mỏm đá ngửa mặt lên trời thở dốc ở sườn ngọn núi thứ ba. Cơn buồn ngủ ập đến. Có cảm giác không thể gượng dậy. Rất thèm được nghỉ một mạch đến ba bốn giờ chiều. Mặt trời đã chớm nóng ran rát vào mặt. Có lẽ sắp đến giờ nổ súng rồi. Ngước sang ngọn núi "chỉ huy" thấy bốn năm người lố nhố gần mỏm đưa tay đưa mũ vẫy vẫy. Chắc là họ gọi tôi. Không nghe thấy tiếng mọi người, nhưng tôi cũng cố bật dậy. Nếu không dồn hết sức lực và lòng tự trọng tối thiếu để sang đỉnh bên kia thì kỳ cục quá. Thật lạ lùng. Tôi chạy xuống dốc rất nhanh. Rồi lại leo lên mỏm cuối cùng cũng rất nhanh. Khi các anh chủ nhiệm chính trị và tham mưu trưởng đoàn B25 nắm lấy tay tôi, nói những lời ái ngại như là xin lỗi thì tôi còn đang thở như đứt hơi. Không nói được gì. Cũng không nhìn thấy cái mặt của mình sượng sùng đến mức nào. Các anh có vẻ không bằng lòng hỏi tại sao Hoàn không đưa chúng tôi đi đường ôtô đến chân cao điểm theo đường thoải lên? Hoàn báo cáo là bộ đội đã sẵn sàng nổ súng, anh rất sợ đi đường ôtô không an toàn. Mà lệnh của thủ trưởng là phải bảo đảm thật an toàn cho các nhà báo.

Thì ra, không phải chỉ "nhàn cư vi bất thiện". Trong lúc bí bách, mệt mỏi cũng "vi bất thiện", ngờ vực người khác bằng những ý nghĩ không thiện cảm. Tôi muốn đến bên Hoàn xin lỗi và nói: "Tại bọn tôi cũng yêu cầu Hoàn phải đi "đường nào thật an toàn bảo đảm. Mà đã muốn hoàn toàn được bảo đảm an toàn thì phải đi đường vòng, biết làm thế nào". Chưa nói được gì, Hoàn đã có lệnh đi làm việc khác. Các cán bộ chỉ huy tham mưu các cấp, các sĩ quan đạo diễn,. phục vụ đã tất bật ra vào lán nhận chỉ thị, xin ý kiến và những mệnh lệnh ngắn đã được truyền đi. Sau chén nước trà và điếu "Vina” anh Tách chủ nhiệm chính trị trao cho, tôi thấy người mình đã tỉnh táo, đã thấy trở nên lạc lõng vô tích sự nếu như không giở quyển sổ ra ghi ghi, chép chép. Tham mưu trưởng Đinh giơ tay nhìn đồng hồ, anh quay sang tôi:
- Mười lăm phút nữa là nổ súng. Nhà báo viết nội dung thế nào thì viết nhưng bên ngoài "cụ" cứ phải nói đến Binh đoàn Hương Giang. Còn bên trong là đoàn B25 tổ chức diễn tập thực binh có bắn đạn thật. Cho nó thật kêu vào.
- Nếu lát nữa bắn nó lại tịt?

Tôi đã có cớ để bắt chuyện với các anh cho khỏi ngượng.
- Ấy, cứ nói về cái "tịt" ấy vì lý do đít đạn nó mềm quá hoặc là đạn tồn kho cũng hay lắm. Tán thế nào cho nó hay người ta xúm vào mà đọc là được rồi.
- Có lẽ chính anh viết nó còn có sự lạ và chân thật, còn có nhiều người đọc hơn tôi.
- Đúng đấy. Hồi bảy nhăm tôi cũng ngồi kể chuyện cho một anh viết đăng hẳn một bài mang tính quốc gia đàng hoàng.
- Thế anh ký tên gì?
- "Tác phẩm" của mình mà người ta viết thì người ta muốn đề là gì thì đề. Cho mình được chữ: Thiếu Chí Đinh vào đấy là quý quá rồi còn gì nửa.
- Báo cáo tham mưu trưởng, các điểm bảo vệ báo về dân đã sơ tán hết.
- Họ ngồi xem kia kìa. Dân mình cũng gan thật. Tham mưu trưởng vừa nói vừa ra khỏi lán hô:
- Đồng chí trung đoàn trưởng Trung đoàn 18 thực hiện tình huống một như mệnh lệnh đã giao.
-  Rõ.

Trinh, trung đoàn trưởng mặc quần áo rằn ri đội mũ sắt đứng trong công sự hô dõng dạc. Tiếng anh vang vang truyền qua hệ thống phát thanh:
- Quân địch đang ồ ạt tiến vào trận địa của chúng ta. Trung đoàn hạ lệnh tất cả các đơn vị hỏa lực có nhiệm vụ nổ súng làm tan rã đội hình địch không cho chúng triển khai trận địa, tạo điều kiện cho bộ binh tiến lên.

Trung đoàn trưởng dứt lời, tất cả các đỉnh núi, sườn đồi khe suối quanh nơi chúng tôi đứng đồng loạt những tiếng hô: mục tiêu, cự ly, tầm, hướng...

 Những tiếng nổ vang lên đột ngột, những viên đạn lao vào mục tiêu khói mù mịt. Xe tăng cháy, giữa tiếng reo hò ầm ầm của nhân dân cũng đứng trên các sườn núi ngoài khu vực bắn để xem, để vỗ tay reo hò và kêu lên: "Tuyệt. Tuyệt, cháy rồi, cháy rồi. Giỏi. Giỏi ơi là giỏi. Giỏi quá". Trong khi các loại pháo ĐK, B40, B41 bắn phát đầu tiên trúng mục tiêu, gần như không ai bắn chệch thì tim tôi hơi thót lại. Đại đội 14 pháo 120 của tôi đáng lẽ phải bắn trước tiên thì vẫn im lặng. Nhìn dãy núi mờ sương bên kia suối mục tiêu của đại đội 14 sẽ phải bắn pháo, mắt tôi như nhòa đi. Bỗng "ùng ùng" tiếng nổ đầu nòng và tiếng reo: "Một trăm hai mươi lên tiếng rồi". Tôi chưa nghe hết tiếng reo ấy thì một, rồi hai đụn khói ùn lên ở dãy núi bên kia suối và tiếng reo của chính các đạo diễn, của các cơ quan binh chủng cấp trên đứng quanh tôi nghe như hét: Trúng rồi, trúng ngay lá cờ, trúng nữa. Như đi xem phim.

[phonglan]

Cả tám phát đạn pháo 120 của đại đội 14 bắn vô cùng đẹp. Anh Đinh quay sang tôi:
- Ngay những viên đầu tiên nó bị đạn tồn kho làm tịt nhưng quan sát qua ống nhòm tôi thấy bản lĩnh của chỉ huy và lính của nó giỏi thật anh ạ. Điềm tĩnh xử lý một cách nhanh chóng mà thận trọng. Trông mặt mũi anh nào cũng lý lắm. NÓ bắn đâu trúng đấy là phải. Tôi muốn kêu lên: Tại sao lại để anh em bắn những viên đạn "tịt" ấy? Một thoáng bực bội. Lại một thoáng nghĩ lại. Đêm qua Trung, trung đội trưởng trẻ măng bảo tôi: "Chúng cháu tập luyện và bắn đều phải nhẩm tính xem mỗi viên đạn là bao nhiêu tạ thóc và - bố mẹ mình ở nhà một năm làm ra được bao nhiêu tạ. Cái đó nó cứ tự nhiên đến như thế chú ạ. Không nghĩ, nó cứ chợt đến bằng một phép tính nhoáng qua đầu óc  mình. Quê cháu cũng ở Hải Hưng. Nghe ở nhà bảo năm nay được mùa to. Lần đầu tiên trong lịch sử toàn tỉnh đạt: 1,2 triệu tấn. Mừng quá chú ơi. Nhưng mà lúc bắn thì vẫn có con tính: một viên đạn là bao nhiêu tạ thóc. Nó như một dấu hỏi.

Trước mặt, cách chúng tôi đứng chừng năm chục mét đường chim bay là hai khẩu đội 12 ly 7. Mỗi lần nghe khẩu lệnh bắn, những viên đạn đỏ lừ vun vút lao đi và trong nháy mắt đã thấy nhưng viên đạn đỏ lừ ấy quấn quít bọc lấy "quân địch nhảy dù" như là một thỏi nam châm khổng lồ hút tất cả mọi viên đạn vào đấy. Đẹp quá. Đẹp như đang xem một đoạn phim màu. Nhưng lạ thay, mỗi tiếng "bắn" của đại đội trưởng phát ra thì chỉ có một khẩu đội nổ còn một khẩu đội "tịt". Tôi thất vọng nhưng không dám hỏi.

Anh Đinh bảo tôi, đại đội 12 ly 7 đánh cũng đẹp. Tôi ngập ngừng chữ "nhưng" thì anh đã hiểu ý giải thích:
- Cứ một viên đạn thật phải có một viên đạn giả, con nhà nghèo mà anh.
- À, vâng. Đúng là con nhà nghèo tiêu pha bất cứ việc gì cũng phải tằn tiện. Tuy không "bằng anh, bằng em" nhưng nó cứng cáp từng trải. Có thể tự chống đỡ hết thảy mọi bão bùng lụt lội. Con nhà nghèo sớm khôn là thế.

Các loại cối 82, 61, ĐK, B40, B41 và điểm xạ của AK đều đẹp quá, đạt khá giỏi cả. Cái kết quả trăm phần trăm mục tiêu bị tiêu diệt, mà vẫn tiết kiệm đạn là cốt cách của những con người biết chắt chiu rèn luyện cho bản sắc riêng của người chiến sĩ quân đội nhân dân Việt Nam ngày càng dày dạn bền vững.Có người hỏi tôi sau chuyến đi này thấy những nét gì mới của cán bộ chiến sĩ hôm nay. Tôi không nhìn thấy cái mới trong bữa cơm, đã có chút đậu, chút thịt, lính ăn no nê cơm gạo mới. Tôi cũng không thấy những bộ quần áo có kiểu dáng gì mới. Cũng chưa thấy bộ đội dùng những súng nhỏ, súng to khác lạ với những gì  chúng ta đã có. Cái mới mà tôi nhìn thấy ngày hôm nay lại là cái cũ, cái bản chất truyền thống cũ của một quân đội biết chịu đựng hy sinh được quán triệt để phát huy giữa ào ạt cơ chế thị trường như sóng xô vào cuộc sống người lính. Sự thiếu thốn khó khăn bên cạnh một khó khăn thiếu thốn khác thì chỉ còn một nửa. Nếu bên cạnh nó là sự xa hoa đàng điếm phung phí thì khó khăn thiếu thốn tăng lên gấp bội phần. Ngỡ tưởng điều đó như một quy luật nhưng nó lại trở nên vô nghĩa trong bữa cơm trưa nay ở đại đội pháo 120. Vẫn cái lán ngồi chạm đầu vào mái nilông nóng hầm hập, trưa nay có thêm Dũng tham mưu, Thái trợ  lý pháo binh, Anh Ngọc và tôi. Tám người cả chủ và khách ngồi quanh một đĩa quân dụng thịt mỡ xào và hai bát canh rau cải để ăn mừng đại đội bắn đẹp, mừng kết thúc diễn tập thắng lợi. Đến chén rượu thứ hai Nhân mời Anh Ngọc và tôi cùng uống với anh. Cầm chén lên định chạm nhưng nghe anh nói và tôi phải "đối thoại" thành ra mỏi cả tay mà vẫn cứ phải cầm.
- Em biết nhà thơ, nhà báo chiếu cố đến chúng em mới ở lại ăn bữa cơm lính.
- Chúng mình rất hạnh phúc được những lúc như thế này.

Bỗng nét mặt hốc hác của Nhân nghiêm lại, hai mắt anh vằn lên nhìn vào mặt tôi.
Một giây qua đi, anh đặt chén rượu xuống đưa cả hai bàn tay ôm lấy tay tôi:
- Cháu xác nhận. Nhà báo còn "lính" lắm. Cháu thì không có văn hay chữ tốt bằng nhà thơ, nhà báo nhưng cháu nói thật: không gì sung sướng cho bằng sống có tình cảm thoải mái vô tư.
Uyên rót rượu vào các chén khác nói chen:
- Thì người ta được bao nhiêu thứ khác, mình chỉ được mỗi cái tình cảm thoải mái vô tư lại chả nhất.
 Nhân:
- Thế mới là cuộc sống đa dạng và phức tạp.
Uyên cầm chén rượu hướng về hai nhà pháo binh cấp trên.
- Nào các anh, cùng nhau ta uống mừng cuộc sống phong phú phức tạp.
Tất cả chúng tôi chạm chén và uống cạn một hơi. Nhân vứt chén lăn ra bên cạnh, hai tay lại như ôm lấy tay tôi.
- Sướng lắm nhà báo ạ. Chúng cháu không ngờ có cuộc gặp gỡ này. Tiếc quá. Chúng cháu lại phải cho bộ đội hành quân ngay. Nhà báo đưa bát cháu xới cơm. Ăn no luôn với chúng cháu ở đầy nhé. Thỉnh thoảng nhà báo lại đến với lính. Thoải mái vô tư lắm nhà báo ạ.

Và miếng cơm vào miệng, tôi như nuốt cả vào lòng mình những cử chỉ, lời nói vô cùng thật, vô cùng xúc động của anh em. Đã lâu lắm cái tình cảm hời hợt nhạt nhẽo của mình mới lại thấy xốn xang ấm lên như lúc này.

Đến khi các anh cho bộ đội luồn đòn ống vào thừng khiêng bàn, khiêng nòng pháo, chúng tôi ôm lấy nhau, nắm thật chặt bàn tay của nhau để rồi các anh cùng bộ đội đi thập thõm trên những thửa ruộng tua tủa gốc rạ, quành lên sườn đồi, khuất sau những mái nhà lúp xúp... tôi vẫn ngơ ngẩn nhìn theo mà không thấy gì. Chắc là họ đã đến chỗ lội qua suối, sẽ lại lên dốc, sẽ lại vượt qua đèo, sẽ lại... Những người lính đã đi xa rồi. Tôi lững thủng quay về lán "nhà khách" của đoàn. Những tiếng gốc rạ đổ ra dưới chân tôi nghe lép đép. Tiếng rào rào của bầy chim mồng bay về dãy núi bên trường bắn, nơi buổi sáng tôi đã nhìn thấy chúng bay đi. Tiếng trẻ con đùa, lẫn với tiếng những người mẹ trẻ đang ghì thừng kéo trâu đi vòng quanh quần lúa. Tiếng người cha đứng ở cửa bếp gọi con về ăn cơm. Và từ đấy những nhuốm khói bay lên làm cho cái nắng cuối đông gay gắt như mơ màng như dịu đi. Tất cả vẫn đang là bình yên. Tất cả vẫn mãi là năm tháng và đồng đội của tôi.


                                                                                                          20 tháng 11
                                                                                                                L.L

[phonglan]

 NGUYỄN BẢO

ÁNH SÁNG KHÔNG TẮT

                                                                                                                Truyện ký

Cùng ngồi ăn với tôi ở nhà khách sư đoàn có một thiếu tá trẻ, vận quân phục mùa đông. Hai mắt kính sáng quắc, cập rập rời bàn vội vã. Chiều trung du, chút ánh sáng muộn mằn trong ngày nhuộm tím trong màu xanh ngút ngàn của rừng núi. Anh bước đi dò dẫm. Sợ anh ngã, tôi đến dìu anh:
- Anh không nhìn thấy gì sao?
- Ờ hờ.... Có chứ ! Tôi đi được mà. Anh thảng thốt luống cuống.
 Cũng là người không muốn phiền lụy đến người khác đây - tôi nghĩ và nói:
- Tôi ăn xong rồi. Ta về phòng uống nước. Hình như mắt anh có kém phải không?
- Bây giờ thì còn lờ mờ. Đợi tí nữa là không thấy gì sất. Tôi có mang theo thuốc nhỏ mắt. Thuốc này của Nhật, nhỏ vào sáng được bốn tiếng. Nhưng cũng chỉ dùng khi làm việc. Nhỏ nhiều hại mắt lắm.

Khi đã ngồi đối diện với nhau ở bàn trà, tôi mới biết anh là Lê Duy Ứng - một họa sĩ một nhà điêu khắc mà tên tuổi đã có lúc vang lên như một huyền thoại. Cảm thấy cuộc đời anh có nhiều điều bổ ích đối với những ai đang lận đận đi tìm lẽ sống trong cuộc đời đầy chông gai, bão tố này, tôi xin chép ra đây những điều tôi đã ghi được về anh.

Ứng nhập ngũ lúc còn là sinh viên năm thứ ba trường đại học Mỹ thuật. Anh yêu nghề, học giỏi, nhưng lại tình nguyện vào bộ đội. Chuyện ấy bình thường như vô số những thanh niên khác lúc bấy giờ. Sau một thời gian luyện tập anh được phân vào tiểu đoàn trinh sát. Trưởng phòng tổ chức động viên hỏi anh: "Trước đây đồng chí làm nghề gì?". "Học vẽ". "A, thế vào trinh sát". Vậy là anh thành lính trinh sát. Chỉ thưa đầy một năm ở chiến trường Bình - Trị - Thiên khói lửa anh đã được kết nạp Đảng. Kết nạp trên chiến hào. Với Ứng, đấy là một kỷ niệm, một niềm tự hào đi suốt cuộc đời mình.

Ứng gặp Lê - người vợ anh gọi là tuyệt vời, vào năm 1973. Thời gian đó, hai bên bờ sông Thạch Hãn, ta và địch đang hòa hoãn với nhau. Một số cô gái Hà Nội đại diện cho các cơ quan xí nghiệp thủ đô vào thăm đơn vị. Với anh, trong tất cả các cô túa lên đồi sim chiều hôm ấy đòi anh vẽ chân dung, Lê là người thương mến nhất. Gương mặt cô tròn, đôi mắt to sáng, hai mi mắt rất nét. Đôi bím tóc dài mượt ôm lấy cái cổ cao ba ngấn trước khi đổ xuống bộ ngực căng tròn, tràn trụa sức trẻ. Thời gian Lê ở Đông Hà không nhiều nhưng âu cũng là duyên số dành cho anh. Đêm ấy trước khi Lê đi Cồn Tiên thăm một đơn vị khác, anh bị ngã sái chân, Lê hớt ha hớt hải, tái mặt đi tìm thuốc. Thuốc chữa của cô là một quả đu đủ xanh  nướng lên, bổ đôi ấp vào chỗ đau. Cô xuýt xoa thổi phù phù vào chân ứng: "Nóng quá không anh? Mẹ em bảo càng nóng, vết thương càng chóng khỏi". Nào Ứng có cảm giác nóng lạnh gì nữa đâu. Lòng thương cảm của một người phụ nữ đôi khi xoay chuyển cả một tình thế. Ứng thấy lòng nghiêng ngả, muốn được xả thân, muốn được chinh phục tức thì. Bộ tóc mượt mà, thơm thoảng của Lê đang ở ngay dưới cằm anh. Ứng run lẩy bẩy, đầu anh bỗng dưng cứ thấp dần xuống, thấp dần xuống. Hai ba này, cứ liều cái xem sao? Anh nghĩ, mắt hoa lên, người nóng rực. Làm như vô tình, đôi môi anh chạm khẽ vào chiếc gáy trắng lộ ra giữa hai bím tóc. Lê làm như không hay biết gì. Đã thế, không thể giả bộ được nữa, Ứng nâng đầu Lê lên, hôn vào má cô. Lê để yên. Anh hấp tấp ôm gọn lấy khuôn người nhỏ nhắn của cô, hôn lên mắt, lên môi... Tất cả chỉ  có thế. Sau lần đó, hai người còn có dịp gặp lại nhau nhưng chưa ai hứa hẹn một điều gì. Sau này bị thương hỏng cả hai mắt, ưng vẫn nghĩ: Nếu Lê rút khỏi tình yêu cũng là bình thường. Chưa có sự ràng buộc gì ngoài nụ hôn.

[phonglan]

Lê trở lại Hà Nội kịp lúc đơn vị Ứng chuẩn bị giải phóng Huế. Chiến thắng Buôn Mê Thuột - tạo một cơn bão lớn rung chuyển khắp các chiến trường. Ứng xin quân đoàn được đi xuống cơ sở. Bây giờ không ít người coi đó là sự khó hiểu, thậm chí dại dột. Kệ họ, Ứng không bao giờ ân hận vì lẽ đó. Anh đi với tiểu đoàn 3 Sư đoàn 325. Anh được biết trung đoàn này sẽ có những trận đánh then chốt đầy ác liệt. Quả nhiên, trung đoàn Ứng tiến đánh Đại Nội, cắm cờ trên Phú Văn Lâu. Ứng hối hả vẽ tranh, ký họa. Con người, đường phố cảnh vật đổ ào ra trước mắt anh bao điều mới lạ. Anh coi đó là cơ hội ngàn năm có một cho những bức tranh, những ký họa của mình. Đêm trước khi rời Huế, tiến đánh Đà Nẵng, anh nhào xuống sông Hương tắm táp vẫy vùng và anh mơ tưởng đến Lê. Đơn vị tiếp tục hành quân vào phía trong. Thủ trưởng binh đoàn cho Ứng xem thư của đại tướng Võ  Nguyên Giáp. Trong thư có câu "Thần tốc, thần tốc, táo bạo" với cảm xúc háo hức anh vẽ tranh "Bác cùng chúng cháu hành quân". Bắt đầu từ đó, đơn vị ào ào như cơn lốc, tiến đánh Phan Rang, Xuân Lộc và ưng cứ ao ước "ôi, giá Bác Hồ còn sống". "Một hôm đơn vị dừng chân ở rừng cao su Xuân Lộc, thủ trưởng Lê Khả Phiêu bảo Ứng chuẩn bị máy ảnh vào dự một cuộc họp quan trọng. Cuộc họp này gồm nhiều cán bộ cấp cao và các tướng lĩnh. Được biết sư 304 sẽ đánh thẳng vào Sài Gòn, Ứng liền xin đi với cánh quân này. Biết ý định của Ứng, sư trưởng 325 nói: "Thủ trưởng cấp trên đồng ý rồi, tùy cậu thôi. Riêng ý tớ cậu nên đi với sư đoàn này. Chậm vào Sài gòn một phút nhưng chắc. Vào sớm đánh nhau loạn xạ cậu cũng không làm ăn gì được đâu. Ứng không nghe. Mình cũng là một người lính, viết, vẽ động viên bộ đội dũng cảm hy sinh, vậy mà lũi chũi phía sau thì còn ra sao? Có  một cái gì đó thuộc về lòng tự trọng đằm trong máu lính còn "nặng cân" hơn cả cái chết. Khi  ứng bị thương, sư trưởng đến thăm và nói: "Tớ có linh cảm ưng đi với 304 sẽ có chuyện không hay. Giá cứ đi với tớ thì đâu đến nỗi”. Đấy là chuyện sau này, còn lúc đó Ứng háo hức, người chôn rộn, phơi phới, ứng gặp chính ủy Trần Bình, xin được đi cùng đơn vị xe tăng. Trần Bình khuyên Ứng nên đi với chỉ huy sư đoàn. Ứng không mê tín nhưng đi đâu, làm việc gì, có nhiều người khuyên ngăn thường chẳng được may mắn đó chăng? Rời sư đoàn, ứng lặn lội đi tìm đại đội 8 xe tăng. Lái xe là một chiến sĩ trẻ măng, tự giới thiệu:
- Tên em là Mạnh, quê Hải Hưng. Vào dinh Độc Lập, thủ trưởng "tách" cho em một "pô" làm kỷ niệm...

Xe Ứng đi đầu. Các xe khác rùng rùng tiến theo. Bộ binh vẫy tay hò reo. Ứng đứng ngay ở tháp pháo để quan sát. Anh thay mặt cả xe vẫy chào lại họ. Xe chạy thẳng xuống xa lộ Biên Hòa. Đấy là cả một đoạn đường khốc liệt. Thép chọi thép, xe tăng chọi xe tăng. Địch nằm dưới hầm tăng quạt đạn lên. Bộ đội hy sinh rất nhiều. Sẽ là có tội nếu trong ống kính không ghi lại được hình ảnh bộ đội xông lên đối mặt với cái chết trước giờ thắng lợi. ưng bị ý nghĩ đó thu hút. Chiếc xe tăng của anh đang ở vị trí rất nguy hiểm. Bọn địch ở đâu đó đang nã đạn vào chiếc xe. Một luồng lửa nóng rát phụt vào mắt Ứng. Ứng có cảm giác hai hố mắt bị xé nát, tóe ra một khối thủy tinh vỡ. Vô số những mảnh thủy tinh đó là các màu sắc nhiễu loạn, sắc nhọn. Sau đó đất trời đóng sập, đen ngòm. Ứng ôm lấy mặt. Máu trào qua những kẽ ngón tay, đầm đìa xối xuống ngực. Ứng ngã vật xuống sàn xe, lịm dần. Không thể ước tính được thời gian Ứng ngất lịm đi  là bao lâu. Chỉ biết khi tỉnh dậy, Ứng thấy đầu óc thật tỉnh táo. Có cảm giác như đang ở một vực thẳm đã đậy kín. Có một cái gì rất nặng đè lên ngực. Ứng sờ lên. Một cái chân. Ứng nhớ cạnh mình là chiến sĩ bắn súng 12 ly 7. Ôi, thế là người cuối cùng chiến đấu bảo vệ kíp xe không còn. Ứng chưa kịp biết tên anh.  Thôi vĩnh biệt vĩnh biệt đồng chí nhé. Ứng cầm lấy chân người lính, định nhấc khỏi ngực. Nặng quá, chiếc chân to đến thế. Chao! Chắc không phải của xạ thủ 12 ly 7. Anh ta nhỏ con nhất xe. Khi Ứng ngã gục anh vẫn còn bắn. Anh có hy sinh cũng mới đây, sao chân đã cóng lạnh thế này. Hay của Mạnh, chiến sĩ lái xe? Thôi thật rồi, chỉ có Mạnh, Mạnh to lớn chắc nịch. Mạnh có thể hy sinh trước. Kẻ thù muốn tiêu diệt chiếc xe bao giờ cung nhằm cái đích đầu tiên người lái, Mạnh ơi! Thế là cả hai ta không vào Sài Gòn được rồi. Mình còn nợ Mạnh một pô ảnh, chụp ở dinh Độc Lập . Biết làm thế nào được. Cũng phải có người nằm lại ở đầu cầu để quân ta qua cầu chứ Mạnh nhỉ? Bằng sức lực tối đa, Ứng hất chiếc chân xuống đất. Tay Ứng nẩy lên vì đụng phải một cái gì đau nhói. Cái gì vậy? Nó rống lên ầm ầm. A, chiếc xe tăng. Duy chiếc xe tăng là vẫn còn sống. Ứng đang nằm cạnh nó, chỗ ống xả đang phun khói. Dưới lưng Ứng là một đoạn xích xe, vẫn cố bám lấy vành bánh, quẫy lên ràng rạc. Hai mắt Ứng bỗng nóng ran như ai đó vừa lấy dùi sắt nung đỏ chọc vào. Ứng đưa tay lên, đụng phải một cục ươn ướt nhầy nhầy, lòng thòng trên ngực. Con mắt phải, đúng con mắt phải chưa chịu đứt liên hệ với hố mắt. Mới đụng vào nó đã nằm vạ. Ứng đau đớn uốn người lên như tự mình rút tủy rút óc mình ra. Thôi kệ. Ứng quờ tay sang mắt bên này. Máu vẫn chảy nóng hôi hổi. Làm gì bây giờ. Quân ta ở đâu? Địch ở đâu? Ứng biết tỉnh táo thế này là để chết hẳn đây. Chết đã đành, nhưng sao lại chết trong đơn độc thế này. Ứng thèm một tiếng nói của đồng đội quá. Đâu đó vẫn còn tiếng nổ. Như vậy là trận đánh chưa dứt điểm. Cuộc tấn công đã dừng lại hoặc bị đẩy lùi. Nhưng có khó khăn bao nhiêu, thương vong bao nhiêu quân ta nhất định rồi sẽ tiến đến cái đích cuối cùng. Mình như ngọn đèn sắp tắt rồi. Đang phụt những tia sáng cuối cùng đây. Có còn góp được chút ít gì vào trận đánh nữa không? Đột nhiên, Ứng nhớ lại câu chuyện đã được nghe về một chiến sĩ công binh bảo vệ tuyến đường Trường Sơn. Tuyến đường bị máy bay B. 52 rải thảm, đồng đội của anh chiến sĩ công binh hy sinh hết. Xe ta không còn vượt qua được. Anh là người cuối cùng bám con đường. Bị thương nặng, biết mình không thể sống được nhưng cũng không chịu nằm yên chờ chết, anh dùng dao găm khắc hình Bác trên một gốc cây cháy trụi. Những nét khắc vội vã của người chiến sĩ nọ trên cao điểm ác liệt ấy đã làm rưng rưng nước mắt những chiến sĩ trinh sát đi tìm đường. Họ quyết định  mở lại con đường có chân dung Bác. Những đoàn xe, đoàn quân sau đó khi vượt qua điểm cao này như được tăng thêm sức mạnh. Ứng cũng chợt nhớ đến một họa sĩ bậc thầy. Họa sĩ đã dùng máu mình vẽ chân dung Bác. Sẽ còn có ích nếu biết sử dụng những hơi thở cuối cùng vào công việc gì đấy. ứng quờ tay tìm cặp. Đây rồi. Ứng mở cặp, rút một tờ trôky, xé một manh áo may ô quấn vào ngón tay trỏ, Ứng chấm ngón tay vào hố mắt, lúc này Ứng hình dung ra Bác quá rõ ràng. Chỉ mấy nét đã hoàn thành xong bức chân dung. Phía dưới bức chân dung ứng ghi: "ánh sáng niềm tin", Ứng tin đồng đội sẽ qua đây, sẽ nhìn thấy chân dung Bác và dòng chữ này. Và các chiến sĩ sẽ coi đây là di chúc của Ứng, của đồng đội Ứng. Những người đã nằm xuống nơi này vẫn vĩnh viễn tin rằng: cuộc chiến đấu của mình, của dân tộc mình sẽ toàn thắng. Bỗng Ứng nghe có tiếng chân người. Tiếng bước chân thận trọng, cảnh giác. Ứng vội gấp tấm chân dung cho vào túi áo. Nếu bước chân kia là của địch? Chúng bồi thêm cho mình viên đạn đã đành. Chúng sẽ xé nát bức chân dung và lấy đi chiếc cặp cùng máy ảnh. Ở đó có nhiều tư liệu quý. Anh nằm xuống, nín thở. Tiếng bước chân ai đó rõ hơn: người mới đến ghé tai vào nghe mình, ý chừng nghe tim anh còn đập không? Chỉ có người mình mới làm việc này. Ứng mừng thầm hỏi:
- Ai thế, tôi còn sống, chỉ bị thương.
- Tốt rồi, người ấy nói! Em ở 304 đây. Anh chịu đau em đưa anh đi, chỗ này nguy hiểm lắm.

[phonglan]

Ứng vội dặn người chiến sĩ một số việc, đề phòng không có dịp nói nữa. Anh chiến sĩ đeo máy ảnh vào người cầm lấy chiếc cặp và xốc nách Ứng đưa đi. Tiếng nổ bỗng rộ lên xung quanh. Anh cúi xuống, nâng hai chân ưng lên xốc vào lòng và chạy băng băng. Bỗng lưng Ứng bị giáng xuống đất, muốn gãy xương sống. Lập tức, một quả pháo gần cạnh nổ bung. Người chiến sĩ lúc đó đã đè lên, trùm lấy Ứng. Ứng biết anh quyết không để Ứng bị thương lần nửa. Lại một quả pháo, đã nghe tiếng nổ đề pa rồi. Đất đá phủ lên lưng rào rào. ứng nghiến chặt răng. Trời ơi! Không biết anh có việc gì không? May thay anh đang đứng dậy. Anh như đội đất mà lên. Ôm gọn lấy Ứng, anh lại chạy sầm sập. Đường gập ghềnh. Người Ứng lúc bồng lên, lúc tụt xuống. Đạn địch vẫn bắn rát buốt nhưng người lính đã đưa Ứng đến chỗ an toàn. Anh nhè nhẹ đặt Ứng xuống, tuồn vào một cái cống. Ứng đoán vậy. Xung quanh sực mùi bùn tanh tưởi.  Anh ngồi ngoài cửa cống, che cho Ứng. Anh thở lấy được vừa thở vừa rủa bọn địch:
- Mẹ cha chúng mày, chết đến đít còn làm già...

Sau này tên tuổi Ứng đăng gần đủ các mặt báo, cuộc triển lãm tranh tượng của anh mở suốt từ Nam chí Bắc. Hàng trăm nghìn người đã đến xem tranh tượng của anh nhưng niềm hy vọng được gặp lại người chiến sĩ ấy gần mù khơi. Người chiến sĩ ấy đã lẫn vào đất đai, cây cỏ chiến trường trước ngày đất nước toàn thắng hay đã lẫn vào hàng nghìn hàng vạn lượt người xem tranh tượng của chính Ứng mà Ứng không biết. Nhưng dù sao tấm lòng của người chiến sĩ xả thân vì đồng đội, mãi mãi là đề tài anh mang nợ đến trọn đời.

Ứng chìm vào cõi u mê. Hình như sau đó những người lính phía sau rứt anh ra khỏi cống, đưa anh lên băng ca chuyển đến một trạm phẫu thuật nào đó. Anh được băng bó, được chuyển vào một cái hầm nhà.

Hình như anh cựa mình và động phải những cái xác chết khác, cũng quấn băng đầy người. Khô nẻ từ cuống họng đến tận mỗi ngón chân, ngón tay. Anh ú ớ kêu khóc rồi lại lịm đi. Có ai đó đặt trên mũi anh một dúm bông. Họ kiểm tra xem trong bốn cái xác ai là người còn sống. Tỉnh lại: anh nghe một cô gái, giọng còn rất trẻ, ngồi bên anh kể:
- Anh còn cao số lắm. Em vừa tách anh ra khỏi xác ba tử sĩ, đưa anh về hầm này thì lập tức mấy quả pháo giội vào chiếc hầm xác. Ba tử sĩ tan biến.

Vì mù cả hai mắt Ứng không biết đã ở dưới hầm với cô gái bao lâu. Sau đó anh lại tắt thở. Những người lính bó cứng anh vào nilông đưa lên rừng Trai chỗ đã đào sẵn những cái huyệt. Người chiến sĩ mang anh đi chôn có cái tên là Hùng. Hùng không vội đẩy anh xuống huyệt lấp đất ngay. Chắc anh thấy huyệt còn nông và chưa được đẹp, cần phải sửa sang lại. Hùng đặt anh nằm trên miệng huyệt, rồi nhảy xuống dùng xẻng đào, khoét hất đất lên. Ứng nghe đất rào rào đổ lên mặt, lên người. Nóng như nung. Con người ta ngay khi đã bị bó tròn trong cái chết vẫn có những phản ứng rất lạ. Để tránh nắng, tránh đất đổ lên người, Ứng cứ dũi dần khỏi chỗ đang nằm. Anh nghe lá khô, rác mục dưới lưng kêu rốt roạt. Dũi mãi, dũi mãi, cuối cùng anh cũng tới được một cái bóng râm của một bụi tre. Hùng, sau khi đã đào sâu thêm sửa lại huyệt vuông thành sắc cạnh như ý mình liền nhảy lên bờ. "Ô!". Anh kêu lên một tiếng ngơ ngác.
Nhìn quanh quất tìm kiếm anh reo:
- Trời ơi, đất hỡi, còn sống chúng mày ơi!
Hùng lại cõng Ứng về. Trên đường cứ thanh minh với Ứng mãi.
- Cái số anh thế nào. Y tá kiểm tra mấy lần đều bảo anh chết thật rồi. Kể em hấp tấp đưa anh xuống huyệt ngay có khốn không? Sư bố trò đánh nhau, cứ như đùa cợt. Thôi anh bỏ qua đi nhé.

Ngay trong ngày hôm đó, ưng được chuyển về bệnh viện phía sau. Ứng nghe tin Hùng tiếp tục ở lại với công việc mai táng tử sĩ và đã hy sinh trước ngày đất nước toàn thắng.

Theo tuyến điều trị, Ứng dược chuyển về bệnh viện phía sau. Hoàn toàn anh không hay biết rằng cùng hành quân với anh còn có chiếc ba lô, trong đó có hai bộ quần áo bộ đội của anh được giặt giũ sạch sẽ. Và dưới đáy ba lô là bức chân dung Bác anh vẽ bằng máu lúc chuẩn bị từ giã cõi đời. Cô y tá mà anh không biết tên, biết mặt, lẳng lặng làm việc này. Cô không hay biết sự ra đời của bức tranh, giá trị của nó. Nhưng nó là tài sản của thương binh nên cô trân trọng cất giữ. Cô có hay chăng - người con gái ấy bức tranh mà cô đã không giặt nát, không vứt bỏ, hiện nay đang nằm trong Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh. Nó đi từ Nam đến Bắc theo các cuộc triển lãm tranh tượng của Ứng. Hàng vạn người đã đến xem bức tranh đó vui lòng ngưỡng mộ, quý trọng. Ứng nói với tôi: "Không lần nào đi triển lãm tôi lại không nhớ cô y tá ấy, mong lại gặp cô ta. Nhưng cũng như những người chiến sĩ đã cưu mang tôi, tôi không có cái may mắn được gặp họ". Giọng anh buồn, chỉ thiếu rơi nước mắt...

[phonglan]

Sau lần gặp Lê Duy Ứng ở sư 325, một tháng sau tôi mới có dịp đến nhà anh. Nhà của anh ngay mặt phố. Đây là ngôi nhà tình nghĩa, quân đội xây dựng cho anh. Một ngôi nhà thiết kế đẹp nhưng còn quá bề bộn. Ở hiên nhà, Lê muốn mở quán hàng khô nên đang cơi nới ra. Gạch cát, vôi vữa ngổn ngang. Bên trong nhà lỉnh kỉnh những tranh, những tượng của ứng đang được lôi ra hoàn chỉnh, chuẩn bị đưa đi triển lãm ở quê Bác. Đúng là gia đình chỉ giàu có ở cái xác nhà. Tủ, giường chắc của đơn vị nào cho, gỗ xấu, đóng cũng xấu, bây giờ ọp ẹp, mọt nghiến cót két nhức cả tai.

Ứng đưa tôi lên tầng hai nơi anh làm việc không có bàn, chỉ có một chiếc giường nhỏ cổ lỗ. Tôi và Ứng nằm lên chiếc giường ấy. Anh có hai đứa con. Con trai đầu tên là Đông Hà (kỷ niệm lần gặp Lê ở Đông Hà) đang học lớp bảy. Theo nghiệp cha, cháu đang chí thú học vẽ. Đứa con gái út tên là Thu Hà. Sau 8 năm mù lòa, mắt anh được chữa sáng vào mùa thu. Cháu học lớp năm. Cháu có đôi mắt đen láy dễ thương, đã một lần gặp khó lòng quên được. Biết bố Ứng chuẩn bị kể chuyện cháu reo:
- A, ở trên này nghe bố kể chuyện.
- Ấy xuống hết dưới nhà, để bố và bác làm việc.
- Ứ, nghe bố kể chuyện có sao mà, ừ đi bố!

Suốt buổi sáng hôm đó, được bố cho phép, hai cháu nằm nghe im thin thít, trừ đôi tay có lúc quàng nhẹ vào cổ bố hoặc vuốt vuốt lưng bố, nước mắt ứa ra vì thương cảm. Đó là những đứa con ngoan mà cuộc đời Ứng đã là một sự giáo dục hướng nghiệp hiệu quả. Còn Ứng, tôi cảm như chưa bao giờ anh nặng lời với hai cháu. Ứng nói với tôi:
- Ngày mai tôi vào Nghệ Tĩnh đi triển lãm tranh tượng rồi. Ta tranh thủ làm việc anh nhỉ. Hôm ấy tôi đã kể với anh những ân nhân của tôi thời kỳ ở chiến trường phải không? Những con người như thế không thể kể hết được. Nhưng tôi muốn kể thêm cho anh nghe một người bạn của tôi nữa - cô Dung, y tá ở bệnh viện Nha Trang. Lê Duy Ứng có một trí nhớ cực tốt. Nhưng vì luôn rộn với chuyến đi ngày mai nên anh kể rất nhanh, tôi không ghi kịp được. Tôi đành nhớ lấy ý chính và sau đó về chép lại:
 Ở bệnh viện Nha Trang, Lê Duy Ứng được tin Sài Gòn hoàn toàn giải phóng. Anh đã nhảy cẫng lên cùng với mọi người đón nhận tin vui này. Niềm vui dào dạt trong anh trôi qua rất nhanh. Mấy ngày sau bệnh viện xác định anh là thương binh tám trên tám. Sự xác định đó khác nào tuyên bố anh anh mãi mãi là một người mù. Đối với một họa sĩ, sự kiêng kỵ nhất trong thương tật là cụt tay phải hoặc mù hai mắt. Anh đang rơi vào một trong hai trường hợp khốn nạn. Anh không thể sống mà không làm việc, không chỉ sống để chỉ phiền lụy đến người khác. Không ân hận đau khổ vì tất cả những gì đã đến với mình nhưng quá thất vọng, anh lẳng lặng chuẩn bị chấm dứt cuộc đời mình. Mỗi lần cô y tá Dung đến thăm bệnh anh đều kêu mất ngủ. Anh đề nghị mỗi tối cô cho anh một viên thuốc an thần. Anh biết rằng dồn được mươi viên là có một giấc ngủ vĩnh viễn. Anh đã giấu được sáu viên dưới gối, ba viên trên túi áo. Tối nay anh nhận thêm một viên nữa là đủ liều. Dung vẫn đến với anh như thường lệ. Cô đưa cho anh viên thuốc ngủ, nói với anh đôi ba chuyện rồi ra khỏi phòng. Anh nghe có tiếng kẹt cửa hẳn hoi. Anh ngồi dậy, lôi chiếc gối ra. Kỳ quặc, không thấy viên thuốc nào cả. Anh lôi ruột gối ra giũ giũ, chẳng nghe thấy tiếng rơi. Ngay lúc đó tiếng Dung nghẹn ngào:
- Thôi anh đừng tìm nữa. Không còn đâu. Em cất đi rồi .

Như một người vụng trộm bị bắt quả tang, Ứng "ơ" lên một tiếng. Té ra Dung chỉ giả vờ đi ra, cô đã quan sát hết mọi việc làm của Ứng.
- Anh giấu sao được em. Từ nửa tháng nay em thấy anh buồn, em biết ngay - Giọng Dung bỗng se nhỏ - Em có một anh trai cũng bằng tuổi anh. Sau giải phóng em chỉ mong một lần được nhìn thấy anh ấy mù cũng được, cụt chân cụt tay cũng được, vậy mà có nổi đâu anh. Anh hy sinh ở trên rừng, xác cũng không còn. Anh Ứng có nhiều thiệt thòi hơn người khác nhưng so với đồng đội của anh như thế cũng chưa phải đã mất hết. Hay anh trách giận gì chúng em?
- Cô Dung này. Nào tôi có oán trách gì ai đâu. Cô không ở hoàn cảnh của tôi. Giá đổi được cho anh trai cô tôi đổi liền. Mỗi lần cô dắt tôi đi đánh răng, rửa mặt, đi ỉa, đi đái, tôi cứ thấy tồi tội cho cô thế nào. Tôi tâm niệm đã làm xong nhiệm vụ của mình rồi. Bây giờ là nghỉ. Nghỉ để không phiền lụy đến ai nữa...

Câu chuyện hai người chỉ dừng ở đó. Ứng chưa nhụt chí trong việc kiếm tìm một cái chết. Còn Dung, cô cho rằng thương binh muốn tự tử là lỗi ở chính cô. Cô không biết động viên an ủi họ. Cô tự thấy phải làm cho Ứng vui lên, đưa Ứng vào các hoạt động, để quên đi sự buồn tủi. Đang là mùa hè. Dung nghĩ ra chuyện đưa Ứng đi dạo bờ biển. Biển ngàn năm vẫn thế, thét gào khi gió lộng, dạt dào mời gọi lúc trăng lên. Và buổi sáng lúc mặt trời như chiếc mâm đồng khổng lồ nung đỏ chạm vành trên mặt biển, sóng nước bỗng phát ra trăm ngàn màu sắc khác nhau, lung linh như dát vàng dát bạc. Chiều nào Dung cũng dẫn anh ra biển. Biển buổi chiều thường khêu gợi sự ngọt ngào dịu mát. Những lớp sóng bạc đầu từ đâu đó bất chợt trèo lên giữa cồn sóng, trắng phau. Dung tả cho Ứng hay tất cả những cái đó. Ứng khen Dung tả giỏi. Được gần Dung, anh như người sáng mắt. Anh hay cười, vui. Thật ra, đối với anh, biển chỉ một màu đen kịt. Anh xin Dung được tắm biển. Anh nói, anh là dân vùng biển. Ngày còn sáng mắt anh phải bơi cách bờ cả mấy tiếng đồng hồ. Chiều anh, Dung để Ứng tắm. Những ngày đầu, Ứng chỉ quanh quẩn gần bờ, dần dà anh bơi xa hơn. Anh nói với Dung rằng được vùng vẫy ngoài xa, anh cảm thấy thanh thản thoải mái hơn. Cô y tá đủ thông minh để nhận ra anh này đang đánh lừa mình. Từ đó, cô không đưa anh đi biển nữa. Cô nói thương bệnh binh về nhiều nên cô không thể đi xa. Cô chỉ có thể dẫn anh đi dạo quanh bệnh viện. Một hôm, đang cùng Dung dạo trên mặt đường, Ứng bỗng nghe tiếng ôtô sầm sầm lao tới. Ước lượng đúng cự ly xe sắp tới ngang mình, Ứng lao ra mặt đường. Bàn tay dịu dàng của cô gái lúc đó bỗng cứng như một gọng kìm. Dung níu áo anh kéo giật lại. Anh ngã kềnh bên một bụi rậm. Tối hôm đó, Dung đến ngồi cạnh Ứng rất lâu, cô nói với Ứng rằng: Khoa học đang ngày càng một phát triển. Khả năng chữa sáng cho người mù chẳng bao lâu nữa. Lúc đó Dung sẽ tự nguyện san cho anh một con mắt.

[phonglan]

Đêm ấy chắc đã khuya lắm. Ứng đoán vậy, thời gian đối với người mù rất vô nghĩa. Bỗng chợt từ đâu đó vang lên những tiếng hát éo ẹo. Khó phân biệt người hát là nam hay nữ. Bài "Suối Lênin" vốn là bài hát anh thích. Vớ phải người không biết hát thành ra chối tai. Ứng hỏi Dung:
- Ai hát mà nghe buồn cười vậy cô?
- Anh Phương đấy! Xạ thủ 12 ly 7 ở chiến trường ra. Anh Phương bị thương, nặng hơn anh nhiều. Hai mắt anh không còn, hai tay bị cụt. Hàm của anh bị một viên đạn làm gãy xương. Các cô phục vụ phải đánh răng rửa mặt cho anh ấy. Đi đái đi ỉa phải cởi quần cho anh ấy. Vậy mà tích cực học hát ghê lắm. Từ hôm về đây, thuộc đến mười bài hát rồi. Anh cũng phải học tập anh Phương đi thôi. Kế hoạch của em là thế này: Bắt đầu từ ngày mai, em sẽ kiếm giấy bút cho anh tập viết tập vẽ. Rồi anh sẽ thấy khuây khỏa và sẽ làm được tất cả cho mà xem...

Những đêm sau đó, Ứng nằm mơ thấy một cô tiên xinh đẹp từ trời gieo xuống, cho ưng một đôi mắt ứng viết vẽ bình thường. Nhưng đấy là giấc mơ, còn sự thực thì gian khổ biết bao nhiêu, ngày nào anh cũng nhờ Dung đứng xem hộ. Có hôm anh mải mê viết năm sáu trang liền. Anh đưa Dung đọc, Dung cười rũ rượi. Thì ra trên giấy chỉ là những nét miết của ngòi bút không ra mực. Ứng còn giữ được một tập ghi chép trong thời kỳ đó. Chữ chẳng ra hàng ra lối, lúc lên dốc lúc xuống dốc, lúc ríu vào nhau như một đàn kiến chạy lụt. Nhưng đấy cũng chỉ là giai đoạn đầu. Sau đó anh viết khá hơn. Thời kỳ này anh ghi được đến năm tập nhật ký.

Tôi đã mượn được trọn vẹn những tập nhật ký của Lê Duy ứng viết thời gian anh bị mù. Xin phép anh được trích một vài đoạn trong những tập nhật ký này.

Ngày ... tháng ... năm ... Trang danh sách đi điều trị ở tuyến cao hơn, tôi được chuyển đi 108. Dung nói với tôi: "Thích nhé, chuyến này anh gặp chị Lê rồi". Tôi không nói gì. Câu nói ấy chỉ gợi trong tôi nỗi xót xa. Những ngày biết chắc đôi mắt mình không thể sáng được nữa tôi đã phải luyện đầu óc rất dữ. Tôi cố quên Lê đi. Khi lên máy bay. Dung thì thọt bên tai tôi: "Cầu thang khó đi lắm,' anh để em cõng". "Không sao đâu, có cô dìu thế này lên trời còn nổi nữa là", "Anh không muốn chiều em sao? Em cũng chỉ được gần anh vài tiếng nữa chứ bao nhiêu". Dung nói vậy còn nỡ nào từ chối. Đây quả là một cô tiên trong đời tôi. Sau này tôi còn mơ nhiều về cô tiên của tôi.

"Ngày ... tháng . . . năm . . . Khi chiếc trực thăng bay qua vùng trời Hà Nội. Tôi nghe tiếng reo: "Cầu Long Biên kia rồi! Tôi chợt mủi lòng. Nỗi buồn lại dậy lên từ đấy. Mới một tháng trời chứ đâu xa, tôi còn cùng với Lê đạp xe trên cầu này đến thăm một người bạn quen. Từ trên cầu, tôi còn nhìn thấy nước sông Hồng sánh lên một màu vàng mịn và đôi bờ xanh chóng mặt những vạt rau đang thời vụ. Xa xa nữa là những chiếc thuyền dong trôi bồng bềnh. Trên cầu người hối hả xuôi ngược chật như nêm. Lúc đó Lê hỏi tôi: Anh Ứng chưa có bức vẽ nào về cảnh này?". - "Sẽ có" – tôi đã nói với Lê như thế. Tôi đâu chỉ nói cho Lê vui lòng. Chao ôi! Sẽ không bao giờ có một bức tranh như thế nữa rồi.

Một thoáng bi quan lại trùm lên đầu tôi. Giá như từ trên máy bay tôi được phép lao xuống dòng sông kia... về đến bệnh viện, tôi vẫn không sao khuây khỏa được, nhưng lỗi lầm có ý định không hay tôi lại nghĩ  đến cô tiên của tôi. Tôi đã tập viết. Cô tiên đã giúp tôi viết được. Tôi đang tập vẽ, khó khăn lắm nhưng rồi biết đâu sẽ vẽ được".

"Ngày ... tháng ... năm .... Để không chết chìm chết đắm vào nỗi buồn tủi, tôi lao vào làm việc. Thường những bức vẽ, tôi phải nhờ người khác nhìn hộ. Họ không chê không khen là tôi biết bức tranh dở lắm rồi. Họ không muốn nói rõ đó thôi. Vậy là cả trong công việc tôi cũng không có niềm vui. Một hôm, bác sĩ Đoàn Xuân Trà đứng xem tôi vẽ bỗng thở dài. Cái thở dài ấy gieo vào lòng tôi một nỗi buồn vời vợi. Bác sĩ cầm lấy bàn tay tôi bóp bóp và nói: "Đừng buồn Ứng ạ. Bàn tay của Ứng nhạy cảm lắm. Mình biết ở Liên Xô có một phụ nữ mù nhưng nặn tượng rất giỏi. Ứng thử chuyển sang nặn tượng xem”. Khuyên như thế tức là bảo tôi đừng vẽ nữa. Vậy thì tôi chỉ còn một  công việc khác để thử sức mình là nặn tượng. Tôi nhờ các bạn ở trường Mỹ thuật mang cho tôi một ít đất sét. Tượng đầu tiên tôi tập là tượng Bác. Ấn tượng về Bác in sâu trong trí não, giúp tôi tạo được hình khối dễ dàng. Lẽ dĩ nhiên trong nghệ thuật không thể có sự chiếu cố. Vẽ hay nặn tượng phải biểu hiện được tài năng ở những đường nét. Tôi chau chuốt thể hiện những đường nét đó. Nặn xong bức tượng, tôi chưa muốn ai xem. Ban đêm, khi mọi tiếng động đã tắt, tôi mang tượng ra hành lang phơi gió, định bụng khi có tiếng gà gáy sẽ cất đi. Không ngờ tối đó tôi ngủ say quá. Một vài người đã dậy mà tôi vẫn không hay biết gì. Bỗng có tiếng gắt gỏng trong phòng. Tôi bừng tirnh, nhận ra giọng của đồng chí bảo vệ bệnh viện:
- Đồng chí Ứng...Đồng chí nặn gì thì nặn, không được nặn tượng Bác Hồ. Ai lại nặn tượng Bác Hồ thế này.

Tôi hốt hoảng. Sao ông này lại cấm mình nặn tượng Bác? Tôi nhận bức tượng trên tay bác bảo vệ, rờ lên những đường nét, tay tôi bật run cầm cập, bức tượng to bè thấp lùn. Tôi thuốn thét lên: “Có kẻ phá!”. Chỉ có kẻ hại tôi mới làm bức tượng dị dạng thế này.
- Ai phá? Tôi tự kiểm tra. Ở bệnh viện này, tôi có làm gì để ai oán giận đâu? Mà oán giận tôi sao lại làm dị dạng tượng Bác? Không có lý. Có sự cố gì đó thôi. Thất vọng làm cho màng đen bao bọc quanh tôi như dày thêm. Tôi hẫng hụt chơi vơi trong mông lung của đêm trường. Tôi ước ao đến cháy lòng, một giây thôi, mắt tôi được lóe sáng để biết được nguyên do của sự trớ trêu này. Tôi lại lần tìm trên bức tượng. Các đường nét bị dồn cục thô chướng. Thôi rồi. Đây là kết quả của việc tôi nặn đất ướt. Khi se khô, bức tượng dần dà tụt xuống. Bao nhiêu công sức thế là trôi sông, trôi biển. Khi đã tìm ra nguyên nhân, niềm hy vọng trong tôi lại lóe lên. Bác bảo vệ vẫn nói róng riết:
- Thôi đừng nặn nữa, mù còn nặn gì được. Lấy vợ đi. Về nuôi gà, nuôi lợn giúp vợ là được rồi.

[phonglan]

Tôi không thể nói gì với bác bảo vệ. Bác đâu có hiểu được lòng tôi. Giữa tôi và bác là một khoảng cách lớn về ước mơ, về lý tưởng. Tôi chỉ buồn. Nặn tượng tôi cũng bó tay rồi chăng? Cái khó khăn nhất của tôi lúc này là sự xét đoán. Mỗi bức tượng được nặn ra lấy gì làm chuẩn thước đánh giá sự thành bại. Mình chỉ có sự cảm nhận ở đôi tay, ở tâm hồn. Nhưng nó: đôi mắt lại phán xét sự cảm nhận đó. Sau sự việc này, tôi quyết định làm việc vào ban đêm. Sẽ không ai ngó ngàng khi tôi nặn tượng nữa. Thành hay bại chỉ mình tôi biết thôi. Tôi lại làm việc, lại sửa chữa, trao gởi vào tượng tất cả sức lực của mình. Nặn tượng mà không nhìn thấy gì, lại giấu giếm cả mọi người, vậy thì nặn để làm gì đây? Kệ, tôi cứ nặn, cứ hy vọng. Hy vọng để sống, không thể sống mà không làm việc, lần này tôi chọn loại đất khô hơn. Nặn xong, tôi để nằm xuống. Tôi nặn tượng Bác, tượng các chiến sĩ, đã ghi sâu khắc cốt trong tâm khảm của tôi. Một đêm, đang mê mải làm việc, tôi giật thót nghe công tắc điện đánh "tách" và một tiếng quát:
- Ai cho anh làm việc ban đêm?
Tôi trấn tĩnh, nhận ra tiếng cô Xuân. Chắc là ca trực đêm của Cô.
- Khốn nạn, tôi mù thế này, đêm với ngày có nghĩa lý gì.

Nhưng sao anh không làm ban ngày. Anh không chấp hành, tôi sẽ báo cáo viện trưởng. Đây là quy định chung của bệnh viện. Ơ, anh này mù mà nặn được nhiều tượng đẹp quá hí.

 Ấy thế rồi chính Xuân là người phá mọi quy định. Cô ơi ới gọi mọi người đến xem tượng của tôi. Thấy mọi người tấm tắc khen, tôi biết tôi đã vượt qua được cửa ải đầu tiên. Bây giờ thì tôi không sợ nữa. Tôi có thể nặn tượng ban ngày. Tin có người mù nặn được tượng lan nhanh trong bệnh viện. Mỗi lần làm việc, tôi biết xung quanh tôi có nhiều người xem. Một hôm, đang nặn tượng, tôi quờ tay sang bên cạnh, và đụng phải một người nào đó. Tay tôi đang bê bết đất tôi vội hỏi:
- Ai đó, xin lỗi nghe?
- Võ Nguyên Giáp đây, Ứng nặn tượng khá lắm. Tôi đến thăm Ứng với cương vị là đồng hương của nhau. Tôi yêu hội họa, cũng rất yêu âm nhạc Ứng ạ. Trong âm nhạc tôi rất thích Bettôven. Những bài hay nhất của ông: từng biết được sáng tác lúc nào không? Lúc ông bị điếc.

Chia tay Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi cứ xúc động mãi. Đêm nằm thao thức không ngủ được. Rõ ràng không có tài, không có chí mới trở thành người vô dụng. Tôi nhận ra những lời khen của mọi người chỉ cốt động viên. Cả sự rùm beng của một vài bài báo về những bức tượng của tôi chỉ là phục vụ cho một ý định gì đó. May thay, tôi chưa "hếch" mũi lên. Chưa đặt đít lên chiếc máy bay giấy. Lời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp không chỉ là động viên mà còn là đòi hỏi rất gay gắt ở chính mình nữa đây. Thời gian sau đó tôi làm việc bất kể ngày đêm. Tôi không chỉ nặn mà  còn đục tượng gỗ. Những ngày đầu, lưỡi đục xấn cả vào ngón tay, máu chảy ròng ròng. Tôi biết, người sáng muốn có một bức tượng tốt còn mướt mồ hôi huống chi kẻ mù...

Tôi đã được xem hai quyển sổ với những lời ghi cảm tưởng của hàng vạn người xem trong các cuộc triển lãm tranh tượng của Lê Duy Ứng. Chỉ tính trong thời gian bị mù anh đã làm đến năm mươi tượng. Có thể trích ra đây đến vô tận lời của các lãnh tụ cấp cao, của những họa sĩ, những nhà điêu khắc, những trí thức, những nông dân, những sinh viên, học sinh, các cháu nhỏ. Cố vấn Ban chấp hành Trung ương Đảng Phạm Văn Đồng viết: “Chúc thành công lớn của nghệ sĩ Lê Duy Ứng". Đại tướng Võ Nguyên Giáp ghi: “xem những bức tranh, những pho tượng của nghệ sĩ Lê Duy Ứng, tôi rất cảm phục. Người đều có thần, cảnh đều có hồn. Cả đất  nước đang đứng lên sống và chiến đấu vì lý tưởng cao đẹp của Bác Hồ và của Đảng. Chúc Lê Duy Ứng với tâm hồn trong sáng hiếm thấy và tài nghệ trong nhiều thể loại có những tác phẩm lớn". "Tinh thần phấn đấu đã tạo ra trình độ nghệ thuật hội họa và điêu khắc cao. Chúng ta rất xúc động về sự cống hiến của nghệ sĩ cho nghệ thuật". (Lời của giáo sư Thượng tướng Hoàng Minh Thảo). Họa sĩ Văn Đa ghi: "Anh từng vẽ bằng tâm hồn. Tranh anh giản dị và đôn hậu do đó để lại trong tôi một ấn tượng đẹp đáng yêu đáng quý. Là đồng nghiệp cùng đơn vị với anh: chúc anh ngày càng có nhiều tác phẩm đẹp hơn... ".

Cũng trong hai cuốn sổ dày cộp chi chít những dòng chữ như vậy tôi thấy có nhiều ảnh mầu, anh chụp chung với các đồng chí: Phạm Văn Đồng, Võ Chí Công, Đỗ  Mười, Võ Nguyên Giáp, Lê Khả Phiêu, Đặng Vũ Hiệp... trong ảnh có cả chị Lê, cháu Đông Hà và Thu Hà. Tôi nói với Ứng:
- Chắc cái tổ ấm hạnh phúc này cũng là một trong những nguyên nhân giúp anh thành công trong điêu khắc và hội họa.
- Đúng thế - Ứng cười rất đỗi tự hào. Thời gian tôi đục được nhiều tượng nhất là thời gian tôi cưới Lê, về ở hẳn nhà Lê. Lê chăm sóc tôi, cổ vũ tôi rất nhiều. Vậy mà rất nhiều lần tôi đã trốn chạy tình yêu của Lê.
- Vì sao vậy? Tôi hỏi.
- Đơn giản là tôi không muốn mình là gánh nặng của Lê. Không biết ai bảo Lê đến thăm tôi ở bệnh viện 108. Tôi nói thẳng với Lê: "Giữa chúng ta không còn gì nữa đâu. Lê đi tìm người khác đi thôi". Sau đó chúng tôi còn giận nhau, cãi nhau rất nhiều buổi nữa. Lần cuối cùng Lê nói với tôi thế này:
- Anh không lấy em, anh cũng sẽ có một người vợ. Nhưng anh sẽ rất thiệt thòi là không được nhìn thấy người ấy. Với em, dù sao anh cũng đã nhìn thấy mặt mũi, vóc dáng. Con cái sau này dù anh không nhìn thấy anh vẫn hình dung ra nó giống em hoặc giống anh, hoặc giống cả hai người. Lấy người vợ khác anh mất luôn cả điều ấy.

Lê nói vậy thì được quá phải không anh? - Ứng hỏi tôi và ngồi dậy định kết thúc buổi nói chuyện. Tôi chưa kịp trả lời, cháu Thu Hà đã sà vào lòng Ứng vui vẻ:
- Được quá đi chớ bố!
- Ồ, cái con chít, mày biết gì? - Nói vậy nhưng anh lại cười như bằng lòng với lời của con gái.
- Cháu nói đúng đấy anh ạ. Được quá. Chỉ xin hỏi anh câu cuối cùng: Với cuộc sống hiện tại anh có gì phàn nàn không?
- Của riêng tôi thôi phải không? Chả có gì ngoài sự còn nghèo. Anh thấy đấy. Vợ tôi đi làm bữa đực bữa cái vì cơ quan không đủ việc làm. Đồng lương thiếu tá của tôi gần như phải bao toàn bộ gia đình.
- Vậy sao anh không xin ra ngoài? - Tôi hỏi. Không bao giờ. Trừ phi quân đội không còn sử dụng mình nữa. Ứng quả quyết - Sau khi bác sĩ Nguyễn Trọng Nhân dùng mắt tử thi ghép vào mắt  hỏng bên phải của tôi, trả lại cho tôi ánh sáng, việc đầu tiên là tôi xin được trở lại quân đội. Tôi không thể làm khác. Con đường mình đã tự chọn vẫn hoàn toàn đúng. Đã đúng còn phải rẽ ngang rẽ tắt làm gì? Thái độ cửa Lê Duy Ứng thật quyết liệt. Thái độ đó đúng và cần thiết cho những ai đang băn khoăn trăn trở trên con đường chiến đấu cho lý tưởng cua mình. Thành công thất bại của một đời người, của một dân tộc đôi khi cũng chỉ tùy thuộc ở thái độ này. Lê Duy Ứng đã thành công trong sự nghiệp bởi ngay khi mù loà ánh sáng niềm tin trong anh cũng chưa bao giờ tắt.


                                                                                     Hà Nội, ngày 9 tháng 8 năng 1990
                                                                                                       N.B.

[phonglan]

KHUẤT QUANG THỤY

TIỆC LÍNH

                                                                                              Truyện ngắn
                                                                          Kính tặng các chiến sĩ Binh đoàn Hương Giang


Con đường đất đỏ sục bụi vần lên như một dòng sông mây đỏ rực. Hãn vừa đánh nhẹ tay lái, tránh một cái ổ gà vừa văng tục: "Bố khỉ? Sao lại đi sau mấy cái thằng kéo pháo này cơ chứ!". Trung đoàn trưởng Thịnh ngồi ở ghế trước, úp chiếc mũ mềm vào mặt che bụi, nghe thấy vậy liền bật cười lớn "Tại cái xe thổ tả của cậu đấy chứ. Nửa tiếng mới nổ được, chậm chân hít bụi là đáng đời rồi”.Hãn nhăn nhó vặc lại: "Đâu phải tại tôi? Tại cái xe đã sắp về hưu rồi mà cấp trên vẫn thải xuống cho trung đoàn ta đấy chứ. Suốt đợt diễn tập chưa phải nghỉ đường ăn cơm với khỉ lần nào là còn khá đấy".
 
Quả có thế thật, cấp trung đoàn xưa nay chỉ có ngồi ca bin xe tải đi họp mà thôi. Nay được trang bị cái "oát" chỉ huy, dù có ghẻ lở cóc cáy cũng thơm chán. Ở binh đoàn này đâu phải trung đoàn nào cũng được cấp xe chỉ huy. Ư tiên đấy. Mà trong giấy tờ vẫn chỉ ghi là "tạm thời trang bị”, nghĩa là bất cứ lúc nào cấp trên vẫn có quyền lấy lại, chứ đâu phải chuyện đùa!

Ngồi ở phía sau, các sĩ quan trong ban chỉ huy trung đoàn lèn chặt như nêm. Đó là tất cả những thằng "hoàn chỉnh” nhất, chưa có xe máy thì mới phải bám càng xe của chỉ huy trung đoàn, chứ cãi bọn ,'lính nhà giàu', chúng nó vi vu cúp kích vọt về trước cả rồi. Tuy đông, chật nhưng vui. Vui vì nhiệm vụ diễn tập đã hoàn thành, trung đoàn được cấp trên xếp loại giỏi về chiến thuật. Các phái viên của Bộ về kiểm tra dù tiết kiệm lời khen, cũng phải nhiều lần biểu dương Trung đoàn 6. Thế là được rồi. Với Thịnh cuộc diễn tập này còn có ý nghĩa đặc biệt. Anh vừa về nhận chức trung đoàn trưởng được ba tháng. Với cấp trên đã đành, nhưng điều anh ớn nhất là những cái nhìn của cán bộ chỉ huy cấp dưới và trợ lý cơ quan. Từ ba tháng nay, những cái nhìn ấy vẫn bao hàm ý nghĩa "chờ xem ra làm sao đã". Cuộc diễn tập này thành công tốt đẹp, coi như anh đã vượt qua thời kỳ thử thách và được chính thức thừa nhận là một trung đoàn trưởng “đời mới" xứng đáng với truyền thống của Trung đoàn 6, một trung đoàn có "thâm niên" chiến trận rất oanh liệt, có mặt trong hầu hết những chiến dịch quan trọng nhất trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, từ Quảng Trị đến tận thành phố Hồ Chí Minh. Anh thuộc vào lớp chiến sĩ có cái may mắn là kịp có mặt trong những ngày tháng cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Đầu mùa xuân năm 1975 anh được bổ sung cho chính trung đoàn này, chưa kịp biết mặt biết tên hết đồng đội và các cấp chỉ huy đơn vị thì trung đoàn đã vào chiến dịch, rồi cứ cuồn cuộn cuồn cuộn mà tiến sâu vào chiến trường vừa đánh vừa đi cho đến tận ngày 30-4. Khi anh vừa làm quen được với khói lửa đạn bom thì cuộc chiến tranh cũng chấm dứt. Anh trở thành một trong những người lính vinh dự được có mặt ở cái đích cuối cùng của cuộc chiến. Trung đoàn trở thành một đơn vị anh hùng. Còn anh, sau cái ngày vinh quang ấy ít lâu thì được cấp trên cử đi họe sĩ quan. Từ đó, anh cứ học miết, hết trường này đến trường khác, hết trong nước lại ngoài nước, cách đây bốn năm anh mới thoát khỏi kiếp học đường để về chỉ huy một tiểu đoàn bộ binh cơ giới của sư đoàn bạn. Anh đã nhanh chóng trở thành một tiểu đoàn trưởng giỏi. Và rồi, đùng một cái, anh được điều thẳng về "trung đoàn của mình” làm trung đoàn trưởng. Điều đó khiến anh vừa mừng, vừa lo. Mừng vì được trơ về trung đoàn cũ, một đơn vị có truyền thống vẻ vang. Lo vì anh sợ mình quá sức: Nếu như cấp trên điều anh về làm chỉ huy một trung đoàn khác, có lẽ anh không lo lắng nhiều đến như vậy. Vừa về tới trung đoàn, anh giáp mặt ngay với Đề, người sẽ là phó trung đoàn trưởng của anh, người cùng một "xê ry 75", với anh nhưng khác anh. Đề hầu như liên tục có mặt ở trung đoàn từ dạo đó đến nay, tham gia rất nhiều trận đánh ác liệt trên đất bạn Campuchia và cả biên giới phía Bắc. Đề chỉ rời trung đoàn một năm để đi học một lớp bổ túc. Tóm lại, Đề dày dạn hơn anh rất nhiều. "Cậu về đây là rất hay - Đề nói ngay khi hai người vừa tay bắt mặt mừng - những kiến thức cơ bản của cậu cộng với kinh nghiệm của tớ nhất định sẽ làm cho trung đoàn ta mạnh lên rất nhanh". Tuy vậy phải qua cuộc diễn tập thực binh này, anh mới thực sự tự tin ở khả năng của mình.

Ở phía sau, mọi người vẫn đang ồn ào cười nói. Thế - trợ lý tác chiến hét rất to:
- Hôm nay là thích hợp nhất. Không, nhất định hôm nay ông Đề phải khao.
- Đúng rồi. Hôm nay thôi. RTC đấy nhé?
Thịnh cũng quay xuống tuyên bố.
-Lên kế hoạch rồi. Ra đến thị trấn: có quán cầy tơ nào thì dừng lại, Hãn nhé.
- Hôm nay mới mồng bốn thôi, các thầy ạ - Hãn cằn nhàn - ăn bậy ăn bạ có ngày chết.
- Thằng này mê tín bỏ mẹ? Thôi được, sẽ cho cậu suất ăn chay, kiêng. Được chưa?
- Này... này - Bấy giờ mới nghe, Đề lên tiếng – ông Thịnh này ... Trong túi tôi chỉ còn hơn chục ngàn thôi đấy? Để khi khác đi?
- Tớ sẽ cho cậu vay - Thịnh đập cái mũ bịt mồm vào thành xe - Khi nào cái Tuyết nó bán lợn, về lột của nó mà trả. Hay kỳ này về móc túi ông bố vợ cậu ấy.
- Cứ lấy béng một tháng lương hưu của ông đại tá là đủ chứ gì. Coi như phạt cụ can tội gả con gái cho lính. Được chưa? Nếu cụ gây khó khăn, cứ cho lính về đánh béng dăm cây quất đem ra hà Nội bán là ăn đủ! Hả?
- Cần gì - Cậu trợ lý tác chiến lại lên tiếng – Anh Đề về lần này cứ dọa đưa chị Tuyết và thằng Cún lên "lập nghiệp" ở trên này là khắc cụ phải hối lộ ngay thôi mà!
- Thôi được! Xong. Coi như phương án tài chính đã được duyệt - Đề hăng hái tuyên bố - Tớ sẽ khao và ông Thịnh sẽ trả tiền!

Chuyện phó trung đoàn trưởng Đề lấy vợ cũng là một trong những "giai thoại" chắc chắn sẽ còn được nhớ lâu ở Trung đoàn 6. Hồi đó anh còn là tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 1. Ba mươi tám tuổi, chưa vợ. Nói cho đúng ra, anh đã thử lấy vợ một lần, nhưng ăn hỏi xong thì phát hiện ra cô dâu đã có mang được ba tháng. Hú vía! Từ đó đi tìm hiểu cô nào anh mắc cái tật hay nhìn vào bụng người ta và... hay hỏi tọc mạch. Thành thử ra, các cô gái tử tế đứng đắn thấy vậy đều lảng. Còn những cô có “bản lĩnh" hơn một chút thì chính anh lại sợ họ. Ông Kiệt, hồi đó còn là sư đoàn trưởng, mỗi lần xuống kiểm tra tiểu đoàn, thường nói vui với Đề "Này, thôi cậu làm rể tớ đi cho rồi. Con gái tớ năm này mười tám tuổi rồi, nó đang học sư phạm mẫu giáo. Chỉ sang năm ra trường là có thể cưới được"

Đề vái ông sư đoàn trưởng mà rằng: "Con lạy bố ạ? Bố chỉ cần một vai thủ trưởng, con đã đủ bở hơi tai  rồi. Dại gì con lại trao thân cho bố vai bố vợ nữa, để con ra bã à?".