Sự nghiệp cả cuộc đời

[SaoVang]

Vào đầu tháng Hai năm 1943, Bộ Tổng tư lệnh tối cao đã vạch kế hoạch cho các chiến dịch tiến công đánh cụm tập đoàn quân “Trung tâm” như vậy. Nói chung, ý đồ thật là dễ hiểu: đã một năm rưỡi nay rồi, vùng đất này nằm dưới ách phát-xít; muốn làm sao giải phóng nó càng nhanh càng tốt.

Ngày 21 tháng Hai, Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản (b) toàn Liên bang công bố các khẩu hiệu nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày thành lập Hồng quân. Ngày 23 tháng Hai, vào đúng ngày lễ mà cả nước kỷ niệm với biết bao tình thương yêu và hy vọng hướng về các chiến sĩ Liên Xô, bản nhật lệnh của Tổng tư lệnh tối cao được phát ra, nêu lên một số điểm tổng kết cuộc chiến đấu anh hùng của nhân dân Liên Xô chống lại lũ giặc đã ồ ạt tiến công đất nước xô-viết. Tôi xin nêu ra đây một vài đoạn của bản nhật lệnh đó:

“...Hai mươi tháng nay, Hồng quân tiến hành cuộc đấu tranh anh dũng chưa từng có trong lịch sử chống lại sự xâm lăng của bọn phát-xít Đức. Do thiếu mặt trận thứ hai ở châu Âu, nên Hồng quân một mình chịu toàn bộ gánh nặng của cuộc chiến tranh. Nhưng Hồng quân không những đã đứng vững trước sự tấn công mãnh liệt của bọn giặc phát-xít Hít-le, mà trong quá trình chiến tranh còn trở thành một sức mạnh khủng khiếp đối với quân đội phát-xít.

Trong những cuộc chiến đấu gay go mùa hè và mùa thu năm 1942, Hồng quân đã chặn đường bọn thú dữ phát-xít. Nhân dân ta sẽ đời đời ghi nhớ cuộc chiến đấu anh hùng bảo vệ Xê-va-xtô-pôn và Ô-đét-xa, ghi nhớ những trận chiến đấu ngoan cường ở gần Mát-xcơ-va và ở chân rặng núi Cáp-ca-dơ, ở vùng Rơ-giép và ở Lê-nin-grát, ghi nhớ trận giao chiến lớn nhất trong lịch sử chiến tranh là trận Xta-lin-grát. Trong những trận giao chiến vĩ đại đó, các chiến sĩ, cán bộ chỉ huy và cán bộ chính trị dũng cảm của chúng ta đã tô thắm những lá quân kỳ của Hồng quân đời đời vinh quang, và đã tạo cơ sở, vững chắc để đánh bại quân đội phát-xít Đức.

Cách đây ba tháng, các đơn vị Hồng quân đã bắt đầu tiến công vào những vùng gần Xta-lin-grát. Từ đó, chúng ta đã giành được quyền chủ động về quân sự, tốc độ và sức đột kích của các chiến dịch tiến công của Hồng quân không hề giảm sút ...

Nước Đức Hít-le đã bắt nền công nghiệp chiến tranh của châu Âu phục vụ nó, cho nên mãi đến gần đây, nó vẫn hơn Liên Xô về mặt trang bị kỹ thuật, trước hết là về xe tăng và máy bay. Điều đó đã từng là ưu thế của nó.

Nhưng qua 20 tháng chiến tranh, tình hình đã thay đổi. Nhờ tinh thần lao động quên mình của nam nữ công nhân, kỹ sư và cán bộ kỹ thuật trong ngành công nghiệp quốc phòng Liên Xô, cho nên trong thời gian chiến tranh, sản xuất xe tăng, máy bay, đại bác đã tăng lên. Cũng trong thời gian này, địch đã bị tổn thất nặng nề trên mặt trận Xô - Đức về trang bị kỹ thuật quân sự, đặc biệt là xe tăng, máy bay và đại bác...

Khi nước Đức Hít-le bắt đầu cuộc chiến tranh chống Liên Xô thì nó đã có gần hai năm kinh nghiệm tiến hành những chiến dịch lớn ở châu Âu bằng các phương tiện chiến tranh hiện đại nhất, còn Hồng quân trong thời kỳ đầu chiến tranh thì dĩ nhiên là chưa có và cũng không thể có những kinh nghiệm chiến đấu như vậy, điều này cũng đã từng là ưu thế của quân đội phát-xít Đức.

Nhưng sau 20 tháng, trên lĩnh vực này, tình hình cũng đã thay đổi. Hồng quân đã trở thành một quân đội chính quy. Nó đã học được cách đánh địch chắc thắng, tính đến mặt yếu và mạnh của địch theo đúng yêu cầu của khoa học quân sự hiện đại...

Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa là quân đội Hít-le đã đến ngày tận số, và Hồng quân chỉ còn việc đuổi đánh chúng đến tận biên giới phía Tây Liên Xô. Nghĩ như vậy là tự lừa dối mình một cách ngu ngốc và nguy hiểm. Nghĩ như vậy là đánh giá quá cao lực lượng của mình, đánh giá quá thấp lực lượng của địch và rơi vào chủ nghĩa phiêu lưu.

Địch có thất bại, nhưng chưa bị đánh thua hẳn. Quân đội phát-xít Đức đang trải qua một cuộc khủng hoảng do bị những đòn của Hồng quân, nhưng điêu đó chưa có nghĩa là nó không thể phục hồi. Cuộc đấu tranh với bọn Đức xâm lược chưa kết thúc, nó chỉ đang phát triển và cháy bùng bùng. Thật là ngu ngốc nếu cho rằng bọn Đức sẽ bỏ lại đất đai của ta, dù chỉ là một ki-lô-mét mà không chiến đấu gì cả.

Hồng quân còn phải chiến đấu gay go với một kẻ địch quỷ quyệt tàn ác và hiện đang còn mạnh. Cuộc đấu tranh này đòi hỏi phải có thời gian, phải có hy sinh, phải dốc toàn lực và động viên toàn bộ khả năng của chúng ta... Bọn Đức xâm lược đang chống lại một cách điên cuồng, chuyển sang phản công, cố trụ lại ở các tuyến phòng ngự và có thể lao vào những cuộc phiêu lưu mới. Chính vì vậy, trong hàng ngũ của chúng ta không cho phép tồn tại những tư tưởng bình thản, bàng quan và tự cao tự đại.

Toàn dân Liên Xô vui mừng về những thắng lợi của Hồng quân. Nhưng chiến sĩ, cán bộ chỉ huy và cán bộ chính trị của Hồng quân phải nhớ kỹ những lời dạy của Lê-nin, người thầy của chúng ta: một là, không say sưa vì thắng lợi và không tự kiêu tự mãn; hai là, giữ vững thắng lợi; ba là, đánh cho địch quỵ hẳn”.

Ở phần cuối cùng, bản nhật lệnh kêu gọi các chiến sĩ Liên Xô hãy đánh địch kiên quyết hơn nữa, yêu cầu hoàn thiện bản lĩnh chiến đấu, tăng cường kỷ luật và trật tự trong các đơn vị bộ đội và giáng cho địch những đòn mạnh hơn nữa. Bản nhật lệnh đó đã được toàn thể quân nhân các Lực lượng vũ trang Liên Xô học tập kỹ và đã trở thành chương trình hành động của chúng ta trong nhiều tháng tới.

[SaoVang]

Ngày 23 tháng Hai, tôi ở Phương diện quân Bri-an-xcơ. Tôi gọi điện về Đại bản doanh, chúc mừng I. V. Xta-lin nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày thành lập Hồng quân. Đồng chí cũng chúc mừng tôi. Sau đó, tôi báo cáo về tình hình ở mặt trận. Cuối cùng, Tổng tư lệnh tối cao hỏi tôi có biết tin về bức điện chúc mừng của Tổng thống Hoa Kỳ Ph. Ru-dơ-ven không. Tôi không biết bức điện đó, và Xta-lin hứa báo cho tôi biết toàn văn. Sau đó, A. I. An-tô-nốp gọi điện cho tôi và đọc cho tôi nghe bức điện.

Bức điện nói: “Thay mặt nhân dân Hoa Kỳ, nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày thành lập Hồng quân, tôi xin bày tỏ với Hồng quân lòng khâm phục sâu sắc của chúng tôi đối với những thắng lợi huy hoàng có một không hai trong lịch sử. Trong bao nhiêu tháng trời, bất chấp những thiệt hại to lớn về vật tư, phương tiện giao thông vận tải và đất đai, Hồng quân đã không chịu để cho kẻ thù hùng mạnh nhất giành được thắng lợi. Hồng quân đã chặn địch ở gần Lê-nin-grát, ở ngoại vi Mát-xcơ-va, ở gần Vô-rô-ne-giơ ở Cáp-ca-dơ và, cuối cùng, ở trận Xta-lin-grát bất tử, Hồng quân không những đã làm cho kẻ thù thất bại, mà còn chuyển sang một cuộc tiến công vĩ đại vẫn phát triển thắng lợi trên toàn bộ mặt trận từ biển Ban-tích đến Biển Đen...” .

Công việc ở ngoài mặt trận đang tiến triển tốt đẹp thì Xta-lin gọi tôi từ mặt trận về Mát-xcơ-va. Ở đây, như mọi khi, việc trước tiên là tôi đến Đại bản doanh và báo cáo với I. V. Xta-lin về những chi tiết trong tiến trình chiến dịch, nêu lên nhận định của mình về cục diện chung trên các mặt trận. Kết thúc cuộc nói chuyện, đồng chí nói:

- Đồng chí hãy nghỉ vài hôm. Chắc là mệt lắm.

Những ngày nghỉ của tôi trôi qua ở Bộ Tổng tham mưu với những công việc thường lệ và những cuộc đi đến Đại bản doanh hàng ngày. Có một lần, gần tối thì M. I. Ca-li-nin gọi điện mời tôi đến Đoàn chủ tịch Xô-viết tối cao Liên Xô để trao tặng thưởng cho tôi. Khi được biết lúc trao tặng thưởng sẽ có mặt M. I. Ca-li-nin, A. Ph. Goóc-kin và người nhiếp ảnh, tôi xin phép cho tôi đến cùng với I-go, con trai của tôi lên tám tuổi.

Ở Đoàn chủ tịch, M. I. Ca-li-nin mỉm cười, tiếp chúng tôi thật giản dị. Thủ tục trao tặng thưởng thì không lâu. Sau đó, chúng tôi ngồi nói chuyện. M. I. Ca-li-nin hỏi cặn kẽ về tình hình trên các mặt trận, về công tác của Bộ Tổng tham mưu. Đồng chí nói chậm rãi, dường như là suy nghĩ, cân nhắc từng lời, các động tác của đồng chí cũng thong thả, khoan thai. Nhưng đồng chí làm cho tôi ngạc nhiên vì tư tưởng trong sáng, tài khéo léo nói chuyện thật là thông minh và cởi mở.

Nếu biết rằng đồng chí không còn trẻ nữa và không được mạnh khỏe lắm thì càng thấy ngạc nhiên là làm thế nào đồng chí có được thì giờ, sức lực và khả năng tiến hành một cách xuất sắc công tác quốc gia to lớn như vậy, đồng thời biết rõ tình hình trên các mặt trận và nói chung trong cả nước.

Khi cuộc nói chuyện đã xong, M. I. Ca-li-nin chuyện trò với con tôi, sau đó dẫn nó đi quanh cái giá đặt trong phòng làm việc của đồng chí, trên giá có mô hình các tàu chiến Liên Xô và giảng giải vắn tắt cho nó nghe về mỗi loại tàu đó.

Con tôi lúc đó thích thú vô cùng và đến bây giờ, khi đã trở thành người lớn, một kiến trúc sư, mỗi lấn nhớ lại cuộc gặp mặt đó, bao giờ cũng thích thú không kém gì khi còn nhỏ. Những thắng lợi của chúng ta trên mặt trận cho phép hy vọng rằng chẳng bao lâu nữa sẽ đến lúc chúng tôi phải vạch kế hoạch hoạt động quân sự trên lãnh thổ Bê-lô-ru-xi-a.

Nhưng tình huống bỗng nhiên thay đổi ở cánh Nam mặt trận Xô - Đức làm cho Bộ Tổng tư lệnh tối cao phái từ bỏ việc thực hiện ý đồ ấy và lại tập trung chú ý vào hướng Tây - Nam. Ở đây, những tiền đề của một trận đánh to lớn ngày càng chín muồi, một trận đánh đã đi vào lịch sử với cái tên là trận Cuốc-xcơ.

[SaoVang]

TRÊN VÒNG CUNG CUỐC-XCƠ

Những sự kiện xảy ra đầu mùa xuân năm 1943 là đặc biệt đáng nhớ đời với tôi. Điều đó rất dễ hiểu. Trận Cuốc-xcơ mà cơ quan lãnh đạo quân sự Liên Xô chuẩn bị cả một thời gian dài đã có tác dụng quyết định về nhiều mặt đối với tiến trình tiếp theo của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai.

Mùa xuân năm 1943, bọn trùm quốc xã Đức đã có một mưu toan to lớn cuối cùng nhằm quay ngược chiều hướng chiến tranh, chiếm lại ưu thế trước kia và trả thù những thất bại ở Xta-lin-grát, Bắc Cáp-ca-dơ, thượng lưu sông Đôn và Lê-nin-grát, mà kết quả là bọn phát-xít đã mất hết, trên mặt trận Xô - Đức, tất cả những gì mà chúng chiếm được trong cuộc tiến công hè - thu năm 1942. Bây giờ, khi đặt kế hoạch cho cuộc tiến công lớn vào mùa hè, bộ chỉ huy Hít-le hy vọng chứng minh được rằng Đức chưa phải là thua trong chiến tranh, mà tất cả còn có thể thay đổi.

Vào tháng Hai - tháng Ba năm 1943, một trong những tướng có kinh nghiệm nhất của quân đội phát-xít Đức là thống chế Man-stai-ne đã chỉ huy cuộc phản công của cụm tập đoàn quân “nam” ở vùng Đôn-bát và Khác-cốp. Hơn nữa, Hít-le, với tư cách là Tổng tư lệnh tối cao, đã trực tiếp tham gia vạch ra kế hoạch phản công này. Hắn hy vọng rằng với chiến thắng quân sự to lớn ở mặt trận phía Đông, sẽ nâng cao được tinh thần của quân lính và nhân dân Đức, ngăn chặn được sự tan rã đã bắt đầu của khối phát-xít và phục hồi uy thế quân sự - chính trị của nước Đức.

Mục tiêu chiến lược của địch là: bằng các mũi công kích của quân đoàn xe tăng SS từ khu vực Cra-xnô-grát và của các quân đoàn xe tăng 48 và 40 từ Cra-xnô-ác-mây-xki theo hai hướng dồn về Pa-vlô-grát và Bác-ven-cô-vô, tiêu diệt bộ đội cánh phải của Phương diện quân Tây - Nam đã tiến đến các vùng lân cận Đni-ép-rô-pê-tơ-rốp-xcơ, đẩy lùi họ tới Bắc Đô-ne-txơ và phục hồi những đường giao thông đã bị cắt đứt của cụm tập đoàn quân “nam” dẫn đến các chỗ vượt qua khúc cong của sông Đni-ép-rơ.

Tiếp theo đó, sau khi đã điều động lực lượng vào vùng Tây - Nam Khác-cốp, sẽ đánh một đòn mạnh vào Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ, chiếm lại Khác-cốp và Bê-lơ-gô-rốt, rồi khi đã lập lại được trận địa phòng ngự theo tuyến Bắc Đô-ne-txơ sẽ tiếp tục tiến công về phía Cuốc-xcơ. Địch cũng dự kiến là tập đoàn quân xe tăng 2 của cụm tập đoàn quân “Trung tâm” sẽ từ một khu vực ở phía Nam Ô-ri-ôn phản kích vào Cuốc-xcơ theo hướng ngược lại.

Bộ đội Liên Xô thuộc Phương diện quân Tây - Nam tiến đến sông Đni-ép-rơ trong cuộc tiến công mùa đông và đang đóng quân cách Da-pô-rô-gie không xa, đã hoàn toàn bị bất ngờ trước cuộc công kích của địch vào ngày 19 tháng Hai. Đến cuối tháng Hai, trong quá trình những trận giao chiến hết sức ác liệt, địch đã đẩy được bộ đội Liên Xô sang bên kia Bắc Đô-ne-txơ.

Việc đó đã xảy ra như thế nào? Vì các sự kiện đó ít được nói rõ, nên tôi xin đi sâu vào chi tiết một tí. Các tư lệnh Phương diện quân Tây - Nam và Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ không đánh giá đúng tình hình chiến lược đã diễn ra vào giữa tháng Hai tại cánh đó của mặt trận Xô - Đức. Khi thấy địch điều động quân vào trung tuần tháng Hai, nhất là việc điều quân đoàn xe tăng SS từ Khác-cốp đến vùng Cra-xnô-grát và các quân đoàn xe tăng 48 và 40 từ cánh trái Phương diện quân Tây - Nam đến vùng Cra-xnô- ác-mây-xki, các đồng chí đó cho là địch bắt đầu rút cánh quân của chúng ở Đôn-bát sang bên kia sông Đni-ép-rơ.

Xuất phát từ nhận định không đúng đó, N. Ph. Va-tu-tin, tư lệnh Phương diện quân Tây - Nam, đề nghị Đại bản doanh cho phép tiến công ồ ạt bằng toàn bộ lực lượng của phương diện quân để tiêu diệt hoàn toàn quân địch ở vùng giữa sông Bắc Đô-ne-txơ và sông Đni-ép-rơ, và tiến tới sông Đni-ép-rơ ngay trước khi bắt đầu mùa lầy lội đầu xuân.

[SaoVang]

Để trả lời việc đó, trong cuộc nói chuyện điện thoại với N. Ph. Va-tu-tin đêm mồng 10 rạng ngày 11 tháng Hai, I. V. Xta-lin nói như sau: khi bộ đội ta chưa lấy được Khác-cốp thì tốt hơn là đừng tiến hành chiến dịch “nhảy vọt" như phương diện quân đề nghị, mà nên làm một kế hoạch khác với những mục tiêu hạn chế, nhưng thực tế hơn trong lúc này. Mục tiêu chung của phương diện quân trong thời gian trước mắt là không cho địch rút về phía Đni-ép-rô-pê-tơ-rốp-xcơ và Da-pô-rô-gie, và huy động mọi lực lượng của phương diện quân tiến hành những biện pháp kẹp chặt cánh quân địch ở Đôn-bát, dồn chúng vào Crưm, sau đó chặn hết các đường đi qua Pê-rê-cốp và Xi-va-sơ và như vậy tách rời chúng khỏi quân địch khác ở U-crai-na. Cần phải bắt đầu chiến dịch càng nhanh càng tốt và gửi quyết định về Bộ Tổng tham mưu.

Ngày 17 tháng Hai. sau khi giải phóng Khác-cốp, I. V. Xta-lin trực tiếp gọi điện cho N. Ph. Va-tu-tin bảo rằng kế hoạch chiến dịch mới của phương diện quân do Va-tu-tin trình lên đã được duyệt y. Nhưng Tổng tư lệnh tối cao yêu cầu Va-tu-tin chú ý đến những nhận xét của đồng chí về các nhiệm vụ của tập đoàn quân 6 mà đồng chí đã nêu ngay trong cuộc trao đổi ý kiến trước đó về chiến dịch “Nhảy vọt". Vấn đề là tập đoàn quân đó phải chiếm Xi-nen-ni-cô-vô, rồi chiếm Da-pô-rô-gie và không cho địch rút lui sang bờ phía Tây sông Đni-ép-rơ qua Đni-ép-rô-pê-tơ-tốp-xcơ và Da-pô-rô-gie. Trong lúc này, đừng giao cho tập đoàn quân 6 những nhiệm vụ khác đại loại như tiến quân đến Crê-men-tsúc.

Như vậy là cả Đại bản doanh, cả Bộ Tổng tham mưu cũng mắc sai lầm như các tư lệnh Phương diện quân Tây - Nam và Vô-rô-ne-giơ: không dự tính những chiến dịch tiến công của địch, vì cho rằng chúng đã bị đánh quỵ ở đây. Đại bản doanh không những đồng ý với những đề nghị của các tư lệnh về việc phát triển cuộc tiến công tiếp theo mà thậm chí trong các chỉ thị của mình còn mở rộng thêm kế hoạch của các phương diện quân.

Thêm vào đó, Đại bản doanh không thực hiện một biện pháp nào để tăng cường cho bộ đội của các phương diện quân đó. Kết quả là Phương diện quân Tây - Nam vẫn tiếp tục các trận đánh và tiến quân theo hướng Tây và Tây – Nam, ngày càng mở rộng diện tiến công cho tới khi địch bắt đầu phản công thì đã lên đến quá 400 ki-lô-mét. Hơn nữa, do phải tiến công liên tục và dài ngày nên bộ đội Liên Xô đã bị tổn thất lớn về người và phương tiện kỹ thuật, và do chiến đấu quá xa căn cứ hậu cần, nên đã thiếu đạn dược nghiêm trọng.

Cuộc phản kích của địch và sự rút lui nhanh chóng của bộ đội cánh phải Phương diện quân Tây - Nam đã tạo nên một mối nguy cơ lớn cho cánh trái của Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ, mà các đơn vị của nó cũng đã yếu đi rất nhiều trong các trận tiến công nhưng vẫn tiếp tục tiến quân theo hướng Tây.

Trong những ngày đầu tháng Ba, Tổng tư lệnh tối cao chỉ thị cho tôi trở lại Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ. Bộ tư lệnh và bộ tham mưu của phương diện quân lúc đó đóng ở Bê-lơ-gô-rốt. Sau khi đi thăm bộ đội và bộ tham mưu tập đoàn quân xe tăng 3, tôi thấy rõ tình hình đã trở nên rất trầm trọng và đã báo cáo tỉ mỉ với Tổng tư lệnh tối cao. Đồng chí đã ra lệnh chuyển cụm quân của P. X. Rư-ban-cô từ Phương diện quân Tây - Nam cho Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ. Nhưng thế cũng vẫn chưa đủ.

Ngày 4 tháng Ba, địch bắt đầu giai đoạn thứ hai của cuộc phản công, tập trung lực lượng đánh một đòn đột kích rất mạnh bằng xe tăng từ khu vực phía Tây - Nam Khác-cốp vào Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ. Lợi dụng ưu thế rất lớn, nhất là về xe tăng và không quân, ngày 7 tháng Ba, sau những trận đánh đẫm máu, địch đã đè bẹp sức kháng cự của các đơn vị ở cánh trái Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ và bắt buộc họ phải rút lui về phía Khác-cốp.

[SaoVang]

Tiểu đoàn Tiệp Khắc thành lập trên đất Liên Xô và đặt dưới quyền chỉ huy của Lút-vích Xvô-bô-đa đã thử lửa trận đấu chính tại đây. Hội đồng quân sự phương diện quân và tôi, với tư cách là đại diện của Đại bản doanh, đã thay mặt nhân dân Liên Xô, bộ chỉ huy và nhân danh cá nhân, gửi lời nhiệt liệt biểu dương các chiến sĩ Tiệp Khắc đã nêu những tấm gương dũng cảm và gan dạ và tỏ ra là những người bạn chiến đấu xứng đáng của các chiến sĩ Liên Xô, và chúc giành thắng lợi tiếp tục trong cuộc chiến đấu chung của chúng ta chống bọn chiếm đóng.

Để đáp lại, như L. Xvô-bô-đa viết trong cuốn sách “Từ Bu-du-lúc đến Pra-ha" của mình, các chiến sĩ đã thề tiếp tục chiến đấu kiên cường chống bọn xâm lược phát-xít và đưa sự nghiệp mà vì nó biết bao đồng chí đã hy sinh, đến thắng lợi cuối cùng.

Sau ngày 7 tháng ba, tình hình tại cánh trái Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ tiếp tục xấu đi. Đêm mồng 9 rạng mồng 10 tháng Ba, tôi đã nói chuyện tỉ mỉ bằng điện thoại với Tổng tư lệnh tối cao. Chúng tôi đã thảo luận về những việc mà Đại bản doanh cần phải làm để lập tức tăng cường thật nhiều cho hướng Cuốc-xcơ - Bê-lơ-gô-rôt - Khác-cốp. Chúng tôi đã quyết định điều ngay tới đó hai tập đoàn quân bộ đội hợp thành và một tập đoàn quân xe tăng. Trong chỉ thị của Đại bản doanh gửi cho tư lệnh Phương diện quân Trung tâm C. C. Rô-cô-xốp-xki, cho tôi và cho tư lệnh Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ Ph. I. Gô-li-cốp, có nói:

“Cụm quân phía Nam của địch ở phía Bắc Khác-cốp đã tiến đến vùng Ca-da-tsi-a Lô-pan tạo nên một tình thế gay go cho Phương diện quân Vô- rô-ne-giơ và gây nguy cơ phá vỡ các hậu cứ của toàn bộ Phương diện quân Trung tâm, địch có âm mưu tiền quân về phía Bê-lơ-gô-rốt, đánh thọc về phía Cuốc-xcơ và nối liền với cụm quân Đức ở Ô-ri-ôn để tiến vào hậu phương của Phương diện quân Trung tâm.

Đại bản doanh quyết định điều tập đoàn quân xe tăng của Ca-tu-cốp (Tập đoàn quân xe tăng 1 được thành lập theo chỉ thị của Đại bản doanh hồi tháng Hai năm 1943 để làm lực lượng dự bị của Đại bản doanh, trên cơ sở cơ quan chỉ huy tập đoàn quân 29 có sử dụng quân đoàn cơ giới 3 của Phương diện quân Ca-li-nin và quân đoàn xe tăng 6 của Phương diện quân Tây. M. E. Ca-tu-cốp được chỉ định làm tư lệnh tập đoàn quân.) chặn đường bọn địch đang đi lên phía Bắc, với nhiệm vụ là cùng tập đoàn quân 21 tiêu diệt cụm quân phía Nam của địch và đập tan mối nguy cơ đã hình thành đối với các Phương diện quân Trung tâm và Vô-rô-ne-giơ. Đại bản doanh ra lệnh:

1. Cấp tốc đưa tập đoàn quân 21 về phía Cuốc-xcơ để muộn nhất là ngày 13 tháng Ba, tập đoàn quân này tiến đến phía Nam Cuốc-xcơ, chiếm tuyến đường ô-tô và bắt đầu vận động nhanh chóng về phía Ô-bô-i-an.

2. Giúp đỡ bằng mọi cách tập đoàn quân xe tăng của Ca-tu-cốp trong việc chuyển quân xuống xe và tiến quân hết sức nhanh chóng về phía trước, sát cánh với tập đoàn quân 21.

Đại bản doanh báo cáo đồng chí biết rằng tập đoàn quân 21 cũng như tập đoàn quân xe tăng của Ca-tu-cốp, từ 13 tháng Ba năm nay đều chuyển sang thuộc quyền tư lệnh Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ”.

A. I. An-tô-nốp, phó tổng tham mưu trưởng, lúc đó đang ở Cuốc xcơ với tư cách là đại diện của Đại bản doanh, được lệnh dùng tất cả mọi biện pháp để làm cho tập đoàn quân 21 tiến quân nhanh chóng nhất đến sông Pxi-ôn. Tập đoàn quân 21 phải giữ vững tuyến này, bảo vệ Cuốc-xcơ từ phía Nam và bảo đảm việc triển khai của tập đoàn quân xe tăng 1 vừa được điều từ lực lượng dự bị của Đại bản doanh tới.

Đại bản doanh cũng chỉ thị chuyển gấp cho bộ tư lệnh Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ tập đoàn quân 64 thuộc lực lượng dự bị của Đại bản doanh ở vùng Xta-lin-grát. Bộ đội của Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ tiếp tục bảo vệ ngoan cường những cửa ngõ đi vào Khác-cốp, nhưng vì lực lượng tương đối yếu nên không chống đỡ nổi sức ép bằng xe tăng của bọn phát-xít và đành phái rời bỏ thành phố ngày 15 tháng Ba.

[SaoVang]

Ở gần Bê-lơ-gô-rốt, địch đánh đòn chủ yếu vào tập đoàn quân 69 đã quá yếu. Tập đoàn quân 69 bị một quân đoàn xe tăng SS tiến công từ phía Nam và một quân đoàn bộ đội hợp thành đánh từ phía Tây. Bọn phát-xít ném bom Bê-lơ-gô-rốt không ngớt. Ngày 18 tháng Ba, sau khi đột phá từ phía Nam, bọn địch đã chiếm được thành phố. Bộ chỉ huy Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ và tôi đã rời khỏi thành phố từ sáng sớm và chuyển đến vùng Ô-bô-i-an.

Theo lệnh của Tổng tư lệnh tối cao, Gh. C. Giu-cốp tới chỗ chúng tôi để cùng tôi và các tư lệnh phương diện quân nghiên cứu và đề đạt lên Đại bản doanh các ý kiến về kế hoạch tác chiến tiếp theo trên hướng này.

Ngày 19 tháng Ba, tôi cùng Giu-cốp báo cáo lên Tổng tư lệnh tối cao rằng chúng tôi tập trung toàn bộ sự chú ý vào việc ngăn chặn bước tiến của địch từ Bê-lơ-gô-rốt tới phía Bắc và Đông - Bắc. Nhằm mục đích đó, chúng tôi đã bố trí phòng ngự vững chắc dọc theo sông Bắc Đô-ne-txơ và tiếp theo qua Gô-xti-sê-vô, Bư-cap-ca, Đơ-mi-tơ-ri-ép-ca, Cra-xnai-a I-a-ru-ga và Cra-xnô-pô-li-ê, ưu tiên bảo vệ các hướng đi Ô-bô-i-an và Cô-rô-tsa.

Chúng tôi rút tập đoàn quân 69 cùng với quân đoàn xe tăng sang bên bờ phía Đông sông Bắc Đô-ne-txơ; tập đoàn quân 21 được tăng cường thêm mấy trung đoàn pháo tự hành vừa mới tới; quân đoàn xe tăng của I. A. Vốp-tsen-cô được chuyển lên sát phía Bắc và Tây - Bắc Bê-lơ-gô-rát để bảo vệ con đường cái dẫn tới Ô-bôi-an và Ta-ma-rốp-ca; tập đoàn quân 40 được rút về tuyến Đơ-mi-tơ-ri-ép-ca, Cra-xnai-a I-a-ru-ga vào chỗ tiếp giáp giữa tập đoàn quân 21 và tập đoàn quân 38. Còn bản thân chúng tôi thì xuống các đơn vị để nắm lại tình hình trong vùng Bê-lơ-gô-rát và giúp đỡ Tổ chức phòng ngự ở đây.

A. I. An-tô-nốp đang ở Cuốc-xcơ báo cho tôi biết rằng ngày 17 tháng Ba, tập đoàn quân 21 đã ra đến Ôn-khô-vát-ca, và ngày 18 tháng Ba, tập đoàn quân xe tăng 1 đã ở Cuốc-xcơ. Đến ngày 23 tháng Ba, sau khi tập đoàn quân 64 (tập đoàn quân cận vệ 7) tiến đến sông Bắc Đô-ne-txơ và đóng giữ khu vực giữa tập đoàn quân 69 và tập đoàn quân xe tăng 3, và tập đoàn quân 21 bố trí phòng ngự vững chắc trên tuyến cách Bê-lơ-gô-rôt 25 - 30 ki-lô-mét về phía Bắc, thì trận tuyến ở khu vực Ô-bôi-an đã ổn định lại.

Quân Đức cố phát triển tiến công ở đây nhưng không thành công, và Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ đã chuyển sang phòng ngự vững chắc. Ngày 22 tháng Ba, tôi được phép trở về Mát-xcơ-va. Tiếp theo tôi, cả A. I. An-tô-nốp, do tôi đề nghị, cũng được phép về Mát-xcơ-va. Chẳng bao lâu sau đó, tôi đã có dịp giới thiệu An-tô-nốp với Tổng tư lệnh tối cao. Bây giờ, hầu như ngày nào, chúng tôi cũng cùng đến Đại bản doanh.

Trong những ngày đó, tại mặt trận có những sự thuyên chuyển như sau: N. Ph. Va-tu-tin được cử làm tư lệnh Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ thay Ph. I. Gô-li-cốp được điều về Đại bản doanh. R. I-a. Ma-li-nốp-xki được chỉ định làm tư lệnh Phương diện quân Tây - Nam thay N. Ph. Va-tu-tin, còn Ph. I. Tôn-bu-khin thì được đề bạt làm tư lệnh Phương diện quân Nam thay R. I-a. Ma-li-nốp-xki.

Tôi xin nói trước là Ph. I. Tôn-bu-khin đã hoàn toàn đáp ứng sự tín nhiệm của cấp trên. Sau này, đồng chí đã chỉ huy rất giỏi Phương diện quân U-crai-na 3 trong thời gian giải phóng Ru-ma-ni, Bun-ga-ri, Nam Tư, Hung-ga-ri và Áo. Sau chiến tranh, Nguyên soái Liên Xô Tôn-bu-khin đã lãnh đạo những phần việc quan trọng trong ngành quốc phòng.

Hồng quân tạm thời chuyển sang phòng ngự nhưng vẫn giữ được quyền chủ động. Trên mặt trận Xô - Đức đã có sự tạm lắng trong mùa xuân. Chỉ có ở Cu-ban là vẫn còn tiếp tục những trận chiến đấu ác liệt để giành quyền làm chủ trên không. Ở giữa thì chung quanh Cuốc-xcơ đã hình thành một vòng cung đặc biệt chĩa vào phía địch. Ở phía Bắc trên vòng cung Cuốc-xcơ có mỏm đất Ô-ri-ôn hiện đang còn nằm trong tay địch; ở phía Nam, trận tuyến kéo dài gần như theo vĩ tuyến Bê-lơ-gô-rốt. Còn địa đoạn cuối phía Tây của cánh cung thì ở về phía Đông Xép-xcơ, Rưn-xcơ, Xu-mư một chút.
Ở trong và gần vòng cung khổng lồ đó có 10 tập đoàn quân bộ đội hợp thành, hai tập đoàn quân xe tăng và hai tập đoàn quân không quân của Phương diện quân Trung tâm và Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ đang nóng lòng chờ đợi.

[SaoVang]

Thời gian ngừng bắn có tính chất chiến lược từ tháng Tư đến tháng Sáu năm 1943 đã được cả hai bên sử dụng để vạch ra những quyết định chiến lược mới và chuẩn bị cho những hoạt động tích cực trong mùa hè. Cuộc phản kích mùa xuân không thành công, trong đó quân Đức chỉ thu được những kết quả hạn chế, vẫn chưa làm sáng mắt những kẻ cầm đầu quân đội Đức.

Lòng khao khát phục thù, sự nóng lòng phục hồi bằng bất kỳ giá nào cái uy thế đã lung lay của quân đội phát-xít Đức đã thôi thúc bọn Hít-le dấn thân vào những cuộc phiêu lưu mới. Chúng không muốn nhìn nhận rằng tình hình trên các mặt trận của chiến tranh thê giới thứ hai ngày càng trở nên bất lợi cho nước Đức.

Những thất bại lớn ở phía Đông đã đẩy nhanh quá trình tan rã đang bắt đầu của khối liên minh phát-xít. Trong thời gian bộ đội Liên Xô tiến công mùa đông năm 1943, 100 sư đoàn địch (gần 40% số binh đoàn của chúng) đã bị tiêu diệt. Chỉ tính riêng về lục quân, theo số liệu của bộ ổong tham mưu lục quân Đức từ tháng Bảy năm 1942 đến tháng Sáu năm 1943, địch đã thiệt hại 1 triệu 135 nghìn quân.

Ngoài ra, những sự kiện trên mặt trận Xô - Đức còn tạo điều kiện cho quân đội Anh - Mỹ bắt đầu những hoạt động tích cực ở Tuy-ni-di.
Vẫn như trước, các Lực lượng vũ trang Liên Xô đã tự mình chịu đựng hết gánh nặng chủ yếu của cuộc chiến đấu. Tháng Ba năm 1943, hơn 70% tổng số lực lượng của quân đội Đức (204 sư đoàn trong số 298) đã được tập trung ở phía Đông. Điều đặc biệt là bộ chỉ huy Hít-le đã buộc phải đưa vào lục quân của chúng cả một số đáng kể sư đoàn không quân dã chiến, sư đoàn cảnh giới, sư đoàn dự bị và sư đoàn “ngoại quốc" (68), mà sức chiến đấu đã sút kém rõ rệt.

Tinh thần chiến đấu và trình độ huấn luyện ngay cả của các sư đoàn xe tăng cũng giảm sút, điều này thể hiện rất rõ trong bản báo cáo ngày 9 tháng Ba năm 1943 của Gu-đê-ri-an, tướng thanh tra bộ đội thiết giáp - xe tăng Đức: “Tiếc rằng hiện giờ, chúng ta không còn một sư đoàn nào có đầy đủ sức chiến đấu”.

Rõ ràng lực lượng hiện có của bọn phát-xít không đủ để tiến hành một cuộc tiến công lớn, dù chỉ là trên một hướng chiến lược. Và khi bọn phát-xít Hít-le phải vạch ra phương châm chiến lược tiếp theo cho chiến tranh và đề ra kế hoạch tác chiến cụ thể cho mùa hè năm 1943 thì chúng không thể ngay lập tức giải quyết được vấn đề phức tạp đó. Trong hàng ngũ tướng lĩnh của quân đội phát-xít Đức không những không có sự thống nhất ý kiến, mà nói chung còn xảy ra những sự bất đồng trầm trọng.

Vậy địch đã nêu lên những phương án hành động như thế nào và kế hoạch chiến lược cuối cùng của Đức để tiếp tục tiến hành chiến tranh ở mặt trận phía Đông ra sao? Trong thời gian ấy, tất nhiên, Bộ Tổng tư lệnh tối cao Liên Xô không biết tỉ mỉ tất cả những điều đó, nhưng cũng đã dự kiến nhiều điều và đoán đúng được nhiều điều, dựa vào những tin tức của các cơ quan tình báo cũng như căn cứ vào việc phân tích các sự kiện xảy ra.

Những tài liệu mà chúng ta có trong tay cho thấy rõ đầy đủ cách thức chuẩn bị cuộc tiến công mới của quân đội Đức trên mặt trận Xô - Đức. Mặc dù có nhiều ý kiền bất đồng và tranh cãi nhau, các kế hoạch của bộ chỉ huy Đức chung quy lại vẫn là nhằm làm suy yếu một cách quyết định sức mạnh của cuộc tiến công mà chúng dự đoán bộ đội Liên Xô sẽ mở vào mùa hè, sau đó chúng sẽ triển khai tiến công thắng lợi về phía Đông, giành quyền chủ động chiến lược từ tay bộ chỉ huy Liên Xô và xoay ngược tình hình chiến tranh có lợi cho chúng.

Mặc dù bọn trùm quốc xã không nhất trí với nhau về các biện pháp đạt đến mục tiêu đó, nhưng chúng cũng đã đi đến một quyết định là tiến hành vào mùa hè một chiến dịch tiến công lớn đánh vào cánh quân Liên Xô nằm trong vùng vòng cung Cuốc-xcơ và mưu đồ diễn lại cái chủ trương chiến lược mà chúng đã không thực hiện được hồi đầu mùa xuân năm 1943.

Ngày 13 tháng Ba, bộ chỉ huy lục quân địch đã ra lệnh tác chiến số 5 do Hít-le ký, trong đó đề ra các chỉ thị về những hành động chiến đấu ở mặt trận phía Đông vào những tháng tới. Trong lệnh đó, chúng đề ra nhiệm vụ là sau khi kết thúc thời kỳ lầy lội mùa xuân, chủ động tiến công các đơn vị bộ đội Liên Xô trước trên một số khu vực mặt trận và nhờ đó bắt Hồng quân phải theo ý muốn của mình.

Theo mệnh lệnh đó cụm tập đoàn quân “nam” dưới quyền chỉ huy của Man-stai-nơ có nhiệm vụ, vào giữa tháng Tư, hình thành một cánh quân xe tăng mạnh ở phía Bắc Khác-cốp, còn cụm tập đoàn quân “Trung tâm”, do Cơ-luy-gơ chỉ huy, có nhiệm vụ tập trung một cánh quân xung kích ở phía Nam Ô-ri-ôn. Cả hai cánh quân đó phải từ hai phía đánh lại theo hướng chung đến Cuốc-xcơ để bao vây và tiêu diệt bộ đội Liên Xô trong vòng cung Cuốc-xcơ.

[SaoVang]

Các nhiệm vụ của quân địch và các biện pháp để bảo đảm cho chúng trong chiến dịch tiến công mới mà địch đặt lên là “Thành trì” được nêu rõ trong mệnh lệnh tác chiến số 6. Hít-le ký bản mệnh lệnh này ngày 15 tháng Tư năm 1943. Trong đó có nói:

“Tôi đã quyết định, hễ điều kiện thời tiết cho phép, tiến hành cuộc tiến công “Thành trì”, cuộc tiến công đầu tiên trong năm nay. Cuộc tiến công này có một ý nghĩa quyết định. Cần phải giành được thắng lợi nhanh chóng và hoàn toàn. Cuộc tiến công này phải đem lại quyền chủ động cho chúng ta trong mùa xuân và mùa hè năm nay... Mỗi một cán bộ chỉ huy, mỗi một binh sĩ đều phải thấy triệt ý nghĩa quyết định của cuộc tiến công này”.

Vấn đề cơ bản đối với bộ chỉ huy phát-xít là bổ sung cho những tổn thất về người và vũ khí và thành lập các cánh quân đủ sức để tiến công. Chúng đẩy mạnh cuộc tổng động viên đã bắt đầu từ tháng Giêng năm 1943, thậm chí gọi vào quân đội cả những người 50 tuổi. Cuộc tổng động viên đã bổ sung phần nào cho lực lượng của Đức đã sứt mẻ nhiều trên mặt trận phía Đông; vào mùa hè năm 1943, số quân địch ở mặt trận này đã lên tới 4,8 triệu (hơn 71% tổng số quân tác chiến). Ngoài ra, còn có 525 nghìn quân các nước chư hầu của chúng.

Lúc này, trên mặt trận Xô - Đức, địch có 232 sư đoàn, trên 54 nghìn pháo và cối, trên 5.800 xe tăng và pháo tiến công, gần 3.000 máy bay và trên mặt biển còn có 277 tàu chiến. Như vậy, mặc dù địch đã thi hành mọi biện pháp và đã có khả năng điều các sư đoàn từ phía Tây, - vì ở đây vẫn chưa mở mặt trận thứ hai, - chúng vẫn chưa bù đắp được hết tất cả các tổn thất và đưa tổng số quân của chúng tại mặt trận phía Đông lên bằng mức mùa thu năm 1942, là lúc cao nhất trong suốt thời gian cuộc chiến tranh (gần 6,2 triệu người).

Béc-lin đặc biệt chú trọng phục hồi sức mạnh của bộ đội thiết giáp - xe tăng, vì vậy đã gấp rút phát triển công nghiệp xe tăng, tăng sản lượng xe tăng năm 1943 lên gấp đôi năm 1942. Tới khi bắt đầu cuộc tiến công mùa hè, quân đội phát-xít Đức đã được trang bị những loại xe tăng hạng nặng “con báo” và “con cọp” hoàn hảo hơn, pháo tự hành “phéc-đi-nan”. Không quân của chúng cũng nhận được những loại máy bay mới “phốc-cơ-vun-phơ-190A” và “Hen-sen-129”.

Ỷ vào việc sử dụng ồ ạt các phương tiện kỹ thuật mới là một trong những đặc điểm của kế hoạch chiến dịch “Thành trì” của Hít-le. Để thực hiện chiến dịch này, chúng đã điều động những binh đoàn thiện chiến nhất: 50 sư đoàn tinh nhuệ, trong đó có 16 sư đoàn xe tăng và mô-tô hóa, tập trung thành những cánh quân xung kích mạnh ở phía Bắc và phía Nam Cuốc xcơ

Lực lượng địch tập trung trên hướng Cuốc-xcơ so với Tổng số quân địch trên mặt trận Xô - Đức chiếm tới hơn 17% sư đoàn bộ binh, gần 70% sư đoàn xe tăng và đến 30% sư đoàn mô-tô hóa. Số quân của các cánh quân phát-xít Đức lên tới khoảng 90 vạn người, 10.000 pháo và cối, 2.700 xe tăng. Tất cả các lực lượng đó được triển khai trên một khu vực 600 ki-lô-mét, tức là chỉ bằng 14% toàn bộ mặt trận Xô Đức, ở đây còn có trên 2.000 máy bay địch hoạt động, tức là 60% tổng số máy bay chiến đấu mà chúng có ở phía Đông. Tập trung những lực lượng hùng mạnh như vậy, địch chắc mắm cuộc tiến công sẽ thắng lợi.

Nhưng lần này nữa, địch lại đánh giá quá cao khả năng tiến công của quân đội chúng và đánh giá quá thấp lực lượng chiến đấu đã lớn mạnh không thể lường được của Hồng quân và tiềm lực kinh tế - quân sự của Liên Xô.

Các Lực lượng vũ trang Liên Xô đã được tăng cường về mặt tổ chức. Bản lĩnh chiến đấu được nâng cao. Tinh thần của bộ đội vững mạnh. Vào mùa hè năm 1943, quân đội tác chiến của ta đã có trên 6,4 triệu người và được trang bị gần 99.000 pháo và cối, gần 2.200 giàn pháo phản lực, 9.580 xe tăng và pháo tự hành, ngót 8.300 máy bay chiến đấu. Với những lực lượng và phương tiện hùng hậu như vậy, bộ đội Liên Xô, vốn giữ được quyền chủ động chiến lược, đã có thể bắt đầu cuộc tiến công to lớn.

Mục đích của cuộc tiến công mới là nhằm thực hiện một bước ngoặt triệt để trong cuộc chiến tranh, tiêu diệt các cụm tập đoàn quân “Trung tâm" và “nam” của địch, giải phóng vùng Tả ngạn U-crai-na với cơ sở than đá và luyện kim ở Đôn-bát và các vùng Đông Bê-lô-ru-xi-a, đuổi quân Hít-le sang bên kia tuyến sông Xô-giơ, trung lưu và hạ lưu sông Đni-ép-rơ.

[SaoVang]

Từ cuối tháng Ba năm 1943, ngay sau khi kết thúc chiến cục mùa đông, bộ chỉ huy Liên Xô đã bắt tay ngay vào việc vạch kế hoạch hoạt động sắp tới và bảo đảm về mọi mặt cho các hoạt động đó. Ngay từ đầu tháng Tư, theo yêu cầu của Đại bản doanh, Bộ Tổng tham đã ra chỉ thị cho các phương diện quân phải lợi dụng thời kỳ lầy lội mùa xuân để tổ chức tốt hơn việc phòng ngự các tuyến đã chiếm giữ, nhất là phòng ngự chống tăng, để phát triển công sự và thành lập các lực lượng dự bị trên các hướng chủ yếu cũng như để huấn luyện chiến đấu cho bộ đội mà cơ bản nhất là tập luyện về trận chiến đấu tiến công và chiến dịch tiến công.

Bao giờ cũng vậy và đặc biệt là lúc này. Hội đồng quốc phòng Nhà nước, Đại bản doanh và Bộ Tổng tham mưu đều tập trung quan tâm đến việc thành lập những lực lượng dự bị hùng mạnh và tích lũy xe tăng, máy bay. Pháo, đạn dược, chất đốt và các vật tư khác cần thiết cho bộ đội tiến hành những chiến dịch tiến công lớn. Không có một ngày nào là Đại bản doanh không xem xét các vấn đề đó.

Trong các báo cáo hàng ngày cho Tổng tư lệnh tối cao về tình hình tác chiến trên mặt trận, các cán bộ có trách nhiệm của Bộ Tổng tham mưu phải nói chi tiết hơn thường lệ về tình hình thành lập các lực lượng dự bị và tích lũy vũ khí, phương tiện kỹ thuật chiến đấu, đạn dược và chất đốt. Khi xảy ra bất cứ một khó khăn nào, Hội đồng quốc phòng Nhà nước đều lập tức thi hành những biện pháp có hiệu lực.

Đại bản doanh đã chuẩn y đề nghị của Bộ Tổng tham mưu đến tháng Tư sẽ bổ sung cho các hướng quan trọng nhất lúc bấy giờ là hướng Ô-ri-ôn, Cuốc-xcơ, Khác-cốp và Đôn-bát những lực lượng sau đây: tập đoàn quân dự bị 2 cho khu vực ga Lép Tôn-xtôi; tập đoàn quân 24 cho khu vực Vô-rô-ne-giơ; tập đoàn quân 66 cho khu vực Bô-brốp-ca; tập đoàn quân 46 và quân đoàn xe tăng cận vệ 1 cho khu vực Min-lê-rô-vô; tập đoàn quân 53, quân đoàn cơ giới 1 và quân đoàn xe tăng cận vệ 4 cho khu vực Ca-xtô-rơ-nôi-ê; tập đoàn quân xe tăng cận vệ 5 cho khu vực Ô-xtơ-rô-gô-giơ-xcơ; quân đoàn xe tăng 3 cho khu vực A-lếch-xê-ép-ca; quân đoàn cơ giới 5 cho khu vực Mi-tsu-rin-xcơ; quân đoàn xe tăng 18 cho khu vực Rốt-xô-sơ. Đến 30 tháng Tư, các đơn vị đó phải hoàn toàn sẵn sàng chiến đấu.

Đến ngày 1 tháng Tư, lực lượng dự bị của Đại bản doanh đã có tới chín tập đoàn quân. Ngày 6 tháng Tư, Đại bản doanh ra chỉ thị đến 30 tháng Tư phải thành lập xong Phương diện quân Dự bị (lúc đầu đặt tên là quân khu Thảo nguyên, sau đó là Phương diện quân Thảo nguyên). Tư lệnh phương diện quân đó Ia M. M. Pô-pốp, tham mưu trưởng là M. V. Da-kha-rốp.

Phương diện quân Dự bị gồm có: tập đoàn quân dự bị 2, các tập đoàn quân 24, 53, 66, 47 và 46, tập đoàn quân xe tăng cận vệ 5, các quân đoàn xe tăng cận vệ 1, 3 và 4, các quân đoàn xe tăng 3, 10 và 18, các quân đoàn cơ giới 1 và 5. Tất cả các đơn vị đó được bố trí trong các khu vực Ca-xtô-rơ- nôi-ê, Vô-rô-ne-giơ, Bô-brốp, Min-lê-rô-vô, Rôt-xô-sơ và Ô-xtơ rô-gô-giơ-xcơ. Bộ chỉ huy dã chiến của phương diện quân đặt ở gần Vô-rô-ne-giơ. Xem ra hình như chúng ta đã làm hết tất cả những gì cần thiết để tổ chức cuộc tiến công mùa hè.

Nhưng chẳng bao lâu bản kế hoạch tiến công mùa hè dự định đánh mũi chủ yếu trên hướng Tây - Nam do Đại bản doanh đề ra, đã có những sự thay đổi lớn. Cơ quan tình báo quân sự của Liên Xô đã kịp thời phát hiện quân đội Hít-le chuẩn bị một cuộc tiến công lớn ở vòng cung Cuốc-xcơ và thậm chí đã xác định được ngày giờ tiến công của chúng.

Bộ chỉ huy Liên Xô đứng trước vấn đề phải lựa chọn: tiến công hay phòng ngự? Ta đã hết sức thận trọng phân tích mọi khả năng, nghiên cứu mọi phương án hành động. Quyết định duy nhất đúng đắn được xây dựng nhờ có trí tuệ tập thể lao động sáng tạo của các tướng lĩnh và các bộ tham mưu có kinh nghiệm, đã được rèn luyện qua hai năm chiến tranh, từ cấp phương diện quân đến Bộ Tổng tư lệnh tối cao.

[SaoVang]

Sau khi phân tích các tin tức tình báo về tình hình chuẩn bị tiến công của địch, các phương diện quân, Bộ Tổng tham mưu và Đại bản doanh dần dần nghiêng về ý kiến chuyển sang phòng ngự có chủ định.

Trong thời gian cuối tháng Ba - đầu tháng Tư, Hội đồng quốc phòng Nhà nước và Đại bản doanh đã nhiều lần thảo luận vấn đề đó. Chúng tôi đã thảo luận kỹ mọi mặt của vấn đề đó bằng điện thoại với phó Tổng tư lệnh tối cao Gh. C. Giu-cốp lúc đó đang ở vòng cung Cuốc-xcơ, tại các đơn vị của Phương diện quân Vô-rô- ne-giơ. Cuối cùng, ngày mồng 8 tháng Tư, Gh. C. Giu-cốp gửi cho Tổng tư lệnh tối cao một bản báo cáo tỉ mỉ về việc đánh giá tình hình, trong đó nêu những ý kiến về kế hoạch hoạt động ở khu vực vòng cung Cuốc-xcơ. Trong báo cáo có nêu:

“Chuyển bộ đội ta sang tiến công trong những ngày sắp tới nhằm đi trước quân địch, theo tôi là không lợi. Tốt hơn là chúng ta sẽ làm mệt mỏi và tiêu hao địch trên tuyến phòng ngự của ta, tiêu diệt các xe tăng của chúng, rồi sau đó, khi đưa thêm lực lượng dự bị sung sức vào, chúng ta sẽ chuyển sang Tổng tiến công để đập tan hoàn toàn cánh quân chủ yếu của địch”

I. V. Xta-lin nhận được bản báo cáo đúng vào lúc tôi có mặt ở chỗ đồng chí. Tổng tư lệnh tối cao biết rằng Bộ Tổng tham mưu cũng theo quan điểm của Giu-cốp. Sau khi đọc xong báo cáo của Giu-cốp, Xta-lin nói:

- Cần phải tham khảo ý kiến các tư lệnh phương diện quân. 

Và đồng chí ra lệnh hỏi ý kiến của các phương diện quân. Đồng chí giao nhiệm vụ cho Bộ Tổng tham mưu chuẩn bị một cuộc họp đặc biệt để thảo luận kế hoạch chiến cục mùa hè năm 1943. Đồng chí trực tiếp gọi điện cho N. Ph. Va-tu-tin và C. C. Rô-cô-xốp-xki, yêu cầu đến ngày 12 tháng Tư phải nêu ý kiến của mình về đánh giá tình hình mặt trận và về kế hoạch hoạt động sắp tới của các phương diện quân.

Trong các báo cáo của mình, các tư lệnh trình bày rằng, về lực lượng địch và ý đồ của chúng, họ có ý kiến giống như Gh. C. Giu-cốp và Bộ Tổng tham mưu. Còn về kế hoạch hoạt động của các đơn vị, thì bộ tư lệnh và bộ tham mưu Phương diện quân Trung tâm chủ trương dùng lực lượng hợp nhất của các Phương diện quân Tây, Bri-an-xcơ và Trung tâm để tiêu diệt cánh quân địch ở Ô-ri-ôn khi chúng còn chưa chuẩn bị sẵn sàng để tiến công, như vậy địch sẽ không sử dụng được cánh quân đó để đánh vào Ca-xtô-rơ-nôi-ê qua Li-vơ-nư đồng thời với đòn đánh từ Bê-lơ-gô-rôt. Bộ chỉ huy Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ chỉ phát biểu ý kiến về ý đồ của địch.

Tối 12 tháng Tư, tại Đại bản doanh có cuộc họp giữa I. V. Xta-lin, Gh. C. Giu-cốp vừa ở Phương diện quân Vô-rô-ne-giơ về, tôi và phó Tổng tham mưu A. I. An-tô-nốp. Cuộc họp đi tới quyết định bước đầu về việc phòng ngự có chủ định. Xta-lin không giấu giếm điều lo lắng là liệu bộ đội ta có chịu đựng nổi đòn đánh của rất nhiều xe tăng phát-xít không.

Nhưng bây giờ không phải là năm 1941 nữa. Hồng quân đã được tôi luyện trong các trận đánh lớn, đã thu thập được rất nhiều kinh nghiệm chiến đấu, đã có vũ khí rất tốt và phương tiện kỹ thuật chiến đấu tuyệt vời. Bây giờ bọn phát-xít đã sợ chúng ta. Và chúng ta không còn do dự nữa.

Sự phân tích tỉ mỉ tình hình và dự kiến chiều hướng phát triển sự kiện đã cho phép rút ra kết luận đúng đắn: tập trung cố gắng chủ yếu vào phía Bắc và phía Nam Cuốc-xcơ, làm suy yếu địch tại đây trong chiến đấu phòng ngự, rồi sau đó, chuyển sang phản công và tiêu diệt địch. Tiếp theo là triển khai cuộc Tổng tiến công của Hồng quân, đánh đòn chú yếu vào hướng Khác-cốp, Pôn-ta-va và Ki-ép.

Ngoài ra, tại cuộc họp cũng đã dự kiến thêm một phương án khác: chuyển bộ đội Liên Xô sang hoạt động tích cực, nếu như bộ chỉ huy Đức không tiến hành cuộc tiến công ở gần Cuốc-xcơ trong thời gian sắp tới mà hoãn nó lại trong một thời gian dài.

Sau khi quyết định phòng ngự có chủ định để sau đó chuyển sang phản công, công việc chuẩn bị mọi mặt cho các hoạt động sắp tới đã được tiến hành chu đáo. Đồng thời, tiếp tục thu thập tình báo về lực lượng và ý đồ của địch, do đó bộ chỉ huy Liên Xô đã biết khá chính xác thời hạn địch bắt đầu cuộc tiến công mà Hít-le đã hoãn tới ba lần.