Bộ Tổng Tham mưu Xô-viết trong chiến tranh

[SaoVang]

Còn tình hình phe địch thì ra sao? Bộ chỉ huy phát-xít không giải quyết được nhiệm vụ chủ yếu của nó là chiếm Xta-lin-grat. Cuộc tấn công của quân Đức đến đây bị dừng lại. Thêm vào đó, các đơn vị quân đội phát-xít Đức có khả năng chiến đấu nhất, được trang bị và chỉ huy tốt, thì nằm thành cụm đông đặc ở khu vực quyết định của trung tâm mặt trận, còn hai bên cánh nó thì chỉ có các tập đoàn quân Hung-ga-ri, I-ta-li-a và Ru-ma-ni với khả năng chiến đấu kém hơn nhiều và được trang bị tồi hơn nhiều.

Chiến dịch ở Cáp-ca-dơ dù rằng đã đem lại những kết quả rõ rệt về đất đai, nhưng vẫn chưa hoàn tất: các đơn vị quân Hít-le vẫn không thể tới được Ba-cu và vùng ven Biển Đen. Các binh đoàn tinh nhuệ của quân đội phát-xít Đức bị mắc kẹt ở sông Tê-rếch và các đèo trên dãy núi Cáp-ca-dơ. 

Ngày 11 tháng Chín 1942, tư lệnh Cụm tập đoàn quân “B” Phôn Vai-khơ-xtơ và tư lệnh tập đoàn quân 6 Pao-lút được gọi về đại bản doanh Hít-le gần Vin-ni-txa để báo cáo tình hình khu vực Xta-lin-grát. Nhìn chung, tình hình được đánh giá là hoàn toàn thuận lợi. Ngay trước lúc họp bàn với Phôn Vai-khơ-xtơ và Pao-lút, Tổng tham mưu trưởng lục quân Đức, tướng Han-đe, đã ghi trong cuốn nhật ký chiến tranh của mình một đoạn ngắn như sau: “Ở Xta-lin-grát đã có những kết quả đáng phấn khởi trong tấn công, tại khu vực phía Bắc đã đẩy lùi được các cuộc tấn công của kẻ địch".

Tuy vậy theo nhận xét của Han-đe, các báo cáo ở chỗ quốc trưởng vẫn “diễn ra trong một bầu không khílạnh ngắt” Người ta yêu cầu các tướng lĩnh phải hết sức nhanh chóng đánh chiếm thành phố. Người ta cho rằng 10 ngày là đủ để làm việc đó và hạ lệnh phải chuyển sang tấn công Xta-lin-grát vào ngày 14 hoặc 15 tháng Chín. Các tướng lĩnh cho làm như vậy là không thực tế và đưa ra những luận cứ để chứng minh rằng đang tồn tại một nguy cơ thực sự đối với quân đội Hít-le ở khu vực Xta-lin-grát.

Pao-lút chỉ rõ rằng mặt trận quân Đức ở Xta-lin-grát bị yếu. Nguy cơ lớn nhất là ở sườn trái tập đoàn quân 6, nơi bố trí các đơn vị quân đồng minh I-ta-li-a và quân các đồng minh khác của Đức. Theo Pao-lút, đã hình thành sự cần thiết phải sử dụng các binh đoàn Đức ở khu vực quân đồng minh và giữ họ ở đó làm lực lượng dự bị cho cụm tập đoàn quân.

Cuộc họp bàn kéo dài hai ngày. Các ý kiến bất đồng về kết cục hành động. Hai viên tư lệnh theo “giải pháp trung bình”: tính đến sức kháng cự mạnh mẽ của quân đội Liên Xô, không nên mưu toan chiếm hẳn thành phố, mà nên làm sao cho Xta-lin-grát bị mất hết ý nghĩa của nó là một trung tâm công nghiệp quân sự và đầu mối giao thông liên lạc. Họ nói rằng có thể làm được việc đó bằng cách sử dụng vũ khí hạng nặng. Tư lệnh tập đoàn quân 6 đặc biệt khăng khăng một mực giữ ý kiến đó.

Là người tham dự cuộc bàn luận, Han-đe chỉ bày tỏ cảm tưởng của mình khi viết vào cuốn nhật ký ngày 12 tháng Chín 1942 bằng một lời như sau: “Pao-lút!”. Sang ngày hôm sau, 13 tháng Chín, Hít-le ký chỉ thị. Cụm tập đoàn quân “B” được lệnh chuẩn bị “giải pháp trung bình” cho vấn đề vạch tuyến trận. Đồng thời ở đây cũng nói rõ là: “nếu cuộc tấn công gặp phải sức kháng cự giảm sút của quân địch thì cần phải tăng cường cố gắng tiêu diệt địch bằng cách cho các đơn vị cơ động đánh vượt qua tuyến cuối cùng đã được vạch ra theo “giải pháp trung bình".

Địch không hủy bỏ cuộc tấn công vào A-xtơ-ra-khan, mà vẫn ra lệnh chuẩn bị cuộc tấn công đó. Còn về sườn trái của tập đoàn quân Đức 6 mà bộ chỉ huy quân Đức rất lo ngại, thì chúng đã bắt đầu vội vã lập các trận địa phòng thủ ở đây trên sông Đôn, phía Tây và phía Nam Vô-rô-ne-giơ. Ngoài ra, vào tháng Chín - tháng Mười, tập đoàn quân Ru-ma-ni 3 cũng được tung vào khu vực mặt trận từ Cli-ốt-xcai-a cho tới E-lan-xcai-a. Về sườn phải của tập đoàn quân 6 thì bộ chỉ huy địch không tỏ ra lo ngại vì chúng cho rằng cuộc tấn công vào A-xtơ-ra-khan sẽ thắng lợi và sự cần thiết phải đảm bảo bên sườn này tự nó sẽ mất đi.

[SaoVang]

*
*   *

Việc phân tích tỉ mỉ tình hình, mà Đại bản doanh và Bộ tổng tham mưu tiến hành một cách có hệ thống, vào giữa tháng Chín đã cho phép rút ra kết luận rằng trong tương lai gần đây sẽ xuất hiện khả năng thay đổi hẳn tình thế theo chiều hướng tốt hơn. Ở Xta-lin-grát, địch không thể tiến công được nữa và trên thực tế đã bị chặn lại. Cả điều sau đây cùng không kém phần quan trọng: ở sâu trong phần châu Âu của đất nước, ở Xi-bia và Trung Á đã hoàn thành việc tổ chức và huấn luyện các lực lượng dự bị to lớn của Đại bản doanh có thể được đưa tới Xta-lin-grát. Các đơn vị này, nhất là các đơn vị xe tăng, là một lực lượng hùng hậu, có thể làm thay đổi hẳn tình thế ở Xta-lin-grát có lợi cho ta. 

Ngoài ra, do kết quá công tác chính trị toàn diện và được tổ chức tốt của Đảng ở tất thảy các đơn vị bộ đội chiến đấu cũng như dự bị, nên đã trừ bỏ được những yếu tố vô tổ chức và vô kỷ luật mà mệnh lệnh số 227 đã vạch ra. Tính kiên cường trong phòng thủ của ta tăng lên đáng kể và tinh thần bộ đội được nâng cao. Chế độ một thủ trưởng và quyền uy của các cán bộ chỉ huy được tăng cường. Lúc này cần phải vạch kế hoạch tỉ mỉ và chuẩn bị vật chất cần thiết cho các chiến dịch cũng như cần phải có một số thời gian nhất định để tạo ra trong bản thân quân đội một khí thế tiến công cao, lòng quyết tâm và tinh thần sẵn sàng tiêu diệt địch.

Ngày 12 tháng Chín 1942, I. V. Xta-lin đã họp bàn với Gh. C. Giu-cốp và A. M. Va-xi-lép-xki. Tổng tư lệnh tối cao và hai báo cáo viên không hài lòng với những kết quả hoạt động tác chiến ở khu vực Xta-lin-grát. “cần phải tìm một giải pháp khác” - cuộc thảo luận về tình hình Xta-lin-grát đã nhất trí đi tới kết luận như vậy. Giu-côp và Va-xi-lép-xki được giao nhiệm vụ vạch ý đồ chiến dịch nhằm tiêu diệt các lực lượng xung kích của địch ở sông Vôn-ga.

Suốt đêm sau đó, Gh. C. Giu-côp và A. M. Va-xi-lép-xki làm việc bên tấm bản đồ khu vực Xta-lin-grát. Các cán bộ trợ lý Bộ tổng tham mưu tuy không được biết chính thức mục đích của công việc này, nhưng dĩ nhiên cũng đoán được đang có chuyện gì xảy ra. Họ báo cáo những tài liệu tham khảo cho Tổng tham mưu trưởng về tình hình địch, về các đơn vị bộ đội ta, nhất là các lực lượng dự bị, về những khả năng và thời hạn tập trung các đơn vị đó ở khu vực mặt trận Xta-lin-grát. Cuối cùng, đồ án của Giu-cốp và Va-xi-lép-xki được vạch xong. Xta-lin nhất trí với họ là: chìa khóa để đi đến thắng lợi là ở chỗ kiên quyết phản công ở sườn phía Nam mặt trận Xô - Đức.

Ta quyết định chọc thủng phòng tuyến địch ở các sườn của hai tập đoàn quân xe tăng Đức 6 và 4 tại phía Tây - Bắc và phía Nam Xta-lin-grát, bao vây và tiêu diệt cánh quân Xta-lin-grát của địch. Tiếp đó, ta dự tính triển khai cuộc tấn công của tất cả các lực lượng của ta trên hướng chung vào Rô- xtốp. Đồng thời cũng dự định mở những trận tấn công đánh lạc hướng địch ở khu vực mặt trận Tây.

Ta định dùng các lực lượng của 3 phương diện quân để phản công: một phương diện quân mới được thành lập ở Đông - Nam Vô-rô-ne-giơ (tạm thời chưa có tên) và hai phương diện quân hiện có - Xta-lin-grát và Đông - Nam, Chi hạm đội sông Vôn-ga, các máy bay có tầm bay xa. Nhập vào biên chế của các phương diện quân có các binh đoàn và liên binh đoàn dự bị chiến lược của Đại bản doanh, trong đó chiếm một tỷ lệ lớn là các đơn vị cơ động, nhất là các đơn vị xe tăng.

Gh. C. Giu-cốp, A. M. Va-xi-lép-xki, sau đó là N. N. Vô-rô-nốp và G. A. Vô-rô-giây-kin đã ra tận mặt trận với tư cách là đại diện Đại bản doanh để ngay tại chỗ, tại các đơn vị bộ đội, hoàn chỉnh nốt ý đồ chiến dịch đã được vạch ra trên những nét cơ bản. Các đồng chí chỗ chúng tôi cũng cùng đi với các đồng chí đó: thiếu tướng X. I. Tê-tê-skin dẫn đầu một tổ sĩ quan cùng đi với Gh. C. Giu-côp, đại tá A. A. Grư-dơ-lốp và một nhóm sĩ quan cùng đi với A. M. Va-xi-lép-xki.

[SaoVang]

Sau khi Đại bản doanh đã thông qua quyết định có tính nguyên tắc về việc phản công thì chỗ chúng tôi có thêm nhiều việc bận rộn trông thấy: lúc thì phải đẩy nhanh việc huấn luyện lực lượng dự bị, lúc thì phải thi hành các biện pháp để tập trung các phương tiện vật chất, lúc thì phải chuẩn bị những dự tính linh hoạt này khác. Và khi X. I. Tê-tê-skin, A. A. Grư-dơ-lốp và các đồng chí khác ở chỗ chúng tôi có nhiệm vụ giúp Gh. C. Giu-côp và A. M. Va-xi-lép-xki chuẩn bị tại chỗ cuộc phản công,- đi vào nắm bắt tình hình thì công việc lại càng bận rộn hơn. Ở những phương diện quân có các đại diện Đại bản doanh, các hội đồng quân sự tương ứng cũng tham gia việc vạch phương án tiêu diệt địch ở Xta-lin-grát.

Như vậy, từ giữa tháng Chín 1942, việc vạch ý đồ và kế hoạch phản công trên quy mô rộng lớn của các Lực lượng vũ trang Liên Xô đã được tiến hành cùng một lúc ở một số trung tâm: Đại bản doanh, Bộ tổng tham mưu và các phương diện quân dưới sự lãnh đạo kiên quyết của Đại bản doanh. Mặc dù tình hình lúc đó rất gay go, mặc dù những sự kiện diễn ra ở sườn phía Nam mặt trận Xô - Đức khiến cho những người xô-viết rất lo lắng, nhưng trong Bộ tổng tham mưu vẫn tràn ngập một bấu không khí tin tưởng sâu sắc rằng chiến tranh sắp chuyển sang giai đoạn bước ngoặt.

*
*    *

Cần phải nói rằng vào cuối tháng Chín, bộ chỉ huy quân Đức đã tiến hành một loạt những biện pháp để đảm bảo hai bên sườn của cánh quân xung kích ở khu vực Xta-lin-grát và củng cố các đội quân chư hầu.

Trong lúc đó, quân đội Đức thực sự có nguy cơ bị mất tính cơ động, bởi vì tập đoàn quân 6 và xe tăng của quân đoàn xe tăng 14 bị hút vào những trận đánh trên đường phố Xta-lin-grát. Đối với địch, việc duy trì khả năng cơ động của xe tăng là đặc biệt quan trọng vì chúng không còn lực lượng dự bị và không có gì để chống đỡ các đòn tấn công của ta.

Song giải quyết vấn đề này tuyệt nhiên không đơn giản. Cần phải rút các đơn vị đang chiến đấu ra ngoài thành phố và chuyển trọng tâm tác chiến từ Xta-lin-grát sang khúc ngoặt lớn của sông Đôn, nơi có địa bàn cần thiết cho những hoạt động đó. Các nhà chiến lược Hít-le cho rằng việc tiến hành tác chiến cơ động sẽ không cho phép quân đội Liên Xô nắm được quyền chủ động.

Những ý đồ của địch ở khu vực Xta-lin-grát không dựa vào ưu thế cần thiết về lực lượng và phương tiện. Thế nhưng kẻ địch quá tự tin lại trông cậy vào ưu thế tưởng tượng về tư duy chiến lược của các tướng lĩnh phát-xít Đức. Các tập đoàn quân Hít-le hy vọng tắng lợi đã tới gần chúng nên sẵn sàng đổ máu, song không chấm dứt nổi cuộc tiến công.

Do không tin vào khả năng thống chế Li-xtơ có thể chiếm được Cáp-ca-dơ, Hít-le đã tự mình nắm quyền chỉ huy quân đội tại khu vực mặt trận này. Y không bắt tay làm việc đó ở khu vực mặt trận Xta-lin-grát, nhưng lại tăng cường ảnh hưởng của mình đối với bộ chỉ huy tập đoàn quân Đức 6.

Để buộc quân Ru-ma-ni phải đánh tốt hơn và dùng nó để đảm bảo an toàn cho hai bên sườn cánh quân Đức, bộ tổng tham mưu lục quân Đức đã nảy ra ý đồ thành lập một cụm tập đoàn quân mới, Cụm tập đoàn quân “Sông Đông”, dưới quyền chỉ huy của tên độc tài Ru-ma-ni I. An-tô-ne-xcu. Thậm chí chúng còn thành lập cơ quan tham mưu của cụm tập đoàn quân này, nhưng thực ra thì chưa hoạt động được gì

Ý đồ dùng An-tô-ne-xcu không trót lọt. Ý đồ đó đã bị bộ tổng tham mưu quân đội phát-xít Đức chôn vùi vì những tướng lĩnh đặc biệt thân cận với Hít-le nằm ở đây không có ý định chia xẻ quyền lực với bất cứ ai, dù chỉ là trên danh nghĩa. Chúng phản đối việc rút dù chỉ một bộ phận của tập đoàn quân 6 ra khỏi Xta-lin-grát sang các vùng thảo nguyên mênh mông.

Việc tập trung quân tới khúc ngoặt lớn của Sông Đôn bị kéo dài. Chỉ tới khi bộ đội Liên Xô bắt đấu cuộc phản công ở gần Rư-tsơ-côp-xki, Ni-giơ-ne - Tria-xcai-a và Toóc-mô-xin cũng như ở gần Cô-ten-ni-cô-vô thì các binh đoàn địch mới được tập trung lại.

Để không phải quay trở lại vấn đề này nữa, tôi xin nói rằng ý đồ của bộ chỉ huy quân Đức định chốt lại ở khúc ngoặt lớn của sông Đôn đã bị Đại bản doanh và Bộ tổng tham mưu của ta phát hiện và bị đập tan nhờ những hoạt động tích cực của các đơn vị bộ đội Liên Xô.

[SaoVang]

*
*   *

Bộ tổng tư lệnh tối cao Liên Xô và Bộ tổng tham mưu thấy trước rằng khi rơi vào thế bị bao vây, kẻ địch sẽ chống cự quyệt hệt. Nhưng địch sẽ chống lại ta bằng cách gì? Trước hết, chắc chúng sẽ tìm cách thoát khỏi vòng vây bằng cách theo hướng Tây đánh vào vùng trung lưu sông Đôn. Để thực hiện ý đồ đó, có thể chúng sẽ tổ chức một mũi đột kích để giải vây; hơn nữa, cũng không loại trừ mũi đột kích này là một hoạt động độc lập.

Trong cả hai trường hợp, khúc ngoặt lớn của sông Đôn đều sẽ đóng một vai trò trọng yếu. Như sau này chúng ta được biết, cả hai phương án đó đều được thảo luận trong đại bản doanh quân địch. Khi vạch ý đồ cuộc phản công, Đại bản doanh và Bộ tổng tham mưu đều hiểu rằng địch sẽ tìm mọi cách cứu giúp các đơn vị của chúng đang gặp tai họa ở Xta-lin-grát. Vì vậy, nghệ thuật bao vây đòi hỏi quân đội Liên Xô phải áp dụng những hình thức tấn công loại trừ khả năng giải thoát cho kẻ địch bị bao vây

Do đó, nhờ kết quả hoạt động phôi hợp giữa Đại bản doanh, Bộ tổng tham mưu và các hội đồng quân sự phương diện quân nên đã đề ra phương pháp bao vây cánh quân địch ở Xta-lin-grát, một phương pháp cổ điển đối với thời bấy giờ, song có thể nói một cách không cường điệu rằng nó hơn hẳn nhưng phương pháp bao vây nổi tiếng như ở trận Can-nư.

Theo quyết định của ban chỉ huy chiến lược Liên Xô, ngoài trận tuyến bao vây trực tiếp ra, ta còn lập một trận tuyến bên ngoài nhằm đối phó với mưu toan của bộ chỉ huy quân Đức định giải vây cho quân của chúng bằng cách mở những mũi đột kích từ bên ngoài. Ý kiến lập trận tuyến bên ngoài như vậy được xem xét tỉ mỉ trên bản đồ; những lực lượng cần thiết cho việc lập trận tuyến này được tính toán kỹ càng; các tuyến hoạt động có thể có được xác định hết sức cẩn thận.

Việc bao vây tập đoàn quân Đức 6 chi được Bộ tổng tham mưu coi là bước mở đầu cho thắng lợi của ta ở Xta-lin-grát. Cái chính là còn phải triển khai rộng rãi các hoạt động tiến công nhằm diệt tan địch ở sườn phía Nam mặt trận Xô - Đức và tiêu diệt số quân địch bị bao vây.

Vào 10 ngày cuối tháng Chín, các trợ lý Bộ tổng tham mưu phải dốc hết sức để nghiên cứu những vấn đề đó, tập hợp những dự kiến tác chiến-chiến lược đủ loại khác nhau. Những ý kiến và đề nghị mà các đại diện Đại bản doanh trực tiếp trao đổi với Tổng tư lệnh tối cao chỉ lọt được đến chỗ chúng tôi qua X. I. Tê-tê-skin và A. A. Grư-dơ-lôp. Thậm chí Cục tác chiến chỉ ghi có một tấm bản đồ đặc biệt duy nhất, tuyệt mật. Tấm bản đồ này đề ngày 27 tháng Chín 1942, do I. I. Bôi-cốp thực hiện dưới sự theo dõi của tướng V. Đ. I-va-nốp, hiện vẫn còn được cất giữ. Tâm bản đồ cho thấy rất rõ tiến trình vạch ý đồ phản công và mục tiêu có tính chất quyết định được đặt ra cho các đơn vị bộ đội Liên Xô lúc bấy giờ.

Những người lập bản đồ đặc biệt chỉ rõ việc tập trung các lực lượng dự bị chiến lược, việc thành lập phương diện quân mới Vô-rô-ne-giơ ở Đông - Nam mà biên chế bao gồm ba tập đoàn quân gồm nhiều binh chủng và hai cụm quân kỵ binh cơ giới mạnh. Theo dự định, phương diện quân mới có nhiệm vụ phải tấn công từ căn cứ đầu cầu trên bờ phải sông Đôn ở khu vực Xê-ra-phi-mô-vích và tiến tới Ta-xin-xcai-a, điều đó sẽ cho phép cắt ngang các tuyến đường sắt cũng như các con đường khác của địch từ phía dưới Xta-lin-grát sang phía Tây. Sau đó, phương diện quân này sẽ tiến công qua Ca-men-xcơ vào vùng Rô-xtôp là nơi giao nhau giữa các con đường rút lui của quân đội phát-xít Đức không những từ phía dưới Xta-lin-grát, mà cả từ Cáp-ca-dơ nữa.

Đồng thời, ta cũng dự định tiến hành bao vây và tiêu diệt tập đoàn quân Đức 6 ở ngay sát Xta-lin-grát. Ta dự tính dùng các lực lượng cả phương diện quân Xta-lin-grát và phương diện quân Đông - Nam để làm việc đó với sự hỗ trợ của phương diện quân Da-cáp-ca-dơ. Phương diện quân này có nhiệm vụ từ khu vực Ghê-oóc-ghi-ép-xcơ đánh qua vùng thảo nguyên Xan-xcơ vào miền Tây - Bắc, việc đó sẽ tạo ra nguy cơ sau lưng các cánh quân Cáp-ca-dơ và A-xtơ-ra-khan của địch.

[SaoVang]

Trên tấm bản đồ của Bộ tổng tham mưu mà ta đã nói ở trên, người ta cũng thấy rõ những thiếu sót trong ý đồ. Chẳng hạn, chỉ dành một lực lượng tương đối yếu để bao vây tập đoàn quân Đức 6 là một tập đoàn quân mạnh, nhất là ở Phía Nam (ở phía Bắc thi dự định dùng tập đoàn quân 21 bao gồm 10 sư đoàn, trong khi đó thì ở phía Nam chỉ có tập đoàn quân 51 với tất cả là 4 sư đoàn và 1 lữ đoàn bao vây quân địch). Ta không dự tính đưa các đơn vị cơ động vào thành phần các cánh quân xung kích dùng để bao vây tập đoàn quân Đức 6.

Sự di động để bao vây của các phương diện quân Xta-lin-grát và Đông - Nam khá phức tạp: lúc đầu dự định chuyển vào khúc ngoặt nhỏ của sông Đôn rồi sau đó theo hướng Đông quặt vào Xta-lin-grát để chia cắt và tiêu diệt quân địch đang bị bao vây. Sau khi ngoặt vào Xta-lin-grát thì lại phải vượt qua sông Đôn. Tuyến trận bao vây bên ngoài thì được bố trí rất cách xa tuyến bao vây bên trong, thành thử các đơn vị bộ đội Liên Xô khó hành động phối hợp. Trong điều kiện địch có ưu thế hơn về xe tăng và máy bay, địa hình trống trải ở các vùng thảo nguyên Xan-xcơ là ít thích hợp cho cuộc tấn công của phương diện quân Da-cáp-ca-dơ. Ngoài ra, bộ chỉ huy quân Đức lại có được một địa bàn lớn để di động ở Bắc Cáp-ca-dơ.

Tấm bản đồ do I. I. Bôi-cốp ký đó chỉ phản ánh giai đoạn đầu của việc vạch kế hoạch tiêu diệt địch ở khu vực Xta-lin-giát và ở sườn Nam mặt trận Xô - Đức. Khi chỉnh lý lần cuối cùng kế hoạch phản công chung của bộ đội ta, ý đồ tấn công vào Rô-xtốp qua Ca-men-xcơ mới được thể hiện trong kế hoạch của Đại bản doanh nổi tiếng dưới mật hiệu “sao Thổ tinh". Các cánh quân xung kích bao vây địch được tăng cường thêm các quân đoàn xe tăng và cơ giới.

Việc nghiên cứu sâu sắc của các cán bộ Bộ tổng tham mưu đối với các vấn đề về cuộc phản công của la đã giúp bộ chỉ huy Liên Xô sau đó giải quyết các nhiệm vụ tiêu diệt các lực lượng dự bị tác chiến của cụm tập đoàn quân “Sông Đôn” được tập trung từ cuối tháng Mười một 1942 ở khu vực Ni-giơ-nhe - Tria-xcai-a, Toóc-mô-xin, việc này đã góp phần không nhỏ làm thất bại những mưu toan của địch nhằm giải vây cho tập đoàn quân 6 bằng những trận đột kích từ bên ngoài. 

Theo chỉ thị của A. M. Va-xi-lép-xki, sau đó tướng V. Đ. I-va-nốp phải tới khu vực Xta-lin-grát để tham gia điều tra tình hình cùng với Tổng tham mưu trưởng và đồng thời cũng là đại diện Đại bản doanh. Trong quá trình hoạt động trên địa hình khu vực các hồ Xa-rơ-pin-xcơ, các đồng chí đã nghiên cứu tỉ mỉ điều kiện hoạt động của các binh chủng, binh đoàn và liên binh đoàn. Kết quả điều tra đã cho phép lập phương án tiến công của phương diện quân Xta-lin-grát dưới hình thức cuối cùng mà hiện chúng ta đã biết. Tại các phương diện quân khác, Gh. C. Giu-cốp cũng đã tiến hành một hoạt động như vậy.

Tôi có ý định bỏ qua tất cả những gì liên quan tới việc vạch kế hoạch phản công ở Xta-lin-grát và chuẩn bị trận đánh ở các đơn vị. Hồi ký của Gh. C. Giu-côp, A. M. Va-xi-lép-xki, N. N. Vô-rô-nốp, G. A. Vô-rô-giây-kin và của nhiều tác giả khác đã nói rõ những việc đó. Quá trình và kết quả trận đánh Xta-lin-grát khá nổi tiếng. Hiện giờ, trận đánh đó đã đi vào lịch sử như một tuyệt tác của nghệ thuật quân sự. Tôi chỉ xin nói rằng việc tư tưởng chiến lược của các tướng lĩnh Liên Xô, của Đại bản doanh Bộ tổng tư lệnh tối cao Liên Xô và Bộ tổng tham mưu xô-viet hơn hẳn những mưu đồ của các nhà chiến lược và các cơ quan tối cao của bộ máy chỉ huy chiến lược nước Đức Hit-le, đã đóng một vai trò không nhỏ trong việc giành thắng lợi.

Trong trận đánh lịch sử này ở miền Nam đất nước, Bộ tổng tham mưu của chúng ta đã hoàn thành tốt những nhiệm vụ của mình, đã là cơ quan trợ thủ đắc lực của Bộ tổng tư lệnh tối cao; còn đại bản doanh Hít-le thì không thể đạt được những mục tiêu của chúng hoặc không thể đối phó được với những ý định của ta. Chúng đã chậm trễ trong việc thành lập cụm tập đoàn quân “Sông Đôn" để giải thoát cho tập đoàn quân 6 và tập đoàn quân xe tăng 4. Về phương diện tác chiến thì chúng đã hành động một cách khuôn sáo.

Tại vụ án Nuyn-béc xử bọn tội phạm chiến tranh, trạng sư của Gơ-rinh đã mỉa mai nhận xét rằng khi bị bắt làm tù binh, thống soái Pao-lút vẫn giảng về chiến lược tại Học viện quân sự cao cấp Liên Xô mang tên C. E. Vô-rô-si-lap (Việc này thực ra không hề có). Pao-lút bấy giờ có mặt tại phiên tòa với tư cách nhân chứng, đã đáp lại rằng: “chiến lược của Liên Xô cao hơn chiến lược của chúng tôi tới mức vị tất người Nga đã có thể cần đến tôi, dù chỉ để giảng dạy ở một trường hạ sĩ quan. Bằng chứng tốt nhất cho điều đó là kết cục của trận đánh trên sông Vôn-ga mà tôi bị bắt làm tù binh, cũng như việc tất cả các vị này đang ngồi trên ghế bị cáo ở đây”. Có lẽ bạn cũng không thể nào có được một lời đánh giá hay hơn về các nhà chiến lược tội phạm của nước Đức phát-xít.

[SaoVang]

CHƯƠNG NĂM
Bước ngoặt

Mối nguy đối với Cáp-ca-dơ. - Báo cáo đầu tiên của tôi ở Đại bản doanh. - Chuyến đi công tác ở Da-cáp-ca-dơ. - Đóng kín các đèo. - Lá chắn ở vùng ven Biển Đen. - Địch bị chặn lại. - Những điềm báo trước cuộc tấn công vào Bắc Cáp-ca-dơ. - Bộ tổng tư lệnh tối cao tập trung sự quan tâm của mình vào Cụm Biển Đen. - Không nên thành lập tập đoàn quân kỵ binh ư?- Kế hoạch “Núi” và kế hoạch “Biển" - Căn cứ bàn đạp Ta-man. - Hai cuộc đổ bộ ở Nô-vô-rô-xi-xcơ. - Nguyên soái Gh. C. Giu-cốp tới Cu-ban. - Sụ phá sản của “phòng tuyến xanh".

Đồng chí A. M. Va-xi-lép-xki lên nhận chức Tổng tham mưu trưởng đã có ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến công tác của Cục tác chiến. Trong vòng nửa năm, đã có mấy đồng chí thay nhau làm cục trưởng. Giữ chức vụ này lần lượt là các đồng chí P. I. Bô-đin, A. N. Bô-gô-liu-bôp (hai lần làm cục trưởng), V. Đ. I-va-nốp. Các đồng chí P. G. Ti-khô-mi-rốp, P. P. Vê-tsơ-nưi, S. N. Ghê-nhi-a-tu-lin tạm thời quyền cục trưởng trong những thời gian chưa có cục trưởng mới.

Vì theo lệnh của Tổng tư lệnh tối cao, đồng chí A. M. Va-xi-lép-xki đã dùng phần lớn thời gian tại các mặt trận, nên lãnh đạo Bộ tổng tham mưu trong lúc vắng đồng chí Va-xi-lép-xki là chính ủy Ph. E. Bô-côp, một con người rất tốt, một cán bộ đảng cừ khôi, nhưng không được đào tạo để thực hiện những chức năng có tính chất tác chiến thuần túy.

Việc Tổng tham mưu trưởng hay đi xuống các mặt trận trong từng thời gian dài và việc luôn luôn thay đổi cục trưởng tác chiến đã gây nên một không khí căng thẳng trong chúng tôi. Vì vậy tính xác định trong công tác thường hay bị vi phạm. Trong một-hai tháng phụ trách cục, không ai kịp đi sâu vào công việc, nắm vững tình hình và vì vậy không thể vững tâm mỗi lần lên Đại bản doanh báo cáo. Cho nên, “để phòng xa", các đồng chí ấy đều phải đem theo bên mình các chủ nhiệm khu vực mặt trận để nhỡ khi có gì cần thiết phải báo cáo rõ thêm. Phòng khách của cục trưởng Cục tác chiến (chúng tôi thường gọi là “phòng chuẩn bị tắm”) lúc nào cũng đầy những người là người. Một số cố tìm cách làm được một việc gì đó ngồi nghiên cứu các tài liệu nào đó, còn phần lớn đều để phí thời gian vô ích . . .

Tình trạng đó lại càng đáng tiếc hơn khi tình hình lại trở nên cực kỳ căng thẳng, đòi hỏi tất cả chúng tôi phải có những hoạt động đặc biệt dứt khoát.

Khi đã rõ là quân phát-xít Đức nhất định sẽ tràn xuống phía Nam dọc theo ven biển Ca-xpi-en và vượt qua dãy núi Cáp-ca-dơ, một vấn đề mới không sao tránh khỏi được đặt ra rất gay gắt trước mắt chúng tôi: liệu Thổ Nhĩ Kỳ có ủng hộ chúng không? Nếu ở I-ran, mọi việc lúc này đều tương đối thuận lợi thì vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ lại có khác. Hồi giữa năm 1942, không ai có thể cam đoan rằng Thổ Nhĩ Kỳ không đứng về phía Đức. Không phải vô cớ mà hồi đó có tới 26 sư đoàn Thổ Nhĩ Kỳ đã được tập trung ở sát biên giới Da-cáp-ca-dơ xô-viêt.

Phải khóa chặt biên giới Liên Xô - Thổ Nhĩ Kỳ và dùng lực lượng tập đoàn quân 45 bảo vệ miền biên giới, phòng mọi sự bất trắc. Để ngừa trường hợp quân Thổ đi qua I-ran tiến công vào Ba-cu, ta đã áp dụng những biện pháp đề phòng cần thiết cả trên biên giới I-ran - Thổ Nhĩ Kỳ. Thời gian này, quân đoàn kỵ binh 15 được tăng cường một sư đoàn bộ binh và một lữ đoàn xe tăng đang đóng ở đây.

Cần lưu ý rằng kế hoạch yểm hộ Da-cáp-ca-dơ đã có từ thời bình. Năm 1941, sau khi bộ đội ta tiến vào I-ran, kế hoạch này đã được chuẩn xác thêm, song vẫn chưa được coi trọng đến mức cần thiết. Tới cuối năm 1941, khi quân Đức đã chiếm được Rô-xtôp rồi và lần đầu tìm cách tràn vào Cáp-ca-dơ thì thấy cần phải cơ bản tu chỉnh lại kế hoạch này, vì phải yểm hộ chắc vùng Da-cáp-ca-dơ, không chỉ từ phía Thổ Nhĩ Kỳ mà từ cả phía Bắc nữa. Vả lại, trong những điều kiện bây giờ, hướng Bắc vẫn được coi là hướng chủ yếu.

[SaoVang]

Được thành lập từ năm 1941, biên chế phương diện quân Da-cáp-ca-dơ lúc đầu có tập đoàn quân 45, 46 và bộ đội đang đóng ở I-ran, đến tháng Sáu 1942, lại có thêm tập đoản quân 44 sau khi tập đoàn quân này đã được chấn chỉnh, bổ sung xong ở khu vực Ma-kha-trơ-ca-la. Bộ đội của phương diện quân Bắc Cáp-ca-dơ cũng có nhiệm vụ yểm hộ cho Da-cáp-ca-dơ. Nhưng toàn bộ sồ lực lượng này rõ ràng vẫn không đủ để làm nhiệm vụ đó. Theo đề nghị của Bộ Tổng tham mưu, nhiều đơn vị bộ đội đã được cấp tốc điều từ Trung Á và các nơi khác sang miền này.

Ngày 23 tháng Sáu, Hội đồng quân sự Phương diện quân Da-cáp-ca-dơ đệ trình lên Mát-xcơ-va kế hoạch phòng thủ Da-cáp-ca-dơ dưới dạng mới, đã được tu chỉnh. Ngay trong kế hoạch này, mọi thiếu sót đã bộc lộ ra còn rõ rệt hơn. Tất nhiên, tình trạng thiếu lực lượng đã có ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng bộ đội.
Bộ tư lệnh phương diện quân đã hoàn toàn đúng khi chủ trương điều tập đoàn quân 44 ra tuyến sông Tê-rếch để củng cố hướng Ba-cu, song đã để cho cả triền núi Cáp-ca-dơ chính hầu như không được bảo vệ. Nhiệm vụ này được giao cho tập đoàn quân 46 có số quân rất ít đảm nhiệm. Do đó, ở đèo ngang Ma-rúc-xki chẳng hạn, chỉ vẻn vẹn có một đại đội bộ binh cùng một trung đội súng cối và một trung đội công binh phòng giữ, còn đèo ngang Clu-kho-rơ thì được hai đại đội bộ binh và một trung đội công binh yểm hộ.

Với những lực lượng như vậy, tất nhiên không thể mong giữ được các đèo ngang. Sau khi vạch cho tư lệnh phương diện quân thấy những thiếu sót ấy trong kế hoạch, Bộ tống tham mưu liền bắt tay đi tìm những lực lượng dự bị có thể dùng để củng cố tuyến phòng thủ Da-cáp-ca-dơ. Trong tháng Tám, hai quân đoàn bộ bình cận vệ 10, 11 và mười một lữ đoàn bộ binh độc lập đã được điều thêm đến vùng này.

Để thuận tiện cho việc chỉ huy, các đơn vị phòng ngự trên các tuyến sông U-rúc và Tê-rếch đã hợp thành cái gọi là Cụm chiến dịch phía Bắc do I. I. Ma-xlen-ni-cốp làm tư lệnh, gồm có tập đoàn quân 44, cụm quân của tướng V. N. Cu-rơ-đi-u-mốp đã nhập vào tập đoàn quân 9 và sau nữa có thêm cả tập đoàn quân 37 rút từ Đôn-bát và sông Đôn về. Tướng Ma-xlen-ni-cốp được giao nhiệm vụ yểm hộ vững vàng cho hướng Ba-cu và tuyến đường chủ yếu chạy qua dãy núi Cáp-ca-dơ: tuyến đường quân sự Gru-di-a.

Nhiều biện pháp tổ chức lớn đã được tiến hành trong phương diện quân Bắc Cáp-ca-dơ. Ngay từ ngày 28 tháng Bảy, các tập đoàn quân của phương diện quân Nam bị giải thể và rút lui về đây được hợp nhất vào phương diện quân Bắc Cáp-ca-dơ, ở đây thành lập ra hai cụm chiến dịch: cụm chiến dịch sông Đôn do trung tướng R. I-a. Ma-li-nôp-xki làm tư lệnh và cụm chiến dịch miền Duyên hải do thượng tướng I-a. T. Trê-rê-vi-tsen-cô chỉ huy.

Cuối tháng Bảy và suốt mười lăm ngày đầu tháng Tám đã diễn ra những trận chiến đấu phòng ngự ác liệt trên cánh đồng Cu-ban. Bộ binh Liên Xô đã anh dũng chiến đấu, nhưng địch vẫn tiến từng bước lên phía trước và trong những ngày 20 tháng Tám, chúng đã tới Tê-rếch. Tại đây, cụm chiến dịch phía Bắc của phương diện quân Dá-cáp-ca-dơ đã bước vào chiến đấu. Điểm yếu của cụm chiến dịch này là tình trạng trang bị rất kém. Ví như sư đoàn bộ binh 417, theo hiện tình ngày 10 tháng Tám, chỉ vẻn vẹn có 500 súng trường. Chỉ một nửa sô quân của sư đoàn 151 được trang bị, mà lại trang bị bằng súng trường nước ngoài. Một trong những lữ đoàn bộ binh chỉ có 30% số quân được trang bị vũ khí và hoàn toàn không có súng máy, đại bác.

Tất cả những tình hình trên đã gây nên mối lo ngại to lớn. Mà cũng phải lẽ thôi. Quân địch đã chiếm được đèo ngang Au-kho-rơ sau một trận đột phá bất ngờ và ngắn. Mãi ba ngày sau, cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 46 mới biết tin này.

[SaoVang]

*
*   *

Những kỷ niệm của tôi về lần đầu tiên lên Đại bản doanh báo cáo, mật thiết gắn liền với công cuộc phòng ngự Da-cáp-ca-dơ. Chuyện ấy như sau.

Một đêm nọ, đồng chí Ph. E. Bô-cốp từ điện Crem-li gọi điện thoại đến lệnh cho đại tá K. Ph. Va-xin-tren-cô, người thay đại tá I. I. Bôi-cốp, và tôi mang ngay bản đồ công tác đến Đại bản doanh báo cáo. Có xe đến đón và chúng tôi ra xe lên đường.


Đến Crem-li, một trung tá tôi không quen ra đón và dẫn chúng tôi lên tầng hai, đến phòng khách của Xta-lin. Cả hai chúng tôi đều hồi hộp, vì biết sẽ phải trả lời về tình hình trên các khu vực mặt trận chúng tôi phụ trách. Ít phút sau, chúng tôi được triệu tập đến văn phòng của Tổng tư lệnh tối cao, ở đó, ngồi sau chiếc bàn lớn kê cạnh tường, một bên là các đồng chí Mô-lô-tốp, Ma-len-côp, Mi-côi-an và một bên là các đồng chí Ph. E. Bô-cốp, cục trưởng Cục tác chiến mới được bổ nhiệm, P. I. Bô-đin và I-a. N. Phê-đô-ren-cô. Xta-lin đi đi lại lại trong phòng. Chúng tôi trình diện.
Xta-lin hỏi chúng tôi: 

- Các đồng chí có thể báo cáo tình hình ở Xta-lin-grát và ở miền Nam không?

Cả hai chúng tôi đồng thanh trả lời: 

- Xin sẵn sàng!

K. Ph. Va-xin-tren-cô báo cáo trước về tình hình ở Xta-lin-grát. Tổng tư lệnh tối cao rất chú ý tới tình hình và tình trạng bộ đội: đơn vị nào rút về tuyến nào, những đơn vị đang rút lui sẽ phối thuộc vào đơn vị nào, thê đội hai bố trí ở đâu, các lực lượng dự bị ở đâu, tình hình cung cấp vật chất ra sao. Va-xin-tren-cô nắm được hết và báo cáo rất rành rọt.

Sau đến lượt tôi. Tôi mở bản đồ và báo cáo: những đơn vị nào đang phòng ngự ở Tê-rếch, còn có thể bố trí thêm những đơn vị nào nữa, hướng Ba-cu và tuyến đường quân sự Gru-di-a được yểm hộ như thế nào. Tôi không quên nói về tình trạng sức yểm hộ còn yếu ở những đèo ngang qua dãy núi Cáp-ca-dơ, chính mối nguy cơ trên các hướng Nô-vô-rô-xi-xcơ và Tu-áp-xe và về sự cần thiết phải đẩy nhanh việc xây dựng các tuyến phòng ngự.

Xta-lin lắng nghe, không ngắt lời tôi. Chỉ khi tôi báo cáo xong, đồng chí mới hỏi:

- Ở Da-cáp-ca-dơ còn có những đơn vị nào nữa?

Tôi báo cáo. 

- Có thể điều thêm những đơn vị nào từ Trung Á đến đây? 

- Sư đoàn bộ binh núi 83 do thiếu tướng Lu-trin-xki làm tư lệnh. - Tôi trả lời và liền nói thêm: - Bố trí sư đoàn này trên hướng Tu-áp-xe thì tốt hơn. Và, còn có thể lấy thêm một sư đoàn nữa.

- Có thể rút bao nhiêu đơn vị ở I -ran ? - Tổng tư lệnh tối cao hỏi.

- Từ một đến hai sư đoàn, chứ không thể hơn. - Và tôi nói rõ tại sao.

- Phải đặc biệt chú ý hướng Ba-cu. - Xta-lin nói, quay về phía P. I. Bô-đin.

Tổng tư lệnh tối cao xử sự rất giản dị. Những lúng túng ban đầu của chúng tôi dần dần mất đi. Báo cáo gần xong, cả Va-xin-tren-cô lẫn tôi đều cảm thấy hoàn toàn thoải mái.

- Lúc đi, cần đem những đại tá này theo, - Tổng tư lệnh tối cao nói và không hướng vào ai cả.

Đến đây, mọi việc đã giải quyết xong, chúng tôi được phép ra về. Cách mấy ngày sau, kể từ hôm được triệu tập đến Đại bản doanh, đúng ngày 21 tháng Tám, P. I. Bô-đin nói với tôi:

- Đồng chỉ hãy chuẩn bị, đúng 4 giờ sáng mai chúng ta ra sân bay. Hãy mang theo một nhân viên mật mã và một số cán bộ trợ lý theo dõi các khu vực mặt trận.

[SaoVang]

Lúc này hầu như tôi không cần phải chuẩn bị gì nữa, vì mọi tin tức, tình huống của khu vực mặt trận, tôi như đã thuộc lòng: tôi đã sống và làm việc ở đây, ở phố Ki-rôp. Sáng sớm hôm sau, đúng giờ đã định, tôi lên xe của Bô-đin đi tới sân bay Trung tâm. Máy bay Xi-47 đang đợi chúng tôi ở đó. Đại tá V G. Gra-trép, người lái máy bay, tới trình diện Bô-đin.

Chúng tôi bay qua Trung Á tới Tơ-bi-li-xi. Bọn Đức đã chặn mất con đường bay thẳng tới đây. Chúng tôi hạ cánh xuống Cra-xnô-vôt-xcơ lúc chiều tối, đến khi trời tối hẳn chúng tôi vượt qua biển Ca-xpi-en tới Ba-cu, Tơ-bi-li-xi.

Chúng tôi đến Tơ-bi-li-xi lúc gần nửa đêm và từ sân bay chúng tôi đi thẳng tới cơ quan tham mưu phương diện quân. Thành phố vẫn còn chưa đi ngủ. Nhiều đường phố còn rực sáng và rất đông người.

P. I. Bô-đin lập tức nghe báo cáo của tham mưu trưởng phương diện quân A. I. Xu-bôt-tin và giải thích nhiệm vụ chúng tôi khi tới đó: chuẩn xác tình huống ngoài thực địa, định ra những biện pháp bổ sung nhằm tăng cường phòng ngự Da-cáp-ca-dơ và áp dụng những biện pháp đó, xây dựng các đội dự bị lấy từ những đơn vị đã và đang rút từ phía Bắc về Da-cáp-ca-dơ và những người của địa phương mới động viên, cuối cùng đẩy nhanh việc chuẩn bị các tuyến phòng ngự, trước hết là tuyến phòng ngự trên hướng Ba-cu.

Lúc kết luận, Bô-đin nói với tư lệnh phương diện quân:

- Các nước đồng minh đang muốn lợi dụng tình thế khó khăn của chúng ta trên các mặt trận và mưu toan bắt ta phải đồng ý để cho quân đội Anh tiến vào Da-cáp-ca-dơ. Đồng chí có biết thế không? Tất nhiên, chúng ta không thể để cho họ làm như vậy. Hội đồng quốc phòng Nhà nước coi việc bảo vệ Da-cáp-ca-dơ là nhiệm vụ quan trọng nhất của nhà nước và chúng ta phải dùng mọi biện pháp nhằm đánh lui cuộc tiến công của quân địch, tiêu hao rồi tiêu diệt chúng. Phải chôn vùi mọi hy vọng của Hít-le và mọi thèm muốn của những nước đồng minh...

Hoạt động thực tiễn của chúng tôi ở đây bắt đầu từ ngày 24 tháng Tám, khi Da-cáp-ca-dơ ban bố tình trạng chiến tranh. Tát cả những đơn vị bộ đội đã rút một cách có tổ chức từ phía Bắc về đều được bố trí phòng ngự ở Tê-rếch, vùng ven dãy núi Cáp-ca-dơ, trên các hướng Tu-áp-xe và Nô-vô- rô-xi-xcơ. Còn những đơn vị và binh đoàn nào đã bị tiêu hao trong các trận chiến đấu trước đây, bị mất các cơ quan chỉ huy hoặc trang bị, thì được rút về phía sau. Trên hướng chủ yếu, hướng Ba-cu ngày 28 tháng Tám bắt đầu thành lập tập đoàn quân 58. Ở khu vực Ki-dơ-h-a-rơ đã tập trung quân đoàn kỵ binh hỗn hợp.

Sau khi chúng tôi đã tỉ mỉ nghiên cứu xong tình huống thì có quyết định xây dựng các khu phòng ngự ở những vùng trung tâm chiến dịch quan trọng. Có tất cả ba khu như vậy: đặc khu Ba-cu, khu Grô-dơ-nưi và khu Vla-đi-cáp-ca-dơ. Tư lệnh các khu phòng ngự này đồng thời làm phó tư lệnh các tập đoàn quân phòng vệ những vùng cửa ngõ của các khu trên.

Nhiệm vụ bảo vệ tuyến đường quân sự Gru-di-a được hoàn toàn giao cho một sư đoàn bộ binh. Lực lượng chủ yếu của sư đoàn chôt chặt lối tiến vào khu vực Oóc-giô-ni-kít-dê. Và khu vực này còn có thêm một sư đoàn nữa điều từ Gô-ri tới.

Hướng Ba-cu đang có nhiều việc bận rộn. Khi tới nơi, chúng tôi phát hiện thấy việc xây dựng các tuyến phòng ngự đang được tiến hành rất chậm. Rõ ràng là không đủ lực lượng để đảm nhiệm công việc này. Ngày 16 tháng Chín, Hội đồng quốc phòng Nhà nước, theo đề nghị của chúng tôi, đã ra một nghị quyết đặc biệt về việc huy động mỗi ngày chín mươi nghìn dân địa phương tham gia xây dựng phòng ngự ở các khu vực Ma-kha-trơ-ca-la, Đéc-ben-tơ và Ba-cu. Sau đó, mọi việc đều hoàn toàn trôi chảy.

Suốt ngày đêm, ta đã khẩn trương xây dựng công sự, hào chống tăng và bố trí các chướng ngại chống tăng. Ngoài ra, ngày 29 tháng Chín, Đại bản doanh đã ra lệnh thực hiện ở đây một loạt biện pháp nữa nhằm củng cố phòng ngự và đã điều 100 xe tăng tới để tăng cường lực lượng phòng ngự.

[SaoVang]

Công cuộc phòng ngự trên hướng quan trọng khác, hướng Tu-áp-xe, cũng được đặc biệt chú ý. Từ đầu tháng Tám, Bộ tổng tham mưu đã luôn luôn quan tâm đến trận tuyến này. Nếu đột phá vào Tu-áp-xe, địch sẽ từ phía Bắc tiến vào hậu tuyến các đơn vị bộ đội phòng ngự Da-cáp-ca-dơ và sẽ chiếm lấy con đường tiếp cận thuận lợi nhất ở dọc ven biển Xô-tri và Su khu-mi. Địch rất kiên quyết nhưng không sao thực hiện được ý định ấy.

Ngày 5 tháng Tám, Đại bản doanh đã ra chỉ thị đặc biệt về việc này và sau đó, qua mười ngày chiến đấu ác liệt ta đã chặn đứng được quân địch trên sườn phía Bắc dãy núi Cáp-ca-dơ chính, cách Tu-áp-xe 50 ki-lô-mét. Tuy nhiên, sau đây tình hình ở đây vẫn căng thẳng đến tột độ.

Trên bán đảo Ta-man và ở Nô-vô-rô-xi-xcơ, nơi có các căn cứ của hải quân ta, tình huống cũng không kém phần nghiêm trọng. Địch có ý định từ đây góp phần đột kích vào Tu-áp-xe và chúng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng hơn. Cuối tháng Tám - đầu tháng Chín, chúng đã chiếm được bán đảo này và phần lớn miên Nô-vô-rô-xi-xcơ. Tập đoàn quân 47 và các đơn vị hải quân phòng ngự cái hải cảng lớn nhất này của vùng ven Biển Đen đã lâm vào tình the thật hiểm nghèo. Chỉ có sự kiên cường của bộ đội, nghệ thuật và lòng dũng cảm của các cấp chỉ huy, tính hợp lý của các quyết tâm cần có và thái độ kiên quyết thực hiện những quyết tâm đó mới quyết định được kết cục của trận giao tranh này.

Chúng tôi cho rằng: khu vực này trước hết cần tổ chức chỉ huy bộ đội cho thật vững. Ngày 1 tháng Chín, trên cơ sở của phương diện quân Bắc Cáp-ca-dơ, đã thành lập Cụm Biển Đen trực thuộc phương diện quân Da-cáp-ca-dơ. Mấy ngày sau, trung tướng I. E. Pê-tơ-rôp, người anh hùng của cuộc phòng thủ Xê-va-xtô-pôn, đến nhận nhiệm vụ tư lệnh cụm chiến dịch này, Hội đồng quân sự phương diện quân đề nghị cử thiếu tướng A. A. Grê-xcô làm tư lệnh tập đoàn quân 47 và toàn khu vực phòng ngự Nô-vô-rô-xi-xcơ, cử phó đô đốc hải quân X. G. Goóc-scốp Chỉ huy phòng ngự thành phố Nô-vô-rô-xi-xcơ. Đại bản doanh đã phê chuẩn đề nghị ấy. Kết quả liền được thể hiện ra ngay. Ngày 10 tháng Chín, bộ đội Liên Xô đã chặn đứng được quân địch ở phần phía Đông Nô-vô-rô-xi-xcơ, giữa các nhà máy xi-măng, và buộc chúng phải chuyển sang phòng ngự.

Dãy núi Cáp-ca-dơ chính không nằm trong phạm vi hoạt động của Cụm Biển Đen và Cụm phía Bắc. Tập đoàn quân 46 phòng ngự dãy núi này đúng ra phải trực thuộc bộ tư lệnh phương diện quân. Nhưng, về sau trực thuộc cơ quan tham mưu phương diện quân đã có một cơ quan đặc biệt mang tên “cơ quan tham mưu các đơn vị phòng ngự dãy núi Cáp-ca-dơ”. Đứng đầu cơ quan này là tướng G. L. Pê-tơ-rốp trong Bộ dân ủy nội vụ. Phải nói thẳng ra rằng đây là một cấp trung gian giả tạo và hoàn toàn không cần thiết. Trong thực tế, cơ quan tham mưu này đã thay thế cơ quan chỉ huy của tập đoàn quân 46.

Việc phòng ngự dãy núi này không được tổ chức chặt chẽ. Bộ tư lệnh phương diện quân đã đánh giá quá cao tính hiểm hóc bất khả xâm phạm của miền này và vì vậy đã để mất đèo ngang Clu-kho-rơ ngày 15 tháng Tám. Trong tình hình ấy đèo ngang Ma-rúc-xki cũng có thể bị chiếm và do đó có nguy cơ quân Đức có thể tiến xuống phía Nam, tới Biển Đen.

Những sai lầm phạm phải đã được gấp rút sửa chữa. Nhiều đội quân gồm những người trèo núi và nhân dân vùng rẻo cao đã cấp tốc được thành lập và điều tới bảo vệ các đèo ngang. Ngoài ra, còn điều thêm nhiều đơn vị chính quy tới vùng này. Ở khu vực Cra-xnai-a Pô-li-a-na, sư đoàn bộ binh núi 20 do đại tá A. P. Tua-trin-xki chỉ huy, trung đoàn biên phòng 23 và trung đoàn cơ giới 33 của Bộ dân ủy nội vụ chặn đường ra biển của địch ở Xô-tri. Còn ở quá phía Đông khu vực này thì có một đơn vị lớn của đại tá I. I. Pi-ia-sép đảm nhiệm nhiệm vụ phòng ngự. Tiếp nữa là các đơn vị thuộc sư đoàn bộ binh 394 của trung tá I. G. Can-ta-ri-a và các đơn vị khác.

Nhiều đội công nhân vũ trang cũng đã được điều tới các mỏm núi. Toàn bộ đại gia đình các dân tộc miền Cáp-ca-dơ đã đứng lên chống địch. Cuộc đấu tranh sinh tử với những người khách không mời mà đến đã diễn ra quyết liệt trên các tuyến chiến đấu và ở phía sau quân địch. Tình hữu nghị anh em giữa các dân tộc đã vượt qua mọi thử thách. Mọi tính toán của bọn chiếm đóng trông đợi vào sự suy yếu của mối tình hữu nghị ấy, đã hoàn toàn sụp đổ

Chính trong thời gian này đã diễn ra những sự kiện ở khu vực đèo ngang Ma-rúc-xki. Trong những điều kiện rất khó khăn, các chiến sĩ bảo vệ đèo ngang đã anh dũng đánh bại mọi mưu toan của các đơn vị miền núi Đức nhằm đánh chiếm đèo ngang và đột phá vào đây qua dãy núi Cáp-ca-dơ chính. Các đồng chí đã hoàn thành nhiệm vụ quang vinh của những quân nhân cho đến phút cuối cùng.