Bộ Tổng Tham mưu Xô-viết trong chiến tranh

[SaoVang]

Ti-mô-sen-cô không còn có vẻ khó chịu với tôi như trước đây nữa. Chúng tôi làm việc với nhau càng nhiều thì quan hệ với nhau càng thêm chân thành. Một tối nào đấy, nhân lúc uống trà, đồng chí bỗng nói:

- Giờ tôi mới biết rằng anh không phải là con người mà tôi nghĩ.

- Vậy nguyên soái đã cho tôi là con người thế nào, - tôi hỏi.

- Tôi nghĩ rằng anh được Xta-lin chỉ định đặc biệt để giám sát tôi. Tôi hoài nghi vì chính Xta-lin nói đến tên anh ngay khi đặt vấn đề tìm ai làm tham mưu trưởng. . .

Thế là tới hôm ấy, vấn đề “Cha và con” (Văn hào Nga I. X. Tuốc-ghê-nhi-ép viết cuốn tiểu thuyết nổi tiếng “Cha và con", chủ đề là: giữa các thế hệ cha với con, già với trẻ, thường không tránh được mâu thuẫn do những quan điểm không thống nhất với nhau.) được giải quyết xong, đâu ra đấy. Thật vậy, trước đây tôi vẫn kính trọng con người có công lao ấy, nhưng chỉ trong quá trình cùng nhau làm việc ở miền Pri-ban-tích, tôi mới có thể đánh giá được thật đầy đủ về đồng chí. Thành thật mà nói rằng tôi rất tiếc vì phải chia tay với Ti-mô-sen-cô, khi được gọi trở về Bộ tổng tham mưu.

Tháng Tư, trước khi bắt đầu tiến công lại ở miền Pri-ban-tích, nguyên soái lại tự mình đề nghị xin tôi trở lại nhận nhiệm vụ tham mưu trưởng cho đồng chí. Nhưng tôi không được phép đi. Tôi giới thiệu với đồng chí: trung tướng N. A. Lô-môp, cục phó Cục tác chiến của tôi. X. C. Ti-mô-sen-cô nhận lời giới thiệu này. Lúc ở mặt trận về, gặp tôi, nguyên soái rất khen ngợi Lô-môp, và hết sức tự nhiên, đồng chí nói thêm:

- Thì ra ở Bộ tổng tham mưu cũng có nhiều người tốt...

*
*   *

Cuộc tiến công tháng Tư ở miền Pri-ban-tích từ tuyến sông Nác-va và những đường tiếp cận phía Đông tới Pơ-xốp Ô-xtơ-rốp, I-đri-txa, Pô-lôt-xcơ và Vi-tép-xcơ, lại đạt được ít kết quả. Các phương diện quân không tiến lên được bao nhiêu, và cũng không làm cho địch bị thất bại theo như tính toán của ta. Các phương diện quân đang tác chiến ở đây phải tạm dừng tất cả lại cho đến tháng Bảy 1944. Trong thời gian ấy, Bộ tổng tham mưu nghiên cứu lại vấn đề tiêu diệt cánh quân Pri-ban-tích của địch và cả vấn đề cô lập toàn bộ Cụm tập đoàn quân “bắc” ra khỏi miền Đông Phổ

Phòng ngự của địch ở miền Pri-ban-tích có bốn trung tâng phòng ngự chủ yếu là: Nác-va, Pơ-xcôp, Ô-xtơ-rốp và Ri-ga. Những lực lượng chủ yếu của Cụm tập đoàn quân “bắc” của chúng tập trung vào những nơi ấy. Tất nhiên là Ri-ga giữ vai trò chủ yếu, vì nó yểm hộ những con đường tiếp cận tới Đông Phổ.

Chúng ta cho rằng đặc điểm phòng ngự như vậy của quân Đức cho phép ta mở những mũi đột kích thọc vào khoảng giữa các trung tâm phòng ngự để làm lung lay phòng tuyến của chúng, chia cắt Cụm tập đoàn quân “Bắc” và tiêu diệt chúng từng bộ phận một.

Chúng ta còn cho rằng, trong thời gian tiếp theo, quân địch buộc phải tự tháo lui, mà nói đúng hơn là phải tự rút sinh lực và những phương tiện chiến đấu ra khỏi đây, để bảo vệ lấy những hướng và những khu vực quan trọng có tính chất sống còn khác như hướng Béc-lin và Đông Phổ. Tất nhiên, điều đó còn tùy thuộc vào sự phát triển thắng lợi của chúng ta trên hướng chiến lược phía Tây.

Tình hình như thế buộc địch nhất định phải điều quân của chúng từ Pri-ban-tích sang Đông Phổ. Đối với nước Đức phát-xít, đất Đông Phổ rất quý, không phải chỉ vì đó là sào huyệt của chủ nghĩa quân phiệt đang cơn điên cuồng và là vựa thóc của nước Đức. Trong tình hình nhất định, Đông Phổ đã thành căn cứ bàn đạp uy hiếp bên sườn tập đoàn trung tâm của ta, và còn là khu vực tối quan trọng để cho hạm đội địch lập căn cứ nữa.

Vì quan niệm như thế nên đã lâu chúng ta rất chú ý tới Si-a-u-lai. Từ đó, ta có thể cho quân ta quặt lên phía Bắc- về phía Ri-ga, và sang phía Tây-vào hướng Me-men. Hình thái chung của ý định đột kích vào Ri-ga được vạch ra hồi tháng Năm 1944, trên bản đồ công tác của A. I. An-tô-nôp, cùng với kế hoạch “Ba-gra-chi-on”.

[SaoVang]

Theo kế hoạch “Ba-gra-chi-on” thì chỉ cần những lực lượng chủ yếu của phương diện quân Pri-ban-tích 1 cũng để đánh chiếm Si-a-u-lai, và sẽ đánh thắng vào khu vực ấy. Trong trường hợp tối cần, có thể điều tới đây những lực lượng dự bị của Đại bản doanh: tập đoàn quân 51 và tập đoàn quân cận vệ 2. Địa hình ở đây cho phép sử dụng những tập đoàn bộ đội đông quân số và nhiều loại vũ khí.

Chính Si-a-u-lai là một trung tâm giao thông lớn, nối liền Pri-ban-tích với Đông Phổ; chiếm được Si-a-u-lai thì làm cho quân địch gặp rất nhiều khó khăn khi cơ động. Còn từ Si-a-u-lai quặt đi đâu và bao giờ quặt, thì sẽ căn cứ vào tình huống cụ thể mà quyết định sau.

Vấn đề được giải quyết về nguyên tắc như sau: quân ta từ Si-a-u-lai sẽ triển khai quặt về phía nào và vào lúc nào là tùy ở những lực lượng chủ yếu của địch, khi chúng tỏ ra đã bị tê liệt và khi phòng tuyến của chúng dễ dàng bị chia cắt nhất. Về ý định này, ta không gửi cho các phương diện quân một thông báo nào.

Bộ tổng tham mưu đặc biệt chú ý đến cánh đối diện phía Bắc của tập đoàn tiến công của chúng ta ở miền Pri-ban-tích này. Ngay hồi tháng Ba, chúng ta đã thấy rõ rằng phương diện quân Lê-nin-grát bao gồm tất cả bộ đội và toàn dải hoạt động của phương diện quân Vôn-khốp trước đây, nên rất cồng kềnh. Trong biên chế của phương diện quân Lê-nin-grát có 7 tập đoàn quân binh chủng hợp thành, hoạt động trên bốn hướng chiến dịch quan trọng: Vư-boóc-gơ, Tan-lim, Pơ-xcốp, và Ô-xtơ-rốp.

Điều đó có ảnh hưởng không tốt đến việc chỉ huy. Cần phải sửa lại sai lầm này và khôi phục lại phương diện quân đã bị giải thể. Chuyển giao cho phương diện quân mới phần phía Nam dải hoạt động của mình, phương diện quân Lê-nin-grát không phải phụ trách cả khu vực rộng lớn Pơ-xcôp - Ô-xtơ-rốp nữa, để có thể hoàn toàn tập, trung vào khu vực Nác-va và trên hướng Vư-boóc-gơ, nơi đã lập kế hoạch phối hợp chiến dịch chung với phương diện quân Ca-rê-li-a, nhằm tiêu diệt quân đội Phần Lan.

Chúng tôi có bàn tới một phương án khác nữa là mở rộng dải hoạt động của phương diện quân Pri-ban-tích 2 lên phía bắc để giảm bớt những khó khăn cho phương diện quân Lê-nin-grát. Nhưng, chúng tôi đã có kinh nghiệm là phương án đó cũng chưa thật đúng, vì khu vực Pơ-xcốp - Ô-xtơ-rôp là một khu vực độc lập hoàn chỉnh.

Tập đoàn địch đóng ở đấy được củng cố mạnh và thật ra đã làm thành ba hướng chiến dịch: mặt phía Bắc tới Tác-tu, A-lúc-xne, Van-ga và mặt phía Tây tới A-lúc-xne, Txe-xít, Ri-ga. Nhiệm vụ bổ sung như vậy cho phương diện quân Pri-ban-tích 2 rõ ràng là quá sức nó, nhất định sẽ làm cho phương diện quân này bị phân tán lực lượng và không hề cải tiến được chút nào công tác chỉ huy bộ đội.

Lối thoát duy nhất đúng trong tình hình bấy giờ là thành lập một phương diện quân mới, phương diện quân Pri-ban-tích 3 và ngày 18 tháng Tư 1944 đã quyết định thành lập.

Trong biên chế của phương diện quân Pri-ban-tích 3, có các tập đoàn quân 42, 67 và 54 trước đó thuộc phương diện quân Lê-nin-grảt, sau lại được thêm tập đoàn quân đột kích 1 lấy từ phương diện quân Pri-ban-tích 2 sang. Cơ quan chỉ huy của phương diện quân được thành lập trên cơ sở của cơ quan chỉ huy tập đoàn quân 20. Thượng tướng I. I. Ma-xlen-ni-côp, trước đó giữ chức phó tư lệnh phương diện quân Lê-nin-grát, được cử làm tư lệnh phương diện quân mới. Trung tướng V. R. Va-sơ-kê-vích, nguyên tham mưu trưởng tập đoàn quân 20, được chỉ định làm tham mưu trưởng phương diện quân.

Thành lập phương diện quân mới, chúng ta hiểu rõ ràng phương diện quân ấy không có triển vọng lớn. Mặt phía trước phương diện quân cách 400 ki-lô-mét là biển, mà trong phạm vị hoạt động như thế, phương diện quân lại phải giải quyết những nhiệm vụ chiến dịch rất lớn.

[SaoVang]

*
*   *

Tôi đã nói qua rằng hồi đầu tháng Sáu, cùng lúc với việc xây dựng những kế hoạch ở miền Pri-ban-tích, trong Bộ tổng tham mưu đã nghiên cứu kế hoạch chiến dịch Via- Pê-tơ-rô-da-vôt-xcơ của phương diện quân Ca-rê-li-a. Cần phải đập tan cái trung tâm phòng ngự ấy của địch, đang kìm hãm những lực lượng đáng kể của bộ đội ta. Giải quyết nhiệm vụ này sẽ làm cho Phần Lan sớm bị loại khỏi vòng chiến, và tất nhiên là sẽ góp phần vào thành công của quân ta ở miền Pri-ban-tích.

Tôi không muốn mô tả tỉ mỉ chiến dịch Via - Pê-tơ-rô-da-vốt-xcơ làm bạn đọc phải chú ý, trệch mất chủ đề chính của chương này. Nhưng, tôi không thể không kể lại đây một việc hơi lạ trong chừng mực nào đó có thể cho thấy rõ tình hình công tác của chúng ta hồi ấy.

Ki-rin A-pha-na-xi-ê-vích Mê-rét-xcốp, tư lệnh phương diện quân Ca-rê-li-a, về báo cáo kế hoạch chiến dịch ở Đại bản doanh, muốn chứng minh một cách trực quan cho I. V. Xta-lin thấy rằng, khu vực phòng thủ của địch mà ta cần phải phá vỡ mạnh đến như thế nào. Nhằm mục đích này, đồng chí mang theo về Mát-xcơ-va những mô hình địa hình làm rất khéo và những tấm ảnh chụp toàn cảnh khu vực bằng máy bay. Mê-rét-xcốp nghĩ rằng làm như thế mới trình bày được dễ dàng mọi tình huống và cho người ta thấy rằng, các trận đánh sắp tới ở đây sẽ gay go đến thế nào, rồi xin Tổng tư lệnh tối cao những lực lượng bổ sung, cùng những phương tiện vật chất khác nữa.

Thời ấy, chúng tôi đã biết rất rõ tính khí của I. V. Xta-lin, nên cố tìm mọi cách can Mê-rét-xcốp đừng nên mang những thứ đó về Crem-li. Vì Tổng tư lệnh tối cao rất không ưa những vật tượng trưng thừa ấy và không thể tha thứ những tội dự đoán mò mẫm về các hành động của địch, ủy viên Hội đồng quân sự, trung tướng T. Ph. Stư-cốp, cũng cho chúng tôi nói là phải. Nhưng đồng chí tư lệnh vẫn cứ không nghe.

Trong lúc báo cáo ở Đại bản doanh, Mê-rét-xcôp lại làm cho khuyết điểm tăng thêm: đồng chí bắt đầu bằng việc trưng bày mô hình và ảnh chụp của mình, trước khi đi vào trình bày thực chất của kế hoạch chiến dịch. I. V. Xta-lin nghe báo cáo như thường lệ cứ đi đi lại lại ở một bên bàn, bỗng dừng lại và ngắt lời Mê-rét-xcốp:

- Sao đồng chí lại đem những đồ chơi của mình ra dọa chúng tôi? Chắc là hệ thống phòng ngự của địch đã thôi miên đồng chí mất rồi ... Tôi e rằng rồi đây không biết đồng chí có thể hoàn thành được nhiệm vụ đã được giao cho không.

Nhưng Mê-rét-xcôp lại đổ thêm dầu vào lửa: xếp “những đồ chơi" sang một bên, đồng chí đề nghị xin ngay những trung đoàn xe tăng hạng nặng và pháo binh đột phá. Lấn này thì quả là đồng chí đã làm cho Xta-lin kích động hẳn lên. Xta-lin nhận xét gay gắt. 

- Đồng chí nghĩ rằng đã dọa được chúng tôi rồi, và chúng tôi sẽ phải mở ví ra cho đồng chí tiền đấy à?... Chúng tôi không phải là hạng người yếu bóng vía.

Tổng tư lệnh tối cao không cho tư lệnh phương diện quân kết thúc báo cáo và lệnh cho Bộ tổng tham mưu phải phân tích một lần nữa kế hoạch chiến dịch sắp tới, rồi xác định những lực lượng và phương tiện cần thiết cho chiến dịch. Ngày hôm sau, cũng vẫn kế hoạch ấy được đem báo cáo lại lần thứ hai, nhưng báo cáo theo trình tự thông thường. Xta-lin không ngắt lời, gần như không nhận xét gì thêm và thậm chí còn cho một số phương tiện bổ sung để đột phá phòng ngự địch nữa. Khi chúng tôi rời khỏi phòng làm việc, đồng chí còn chúc Mê-rét-xcôp rằng: 

- Chúc đồng chí thành công! Chính đồng chí phải làm cho địch sợ, chứ không được chịu chúng...

Sau khi hoàn thành thắng lợi chiến dịch Via - Pê-tơ-rô-da-vốt-xcơ, K. A. Mê-rét-xcốp gửi cho tôi hai tập ảnh có những tấm ảnh mới chụp về phòng ngự của địch (lúc này đã bị phá vỡ) và qua điện thoại, đồng chí đề nghị tôi lúc nào tiện dịp thì trình bày cho Xta-lin xem. An-tô-nốp và tôi quyết định không làm như thế, dầu những tấm ảnh ấy rất có ý nghĩa và thực sự giúp cho việc chứng minh rằng phương diện quân Ca-rê-li-a đã hoàn thành một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn.

[SaoVang]

*
*   *

Đầu tháng Bảy 1944, Bộ tổng tham mưu nghiên cứu ý kiến của I. I. Ma-xlen-ni-cốp, Xây dựng xong ý định chiến dịch tiến công của phương diện quân Pri-ban-tích 3. Chiến dịch này tất nhiên chỉ là một bộ phận hợp thành của toàn bộ những hành động của chúng ta ở miền Pri-ban-tích và phải được thực hiện hiệp đồng chặt chẽ với các phương diện quân Lê-nin-grát, Pri-ban-tích 2 và 1.

Nhiệm vụ trước mắt của phương diện quân mới là tiêu diệt tập đoàn Pơ-xcốp - Ô-xtơ-rốp và giải phóng những thành phố Nga cổ kính Pơ-xcố và Ô-xtơ-rốp khỏi tay quân xâm lược Đức. Sau đó, phương diện quân có nhiệm vụ đánh chiếm Tác-tu và Pi-ác-nu, đồng thời tiến ra phía sau lưng quân địch đang phòng ngự ở khu vực Nác-va. 

Đơn vị bạn bên phải là phương diện quân Lê-nin-grát, sẽ đột kích chủ yếu qua eo đất Nác-va trên hướng Pi-ác-nu. Phương diện quân Lê-nin-grát bắt đầu tiến công sau phương diện quân Pri-ban-tích 3 một ít, có nhiệm vụ cùng với phương diện quân Pri-ban-tích 3 tiêu diệt địch ở E-xtô-ni-a, đánh chiếm Tan-lin và sử dụng một phần lực lượng hoạt động ở Tác-tu.

Đơn vị bạn bên trái là phương diện quân Pri-ban-tích 2, tiến công dọc theo bờ phía Bắc sông Tây Đvi-na trên hướng Ma-đô-na, Ri-ga. Những hành động tích cực của phương diện quân Pri-ban-tích 2 triển khai trước chiến dịch của phương diện quân Pri-ban-tích 3.

Như đã nói ở trên, cả phương diện quân Pri-ban-tích 1 cũng chuyển sang tiến công.

Ngày 6 tháng Bảy, Tổng tư lệnh tối cao ra chỉ thị cho phương diện quân Pri-ban-tích 3 về chiến dịch sắp tới. Chừng hai ngày sau, hôm đến báo cáo thường kỳ ở Đại bản doanh, chúng tôi được nghe Xta-lin nói như sau:

- Chưa ai có dịp ở chỗ Ma-xlen-ni-côp. Đồng chí tư lệnh còn non, cơ quan tham mưu ở đấy cũng còn non, có nghĩa là các đồng chí ấy còn thiếu kinh nghiệm. Cần phải đến tại chỗ xem xét công việc tiến hành như thế nào, giúp các đồng chí ấy xây dựng kế hoạch và chuẩn bị chiến dịch đánh chiếm Pơ-xcốp và Ô-xtơ-rốp. Tôi nghĩ là Stê-men-cô nên đến đấy. Được không? -Xta-lin vừa nói vừa quay sang phía tôi.

- Tôi xin cố gắng, thưa đồng chí Xta-lin.

- Đồng chí lấy thêm những chuyên gia pháo binh và không quân có kinh nghiệm cùng đi. Phương diện quân có ít xe tăng nên không cần lấy cán bộ xe tăng.

Suy nghĩ một phút, Xta-lin nói thêm:

- Nếu như I-a-cô-vlép và Vô-rô-giây-kin cùng đi với đồng chí thì tốt đấy.

Tôi nhận lệnh trên đi công tác độc lập, lần đầu tiên làm nhiệm vụ đại diện của Đại bản doanh như vậy đấy.

Dù không vội, ngày hôm sau chúng tôi cũng đến địa điểm đã định. Tổng tư lệnh tối cao thường thích các chỉ thị của đồng chí được thực hiện ngay.

Đến sở chỉ huy của Ma-xlen-ni-côp, như thường lệ, chúng tôi nghe báo cáo tình hình. Tham mưu trưởng V. R. Va-sơ-kê-vích báo cáo trước, sau đó lần lượt đến tư lệnh pháo binh X. A. Cra-xnô-pép-xép, tư lệnh tập đoàn quân không quân N. Ph. Na-u-men-cô, và cuối cùng là chủ nhiệm hậu cần. Nghe các báo cáo, chúng tôi có hỏi Ma-xlen-ni-cốp một số vấn đề. Nghiên cứu quyết tâm của đồng chí xong, chúng tôi đi xuống bộ đội, và trước hết là xuống những đơn vị dự định sẽ làm nhiệm vụ ở mũi đột kích chủ yếu.

Có lẽ chúng tôi làm việc lâu hơn hết ở căn cứ bàn đạp Xtơ-re-giơ-nê-vô bên bờ Tây sông Vê-li-cai-a. Căn cứ bàn đạp này có chính diện 8 ki-lô-mét và chiều sâu từ 2 tới 4 ki-lô-mét. Tất nhiên là nhỏ nhưng không có căn cứ bàn đạp nào khác, ở đó bố trí các đài quan sát của tập đoàn quân xung kích 1 và tập đoàn quân 54. Đứng ở các vị trí, chúng tôi cố gắng quan sát xem địch bố trí như thế nào, nhưng chẳng thấy bao nhiêu, vì rừng che khuất mất tiền duyên phòng ngự của địch. Quan sát sâu vào tung thâm phòng ngự của chúng, lại càng bị hạn chế hơn.

Trên căn cứ bàn đạp của chúng ta, cũng có nhiều cánh rừng và ít ra thì cũng bố trí được ở đấy hai quân đoàn, tuy có chật nhưng lại kín đáo. Làng mạc ở đây thưa thớt và bị tàn phá sạch. Cuối cùng, sau khi đã cân nhắc mọi ý kiến, chúng tôi quyết định dứt khoát là mũi đột kích chủ yếu phải bắt đầu từ đây.

[SaoVang]

Những con đường ngoài mặt trận hay gợi cho ta nhiều ấn tượng khó quên. Về mùa khô, trên khắp các đoạn đường, bụi rừng thật đặc biệt, lơ lửng từng đám dày đặc xen lẫn với những đám ruồi vàng từ các bụi rậm bay ra, đốt mọi sinh vật không chút thương xót. Còn trong mùa mưa thì đường sá toàn những hố ngập nước, trông đến là sợ. Những chiếc xe vận tải bê bết bùn, gằn máy, lắc lư, lượn ngoằn ngoèo giữa những ổ gà. Các đoàn xe cứ “bò" với tốc độ chậm như rùa, và phải dừng lại luôn luôn. Mỗi lần, các đồng chí lái xe lại nhảy ra khỏi buồng lái, chèn xuống dưới bánh xe những thanh gỗ vừa to, vừa dài, và cứng, nhờ những biện pháp mà chỉ họ biết, mới cứu được hàng hóa khỏi bị sa lầy.
\
Các đồng chí chỉ huy mọi cấp đều lo lắng vì đường sá. Các đồng chí đã tìm mọi cách khắc phục, ở những đoạn thật khó đi đã cho rải những vật chống lầy bằng gỗ, xe cứ thế chạy qua như đi trên đường ray vậy. Nhưng chỉ thịếu cẩn thận một chút là bánh xe trượt ra khỏi ván lót, thụt xuống bùn ngập tới tận thùng xe.

Đường sá phần lớn chỉ đi được một chiều, có những chỗ để cho xe tránh nhau; nhưng cũng có đoạn xe đi được cả hai chiều. Khắp nơi, đâu cũng có các đồng chí điều chỉnh. Còn con đường nào ô-tô không thể chạy được thì dùng đến phương tiện vận tải do súc vật kéo. Những con ngựa vô cùng dẻo dai ra sức kéo những chiếc xe tải, còn các anh em đánh xe điềm tĩnh cứ tới các trạm nghỉ thì việc đầu tiên là cầm chiếc hái, luôn luôn để sẵn dưới chỗ ngồi, đi cắt cỏ cho ngựa ăn. Anh em chăm sóc cho ngựa hơn là cho chính bản thân.

Sau khi tìm hiểu bộ đội và nghiên cứu địa hình, chúng tôi cùng với Hội đồng quân sự phương diện quân họp bàn kế hoạch chiến dịch. Có thể nói là mọi việc đều được thảo luận thật triệt để và sáng tạo, rồi tất cả công tác tổ chức được thiết thực tiến hành.

Chỉ còn một bộ phận lực lượng của tập đoàn quân Đức 16 chống lại phương diện quân của chúng tôi. Quân địch không đông lắm, nhưng chúng có công trình phòng ngự vững chắc dựa vào những khu vực kiên cố ở Pơ-xcôp và Ô-xtơ-rốp. Nếu ta tiến công vỗ mặt vào ngay những trung tâm đề kháng mạnh của địch thì không thu được kết quả tốt, nên trong kế hoạch có quy định là phải tiêu diệt lần lượt, trước hết là cánh quân Ô-xtơ-rôp, sau đó sẽ vu hồi mặt phía Nam, kết hợp với mũi đột kích đồng thời trên chính diện để tiêu diệt cánh quân Pơ-xcốp của địch.

Nhiệm vụ trước mắt của phương diện quân có chiều sâu tới 120 ki-lô-mét, quy định cho bộ đội xô-viêt được tiến tới tuyến Ô-xtơ-rốp - Lư-ép-na - Gun-be-ne và thực hiện qua hai giai đoạn. Trong giai đoạn thứ nhất, sử dụng lực lượng của tập đoàn quân đột kích 1 do N. Đ. Da-khơ-va-ta-ép chỉ huy và tập đoàn quân 54 do X. V. Rô-ghin-xki chỉ huy, tiến công tiêu hao quân địch ở trước mặt căn cứ bàn đạp Xtơ-re-giơ-nê-vô phía Nam Ô-xtơ-rôp (mũi đột kích chủ yếu bắt đầu từ căn cứ bàn đạp, chỗ sườn tiếp giáp của hai tập đoàn quân thẳng hướng tới Cu-rô-vô, A-úc-spin-xơ, Ma-lu-pe). Sang giai đoạn thứ hai, tập đoàn quân 67 của V. D. Rô-ma-nôp-xki sẽ bước vào chiến đấu, lợi dụng thắng lợi trên hướng chủ yếu và tiêu diệt quân địch đang phòng ngự trực tiếp ở khu vực Ô-xtơ-rốp.

Nhiệm vụ tiếp sau của phương diện quân là tiến công vào hướng Vư-ru, đồng thời, sư đoàn bên sườn phải của lập đoàn quân 67 từ phía Tây - Nam sẽ vu hồi vào Pơ-xcốp, và tập đoàn quân 42, đang hành động trên chính diện, phải chiếm được Pơ-xcôp, không được để quá ngày 28 hay 29 tháng Bảy. Ta định sau này sẽ từ tuyến Pơ-xcôp - Vư-ru – Đơ-de-ni tiến công vào hướng Tác-tu hoặc Pi-ác-nu.

Kế hoạch của chúng tôi được Đại bản doanh phê chuẩn và ngày mở đầu tiến công ấn định là 17 tháng Bảy. Trước đó chúng tôi lại đi xuống khắp lượt các tập đoàn quân và quân đoàn, nghiên cứu tại chỗ nhiệm vụ của các đơn vị trong tiến công. N. Đ. I-a-cô-vlép và G. A. Vô-rô-giây-kin thì tăng cường chuẩn bị cho pháo binh và không quân. Nhưng đến tối, tất cả chúng tôi đều kịp về sở chỉ huy của phương diện quân. Chúng tôi cùng nhau tổng kết trong ngày tại đây và viết báo cáo gửi về Mát-xcơ-va.

Ngày 16 tháng Bảy, sát ngày chiến dịch bắt đầu, trong tất cả các tập đoàn quân đều tổ chức trinh sát chiến đấu. Từ mờ sáng, các đội trinh sát, được pháo binh chi viện mạnh, đều tiến công quân địch. Trong dải tiến công của tập đoàn quân đột kích 1, các chiến sĩ trinh sát đã đột nhập vào chiến hào quân Đức, và sau một giờ rưỡi đến hai giờ chiến đấu, đã chiếm được vùng dân cư nhỏ Tra-sơ-ki và trụ lại ở đấy. Tư lệnh tập đoàn quân đã phái thêm những lực lượng bộ binh tới chi viện, nhưng cũng vẫn không tiến sâu về phía trước hơn được. Trên các hướng khác, những đợt tiến công của trinh sát không thu được kết quả. Quân địch phòng ngự rất ngoan cố.

Đêm 17 tháng Bảy, chúng tôi tới đài quan sát của tướng N. Đ. Da-khơ va-ta-ép, tư lệnh tập đoàn quân đột kích 1, đặt tại căn cứ bàn đạp Xtơ-re-giơ-nê-vô.

[SaoVang]

Chúng tôi vượt qua sông Vê-li-cai-a lúc trời còn tối. Cần phải khẩn trương hơn, vì sớm mai sẽ đẹp trời, mọi việc nóng hổi đang chờ ta.

Đài quan sát của tập đoàn quân là một hệ thống chiến hào sâu, cấu trúc trên một điểm cao nhỏ, có những phiến gỗ dày dùng để lát nắp. Chúng tôi đến còn rất sớm, nhưng Da-khơ-va-ta-ép đã chờ chúng tôi ở đấy rồi. Nghe xong báo cáo ngắn gọn của đồng chí, I. I. Ma-xlen-ni-cốp và tôi ngồi vào máy quan sát, còn I-a-cô-vlép và Vô-rô-giây-kin làm việc với các cán bộ thuộc binh chủng của mình. 

Cũng như mọi khi, rõ ràng là vào lúc này thần kinh của từng người có mặt ở đài quan sát đều hết sức căng thắng. Các đồng chí trao đổi với nhau thật khẽ, dường như sợ phá mất giây phút trang trọng ấy. Mọi việc đều đã được chỉnh lý và chuẩn xác kỹ từ lâu, nhưng người nào cũng như muốn kiểm tra lại một cái gì, xác định lại cho rõ một vấn đề gì thêm. Các trợ lý như đang “bắt quyết" trên những tấm bản đồ. Các hiệu thính viên rạp người xuống máy. Bị cảm giác sốt ruột thôi thúc, lúc thì đồng chí này, lúc đồng chí khác nhìn vào đêm tối, hướng sang phía quân địch.

Nhưng phút quyết định đã đến và không khí bỗng thay đổi hẳn. Mọi người như náo động hẳn lên cùng với loạt đạn pháo thứ nhất. Các đồng chí bắt đầu nói to. Không quân ta xuất hiện trên bầu trời. Các đồng chí phi công lợi dụng thời tiết tốt đã hoạt động tuyệt đẹp trong buổi sáng hôm ấy, tiếng bom lẫn với tiếng đại bác nổ vang trời.

Hệ thống hỏa lực của địch bị chế áp mãnh liệt, và bộ binh vững vàng xông lên xung phong. Một lát sau, những báo cáo đầy triển vọng đã gửi về: bộ đội ta đã thọc sâu vào tuyến phòng ngự của sư đoàn bộ binh 83 quân Đức và đang phát huy thắng lợi ở cả trong tung thâm và hai bên sườn, đang “cuốn” phòng ngự của địch lại.

Ở tập đoàn quân 54, mọi việc cũng diễn biến tốt. Tuyến phòng ngự của quân địch ở đây cũng đã bị chọc thủng.

Đã thấy giải tù binh về. Sau khi lấy khẩu cung, ta xác định được thêm rằng: phía trước chính diện của hai tập đoàn quân chúng ta là những sư đoàn bộ binh 32, 83 và 218 của địch cùng với một số trung đoàn bảo vệ, tổ chức thành đội hậu vệ của chủ lực quân Đức và chúng đã bắt đầu rút về phía Tây.

Những tin địch rút quân nhận được đây là tin mới, nhưng không phải là tin bất ngờ. Chúng ta đã dự kiến là bộ chỉ huy phát-xít Đức có thể tìm cách tránh đòn đột kích giáng xuống tập đoàn quân 16 của chúng và bố trí để đón bộ đội xô-viet chúng ta ở một nơi nào đó trong tung thâm. Vì thế, trong tập đoàn quân đột kích 1 và tập đoàn quân 54 đã thành lập trước những binh đoàn cơ động, với biên chế rất gọn nhẹ. Binh đoàn cơ động của tập đoàn quân Da-khơ-va-ta-ép có một trung đoàn bộ binh của sư đoàn 85, lữ đoàn xe tăng 16 và trung đoàn pháo tự hành 724. Còn binh đoàn cơ động của tập đoàn quân Rô-ghin-xki gồm có sư đoàn bộ binh 288 và lữ đoàn xe tăng 122. Giờ đây đã đến lúc tung các binh đoàn ấy ra hoạt động.

Các binh đoàn cơ động tức khắc truy kích quân địch, và Ma-xlen-ni-côp đề nghị chúng tôi chuyển sang đài quan sát của phương diện quân. Nhưng chúng tôi từ chối vì muốn được hòa mình vào nhịp đập của cuộc chiến đấu. Chúng tôi đi theo bộ đội và hứa là đến đêm sẽ quay về đài quan sát.

Con đường chúng tôi tiến quân gần thị trấn Pu-skin-xki-ê Gô-rư. Ngôi mộ của nhà thơ vị đại ở đây, trong tu viện cũ Xvi-a-tô-gô-rơ-xki. Nhà thơ đã trải qua hơn hai năm bị quản thúc trong trang viên Mi-khai-lôp-xcôi-ê ở gần đấy. Chúng tôi biết những điều ấy từ những ngày thơ ấu, và trong trí tưởng tượng của chúng tôi cứ hiện ra rất sinh động hình ảnh của nhà thơ bị cấm cố, của người bảo mẫu gầy gò lưng còng A-ri-na Rô-đi-ô-nốp-na, của I. I. Pu-sin và của anh chàng cận thị A. A. Đen-vít đến thăm bạn bị quản thúc.

Ở đây Pu-skin đã hoàn thành tác phẩm “Di-gan”, viết tác phẩm “Bô-rít Gô-đu-nốp” và những chương chính của cuốn “Ép-ghê-nhi Ô-nê-ghin", nhiều bài thơ trữ tình sau đã phổ thành nhạc. Tất cả những sáng tác ấy, đều đã thành những công trình không thể không có được trong nền văn hóa của chúng ta, và cả trong những suy nghĩ của người Nga, cũng không thể nào thiếu những thứ ấy được. Vậy thì ai có thể thờ ơ khi đi qua những thắng tích như thế. Cố nhiên là chúng tôi đã ghé vào thăm.

Pu-skin-xki-ê Gô-rư được giải phóng ngay trước khi những lực lượng chủ yếu của phương diện quân Pri-ban-tích 3 bắt đầu tiến công. Đại đội bình định của địch không làm ăn gì được với quân du kích của ta, và một số phân đội dã chiến của địch đã bị đánh bật ra khỏi vùng này một cách nhục nhã. Các chiến sĩ công binh của ta đã kịp thời đặt những tấm biển báo hiệu đề phòng “mìn”. Chúng tôi còn thấy những tấm biển đề phòng ấy ngay ở chân bậc thang phía trước tu viện và bên ngôi mộ của Pu-skin.

[SaoVang]

Chỗ nào cũng bị hủy hoại tan hoang. Tu viện Xvi-a-tô-gô-rơ-xki, một di tích kiến trúc hiếm có của thế kỷ thứ XVI, bị mất ngôi nhà thờ chính ở giữa và bị hủy hoại một phần. Bên trong các phòng của tu viện, mọi vật đều đổ nát, tung tóe bừa bãi.

Trong tòa gia trạch Mi-khai-lốp-xcôi-ê ở bên cạnh, cảnh tượng cũng chẳng khác gì. Ngôi nhà hương hỏa của dòng họ Pu-skin, nay làm viện bảo tàng, đã bị cháy trụi. Căn phòng của A-ri-na Rô-đi-ô-nôp-na biến thành hầm trú ẩn. Quân chiếm đóng đã chặt mất một nửa số cây cổ thụ trong các trang viên Mi-khai-lôp-xcôi-ê và Tơ-ri-gô-rơ-xcôi-ê.

Chúng tôi rời khỏi những nơi ấy, lòng nặng trĩu.

Còn chiến dịch thì vẫn tiếp tục phát triển thuận lợi. Bộ đội đã được chit thị là trong bất kỳ trường hợp nào cũng phải bám sát, truy kích địch trong đêm tối.

Đến nửa đêm, binh đoàn cơ động của tập đoàn quân 54 chiếm được đầu mối đường bộ quan trọng Cra-xnô-gô-rốt-xcôi e, và không cho đội hậu vệ địch bám lại tuyến sông Xi-nhi-a. Những đơn vị khác của ta hoạt động ở phía Bắc và phía Nam căn cứ bàn đạp Xtơ-re-giơ-nê-vô đã tiến sát tới sông Vê-li-cai-a và sẵn sàng tiến công vượt sông.

Ngày 18 tháng Bảy, chiến dịch diễn ra với đặc điểm một cuộc tổng tiến công trong dải của phương diện quân Pri-ban-tích 3. Lực lượng chủ yếu của tập đoàn quân đột kích 1 và tập đoàn quân 54 vượt qua tuyến sông Xi-nhi-a. Không quân vẫn hoạt động tốt như trước. Sự chỉ đạo đầy kinh nghiệm của Gri-gô-ri A-lếch-xây-ê-vích Vô-rô-giây-kin thể hiện ra rất rõ.

Đến 18 giờ, bộ đội của Da-khơ-va-ta-ép đã từ phía Đông Nam tiến đến Ô-xtơ-rốp và mấy lần đánh chiếm lấy thành phố nhưng không được: các đợt tiến công của ta bị hỏa lực rất mạnh từ nhiều công trình phòng ngự của địch đánh bật trở lại. Các sư đoàn của Rô-ghin-xki thì đến cuối ngày đã đánh lui được quân địch sang bên kia sông Lơ-gia. Cũng trong ngày hôm ấy, bộ đội từ phía Nam Ô-xtơ-rốp đã vượt qua sông Vê-li-cai-a ở khắp nơi.

Trong hai ngày chiến đấu tiến công, phương diện quân Pri-ban-tích 3 đã tiến lên phía trước được 40 ki-lô-mét, mở rộng đoạn đột phá tới 70 ki-lô-mét. Trong quá trình tiến công, phương diện quân đã chiếm được hơn 700 vùng dân cư, trong đó có những vùng dân cư lớn như Sa-ni-nô, Dê-lê-nô-vô, Cra-xnô-gô-rốt-xcôi-ê. Các đơn vị bạn là phương diện quân Pri-ban-tích 1 và 2 cũng điện về những tin rất đáng phấn khởi. Bộ đội của hai phương diện quân trên đang tiến mạnh về phía Ri-ga.

Ngày 19 tháng Bảy, lúc 22 giờ, Mát-xcơ-va thay mặt Tổ quốc bắn đại bác chào mừng phương diện quân Pri-ban-tích 3 chọc thủng phòng ngự địch; còn phương diện quân thì vẫn tiếp tục chiến đấu ngoan cường ở phía Tây sông Lơ-gia và đến cuối ngày 20 thảng Bảy, đã cắt đứt đường bộ và đường sắt từ Ô-xtơ-rôp đi Rê-déc-ne, tại khu vực nhà ga Bren-tra-ni-nô-vô; mọi đợt phản xung phong của địch đều bị đánh lui và bị thiệt hại nặng.

Lúc 3 giờ ngày 21 tháng Bảy, theo kế hoạch chiến dịch của phương diện quân thì tập đoàn quân 67 của tướng V. D. Rô-ma-nốp-xki chuyển sang tiến công, đột phá vào phòng ngự đã củng cố từ lâu của địch trên hướng Ô-xtơ-rốp; phối hợp với tập đoàn đột kích 1, tập đoàn quân ấy đã tiến công chiếm được thành phố Ô-xtơ-rôp đúng lúc 12 giờ. Đó là điểm tựa cực mạnh trong phòng ngự của quân Đức trên đường tiến ra những khu vực trung tâm của miền Pri-ban-tích.

Ta chiếm Ô-xtơ-rốp đã làm cho chiến dịch tiếp tục phát triển vu hồi vào Pơ-xcốp được dễ dàng. Mát-xcơ-va lại nổ loạt đại bác thứ hai chào mừng những người chiến thắng.

Sang đến ngày hôm sau, 23 tháng Bảy, nhân dân xô-viết lại bắn đại bác chào mừng và đốt pháo hoa khi phương diện quân Pri-ban-tích 3 giải phóng thành phố Pơ-xcốp cổ kính. Thú thật là chúng tôi vô cùng hân hoan khi được nghe qua đài phát thanh những loạt đại bác chào mừng như thế.

Nhiệm vụ trước mắt của phương diện quân đã hoàn thành. Hiện nay, ở phía trước của phương diện quân đã mở ra con đường tiến vào miền Nam E-xtô-ni-a và đến Ri-ga.

[SaoVang]

Chúng tôi lại suy nghĩ nhiều đến việc hoàn thành nhiệm vụ tiếp sau, và cuối cùng đã quyết định; đột kích chủ yếu vào Vu-ru, phát triển thắng lợi về phía Nam hồ Pơ-xcốp và hồ Tsút-xcôi-ê cho đến tuyến A-lúc-xne - Van-ga. Như vậy sẽ đưa quân ta liến vào phía sau lưng cánh quân Tác-tu và sau đó là cánh quân Nác-va của quân địch, tạo điều kiện thuận lợi cơ bản cho cuộc tiến công của phương diện quân Lê-nin-grát qua eo đất Nác-va.

Đại bản doanh nghiên cứu những đề nghị của chúng tôi và xác định rằng mũi đột kích chủ yếu của phương diện quân Pri-ban-tích 3 nên phát triển trên hướng A-lúc-xne, Van-ga, tức là chếch sang phía Tây hơn nhiều so với hướng đột kích chúng tôi chọn. Như vậy là tập đoàn đột kích của ta sẽ đánh thẳng vào trung tâm giao thông lớn nhất ở miền Pri-ban-tích là Van-ga, và phải cắt mọi lực lượng địch ở E-xtô-ni-a và ở miền Bắc Lát-vi-a ra khỏi Ri-ga. Phương án này, chúng tôi đã nghiên cứu, nhưng vì phương diện quân thiếu lực lượng nên đã bỏ, không dùng đến.

Việc bổ sung kế hoạch tiếp tục phát triển chiến dịch của phương diện quân Pri-ban-tích 3, căn cứ vào chỉ thị của Bộ tổng tư lệnh tối cao, phải làm mất mấy ngày liền. Còn bộ đội thì vẫn tiếp tục tiến mạnh về phía trước. Những gì cần phải hiệu chỉnh lại cho phù hợp với nhiệm vụ mới, đều được tiến hành trong quá trình tiến công.

Mũi đột kích của chúng ta vào Van-ga đã ảnh hưởng nhanh tới tình hình của đơn vị bạn ở bên phải. Bộ đội của phương diện quân Lê-nin-grát đã đột phá thắng lợi khu phòng ngự kiên cố của quân Đức trên hướng Nác-va, đã cơ động vu hồi kết hợp với đột phá chính diện, chiếm được thành phố và pháo đài Nác-va.

Đơn vị bạn bên trái là phương diện quân Pri-ban-tích 2 cũng tiến công thắng lợi trên hướng Rê-déc-ne - Ma-đô-na, để sau đấy tiến ra Ri-ga. Tư lệnh phương diện quân Pri-ban-tích 2 lúc này là đại tướng An-đơ-rây I-va-nô-vích Ê-ri-ô-men-cô vừa từ Crưm chuyển sang đây. Trước đó, Ê-ri-ô- men-cô đã từng chỉ huy lần lượt sáu phương diện quân. Tên tuổi của đồng chí đã gắn liền với những sự nghiệp anh hùng của quân đội xô-viết ở Xta-lin-grát.

Phương diện quân Pri-ban-tích 1 đã chuẩn bị sẵn sàng tất cả để đột kích vào Si-a-u-lai và Ri-ga.

Nhưng, tôi lại không được dịp tận mắt chứng kiến kết quả của những sự kiện đang diễn ra ở đấy. Kế hoạch chiến dịch vừa được lập xong và báo cáo về Mát-xcơ-va thì A. I. An-tô-nốp gọi điện thoại cho tôi và tuyên bố: 

- Việc của đồng chí đã xong, hãy trở về Bộ tổng tham mưu...

*
*   *

Trên đây, tôi đã nói đến ý định của Bộ tổng tư lệnh tối cao Liên Xô: cắt Cụm tập đoàn quân “bắc" của địch ra khỏi những đơn vị khác của chúng. Mùa hè năm 1944, ý định ấy đã thành hiện thực.

Hạ tuần tháng Bảy, phương diện quân Pri-ban-tích 1 từ khu vực Pa-nê-vê-gi-xơ tiến công vào hướng Si-a-u-lai, còn phương diện quân Bê-lô-ru-xi-a 3 thì thẳng hướng tiến vào Đông Phổ. Như lúc này người ta thường nói, Quân đội Liên Xô đã tiến đến sát “sào huyệt con ác thú phát-xít”. Nói như vậy, không những đúng về mặt hình tượng, mà còn đúng cả về nội dung nữa, vì ở phía sau các hồ Ma-dua, trong khu vực Rốt-xten-bua, là sở chỉ huy của tổng hành dinh Hít-le “Von-phơ-san-txơ”, đang nằm sâu dưới đất. (Tổng hành dinh của Hít-le lấy tên là “wolfsschanze", tiếng Đức có nghĩa là “sào huyệt của con chó sói”. – ND).

Ngày 24 tháng Bảy, I. Kh. Ba-gra-mi-an - tư lệnh phương diện quân Pri-ban-tích 1 - xác định là địch rút quân về Crút-xpin-xơ rồi sau đó về Ri-ga và Mi-ta-va (En-ga-va). Quân Đức chỉ còn bám lại những trận địa của chúng ở phía trước cánh trái của phương diện quân mà thôi. Nhưng sức chống cự của chúng ở đấy cũng đã yếu lắm rồi. Sở dĩ như thế, là vì những đòn đột kích mạnh của phương diện quân bạn Bê-lô-ru-xi-a 3 đã tiến đến những đường tiếp cận vào Đông Phổ.

Dự đoán của Bộ tổng tham mưu đã được thực hiện: những mũi đột kích của một số phương diện quân của ta phối họp chặt chẽ trong một thời gian, đã làm cho hai tập đoàn quân Đức 18 và 16 suy sụp hẳn. Chúng không còn khả năng cơ động dễ dàng như trước nữa. Bây giờ, thời cơ đã đến để kẹp chặt quân Đức lại ở miền Pri-ban-tích, như ta đã hình dung ra từ trước.

Nhưng, lực lượng của ta cũng bị tiêu hao, những đội dự bị thì không được dồi dào lắm. Hành động tiến công của các Lực lượng vũ trang Liên Xô diễn ra trên quy mô ngày một tăng thêm. Sau chiến dịch ở Bê-lô-ru-xi-a là tiếp ngay đến cuộc tiến công với quy mô lớn nhất ở miền Tây U-crai-na, mà chỉ cách nhau có một thời gian ngắn. Tất cả những sự kiện ấy đã đòi hỏi phải có nhiều đội dự bị và những đội dự bị ấy cũng đã tan đi nhanh.

[SaoVang]

Ngày 1 tháng Bảy, làm nhiệm vụ dự bị của Đại bản doanh, có tất cả hai tập đoàn quân binh chủng hợp thành là tập đoàn quân cận vệ 2 và 5, cùng tập đoàn quân không quân 8. Vì vậy, cuộc tiến công ở miền Pri-ban-tích phát triển chủ yếu là dựa vào những đội dự bị của các phương diện quân Pri-ban-tích và bằng cách điều động những lực lượng và phương tiện từ những khu vực thứ yếu sang các hướng chủ yếu.

Trong thực tế, các sự kiện đã phát triển như sau. Ngày 25 tháng Bảy, tư lệnh phương diện quân Pri-ban-tích 1 lệnh cho tướng V. T. Ô-bu-khôp, quân đoàn trưởng quân đoàn cơ giới cận vệ 3, đột kích vào Si-a-u-lai và đến cuối ngày 26 tháng bảy phải chiếm được thành phố. Ngoài ra, tập đoàn quân 51 của I-a. G. Crây-de phải mở cuộc tiến công cũng vào khoảng thời gian ấy và cũng phải tiến vào Si-a-u-lai. Tập đoàn quân cận vệ 2, lấy trong đội dự bị của Đại bản doanh, đến hoạt động bên sườn trái của phương diện quân Pri-ban-tích 1, bảo đảm mặt Đông Phổ cho phương diện quân hoạt động. 

Mãi đến ngày 27 tháng Bảy ta mới chiếm được Si-a-u-lai.

Sau khi nhận được tin ấy, Đại bản doanh Bộ tổng tư lệnh tối cao lệnh cho phương diện quân Pri-ban-tích 1 chuyển ngay những lực lượng chủ yếu quay sang Ri-ga, vì địch đang cho rút quân về Ri-ga. Lúc đầu chỉ thị trên được truyền đạt bằng điện thoại và sang ngày hôm sau thì làm thành văn bản mệnh lệnh gửi xuống. Nội dung mệnh lệnh như sau:

“Nhiệm vụ chủ yếu của bộ đội phương diện quân là cắt cánh quân địch ở miền Pri-ban-tích ra khỏi những đường giao thông về phía Đông Phổ, do đó Đại bản doanh Bộ tổng tư lệnh tối cao ra lệnh:

Sau khi chiếm được khu vực Si-a-u-lai, mũi đột kích chủ yếu sẽ phát triển vào hướng chung tới Ri-ga, sử dụng một phần lực lượng bên cánh trái phương diện quân tiến công vào Me-men, nhằm cắt đứt con đường sắt ven biển nối miền Pri-ban-tích với Đông Phổ”.

I. Kh. Ba-gra-mi-an liền gửi ngay cho quân đoàn trưởng quân đoàn cơ giới cận vệ 3 bức điện nội dung như sau: “cảm ơn về chiến thắng ở Si-a-u-lai. Ngừng đánh ở khu vực Si-a-u-lai. Tập trung tức khắc vào Mét-cu-trai và đột kích lên phía Bắc dọc theo đường bộ. Đến cuối ngày 27 tháng Bảy 1944, lực lượng chủ yếu phải chiếm được I-ô-nít-kít, còn những chi đội mạnh phải đi trước phải chiếm được Ba-út-xca, En-ga-va”.

Cuộc tiến công của quân đoàn trên hướng mới phát triển mạnh đến mức quân địch không thể chống cự có tổ chức, ở đây đã thể hiện rõ tình hình chung rất bất lợi cho địch ở miền Pri-ban-tích và nhất là sự thất bại của chúng trên những mặt trận chính của cuộc chiến tranh: ở đấy quân đội xô-viết đã vượt qua các sông Vi-xla và Nê-man. Thái độ huênh hoang trước đây của quân xâm lược đã bị đập tan. 

Lợi dụng kết quả thu được của quân đoàn cơ giới ngày 28 tháng Bảy, I. Kh. Ba-gra-mi-an đã phái bộ đội của tập đoàn quân 51 tiến vào hướng En-ga-va, còn tập đoàn quân 43 của A. P. Bê-lô-bô-rô-đốp thì ngay trong thời gian này cũng tiế lên phía Bắc.

En-ga-va (Mi-ta-va), đầu mối giao thông chính nối miền Pri-ban-tích với Đông Phổ, bị ta chiếm ngày 31 tháng Bảy. Còn chi đội phái đi trước thuộc lữ đoàn cơ giới cận vệ 8, do đại tá X. Đ. Crê-me chỉ huy thì đã tới được Tu-cum-xơ và bờ biển ở khu vực Cláp-can-xơ sớm hơn một hôm, tức ngày 30 tháng Bảy. Những đường giao thông của địch, chạy từ miền Pri-ban-tích đến Đông Phổ đã bị cắt đứt hết. Theo xác nhận của chính những viên tướng của Hít-le, thì ở khu vực Tu-cum-xơ đã sinh ra “cái lỗ hổng trong những lực lượng vũ trang của nước Đức phát-xít”. 

Trong toàn bộ diễn biến của những sự kiện trên, nguyên soái Liên Xô A. M. Va-xi-lép-xki đã giữ một vai trò rất lớn. Từ ngày 29 tháng Bảy 1944, đồng chí được giao nhiệm vụ không những phối hợp mà còn chỉ đạo các chiến dịch của các phương diện quân Pri-ban-tích 2 và 1, và cả phương diện quân Bê-lô-ru-xi-a 3 nữa. Sau này, trung tâm cuộc chiến đấu ở miền Pri-ban-tích chuyển sang hướng Ri-ga thì Va-xi-lép-xki chỉ đạo những hành động chiến đấu của cả ba phương diện quân Pri-ban-tích, nên đồng chí thôi không phụ trách chỉ đạo phương diện quân Bê-lô-ru-xi-a 3 nữa.

[SaoVang]

Các tập đoàn quân 16 và 18 của Đức bị cô lập ở miền Pri-ban-tích, đang đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt hoàn toàn. Nên cố nhiên là bộ chỉ huy phát-xít Đức cố ra sức vá víu “cái lỗ hống trong những lực lượng vũ trang của nước Đức phát-xít” và khôi phục mối liên lạc thiết yếu giữa Cụm tập đoàn quân “bắc” với sườn trái của Cụm tập đoàn quân “trung tâm” ở Đông phổ. Vì thế, chúng đã điều tập đoàn quân xe tăng 3 tới khu vực Si-a-u-lai và giao cho nhiệm vụ đột phá tới Ri-ga.

Cuộc tiến công của tập đoàn quân xe tăng 3 của Đức rất quyết liệt kết hợp với quân địch từ phía Ri-ga nống ra. Nhưng địch vẫn không sao đánh lui được bộ đội của phương diện quân Pri-ban-tích 1. Quân Đức chỉ chiếm lại được một hành lang hẹp, nối Ri-ga với Tu-cum-xơ.

Chúng ta cũng không hài lòng về tình hình đó. Hành lang Cuốc-lan-đi-a tuy hẹp, song địch vẫn có thể dùng để cơ động lực lượng và khi cần, chúng có thể rút Cụm tập đoàn quân “bắc” về Đông Phổ bằng đường bộ được. Hậu quả của việc cơ động như vậy có thể rất không hay, vì sẽ gây khó khăn lớn cho tiến trình những chiến dịch của ta ở Đông Phổ và Ba Lan.

Đáng tiếc là bấy giờ ta chưa có khả năng khắc phục được khó khăn ấy ngay. Bộ đội xô-viet đã mệt mỏi trong những trận chiến đấu dài ngày, và nói chung ở miền Pri-ban-tích ta chưa có đủ ưu thế cần thiết hơn hẳn địch về quân số. Rõ ràng là phải bổ sung, điều động những lực lượng mới đến cho đủ, nhưng đồng thời vẫn không ngừng tiến công, không cho quân địch có thời gian tạm nghỉ. Chính vì những lý do đó mà cuối tháng Bảy và trong tháng Tám 1944, những hoạt động tích cực của chúng ta ở miền Pri-ban-tích không những không giảm đi, mà thậm chí còn tăng lên nữa. 

Như đã nói trên, từ ngày 24 tới 30 tháng Bảy, phương diện quân Lê-nin-grát đã thực hiện chiến dịch tiến công vào Nác-va, giải phóng Nác-va và tiến sâu về phía trước được 20 tới 25 ki-lô-mét. Phương diện quân Pri-ban-tích 2, từ ngày 28 tháng Bảy đến hết ngày 28 tháng Tám, đã tiến hành chiến dịch gọi là chiến dịch Ma-đô-na, ở nơi tiếp giáp giữa các tập đoàn quân 18 và 16 của địch. Vấp phải sức chống cự ngoan cố của chúng, phương diện quân tiến về hướng Ri-ga rất chậm, trong vòng một tháng chỉ được có 20 ki-lô-mét.

Còn chiến dịch tiến công Tác-tu của phương diện quân Pri-ban-tích 3, bắt đầu từ ngày 10 tháng Tám và kéo dài cho đến 6 tháng Chín, thì kết quả đã tiêu diệt được một lực lượng đáng kể của quân địch thuộc tập đoàn quân 18 của chúng. Bộ đội của phương diện quân này tiến sâu được 120 ki-lô-mét về phía Tây - Bắc, và 70 tới 90 ki-lô-mét về phía Tây, giải phóng Tác-tu và nhiều vùng dân cư lớn khác.

Do kết quả các chiến dịch mở ra đồng thời của một phương diện quân của ta, nên tình hình quân địch ở miền Pri-ban-tích xấu đi một cách nghiêm trọng. Ngay viên tướng Phri-xne, chỉ huy Cụm tập đoàn quân “bắc", cũng phải công nhận như thế, và Hít-le đã mượn cớ để cử tướng Séc-nơ thay Phri-xne vào đúng những ngày cuối tháng Bảy.

Những hành động ở miền Pri-ban-tich không những phối hợp với cuộc tiến công của các phương diện quân Bê-lô-ru-xi-a và U-crai-na 1 mà còn phối hợp với chiến dịch I-a-xư Ki-si-ni-ôp của quân đội xô-viết chống cụm tập đoàn quân “nam U-crai-na” của địch. Ở đây, ngày 20 tháng Tám 1944, các phương diện quân U-crai-na 2 và 3 hiệp đồng với Hạm đội Biển Đen và Chi hạm đội Đa-nuýp đã làm cho địch thất bại thảm hại. Kết quả là phương diện quân U-crai-na 2 đột nhập sâu vào lãnh thổ Ru-ma-ni, sau đó triển khai chiến dịch sang đất Hung, trên hướng Bu-đa-pét.

Ngày 23 tháng Tám, nhân dân Ru-ma-ni, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, đã lật đổ nền độc tài phát-xít của An-tô-ne-xcu. Chính phủ mới của Ru-ma-ni cắt đứt quan hệ và tuyên chiến với nước Đức Hít-le. Phương diện quân U-crai-na 3 thì tiến vào Bun-ga-ri.

Ngày 9 tháng Chín, nhân dân Bun-ga-ri, đứng đầu là Đảng công nhân, cũng đoạn tuyệt với chủ nghĩa phát- xít thành lập Chính phủ dân chủ của Mặt trận Tổ quốc và tuyên chiến với Đức.

Cuộc tiến công lại tiếp tục trên hướng Bê-ô-grát, từ biên giới Bun-ga-ri - Nam Tư. Phương diện quân U-crai-na 4, được khôi phục lại ngày 5 tháng Tám, tiến về phía trước, trên hướng núi Các-pát.