Trận Phủ Thông - 25/7/1948 - Trận đánh cường tập cứ điểm kiên cố đầu tiên

[vo quoc tuan]

Thêm một số thông tin về tiểu đoàn Phủ Thông, những ngày mới thành lập

Năm 1947 . cả nước bước vào cuộc kháng chiến thần thánh. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ. chiến tranh nhân dân. lực lượng vũ trang nhân dân phát triển mạnh mẽ. vừa đẩy mạnh chiến tranh du kích vừa tích cực đưa vận động chiến từ quy mô nhỏ lên quy mô lớn chuẩn bị cho những bước phát triển sau này. Quân đội được tổ  chức theo phương châm: "Đại đội độc lập. tiểu đoàn tập trung". nghĩa là phân tán một bộ phận chủ lực thành những đại đội độc lập đi sâu vào hậu địch để phát động chiến tranh du kích, đồng thời tổ chức xây đựng các tiểu đoàn mạnh. tác chiến tập trung ở quy mô tiểu đoàn. Bộ Tổng chỉ huy tổ chức một số tiểu đoàn chủ lực trực thuộc Bộ, với trang bị đầy đủ được huấn luyện tốt để đảm nhiệm nhiệm vụ tác chiến trên từng địa bàn hoặc trên một hướng như những "binh đoàn tác chiến nhỏ". Tác chiến quy mô tiểu đoàn tập trung cũng là quy mô tác chiến lớn nhất lúc bấy giờ của quân đội ta. Các tiểu đoàn là những đơn vị trực tiếp tiến hành các chiến dịch phản công. tiến công và là nòng cất xây dựng các trung đoàn. đại đoàn chủ lực sau này. Với các tiểu đoàn chủ lực Bộ đã mở các chiến dịch. các trận đánh then chết như chiến dịch Yên Bình Xã. chiến dịch Đường số 3. chùn dịch Sông Thao và các trận đánh lớn trên Đường số 4; sau này tập trung về xây dựng thành các trung đoàn đại đoàn chủ lực.
Tháng 3.1947, Chiến khu 3 được Bộ Tổng chỉ huy giao nhiệm vụ tổ chức một tiểu đoàn theo hướng đáp ứng những yêu cầu đã nêu trên và điều về trực thuộc Bộ. Bộ chỉ huy Chiến khu đã điều động những đơn vị chiến đầu xuất sắc tận các mặt trận của Chiến khu 3 và những vũ khí mạnh nhất lấy được của địch, bổ sung thêm cán bộ và giao cho Trung đoàn 44 tổ chức.
Quân số của tiểu đoàn khoảng 1.200 người, tổ chức thành 3 đại đội bộ binh, 3 trung đội hoả lực. cơ quan tiểu đoàn và các đơn vị trực thuộc tương đối hoàn chỉnh.

Ban chỉ huy Tiểu đoàn gồm:
- ông Nguyễn Nhân Đại (nguyên là quản khố xanh đi theo cách mạng) làm Tiểu đoàn trưởng.
- Đồng chí Nguyễn Đăng Quỳnh (nguyên Đại đội trưởng ở Mặt trận C) về làm Tiểu đoàn phó.
- Đồng chí Tạ Đình Hiểu (nguyên Chủ nhiệm chính trị Trung đoàn 44) xuống trực tiếp làm Chính trị viên Tiểu đoàn. về Đảng là Bí thư Liên chi bộ.

Các đại đội có:
Đại đội 120: là đơn vị mới được tổ chức, gồm các đơn vị Vệ quốc đoàn thuộc Tiểu đoàn 89. Trung đoàn 42, một bộ phận tự vệ Hải Phòng. một trung đội quyết tử quân Kiến An và các đơn Vị vệ quốc đoàn thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 44. Các đơn vị này chiến đấu trong nội thành Hải Phòng và nội thị thị xã Hải Dương, đã cùng các đơn vị bạn kiên cường chiến đấu ngăn chặn bước tiến của địch, giành giật từng mục tiêu gây cho địch nhiều thiệt hại không đánh chiếm nhanh được thành phố, thị xã của ta ngay từ ngày đầu gây hấn.
Đại đội 120 do đồng chí Thung làm Đại đội trưởng, đồng chí Bùi Thịnh làm Chính trị viên, đồng chí Hoà làm Đại đội phó. Anh em đa số là người Hải Phòng, Thái Bình, Hải Dương.
Đại đội 122: nguyên là Đại đội 5 thuộc Tiểu đoàn 90, Trung đoàn 42, sau chuyển thuộc Mặt trận C (liên tỉnh Hải Phòng - Kiến An) được bổ sung thêm trung đội bảo vệ pháo đài Đồ Sơn. Đại đội 5 chiến đấu ở Sở Dầu, Cam Lộ, Quán Toan, Rế, Hà Liên, Ngọ Dương...  đã kiên cường mưu trí chặn đánh quyết liệt quân địch có xe tăng, pháo bính yểm trợ đánh ra vùng An Hải, mở Đường 5 lên Hải Dương. Sau khi kiện toàn tổ chức, Đại đội đã tham dự trận tập kích của 3.000 quân vào nội thành Hải Phòng (Thành Tô). Sau đó được tăng cường cho Mặt trận Hải Dương rồi được chuyển về thành lập Tiểu đoàn.
Đại đội 122 do đồng chí Chương làm Đại đội trưởng. đồng chí Vũ Tế Tửu làm Chính trị viên, đồng chí Thọ làm Đại đội phó. Anh em đa số là người quê ở Hải Phòng, Kiến An, Hải Dương, Thái Bình và có một tiểu đội, cán bộ, chiến sỹ là người quê Trà Cổ (Móng Cái).
Đại đội 124: nguyên là Đại đội 13 Tiểu đoàn 5, sau đổi thành Tiểu đoàn 71 Trung đoàn 44, chiến đấu ở khu vực cầu Phú Lương, cầu Lai Vu (Hải Dương). Các đơn vị này đã cùng đơn vị bạn và lực lượng vũ trang địa phương chặn đánh địch. đất phá cầu Lai Vu, tập kích tiêu diệt trung đội lính Pháp giữ cầu Phú Lương. Đại đội được bổ sung thêm các đơn vị địa phương lưng Yên chiến đấu trên Đường 5 về thành lập Tiểu đoàn. Đại đội 124 do đồng chí Kiên làm Đại đội trưởng. đồng chí Minh Bắc làm Chính trị viên, đồng chí Nghiệp làm Đại đội phó. Anh em đa số là người Hải Dương, Hưng Yên. Các đại đội đều được biên chế mỗi đại đội 3 trung đội bộ binh, 1 tiểu đội súng cối 60 ly (2 khẩu). Mỗi trung đội có 3 tiểu đội được trang bị hai tiểu liên cho cán bộ trung đội và 1 súng máy FM. Một số trung đội có thêm 1 súng phóng lựu đạn lấy được của Pháp. Súng trường được trang bị cho một nửa quân số, gồm đủ loại súng của Pháp, Nga, Nhật, Tưởng sản xuất.
Về hoả lực của Tiểu đoàn: Có 3 trung đội gồm: 1 trung đội pháo 3 khẩu ( 1 khẩu 37 ly 5 nòng lấy ở tàu chiến CRAYSSAC; 1 khẩu 37 ly. 1 khẩu 20 ly liên thanh tháo ở máy bay). 1 trung đội súng máy có 1 khẩu 12 ly 7 và 2 khẩu đại liên HOTKITS; 1 trung đội súng cối 81 (3 khấu). Trung đoàn 44 đã điều chỉnh cơ quan trung đoàn cùng với cán bộ của Chiến khu và các Tỉnh đội bộ dân quân Hải Dương. Hưng Yên tăng cường để tổ chức cơ quan tiểu đoàn bộ mạnh, có đầy đủ các bộ phận. 
Cơ quan tiểu đoàn gồm: Ban Tác chiến, ban Chín trị, ban Kiểm tra, ban Quản trị hành chính hậu cần, ban Nhân chính ….
Các đơn vị trực thuộc gồm: các trung đội công binh, thông tin, quân báo, đội vận tải và trạm xá quân y. Tiểu đoàn còn được tổ chức đội tuyên truyền vũ trang làm cả công tác dân vận và địch vận (trong đội này có một trung đội người nước ngoài, gồm nhiều quốc tịch chuyên làm công tác địch vận - vqt). Một số em thiếu nhi đi theo tiểu đoàn sau này được tổ chức thành đội thiếu sinh quân.
Về cán bộ, chiến khu bổ sung thêm cán bộ đã được đào tạo ở các trường võ bị và điều chỉnh sắp xếp lực lượng đảng viên để các đại đội đều có chi bộ.
Có thể nói rằng, chiến khu đã tập trung về đây những đơn vị đã chiến đấu xuất sắc cùng với những trang bị mạnh nhất và những cán bộ, đảng viên có chất lượng nhằm đáp ứng yêu cầu của một tiểu đoàn chủ lực thuộc Bộ theo yêu cầu Bộ giao.
Ngày 14/4/1947 (vào ngày này hàng năm, ban liên lạc tiểu đoàn Phủ Thông vẫn tổ chức buổi gặp gỡ giữa các cán bộ, chiến sỹ từng tham gia tiểu đoàn - vqt), toàn tiểu đoàn tập trung ở sân vận động xã An Khánh, Ân Thi, Hưng Yên làm lễ thành lập tiểu đoàn, đồng thời cũng là lễ xuất quân lên Việt Bắc làm nhiệm vụ. Đồng chí Hoàng Minh Thảo – Tư lệnh chiến khu3 công bố quyết định thành lập tiểu đoàn với phiên hiệu Tiểu đoàn 150.
 

[vo quoc tuan]

Khi lên Việt Bắc, tiểu đoàn được đổi tên thành Tiểu đoàn 160. Cũng thời gian này, đại đội trợ chiến 126 được thành lập. Thời gian này tiểu đoàn cũng có một số thay đổi về đội ngũ cán bộ. Sau Thu Đông 47, tiểu đoàn thiếu tích cực chủ động nên không đánh được trận nào đáng kể, tiểu đoàn trưởng bị cách chức và điều đi đơn vị khác. chính trị viên Tạ Đình Hiếu (sau này là thiếu tướng, phó tư lệnh quân khu Thủ đô) về ban Cán bộ cục Chính trị. Cụ Vũ Yên được điều về làm tiểu đoàn trưởng, cụ Mai Nhân (sau này là tổng cục trưởng Tổng cục Hậu cần) về làm chính trị viên tiểu đoàn. Đúng như bác DongA đã nói, thượng tướng Đào Đình Luyện - nguyên Uỷ viên trung ương Đảng, Tổng tham mưu trưởng, thứ trưởng Bộ Quốc phòng từng là Chính trị viên trung đội khi thành lập tiểu đoàn, sau đợt này cụ được đề bạt làm chính trị viên đại đội 120 và sau là 126.
Tiểu đoàn lại được đổi tên thành Tiểu đoàn 36 thuộc Trung đoàn 17. Sau khi Trung đoàn 17 được đổi tên thành Trung đoàn 308 thì tiểu đoàn được đổi tên thành Tiểu đoàn 11. Cái tên Tiểu đoàn 11 gắn bó với tiểu đoàn đi suốt kháng chiến chống Pháp mà đỉnh cao là chiến thắng Him Lam lịch sử.

[vo quoc tuan]

bức ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp tặng ban liên lạc tiểu đoàn Phủ Thông.

[vo quoc tuan]

Trung tướng Vũ Yên và đại tá Mai Nhân

[vo quoc tuan]

Một số cán bộ tiểu đoàn trước trận đánh


Một số cán bộ tiểu đoàn sau trận đánh

[vo quoc tuan]

Ban liên lạc tiểu đoàn phủ thông giao lưu với Trung ương hội Phụ nữ, tiểu đoàn và hội đã kết nghĩa chị em tháng 3 năm 1948. Người áo trắng, quân hàm xanh, đứng hàng đầu là trung tướng Trần Linh, nguyên Phó Chính uỷ bộ đội biên phòng, phó tư lệnh bộ đội biên phòng, vốn là chính trị viên trung đội khi đánh Phủ Thông, chính trị viên tiểu đoàn khi đánh Him Lam.

[ptlinh]

Anh Tuấn niu có thêm thông tin gì về bác Mai Nhân không ạ? Quê quán, tuổi tác, gia đình...

Cụ Mai Nhân (sau này là tổng cục trưởng Tổng cục Hậu cần)
=> Hình như không phải ạ. Mà chỉ là Cục trưởng Cục Doanh trại thôi ạ. Không lên được tướng vì một số lý do sau:
- Bố (là cụ Ơn) bị quy là địa chủ (sau này có sửa sai, có giấy tờ sửa sai đàng hoàng)
- Phê duyệt biển hiệu hay tín hiệu khỉ gió gì đó màu đỏ. Vô tình cái màu này trùng với màu của Trung Quốc nên bị xếp vào diện nghi vấn.

[Ngocvancu]

Trung đội thì ít nhất cũng được 20 người sao lại chỉ có 8 người vậy bạn?

[satthat]

Ý định tác chiến và diễn biến chiến đấu.
Lực lượng của Tiểu đoàn 11 trực tiếp tham gia chiến đấu có các đại đội xung kích 120, 122, 124 và Đại đội 126 trợ chiến và các phân đội trực thuộc của Tiểu đoàn. Ngoài trang bị theo biên chế còn được tăng cường 1 đại đội sơn pháo 75 ly với 2 khẩu của Tiểu đoàn pháo 410 và du kích địa phương phối hợp. Tiểu đoàn trưởng Vũ Yên, Chính vị viên Mai Nhân và Tiểu đoàn phó Nguyễn Đăng Quỳnh trực tiếp chỉ huy.



Lực lượng phối hợp còn có Tiểu đoàn 55 thuộc Trung đoàn 72 và Đại đội địa phương Chợ Rã đảm nhiệm chặn địch tiếp viện từ Ngân Sơn, Nà Phặc xuống, trực tiếp hỗ cho Tiểu đoàn 11 tiêu diệt cứ điểm. Tiểu đoàn 54 thuộc Trung đoàn 308 phục kích đánh địch từ Bắc Kạn lên.

Ý định tác chiến của Tiểu đoàn:

“Bí mật triển khai ém quân sát vị trí địch, dùng pháo binh bắn tiêu diệt, tiêu hao một bộ phận sinh lực địch, phá công sự, vật cản làm rối loạn phòng ngự của địch; lợi dụng thời cơ pháo bắn, bộ binh từ 2 hướng Tây-Tây Nam và hướng Đông Bắc, đồng loạt xung phong mãnh liệt, dùng thang phên nhanh chóng vượt tường rào, phát triển vào trong tung thâm đồn địch, lần lượt đánh chiếm các mục tiêu trong đồn, tiến tới tiêu diệt toàn bộ quân địch, làm chủ cứ điểm Phủ Thông”.

Nhiệm vụ cụ thể:

-Đại đội 122 do Đại đội trưởng Đặng Văn Kiên, Chính trị viên Vũ Tế Tửu chỉ huy, bố trí ở đồi Đ tiến công theo hướng Tây-Tây Nam, tiêu diệt địch, đánh chiếm 1 phần 1 phia Nam đồn.
-Đại đội 124 do Đại đội trưởng Thái Xuân Mai, Chính trị viên Trần Minh Bắc chỉ huy, tiến công theo hướng Bắc và Đông Bắc, tiêu diệt địch, đánh chiếm nửa phía Bắc đồn.
-Đại đội 120 do Đại đội trưởng Trịnh Thuần, Chính trị viên Nguyễn Viên chỉ huy, dùng 2 trung đội bảo vệ 2 khẩu sơn pháo 1, 1 trung đội bố trí ở phía Nam đồn, kiểm soát khu phố Hoa kiều, ngăn chặn địch rút chạy hoặc tăng viện và làm dự bị cho tiểu đoàn.

-Đại đội 126 trợ chiến do Đại đội trưởng Thung và Chính trị viên Đào Đình Luyện chỉ huy, bố trí ở đồi A cách đồn 350 mét, dùng súng cối bắn chế áp đồn địch, cùng với pháo binh, súng máy bắn kiềm chế các lô cốt địch, các hoả điểm yểm hộ bộ đội xung phong.
-Đại đội pháo: 1 khẩu bố trí ở đồi H cách đồn 550 mét, 1 khẩu ở đồi I cách đồn 450 mét, mở đầu trận đánh có nhiệm vụ bắn tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, phá một số đoạn tường, tạo cửa mở cho bộ đội xung phong vào đồn.

Giờ G vào khoảng 17 giờ 30 phút ngày 25.7.1948, lúc đó trời còn sáng để pháo binh có thể quan sát hiệu chỉnh phần tử bắn. Giờ G nổ súng vào lúc này cũng là thời điểm địch tập hợp chuẩn bị làm lễ chào cờ cuối ngày, địch dễ bị bất ngờ sẽ tổn thất nhiều và rối loạn.

Diễn biến chiến đấu

Tiểu đoàn từ Phú Bình (Thái Nguyên), hành quân qua Đại Từ, Định Hoá, Chợ Chu theo đường mòn đến Bản Ty, qua hồ Ba Bể, Chợ Rã đến tập kết ở bản Áng xã Chu Hương cách đồn Phủ Thông 7 kilômét làm công tác chuẩn bị chiến đấu. Tiểu đoàn trưởng, các đại đội trưởng, cán bộ tác chiến, trinh sát đã đi trước chuẩn bị chiến trường, xây dựng kế hoạch chiến đấu. Đến vị trí tập kết, Liên chi uỷ nghe báo cáo thảo luận và thông qua kế hoạch, sau đó mở hội nghị từ cán bộ trung đội trở lên thực hiện dân chủ quân sự, thảo luận quán triệt nhiệm vụ, quyết tâm chiến đấu của Tiểu đoàn. Sau đó các cán bộ đại đội triển khai nhiệm vụ, kế hoạch tác chiến đến chiến sỹ.
17giờ ngày 24.7.1948, bộ phận chỉ huy tiểu đoàn, các đại đội xung kích 122, 124 xuất kích, bí mật hành quân chiếm lĩnh vị trí theo kế hoạch, 4 giờ ngày 25.7.1948 triển khai đội hình xong, đào công sự ẩn nấp, sẵn sàng chờ lệnh.

12 giờ ngày 25.7.1948, bộ phận pháo binh, trợ chiến xuất phát vào chiếm lĩnh trận địa, đến 16 giờ cùng ngày triển khai xong đội hình và chuẩn bị các phần tử bắn.
Suốt ngày hôm đó trời mưa tầm tã, nhưng việc triển khai đội hình chiếm lĩnh trận địa giữ được bí mật an toàn cho đến giờ nổ súng.

17 giờ 30 phút 25.7.1948, trận đánh bất đầu, pháo binh, súng cối của ta bắn dồn dập vào đồn, diệt một số địch, phá vỡ một số đoạn tường. Địch bị bất ngờ, hoang mang rối loạn, không kịp đối phó. Lợi dụng thời cơ, các đại đội 122, 124 rời vị trí ẩn nấp tiếp cận xuống sát hàng rào. Khi pháo binh chuyển làn, theo hiệu lệnh kèn xung phong của Tiểu đoàn trưởng, các đơn vị vùng lên xốc tới, cán bộ chỉ huy dẫn đầu vừa tiến vừa hô khẩu hiệu động viên quyết tâm. Trung đội trưởng đi đầu dùng thang phên vượt qua hàng rào vào sát chân tường, lợi dụng đoạn tường vỡ và dùng thang ào ạt nhảy vào trong, đánh chiếm lô cốt đầu cầu. Trung đội sau vào tiếp phát triển sâu vào trong diệt các ổ đề kháng, lần lượt đánh chiếm các nhà trong đồn.

Sau ít phút đầu hoang mang, địch phục hồi lại thế phòng ngự, chống trả quyết liệt, tập trung hoả lực súng máy, súng cối ngăn chặn các đơn vị vào sau, có một số đồng chí hy sinh, bị thương. Sát chân tường, địch dùng lựu đạn, tiểu liên từ các lô cốt trong tường bắn ra làm bộ đội ta thương vong nhiều ở đây; nhưng người trước ngã, người sau xônglên, kiên quyết tiến công. Ta chiếm được lô cốt đầu cầu, bọn địch bị thương vong bỏ chạy lùi vào trong. Các trung đội vào sau phát triển vào tung thâm. Các nhà của lính địch đều có công sự bên trong, hình thành các ổ đề kháng có thể yểm hộ hoả lực cho nhau, nên chúng đã dựa vào đó dùng lực đạn, tiểu liên đánh trả các mũi tiến công của ta.
Bộ đội ta từng tổ 3 người, dùng lựu đạn,lưỡi lê xung phong diệt địch, vật lộn với chúng; đơn vị sau tiếp sức đơn vị trước giành giật từng ổ đề kháng, đánh chiếm từng nhà. Cả địch và ta đều bị thương vong nặng nề.

Mũi tiến công của Đại đội 122 Trung đội 4 vượt rào thuận lpị, nhưng khi vượt qua tường đánh chiếm lô cốt Tây Nam bị thương vong nhiều, Trung đội trưởng Nguyễn Đình Trạm bị thương nặng; Đại đội trưởng Đặng Văn Kiên bị hy sinh, Chính trị viên Vũ Tế Tửu cũng hy sinh khi xung phong vào đồn. Trung đội 5 vào đánh chiếm được lô cốt Đông Nam và các nhà lính 5,6,7, song cũng bị thương vong nhiều, Trung đội trưởng Nông Quốc Hoa bị thương. Trung đội 6 vào tiếp, đánh tới nhà chỉ huy. Anh em xông vào nhà quần lộn với địch, sở chỉ huy địch bị tiêu diệt, anh em ta hầu hết cũng bị thương vong. Trung đội trưởng Phan Văn Phẩm hy sinh, Chính trị viên Trần Linh bị thương nặng. Lúc đó địch còn 1 hoả điểm ở cuối đồn bắn dữ bị dội về phía nhà chỉ huy; nhưng ta không còn lực lượng để tổ chức tiến công tiếp được.

Mũi tiến công của Đại đội 124, Trung đội 7 sau khi vượt qua rào, sùng thang vượt tường đánh chiếm được lô cốt Đông Bắc, song bị thương vong nặng, Đại đội trưởng Thái Xuân Mai, Trung đội trưởng Trần Văn Thuyên, Trung đội phó Nguyễn văn Cừu đều hy sinh, đồng chí Tiểu đoàn phó Quỳnh bị thương. Trung đội 9 vào tiếp, đánh chiếm đợưc nhà số 4, phát triển sang nhà số 5 và lô cốt Tây Bắc, bị địch bắn chặn quyết liệt. Do địa hình mặt đồn bằng phẳng, ta lại không có vũ khí, phương tiện đánh lô cốt nên bị thương vong nhiều, không tiến được. Trung đội trưởng Phạm Gia Biền và Trung đội phó hy sinh. Trung đội 8 được lệnh vào tiếp cũng bị thương vong không phát triển được, không tiêu diệt được điểm cố thủ cuối cùng của địch ở cuối đồn.

Tiểu đoàn trưởng Vũ Yên ra lệnh cho Đại đội 120 đưa Trung đội dự bị ở phía Nam đồn vào chiến đấu, nhưng không liên lạc được. Đại đội 126 tổ chức một số anh em mang vác đạn thành một đơn vị tiếp chiến, nhưng không liên lạc được với chỉ huy, không nắm được nhiệm vụ, nằm chờ ở ngoài hàng rào đến khi có lệnh rút.

Địch còn một điểm cố thủ, do không còn lực lượng, đến 23 giờ Tiểu đoàn trưởng ra lệnh rút quân.

( Báo Bắc Kạn)

[satthat]

Phủ Thông - Một thị trấn lịch sử
Thị trấn Phủ Thông-huyện lỵ huyện Bạch Thông, nằm trên ngã ba quốc lộ 3 với đường 258, cách thị xã tỉnh lỵ Bắc Kạn 18 km về phía Bắc. Từ Phủ Thông xuôi phía Nam về Thái Nguyên, Hà Nội; ngược phía Bắc lên Cao Bằng, rẽ theo hướng Tây Bắc đến hồ Ba Bể.


Nằm ở vị trí hiểm yếu về quân sự, một đầu mối giao thông quan trọng, một trung tâm giao dịch trọng điểm kinh tế vùng tạo cho Phủ Thông có một bề dầy về lịch sử và văn hoá. Không biết từ bao giờ, địa danh “Chợ Phú” (tức Phủ Thông) đã được bao thế hệ người địa phương biết đến, một địa chỉ quen thuộc của vùng Việt Bắc và sau này được lưu danh trong cả nước. Trong quá khứ, Phủ Thông chính thức được sử sách đề cập vào thời Lê (thế kỷ XV), (sách Đại Việt địa dư toàn biên của Phương Đình Nguyễn Văn Siêu-Viện Sử học và NXB Văn hoá-Hà Nội 1997, trang 437). Năm Hồng Đức thứ 21 (1490), chính thức thành lập Phủ Thông Hoá (thuộc trấn Thái Nguyên, nằm trong Bắc Đạo), bao gồm huyện Cảm Hoá và châu Bạch Thông, tức là toàn bộ khu vực phía Bắc tỉnh Bắc Kạn và phía Nam tỉnh Cao Bằng hiện nay. Một vùng đất sơn thuỷ hữu tình, một vị trí hiểm yếu, nơi giao lưu thuận lợi, với việc thành lập Phủ Thông Hoá điều khá chắc chắn là nơi đây, chính quyền các thời đại đặt làm nơi đóng bộ máy cai quản và trấn ải vùng; và địa danh Phủ Thông có thể gắn liền với vai trò là thủ phủ của Phủ Thông Hoá từ thời đó.

Trên địa bàn thị trấn Phủ Thông-xã Phương Linh đã từng tồn tại các cơ sở thờ tự tín ngưỡng dân gian lâu đời. Điển hình có Đình Thánh (đình thánh là ngôi đình lớn và nổi tiếng nhất tổng Phương Linh, được xây cất trên chân đồi Đồn Điền, sau chợ cũ. Theo tương truyền, Đình Thánh là nơi thờ tự một vị Quận Công (?) có công dẹp loạn đã được Triều đình (thời Minh Mạng) cấp sắc thần phả, ngoài ra đình còn thời Thần Nông. Thời kỳ loạn giặc cỏ (quân cờ đen!), Triều đình điều một đạo quân dưới sự chỉ huy của viên tướng (chưa xác định được danh tính, nghe nói đây là một vị danh tướng đỗ đạt tiến sỹ có tên ở Văn Miếu) lên trấn ải vùng Phủ Thông, đóng đồn ở Nà Sang (xã Vi Hương) có đồn tiền tiêu ở Nà Phải (xã Phương Linh). Quân giặc do Lý Tam cầm đầu đóng doanh trại tại Phiêng Mòn (Xã Tú Trí) thường quấy nhiễu, cướp bóc, tàn sát dân các vùng xunh quanh. Trong một trận quyết chiến tại cánh đồng Nà Phải, chẳng may viên tướng Triều đình bị giặc sát hại, chém thủ cấp rớt trên thửa ruộng Nà Mồ, còn thân mình viên tướng vẫn bám trên lưng ngựa chiến phóng lên đến chân đồi Đồn Điền mới đổ ngã. Nơi thi thể viên tướng tử trận, về sau nhân dân địa phương xây cất một ngôi đình bề thế để hương khói thờ tự. Để ghi công trạng viên tướng, Triều đình đã truy phong danh tướng Quận Công và cấp sắc thần phả cho ngôi đình; nhân dân địa phương suy tôn vị Quận Công lên bậc Thánh và đình thờ gọi là Đình Thánh. Đình Thánh là địa điểm diễn ra lễ hội Phủ Thông đã từng lừng danh cả vùng, nhằm ngày 20 tháng giêng hằng năm, kéo dài ba ngày liền. Phần lễ tổ chức vào ngày 19, trước tiên là rước hiệu sắc thần phả, rồi tế lễ với sự có mặt của các vị chức sắc địa phương, các bậc bô lão uy danh sở tại. Phần hội cũng là kỳ họp chợ phiên đầu xuân diễn ra từ ngày 20 đến hết ngày 21, có các trò chơi dân gian về thể thao, hát lượn, hát ả đào (từ miền xuôi lên), giao lưu, mua bán, thưởng thức các món ẩm thực đặc sản địa phương… hết ngày thâu đêm.

Ở Nà Hái cũng đã từng tồn tại một khu rừng với những cây cổ thụ âm u, giữa có một ngôi miếu thâm nghiêm-nơi thờ tự một vị tuỳ tướng của ông Dương Tự Minh bị tử trận trên địa bàn Phủ Thông, được nhân đân địa phương suy tôn lên bậc Thần, đó là miếu “Slấn Khuổi Vác”. Phía sau chợ Phú (Chợ cũ) có ngôi đền Quan Đế, bà con địa phương gọi là đền Quan Táy (Còn gọi là Pác Kỳ Lằn). Các đình, đền, miếu đều đã tàn lụi cùng với thời gian và lịch sử.

Sau khi thôn tính các tỉnh trong vùng Việt Bắc, thực dân Pháp đã lập một trong những đồn binh đầu tiên trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn là đồn Phủ Thông (tháng 11 năm 1894). Đồn Phủ Thông án ngữ ngã ba đường, bảo vệ thị xã Bắc Kạn về phía Bắc, vừa làm bàn đạp nống quân ra các khu vực xung quanh đàn áp phong trào yêu nước của nhân dân ta, vơ vét tài nguyên đưa về chính quốc. Với cách mạng giải phóng dân tộc, Đội quân Nam tiến cũng được chọn Phủ Thông-Phương Linh-Vi Hương làm địa bàn đầu tiên, trọng điểm và từ đây mở rộng phong trào Việt Minh ra toàn tỉnh. Khi bùng nổ cách mạng tháng Tám, đơn vị vũ trang của tỉnh từ Chợ Rã trên đường tiến về giải phóng thị xã Bắc Kạn đã giải phóng thị trấn Phủ Thông đầu tiên. Ngay sau khi giải phóng thị xã, ngày 23-8-1945, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh triệu tập hội nghị cán bộ, địa điểm họp tại chợ Phú (chợ Phủ Thông cũ) với sự có mặt của hơn 30 đồng chí trong Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, Tỉnh bộ Việt Minh, chỉ huy quân giải phóng và đại diện các châu trong tỉnh, Hội nghị do lực lượng tự vệ của mặt trận Việt Minh Phủ Thông-Phương Linh với đoàn Thanh niên cứu quốc làm nòng cốt bảo vệ phục vụ. Hội nghị Phủ Thông đã tiến hành kiện toàn Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, bầu ra Uỷ ban nhân dân lâm thời, Uỷ ban nhân dân lâm thời châu Bạch Thông và chỉ đạo tổ chức cuộc mít tinh lớn tại thị xã Bắc Kạn ngày 25-8-1945, tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng trên toàn tỉnh.

Trở lại xâm lược Việt Nam, thực dân Pháp cho quân nhảy dù xuống Bắc Kạn tháng 10 năm 1947 chúng cũng lại cấp tốc tái chiến Phủ Thông, mở rộng và xây dựng kiên cố đồn Phủ Thông. Chính tại đồn Phủ Thông này, quân dân ta dũng cảm, kiên trì đã tập kính quân Pháp ba lần, lập chiến công được sử sách lưu danh: lần thứ nhất đêm 30-11-1947, lần thứ hai vào đêm 13-3-1948 và lần thứ ba là trận đánh công kiên lần đầu tiên của quân đội Việt Nam vào cứ điểm địch đêm 25-7-1948, góp phần quan trọng buộc quân xâm lược Pháp phải rút chạy khỏi Bắc Kạn, tỉnh ta là tỉnh đầu tiên được giải phóng trong cuộc kháng chiến 9 năm. Đồn Phủ Thông đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.
Trong thời kỳ xây dựng CNXH ở miền Bắc, vừa đấu tranh giải phóng miền Nam, một lần nữa quân dân thị trấn Phủ Thông cùng với các xã lân cận, trong 4 ngày (từ 4 đến 7-9-1963) đã tiêu diệt bắt gọn tốp biệt kích của Mỹ Nguỵ nhảy dù xuống địa bàn với âm mưu phá hoại hậu phương lớn của ta.

Thực hiện công cuộc đổi mới, nhất là từ khi thành lập lại tỉnh Bắc Kạn, điều chỉnh địa giới hành chính huyện Bạch Thông và cơ quan lãnh đạo huyện đưa về đóng tại thị trấn Phủ Thông, nay diện mạo Phủ Thông đã thay đổi trông thấy. Với bề dầy truyền thống lịch sử, gìn giữ bản sắc văn hoá địa phương, phát huy danh hiệu đơn vị Anh hùng lực lượng vũ trang, thị trấn Phủ Thông đang phấn đấu vươn lên ngày một giàu đẹp; thực sự giữ đúng vị trí, vai trò trọng tâm kinh tế, văn hoá, chính trị của huyện Bạch Thông và của các khu vực phía Bắc của tỉnh Bắc Kạn./.


( Báo Bắc Kạn)