Trên các bờ sông Mê kông - hồi ức của đại tướng F.F.Krivda.

[qtdc]

(tiếp)

Tất cả điều này chỉ là một nửa công việc. 5 giờ gặp gỡ phải được soi sáng trong 10 phút báo cáo Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Liên Xô, và nó đòi hỏi một kỹ năng tuyệt vời. Điều chủ yếu nhất, quan trọng nhất cần được tập trung, làm nổi bật trong báo cáo. Điều này tôi chuẩn bị vào buổi chiều. Bởi lẽ buổi sáng tôi đã phải bay tới thị sát giai đoạn cuối cùng của cuộc tập trận. Chuyến bay khởi hành dự định lúc 7 giờ sáng đứng thứ, vì cuộc bình giá diễn tập dự kiến lúc 08:00 h.

Về đến nhà, tôi chuẩn bị đề cương báo cáo bằng văn bản và thảo luận miệng với Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Nguyên soái Liên Xô D.F.Ustinov.

Vào buổi sáng tôi giao văn bản tóm tắt cho đại tá N.F.Pitchul để chuyển thành điện báo gửi về Moskva. Sau khi từ cuộc tập trận trở về tôi phải ký tên vào điện.

Khi tham dự buổi bình giá diễn tập, tôi không có ý định phát biểu sau khi đã ủy thác cho Kereev J.K, nhưng trung tướng Lê Ngọc Hiền và trung tướng Kereev đã thuyết phục tôi phát biểu trước các thành viên tham gia diễn tập. Tôi đã đồng ý. Trong khi J.K Kereev phát biểu, tôi phác thảo đề cương bài phát biểu. Bài phát biểu đã thành công và được những người tham gia bình giá tiếp thu tốt. Bài nói đề cập việc duy trì sự sẵn sàng chiến đấu cao, về phong cách làm việc của các bộ tham mưu, về tầm quan trọng của công tác thực địa trong việc tổ chức chiến đấu và hợp đồng chiến đấu. Nó luôn luôn là vấn đề quan trọng. Ngay cả ở quân đội chúng tôi, vấn đề đó cũng không phải luôn luôn được các sỹ quan nắm vững, đặc biệt là sỹ quan trẻ.

Trở về nhà, tôi cho tất cả các đồng chí của chúng tôi nghỉ ngơi hai ngày. Nhưng tôi thì không có thời gian để nghỉ ngơi. Tôi phải báo cáo với cấp trên về kết quả của các cuộc họp và cuộc diễn tập vừa qua, việc này diễn ra trong suốt nửa thứ hai của ngày, cho đến 20 giờ. Mọi việc đều tốt đẹp. Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô và Tổng Tham mưu trưởng Liên Xô hài lòng với bản báo cáo. Một cuộc tập trận còn chưa kịp kết thúc, mà đã có hai cuộc tập trận khác chờ đến lượt.

Tôi quyết định xem xét ý đồ kế hoạch cho các cuộc tập trận sắp tới về phòng không và không quân. Từ buổi sáng J.K.Kereev đã đến. Chúng tôi trao đổi ý kiến về cuộc tập trận vừa qua, về một số việc có vấn đề, việc đó chiếm hết thời gian cho đến khi ăn trưa. Sau khi ăn trưa, chúng tôi xem xét kế hoạch tập trận. Với các đồng chí Việt Nam những sự kiện tương tự được lên kế hoạch cho lần đầu tiên và tất cả cần được suy nghĩ thấu đáo, còn phải chuẩn bị tốt cho các bạn Việt Nam để hiểu biết đúng đắn về bản chất việc xử lý các vấn đề. Ngày làm việc đã kết thúc bằng việc này.

Ngày 19 tháng 9, chúng tôi đến thăm bảo tàng QĐNDVN, nơi tôi nhìn thấy nhiều tài liệu, hiện vật thú vị của cuộc đấu tranh anh dũng của nhân dân Việt Nam giành tự do và độc lập. Nó chứng minh vai trò của ĐCSVN, của các nhà lãnh đạo đảng các đồng chí Hồ Chí Minh và Lê Duẩn. Người ta đề nghị tôi ghi cảm tưởng vào sổ lưu niệm tham quan bảo tàng.

Sau khi ăn trưa, với tư cách một đại biểu Xô viết tối cao Liên Xô, tôi cần phải chuẩn bị trả lời câu hỏi của một số cử tri về vàì lý do cá nhân. Chưa đầy một tháng, nhưng thư của cử tri đã đến nơi. Điều này là rất tốt. Liên lạc không bị mất. Cử tri làng Ust-Chiornaya huyện Tyatchev  tỉnh ZaKarpat  là Otto Ottovitch Kukhar đề nghị giúp giải quyết vấn đề trợ cấp tàn tật, mà ông bị trong thời gian phục vụ trong quân đội Xô Viết. Tôi gửi các tài liệu về phòng quân vự huyện Tyatchev, phòng quân vụ huyện gửi về bệnh viện đa khoa khu vực và tại đó mọi việc chấm dứt, còn người phế binh vẫn sống phụ thuộc vào cha mẹ già. Tôi viết cho bộ chỉ huy quân sự tỉnh Zacarpat, ban chỉ huy quân sự huyện Tyatchev yêu cầu thông báo cho tôi và đồng chí O.Kukhar về các kết quả xác định tiền trợ cấp hưu trí. Tôi nghĩ rằng tất cả sẽ đi vào trật tự. Thật đáng kinh ngạc là tính tàn nhẫn của con người, không phải của những anh binh nhì, mà của những nhà lãnh đạo.

.........

[qtdc]

(tiếp)

Sáng ngày 20 tháng 9 tôi được thông báo về cuộc gặp sắp tới với thượng tướng Lê Đức Anh. Tôi chờ cuộc gặp này đã lâu và rất vui mừng, dù tôi hiểu rằng do bệnh tật, ông đề nghị cuộc gặp gỡ chẳng qua để làm quen, hơn là để giải quyết vấn đề ký kết biên bản nghị định thư về việc phân chia chức năng và phối hợp giữa các cố vấn và chuyên gia Liên Xô và Việt Nam. Làm sao đây? Gò ép ý muốn của mình thì sẽ không thoải mái. Ông ấy thực sự bị bệnh. Cuộc gặp sẽ cho thấy. Một lần nữa tôi xem xét những đề nghị, một lần nữa tôi cân nhắc tất cả.

Vào buổi tối có cuộc họp đảng bộ thảo luận tiến trình việc thực hiện các nghĩa vụ xã hội chủ nghĩa. Tôi nói về những vấn đề mà tập thể chúng tôi phải đối mặt.

Lúc 7,50 h ngày 21 tháng 9 tại lối vào tòa nhà Bộ Quốc phòng, chúng tôi đã gặp viên đại tá chánh văn phòng. Trên bậc tam cấp thượng tướng Lê Đức Anh đã đứng chờ đón tôi. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy ông, nhưng nghe tên ông đã nhiều lần, đã quen thuộc với cuốn sách của BTQP CHXHCNVN "Đại thắng mùa xuân năm 1975". Sách kể về giai đoạn cuối của cuộc đấu tranh giải phóng quê hương, kết thúc bằng chiến dịch xuất sắc "Hồ Chí Minh". Trong cuốn sách này, một vị trí lớn xứng đáng được dành cho thượng tướng Lê Đức Anh, với tư cách một nhà lãnh đạo quân sự tài năng. G.I.Obaturov đã kể cho tôi nghe nhiều về ông. Đó là một người đàn ông có tầm cao trên trung bình, hiếm thấy giữa các đồng chí Việt Nam, cân đối, phong thái đĩnh đạc, có khuôn mặt dễ chịu, lấm tấm vết rỗ do bệnh đậu mùa. Ông mỉm cười và đưa tay ra bắt tay tôi, chào mừng tôi và mời tôi vào phòng tiếp khách. Tôi nhận ra rằng cuộc nói chuyện công việc sẽ không có, chỉ là cuộc nói chuyện làm quen. Chúng tôi ngồi trò chuyện khoảng một giờ bên một chiếc bàn, bày biện nước khoáng, hạt dẻ và thuốc lá. Sau đó, họ mang ra những cái ly chân cao đựng trái dứa. Cuộc trò chuyện diễn ra trong bầu không khí thân thiện. Đầu tiên, ông bày tỏ sự hài lòng của mình được làm quen với tôi, mong tôi đạt nhiều thành công trong công việc, hỏi thăm sức khỏe của vợ và cháu gái tôi. Đến phần mình, tôi bày tỏ mong muốn ông sẽ hồi phục nhanh sau chuyến đi chữa bệnh ở Liên Xô, chúc ông một chuyến bay an toàn đến Moskva. Chuyển sang chuyện công việc là cực kỳ bất tiện, nhưng tôi cũng phải tìm cách để giải quyết vấn đề.

Kết thúc cuộc nói chuyện của chúng tôi, tôi hỏi ông ủy quyền cho ai xem xét vấn đề nghị định thư, bày tỏ quan điểm của mình và sau khi điều chỉnh thì ký kết. Ông nói rằng bây giờ vấn đề này sẽ do BTQP giải quyết. Điều đó phù hợp với tôi. Tôi đã không làm mất thời gian của ông. Ông bay vào buổi chiều lúc 15 giờ, và một người đàn ông luôn luôn cần có thời gian để chuẩn bị. Chúng tôi chia tay trong tình thân ái. Thượng tướng Lê Đức Anh gây cho tôi ấn tượng ông là con người thông minh, thân thiện, nguyên tắc, và là con người của công việc.

Sau bữa trưa, tôi cùng Jansen Kereev xem xét kế hoạch tiến hành diễn tập. Tất cả đã được đặt vấn đề đúng cách. Sau đó tôi được đề nghị tiếp thiếu tướng binh chủng công binh Brazhko Raphail Nikolaevitch vừa trở lại sau kỳ nghỉ. Tôi biết ông rất rõ từ hồi ở Ulan-Ude như là một người đàn ông và một người cộng tác tuyệt vời và tôi rất hài lòng khi gặp ông. Ông nghỉ ngơi tại Lvov, nơi rất nhiều đồng nghiệp của tôi đã gửi đến tôi lời chào và lời chúc tốt nhất. Sau đó chúng tôi thảo luận về các vấn đề của đường số 7 - nó đi từ Đà Nẵng sang Lào. Đó là con đường của cuộc sống. Các bạn Việt Nam phải xây dựng nó, nhưng tôi không biết tình hình và quy tắc xây dựng ra sao và chờ đợi ông trở về. Hóa ra là Obaturov G.I bắt ông không được tham gia việc này. Nhưng tại sao Gennady Ivanovich khi đó lại nêu việc này ra với tôi như một việc có vấn đề? Nó không rõ ràng. Tuy nhiên, tôi ủy nhiệm cho đồng chí R.N.Brazhko nghiên cứu mọi thứ một cách chi tiết và báo cáo. Trên quan điểm nhà nước, đây là một vấn đề quan trọng. Chúng tôi chuyển một phần hàng hóa bằng đường hàng không tới CHDCND Lào, và con đường trên không đó rất tốn kém cho cả chúng ta và các bạn Lào.

Sáng ngày 22/09, chúng tôi được thông báo rằng các đồng chí Việt Nam đã sẵn sàng thảo luận về dự thảo nghị định thư phân công lĩnh vực hoạt động của các cố vấn quân sự Liên Xô và các chuyên gia Việt Nam. Sau khi làm quen với đề án của phía Việt Nam, chúng tôi thấy nó không đáp ứng đầy đủ các đề xuất của chúng tôi. Trong đề án của chúng tôi, xác định rằng chúng tôi chịu trách nhiệm về hoạt động của các bộ phận trung ương và toàn bộ quân đội thường trực chính quy của Campuchia và Lào, còn họ chịu trách nhiệm các lực lượng bộ đội địa phương. Đương nhiên, họ cố gắng tránh điểm này. Chúng tôi biết rằng điều kiện của chúng tôi sẽ đưa họ xuống hàng thứ yếu. Nhưng sau khi thảo luận lâu dài, chúng tôi quyết định sửa chữa cả hai văn bản và tìm hình thức có thể chấp nhận được của nghị định thư nhằm mở đường cho việc phê chuẩn nó.

Sau bữa ăn trưa tôi làm công tác chuẩn bị cho cuộc họp với Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị QĐNDVN Chu Huy Mân. Tôi quyết định công khai bày tỏ quan điểm và đánh giá mức độ sẵn sàng chiến đấu của bộ đội. Tiếp tục chịu đựng tình trạng như vậy là không thể. Mức độ sẵn sàng chiến đấu của hệ thống phòng không là 50%, không quân - 60%, trang thiết bị kỹ thuật của bộ đội lục quân - 86%. Tất cả những điều này gây ra mối quan tâm và lo lắng lớn. Hãy chờ xem cuộc gặp với đồng chí Chu Huy Mân sẽ đáp ứng được gì về vấn đề này .

.............

[qtdc]

(tiếp)

Vào buổi tối, như thường lệ, tôi theo dõi chặt chẽ thông tin quốc tế: chuyến đi thăm Liên Xô của Indira Gandhi, tình hình ở Beirut, khai mạc kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Cả thế giới lên án sự xâm lược của Israel và sự tàn sát man rợ trong các trại tị nạn của người Palestine. Vấn đề nào sẽ được đưa ra phiên họp thứ 37 của ĐHĐ Liên hợp quốc? Một thông báo chỉ ra rằng trong tạp chí "Các vấn đề hòa bình và chủ nghĩa xã hội", một Ủy viên Bộ Chính trị Ủy ban Trung ương ĐCSLX, Bí thư Trung ương ĐCSLX Gorbachev đã viết một bài báo nói rằng nhờ có những biện pháp của ĐCSLX và Nhà nước Xô-viết, bình quân hàng năm tổng sản lượng nông nghiệp trên mỗi đầu người đã tăng lên trong những năm 1966-1980 ở mức 28%. Điều này cải thiện rõ rệt việc cung cấp dinh dưỡng cho nhân dân Liên Xô, mặc dù dân số Liên Xô tăng thêm 35 triệu người. Trong 15 năm qua, tiêu thụ thịt và sản phẩm thịt cho mỗi người dân Liên Xô tăng 41%, sữa và sản phầm từ sữa 25%, đường 30%. Nếu trung bình hàng ngày mức đảm bảo thực phẩm trên đầu người trên thế giới, theo số liệu của Tổ chức Lương thực Thế giới FAO vào cuối những năm 70 là 2590 kcal, và ở các quốc gia Tây Âu - 3378, Liên Xô - 3443 kcal.

Hôm nay trung tướng P.M.Nedzelyuk trở về từ kỳ nghỉ. Tôi đã có cuộc nói chuyện với ông về tình hình của lực lượng không quân. Ông cũng nhận thức rõ ràng tình trạng của họ và đã xác định đúng đắn cách nâng cao sức sẵn sàng chiến đấu cho họ, nhưng không phải tất cả phụ thuộc vào ông. Việc đó cần cả tôi với tư cách là trưởng cố vấn quân sự, tham gia làm việc cụ thể với các lực lượng không quân và phòng không.

Cuộc gặp gỡ với đồng chí Chu Huy Mân đã được tổ chức vào ngày 23 tháng 9. Ông dừng lại chi tiết trên các hoạt động của TCCT QĐNDVN trong việc giải quyết các vấn đề khác nhau. Sau đó ông thông báo về việc chấp nhận (áp dụng) chế độ một thủ trưởng, nhiều quy tắc trong đó được lấy từ kinh nghiệm của quân đội Xô Viết. Nếu khác đi là không thể. Kinh nghiệm của chế độ một thủ trưởng trong quân đội Liên Xô bản thân nó là hoàn toàn hợp lý. Thông tin kéo dài khoảng 2 giờ. Chúng tôi ghi chép vào sổ tay của mình. Sau giờ nghỉ, tôi có cơ hội phát biểu. Tôi đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng chế độ một thủ trưởng vào QĐNDVN, và sẽ nhanh chóng ảnh hưởng đến việc tăng cường kỷ luật, nâng cao tính tổ chức và trật tự trong quân đội. Sau đó, tôi thông tin chi tiết về công việc của văn phòng Trưởng Cố vấn Quân sự, về các hoạt động đã tiến hành và những gì chúng tôi đang chuẩn bị làm trong những tháng tới. Sau khi thông tin về công việc của văn phòng chúng tôi thì đến các vấn đề chính – tình hình sẵn sàng chiến đấu của QĐNDVN. Bằng các sự kiện có sức thuyết phục tôi chứng minh nó không đáp ứng yêu cầu của BCH Trung ương ĐCSVN, rằng những lý do chính của việc này là: - mức yêu cầu thấp của các cấp lãnh đạo với tình trạng trang thiết bị kỹ thuật và vũ khí hậu quả là sự sẵn sàng về kỹ thuật thấp; - thái độ vô trách nhiệm của các cấp dưới đối với tình trạng trang thiết bị kỹ thuật và vũ khí, và kiến thức yếu kém của họ; - cơ sở sửa chữa-kỹ thuật yếu; - mức đảm bảo vật chất cho quân đội thấp.

Để kết luận, tôi cho rằng, nếu không có hành động để nâng cao tình hình vật chất cho quân đội, các bạn có thể mất nó. Các cuộc trò chuyện diễn ra trong hoàn cảnh công việc. Tất cả các đồng chí Việt Nam có mặt nhận thức rất rõ tính công bằng trong đánh giá tình trạng sẵn sàng chiến đấu của QĐNDVN và bày tỏ quyết tâm có biện pháp thích hợp thông qua cấp lãnh đạo quân đội và tổ chức đảng.

Kể từ ngày đến CHXHCNVN và đến ngày 24 tháng 9, tôi không thể tìm thấy thời gian để nghỉ ngơi, và vì vậy tôi quyết định cùng các đồng chí của mình đi câu cá trong khu vực nhà nghỉ của Bộ Quốc phòng CHXHCNVN. Nó chỉ cách khu nhà chúng tôi ở 8 km. Mặc dù khi đó đang là sáng sớm Chủ nhật, các đường phố đã đầy người và như thường lệ vô số người đi xe đạp. Hầu như không ai đi bộ, tất cả đi xe đạp. Lái ô tô trên bất kỳ đường phố nào, cũng yêu cầu một kỹ năng tuyệt vời. Cứ chốc chốc lại phải phát tín hiệu cảnh báo người đi đường bằng xe đạp. Xe đạp không chỉ là một phương tiện di chuyển của người Việt Nam, mà còn là một phương tiện vận chuyển. Hiếm khi người ta chở cái gì đó trên lưng trâu hoặc ô tô. Trên chiếc xe đạp người ta vận chuyển trái cây và rau quả được trồng trong các vườn rau và vườn cây ăn trái: bí ngô, chuối, những quả bí dài màu xanh lá cây, đu đủ, chanh, mía, dừa, mì sợi và v.v. Tất cả được gửi đến các chợ tạm thời. Chúng ta có thể nói rằng cả thành phố - là một cái chợ.
........

[qtdc]

(tiếp)

Chẳng mấy chốc chúng tôi đã ra khỏi thành phố và theo một con đường trải nhựa hẹp đi đến ngôi nhà nghỉ đầu tiên, xung quanh bao bọc bởi một hàng rào xây bằng đá. Đó là một công trình xây dựng một tầng, được trang bị khá tốt. Chúng tôi lái xe vào sân, bỏ xe lại và chạy ra hồ cá buông câu. Gió nhẹ lăn tăn, vậy mà ở giữa hồ đã có kha khá thuyền con đánh cá. Và có vẻ họ không sợ leo lên những chiếc thuyền nhỏ như vậy nên chèo ra rất xa bờ. Sự thực là họ lái thuyền vô cùng khéo léo nhờ những mái chéo rất nhẹ. Chúng tôi thích câu cá trên cây cầu nhỏ bằng kim loại, bắc từ nhà nghỉ ra mặt hồ. Đó là một cây cầu làm rất khá và cẩn thận. Nên nhớ rằng người Việt Nam có thể làm ra những vật rất đẹp, nếu họ có đủ vật liệu. Họ sử dụng xi măng rất khéo. Khi xây dựng mái nhà bằng phẳng, khi chống thấm và cách nước tầng hầm, họ không cần dùng giấy dầu và bitum. Tất cả mọi thứ được thực hiện nhờ chất lượng của bê tông, và tôi phải nói, họ đạt được mục tiêu. Cuộc câu cá kém quá, chúng tôi chỉ câu được 2-3 con cá nhỏ, kiểu như cá dầy (ritilus ritilus) ở nước ta và chúng tôi quyết định trở về nhà lúc 9.00 h. Đường phố tràn ngập những người đi xe đạp còn đông hơn lúc đi nhiều. Tất cả bọn họ như lệ thường mặc áo sơ mi trắng và quần màu tối.

Tôi phải nói rằng, mặc dù quần áo rất đơn giản, người Việt Nam ăn mặc rất cẩn thận. Hầu như tất cả họ mặc quần áo giống nhau, không có bất kỳ phân biệt và thể hiện sự sung túc nào. Nhưng điều này là truyền thống hoàn toàn Á Đông. Rõ ràng có tác động của sự thống trị và ảnh hưởng ngàn năm của Trung Quốc ở nước này. Trong cuốn sách của E. Hesse-Vartegg "Trung Hoa và người Trung hoa", có nói rằng theo luật pháp Trung Quốc, vốn điều tiết toàn bộ cuộc sống của người Trung Quốc đến từng chi tiết nhỏ nhất, mỗi tầng lớp có màu sắc và phong cách quần áo riêng của mình và không ai có thể phá vỡ nó. Thời gian chuyển đổi từ mặc quần áo mùa đông sang mùa hè và ngược lại xác định bằng sắc lệnh hoàng gia, do Bắc Kinh nằm ở phía bắc Trung Quốc, người miền Nam một thời gian dài chết ngốt vì nóng nực trong khi chờ đợi sự cho phép chuyển sang mặc quần áo mùa hè. Không ai được phép xây nhà cao hơn quy định cần thiết cho tầng lớp của mình, bất kỳ một viên quan nào cũng không được phép có nhiều người mang kiệu võng anh ta nhiều hơn số quy định cho anh ta theo phẩm hàm mà anh ta có v.v. Ở Trung Quốc, người ta xác định rất nghiêm ngặt quy tắc chào mừng theo cấp bậc của người đứng đầu.

Đi cùng chúng tôi câu cá là phiên dịch trung tá Nguyễn. Khi chúng tôi về đến nhà, thời gian vẫn còn trong sáng sớm và tôi quyết định sử dụng thời gian nghỉ ngơi và phỏng vấn anh ta về cách ăn mặc của người Việt Nam. Khi tôi đọc cuốn sách "Trung Hoa và người Trung hoa", người trung quốc không thấy nhắc đến quần áo màu trắng, mà người Việt Nam, trong một mức độ nào đó đã sao chép từ Trung Quốc tất cả, kể cả trong hình thức quần áo. Tôi hỏi trung tá Nguyễn: người Việt đã mặc áo sơ mi màu trắng từ bao lâu. Anh ta trả lời tôi thế này: "Quần áo dân tộc của người Việt rất đơn giản về mẫu mã và kiểu cắt may, không có các họa tiết thêu thùa và trang trí. Theo truyền thống người ta vận quần áo màu nâu sẫm hoặc vải bông dệt thủ công nghiệp hay dệt trong nhà máy màu xanh sậm. Trong các ngôi làng nông thôn người ta có thợ may quê. Với việc bãi bỏ các đẳng cấp thời gian qua,  ở các thành phố người ta may áo chủ yếu bằng vải trắng, còn quần vải màu sẫm, sản xuất tại nhà máy hoặc dệt thủ công ở nhà. Quần áo thường ngày của phụ nữ gồm áo vét, quần dài, yếm nịt ngực hoặc áo có dây nịt ngực, và khăn trùm đầu. Áo vét loại mở vạt, không có vải lót lớp mặt trong, với hai túi ngoài để đút tay, sâu (đến 20 cm), có xẻ tà bên sườn và cổ áo hình tròn. Quần dài rộng ống và rộng ở thắt lưng, giữ bằng dây chun quần. Ống quần rộng đến 30 cm và kéo đến mắt cá chân, và để thuận tiện trong làm việc họ thường xắn lên trên đầu gối.

Yếm nâng ngực là một mảnh vải dệt hình thoi khoét để đeo lên cổ và bốn dây treo qua vai và gắn vào sau lưng. Ở miền Bắc Việt Nam trong mùa mát mẻ, phụ nữ mặc áo dài gài khuy bấm xẻ bên lườn rất sâu. Đôi khi vạt áo phía trước của họ được đặt chéo và gài ở đằng sau. Vào những dịp lễ, ngày hành lễ tôn giáo, khi tham quan đền, chùa, nông dân mặc trang phục áo dài có tay áo hẹp và cổ áo hẹp và thấp. Vào mùa nóng và mưa họ đội mũ hình nón (tức là đội nón lá) được làm bằng lá cọ trên một khung tre mỏng. Trong những ngày khô mát phụ nữ chít khăn vải sợi bông choàng đầu kích thước 60x70 cm, màu đen hoặc màu nâu sẫm.

Phụ nữ có chồng tóc được tết và bện lại, vấn quanh đầu từ phải sang trái. Họ chải tóc, sau đó bện trong một dây vải và bọc bím tóc tết chéo đó thật chặt bằng những miếng vải hình chữ nhật, tiếp theo họ đặt sao cho đuôi bím tóc nằm xuống dưới bím tóc. Phụ nữ chưa lập gia đình thường có mái tóc thả tự do xuống lưng; mái tóc của họ cố định trên đầu họ bằng các kẹp tóc cả bên trái và phải, còn ở ngang vai họ dùng những chiếc kẹp kim loại sáng bóng.

Giày dép phổ biến nhất của nông dân – những đôi guốc gỗ gót bằng và thấp, có quai cao su rộng để đeo trên bàn chân.

Quần áo phụ nữ thành phố khác không đáng kể so với nông dân. Áo vét, quần dài, váy, áo dài đều giống nhau, nhưng sắc thái đẹp và thanh lịch hơn. Vào những ngày nghỉ cuối tuần và buổi tối, phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ trẻ, đeo những chiếc khăn lụa quàng trên vai hoặc quấn quanh cổ. Từ những đôi giày đánh xi bóng loáng người chuyển sang dùng guốc gỗ ôm vào chân bằng quai da hoặc quai cao su rộng, cũng như nhưng đôi săng đan hở bằng tấm gỗ phẳng hoặc có đế cao su. Trong những năm gần đây, các cô gái đang ngày càng mang giày và mặc áo dài theo phong cách châu Âu.

Các yếu tố chính trong trang phục quần áo nam nông dân mặc ngoài đều giống như của phụ nữ, nghĩa là, áo vét sợi bông và quần dài. Trong những năm gần đây ở các thành phố phổ biến áo vét sợi bông kiểu cổ đứng với các túi ngực và túi sườn (đại cán) có cổ áo bẻ xuống được. Nhiều người mặc quần áo của châu Âu, áo gi lê tuytxo, giày cao cổ, giày vải hoặc giày vải có đế cao su nhẹ. Trong thời tiết nóng, người ta ăn vận quần áo không gi lê, mà mặc quần tây và áo sơ mi trắng với tay áo xắn lên và cổ áo mở .

Quần áo trẻ em theo bề ngoài và màu sắc cũng giống như người lớn. Trẻ em 3-4 tuổi trên đũng quần có khoét lỗ hở.

Quần áo người Việt Nam hiện đại đã không còn phản ánh sự phân chia các tầng lớp đã qua theo nghề nghiệp trong xã hội thời nước Việt Nam phong kiến.

.......

[qtdc]

(tiếp)

Trở về nhà, tôi quyết định viết cho Chủ nhiệm Tổng cục 10, thượng tướng N.A.Zotov về điều kiện làm việc của các cố vấn của chúng ta ở Campuchia. Nhưng tại sao bản thân ông ấy không báo cáo lên cấp trên của mình về nó một cách khách quan? Vâng, và người tiền nhiệm của tôi từ lâu đã phải báo cáo tất cả một cách thẳng thắn, chúng ta đang nói về việc đảm bảo cho các cố vấn của mình nhà ở, tủ lạnh, đồ gỗ, điều hòa không khí, mà không có chúng không thể có cuộc sống bình thường trong khí hậu này.

Từ buổi sáng tôi nghe báo cáo của V.Z.Kopytin về công việc tại Campuchia. Một số vấn đề, ông không thể trả lời một cách đầy đủ. Chúng tôi hiểu những khó khăn của ông, nhưng vẫn cần phải biết tình hình. Để đạt được điều này có rất nhiều cách, nếu biết sử dụng đúng đắn. Chúng tôi đã kiểm tra kế hoạch năm năm cho Campuchia và tiến độ thực hiện của nó. Chỉ có những phác thảo còn việc thực hiện nó trên thực tế hầu như không có. Tôi cảm thấy buồn và tiếc cho tập thể của chúng tôi đang làm việc tại Campuchia. Người ta có ấn tượng rằng họ có mặt ở đó vô ích. Người ta không để họ đi đâu, không ai tính đến họ và khuyến cáo họ. Những người anh em Việt Nam của chúng tôi nắm hết mọi việc. Chúng tôi sẽ phải quyết định vấn đề ở cấp cao. Ở một mức độ có thể hiểu được họ. Gánh nặng họ phải chịu tất, nhưng họ cũng phải tôn trọng thỏa thuận giữa Liên Xô và CHND Campuchia về các cố vấn quân sự của Liên Xô, trong đó xác định rõ phạm vi hoạt động và trách nhiệm của các cố vấn. Không. Không thể rút khỏi thỏa thuận. Bởi nó không phải là việc riêng của các chuyên gia, mà vấn đề đã phát triển thành các quan hệ giữa các quốc gia. Chúng ta đã cố gắng tìm điểm chung của các lợi ích, nhưng chưa đạt được gì. Như vậy chúng ta đã không hoàn thành được việc soạn thảo hoàn thiện các điều có thể chấp nhận được của nghị định thư. Chúng tôi sẽ suy nghĩ thêm.

Sau khi ăn trưa, tôi muốn báo cáo AA Epishev về cuộc họp với Chủ nhiệm Tổng cục chính trị QĐNDVN đồng chí Chu Huy Mân vào ngày 24, nhưng không được. Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và phó của ông đã bay tới Bulgaria dự cuộc tập trận "Lá chắn - 82". Tôi báo cáo Alexei Ivanovitch Sorokin - Phó của A.A.Epishev. Báo cáo hai lần bị gián đoạn bởi các cuộc gọi điện thoại, mà ông phải trả lời. Báo cáo diễn ra bình thường. Alexey cảm ơn báo cáo của tôi, hứa sẽ báo cáo lại tất cả cho Epishev A.A. Muốn gọi cho N.A.Zotov về tình hình chỉnh sửa Nghị định thư, nhưng không được, ông ấy đã đi đến Ủy ban Nhà nước về hợp tác kinh tế đối ngoại. Tôi gọi điện cho Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Tư lệnh Quân chủng Lục quân V.I.Petrov, nhưng ông cũng không có ở đó. Ông đã bay với Bộ trưởng đi Bulgaria. Tôi cố gắng gọi Ulan-Ude, nhưng không liên lạc được. Tôi phải quay trở lại trụ sở và ngồi xuống làm các công việc hàng ngày.

Lúc 18,00 h tôi đi với Alevtina Vasilyevna đến buổi tiếp của Đại sứ Liên Xô Boris Nikolayevich Chaplin nhân dịp Bí thư Đảng ủy Arcady Filippovitch Solodovnikov ra đi. Có tất cả nhân viên đại sứ quán, các quan chức ngoại giao Việt Nam, đại sứ và tùy viên quân sự các nước xã hội chủ nghĩa. Tôi đã có một niềm vui tuyệt vời được nói chuyện với một sĩ quan là đại tá tùy viên quân sự Hungary Bela và nói một chút tiếng Hungary. Ông rất ngạc nhiên và ngay lập tức tiếp chuyện tôi. Chúng tôi nói về Hungary, các bạn bè chung, và trao đổi quan điểm. Rồi vợ ông bước đến, và chúng tôi làm quen với bà. Sau đó, là các cuộc làm quen với đồng chí Viktor Aleksandrovitch Gvozdev, trưởng cố vấn kinh tế Đại sứ quán chúng tôi, Đại sứ Tiệp Khắc Bohuslav Gangl, với các đại sứ của Bulgaria Philip Markoff, Đông Đức Hermann Shvizau, Mông Cổ Rivdamgiynom Gunsen, Ba Lan Bronislaw Muselyak và những người khác. Đại sứ Tiệp Khắc thể hiện mối quan tâm đặc biệt. Và các đồng chí Việt Nam từ Bộ Ngoại giao cũng bày tỏ sự quan tâm. Họ trước đây không biết tôi và cũng không thể biết. Họ đọc bài phát biểu (chúc rượu) với Arcady Filippovitch. Rất ấm áp và khách quan. Ông ấy thực sự là một người đàn ông tốt, một viên chức giàu kinh nghiệm biết làm thế nào để huy động các nhân viên thực hiện với chất lượng cao những nhiệm vụ đề ra. Tôi hứa sẽ tiễn ông đến sân bay. Thế là kết thúc một ngày lưu trú của tôi tại Việt Nam.


PS: Tổng cục 10 Bộ TTM Quân đội Xô Viết trực thuộc thẳng Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Liên Xô được thành lập ngày 15 tháng 3 năm 1951 trên cơ sở phòng 10 Tổng cục 2 Bộ TTM bằng sắc lệnh của Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô Nguyên soái Liên Xô A.M.Vasilevskii. Ngày 7 tháng 5 năm 1992 chuyển sang trực thuộc Bộ Quốc phòng Nga. Tổng cục làm nhiệm vụ hợp tác quân sự quốc tế. Thượng tướng N.A.Zotov (1923-2010) phụ trách Tổng cục 10 cho đến 1984 sau đó đi làm trưởng đại diện Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang thống nhất các nước thành viên Hiệp ước Varshava tại Bộ Quốc phòng Tiệp Khắc.

Cơ cấu Tổng cục hợp tác quân sự quốc tế Bộ QP LB Nga hiện nay:
-   Phòng hiệp ước quốc tế;
-   Phòng hợp tác kỹ thuật-quân sự;
-   Phòng hợp tác quân sự với các quốc gia tham gia Cộng đồng các quốc gia độc lập SNG;
-   Phòng biệt phái chuyên gia đi công tác nước ngoài;
-   Phòng đào tạo quân nhân nước ngoài trong các trường đại học và cao đẳng quân sự thuộc Bộ Quốc phòng LB Nga;
-   Phòng kinh tế-tài chính;
-   Phòng kỹ thuật-tổ chức.
........

[qtdc]

(tiếp)


Phó TTM trưởng trung tướng (thời điểm 1982) Lê Ngọc Hiền (panphilov st).

Ngày hôm sau, tôi làm việc tại trụ sở. Tôi đã phải suy nghĩ cẩn thận về chuyến đi lên phía Bắc và gặp đồng chí Lê Ngọc Hiền bàn về chuyến đi này. Cuộc họp được dự kiến lúc 18 giờ. Kế hoạch chuyến đi đã được soạn thảo xong và đến nay không có khó khăn gì. Cuộc họp diễn ra tốt đẹp. Phó Tổng tham mưu trưởng Lê Ngọc Hiền đồng ý với kế hoạch đề xuất, còn hứa cấp thêm một máy bay trực thăng cho các đồng chí Việt Nam.

Trước khi bắt đầu công việc trên hướng chiến lược phía Bắc, chúng tôi vội vã  kết thúc việc chuẩn bị nghị định thư về phân chia chức năng giữa các cố vấn Liên Xô và Việt Nam tại Lào và Campuchia và ngày hôm sau lại họp để thảo luận về các điểm trong nghị định thư, một quá trình đau đớn của việc phân chia cái mà không thể tách biệt hoàn toàn. Trong quá trình chuẩn bị nghi định thư mới thấy rõ ràng rằng phía Việt Nam không muốn đưa vấn đề này vào các cuộc thảo luận chính thức, đặc biệt chỉ muốn giải quyết nó ở cấp độ Moskva - Hà Nội, bởi vậy nó đổ một bóng mờ lên quan hệ của chúng tôi, mà về tổng thể, rất thiện chí. Tuy nhiên, tình hình ở Campuchia yêu cầu phải xác định về mặt thể chế chức năng của các cố vấn Liên Xô và Việt Nam, và chúng tôi kiên trì cho việc chuẩn bị và phê duyệt nó.

Sau khi ăn trưa, tôi chuẩn bị cho kiểm kê tổng kết và thiết lập nhiệm vụ cho tháng Mười. Cần thảo luận về một số vấn đề nhất định, làm cho đoàn cố vấn nhận thức rõ, đặc biệt là các vấn đề về sẵn sàng chiến đấu.

Từ 8:00 ngày 29 tháng 9 báo cáo tại cuộc họp của đoàn cố vấn tổng kết hoạt động trong tháng Chín và kế hoạch cho tháng Mười. Nói chung, mọi thứ đều ổn, nhưng đối với bản thân mình, tôi kết luận  cần phải làm cho các báo cáo ngắn hơn. Quá nhiều sự kiện và các ví dụ. Chuẩn bị tài liệu bị chậm trễ và thực sự tôi không hoàn thành được. Giải thoát bằng cách dùng một văn bản thuyết trình tự do không câu nệ vào những gì được viết.

Sau khi đặt nhiệm vụ tướng Tsarapkin tiến hành phiên họp hai giờ đồng hồ về công tác hoàn thiện các tài liệu của kế hoạch huy động lực lượng. Phiên họp diễn ra rất tốt và rất nhiều lợi ích.

Sau khi ăn trưa, một lần nữa tôi xem xét lại các điều khoản nghị định thư. Cuối cùng, chúng tôi đưa ra một phiên bản mới, nhưng nó có được chấp thuận hay không, rất khó để nói. Hãy nhìn vào phản ứng của Moskva. Sau đó là công việc thường ngày hiện tại, kéo đến 21,00 h.

Từ 8,00 h ngày 30.09 diễn ra cuộc họp đại biểu đảng. Tôi phát biểu báo cáo. Báo cáo được chăm chú lắng nghe. Sau đó, đến các phát biểu của những người tham gia. Một số, như Đô đốc Fridrick Fedorrovitch Zakharov, phàn nàn vì các hoạt động cố vấn rất khó khăn. Ông nhấn mạnh rằng sự quan tâm của họ gần đây đã phai nhạt và việc đưa các đề xuất và tư vấn vào hiện thực trở nên khó khăn hơn. Chúng tôi nói về những bất an của cuộc sống, việc thiếu các hoạt động văn hoá, sân thể thao, v.v. Tất cả đều là sự thật, nhưng làm thế nào để giải quyết những vấn đề này? Chúng tôi cần người, cần vật liệu, và đây là một vấn đề. Cuộc họp cũng đã xong. Trong kết luận, tôi cho rằng các hoạt động cố vấn của chúng tôi phải đạt nhiều thành công hơn nữa, bởi vì chúng tôi có kinh nghiệm, biết các điều kiện và chỉ cần đặt vấn đề tất cả một cách hợp lý và kiên trì. Vâng, xu hướng của người Việt Nam quyết định độc lập các vấn đề là rất mạnh, mặc dù có rất nhiều bất ổn. Đôi khi, đề nghị của chúng tôi là không hoàn toàn tính đến các tình huống khó khăn, truyền thống và sự phức tạp của không gian chiến trường. Chúng tôi sẽ tiến hành các cuộc tập trận thử nghiệm và xem những gì sẽ xảy ra. Sau khi ăn trưa, tôi bận rộn chuẩn bị cho chuyến đi thực địa lên phía Bắc. Một công việc quan trọng và khó khăn.

Tới 7,00 h ngày 01 tháng 10 chúng tôi đã có mặt tại sân bay. Tôi muốn tiết kiệm thời gian và thăm Đặc khu Quảng Ninh nhiều hơn. Đại tá Vladimir Ivanovitch Bardyugovsky, cố vấn không quân bên cạnh Trưởng cố vấn quân sự khẳng định thời tiết tốt, sẽ còn tiếp tục được cải thiện và có thể bay. Đi tiễn có trung tướng Jansen K.Kereev, trung tướng P.M.Nedzelyuk, các tướng lĩnh và sĩ quan khác. Tôi không thích các cuộc tiễn đưa như vậy. Luôn luôn cảnh báo và yêu cầu không làm việc này, nhưng than ôi, tất cả lại như cũ. Họ hiểu sự phục vụ theo cách của mình. Chúng tôi cất cánh lúc 7,15 h. Tất cả đều ổn cho đến khi tới Hải Phòng, nhưng sau đó bắt đầu có khói mù, rồi phát triển lên thành sương mù, sau đó là mưa và giông. Trên đường tiếp cận trụ sở Bộ tham mưu Đặc khu Quảng Ninh (quân khu đặc biệt Quảng Ninh) chốc chốc chớp lóe lên bên phải và bên trái chiếc máy bay trực thăng. Với nhiều khó khăn rồi trong mưa chúng tôi cũng bay đến được hẻm núi nơi đặt trụ sở bộ tham mưu đặc khu. Họ có lẽ đã không mong đợi chúng tôi. Điều đó cảm thấy được trong suốt quá trình xảy ra các sự kiện và sự bối rối trị vì tại sân hạ cánh cho máy bay trực thăng. Sự bối rối này có thể dễ dàng giải thích - trong một cơn giông như thế, chúng tôi không cần phải bay đến và họ không mong đợi chúng tôi.


Trung tướng Nguyễn Sùng Lãm, năm 1982 là thiếu tướng quyền tư lệnh đặc khu Quảng Ninh (ảnh do thành viên quansuvn.net panphilov sưu tầm post lên trên trang này).

Sau khi hạ cánh an toàn, chúng tôi đã được chào đón bởi quyền Tư lệnh đặc khu Quảng Ninh thiếu tướng (Sùng) Lãm và các đồng chí Việt Nam khác. Cùng với họ chúng tôi đã gặp các cố vấn quân sự Liên Xô: Thiếu tướng I.V.Veldjanov, cố vấn bên cạnh Tham mưu trưởng đặc khu đại tá Melnik. Các đồng chí Việt Nam, bản chất rất mến khách, ngay lập tức mời trà. Nhưng chúng tôi lịch sự xã giao khước từ uống trà. Chúng tôi đang nóng lòng nghe thuyết trình của bộ tư lệnh đặc khu. Trong thời gian 2 giờ chúng tôi nghe báo cáo của thiếu tướng Lãm và chủ nhiệm trinh sát. Tôi thích tính khách quan của báo cáo, và bản đồ được thể hiện rất tốt. Sau khi làm rõ một số vấn đề, chúng tôi quyết định bay đến sư đoàn bộ binh 395, nhưng thời tiết không được cải thiện. Chúng tôi nhận ra rằng cứ hy vọng vào máy bay trực thăng - chỉ mất thời gian vô ích, và muốn nhìn thấy tận mắt một trong những hướng quan trọng nhất của đặc khu. Xe ô tô sẵn có rất tốt và chúng tôi đi liền. Đến bộ tham mưu sư đoàn chúng tôi đi mất 2,5 h. Cuối cùng, chúng tôi đã đến nơi.

Đón chúng tôi là đại tá sư đoàn trưởng Thái. Đây là một đại tá rất năng động và giàu kinh nghiệm. Ông có một trí tuệ và kỹ năng tổ chức xuất sắc.

........

[qtdc]

(tiếp)

Sau khi nghe báo cáo của chỉ huy sư đoàn, chúng tôi quyết định đi đến sở chỉ huy trung đoàn bộ binh 44, nhưng lên cao điểm bằng ô tô là không thể. Khi đó chúng tôi quyết định đi lên tuyến trước. Tiểu đoàn bộ binh 9 trung đoàn bộ binh 44 đang phòng ngự trên hướng chủ yếu. Chúng tôi biết điều này, và tôi khăng khăng đòi đến thăm tiểu đoàn. Các đồng chí Việt Nam can ngăn tôi rất mạnh, viện lẽ không an toàn, nhấn mạnh rằng họ có trách nhiệm mang đầu mình ra đảm bảo sinh mạng của chúng tôi, v.v. Nhưng tôi thuyết phục họ rằng viện lý do an toàn là vô ích, rằng những người lính đang chiến đấu, chúng ta cũng là người lính và cần phải thể hiện được lòng dũng cảm của người lính. Rất  khó khăn, rồi tôi cũng thuyết phục được các bạn Việt Nam đáp ứng yêu cầu của chúng tôi. Đến tuyến trước còn 10-15 km, và chúng tôi tiếp tục đi. Liên tục bị kiểm tra tại các trạm gác. Sự thực thì họ không đặc biệt trì hoãn chúng tôi, khi thấy thủ trưởng cấp trên và những mệnh lệnh tài tình về tổ chức và chắc nịch của tướng Lãm.

Cuối cùng, chúng tôi đã đến chân điểm cao 611, nhưng bạn phải leo lên nó bằng chân. Mong muốn nhìn thấy tuyến trước, gặp gỡ những người lính ở phía trước là không thể cưỡng lại. Chúng tôi leo dần lên điểm cao. Tất cả các bạn đồng hành của tôi dưới độ tuổi của tôi từ 10-20 năm, còn tôi đã gần 60, và thậm chí hút thuốc quá nhiều. Ở Việt Nam, nhiệt độ luôn cao và độ ẩm rất cao. Mồ hôi lăn dài thành giọt trên người tôi, toàn thân ẩm ướt, nhưng tôi quyết định bằng mọi giá lên đến đỉnh và có mặt tại tiền duyên. Thành thật mà nói, đối với tôi đó là một vấn đề rất khó khăn, thậm chí là vô cùng khó khăn, nhưng tôi không tỏ vẻ nao núng và kiên trì đi đến mục tiêu. Tất cả có ba lần phải dừng lại để nghỉ. Tôi biết như thế không được thuận tiện, nhưng không có lựa chọn nào khác. Đó chỉ là dừng tạm trong 2-3 phút, chưa phải dừng lại. Họ có hiểu được tuổi của tôi, khó khăn của tôi không - tôi không biết. Trong mọi trường hợp, tỏ ra thiện chí, như tôi đang làm là rất quan trọng. Có ít nhất 3-4 lít mồ hôi đã tuôn ra trong thời gian này, nhưng đỉnh cao đã bị "chinh phục" và chúng tôi – đang ở trong tuyến hào chiến đấu đầu tiên. Rất đặc trưng, các đồng chí Việt Nam đổ mồ hôi cũng chẳng ít hơn gì chúng tôi. Cách 300-500 mét là đối phương, quan sát được rất rõ, đặc biệt là một điểm dân cư tương đối lớn trên bờ sông bên kia. Người ta nói rằng ở đó có khoảng 3.500 người Trung Quốc, nhưng không biểu lộ sự hiện diện của họ trong điểm dân cư đó. Đại đội bộ binh 9 tiểu đoàn bộ binh 3 trung đoàn bộ binh 44 phòng ngự một tuyến rất quan trọng trên hướng này và chúng tôi đã nghiên cứu tuyến rất cẩn thận.

Trung đoàn trưởng báo cáo về địa hình khu vực xây dựng hệ thống phòng thủ. Nó đáp ứng được đặc điểm địa hình và các phương án khả thi trong hoạt động của đối phương, tuy nhiên các lực lượng trên cánh phải không đủ, mà đây lại là một trong những hướng chủ yếu, và phòng tuyến của trung đoàn, gồm bốn tiểu đoàn, đạt bề rộng 25-30 km còn chiều sâu lên đến 10 km. Thật không may, tuyến thứ hai chỉ có một tiểu đoàn phòng thủ, và nó ở trên sườn trái tuyến phòng thủ của trung đoàn. Trung đoàn có sở chỉ huy được trang bị kém và thực tế hầu như không có thông tin liên lạc giữa các tiểu đoàn. Việc chỉ huy dự kiến thực hiện thông qua pháo hiệu và đài vô tuyến sóng cực ngắn (УКВ радиостанция – UKV băng có bước sóng 3-4m, tần số khoảng 66-72MHz và 88-108 MHz). Sau khi thực hiện các hướng dẫn cần thiết, chúng tôi trở lại vị trí đóng bộ tham mưu sư đoàn. Khi trở về dễ dàng hơn nhiều so với khi lên cao điểm. Trời đã tối, máy bay trực thăng không quay lại bộ tham mưu sư đoàn và chúng tôi không có lựa chọn nào khác là qua đêm tại bộ tham mưu sư đoàn. Tư lệnh sư đoàn đã thể hiện lòng kiên trì tuyệt vời đối với điều đó. Khi trở về, chúng tôi nghe ông báo cáo về tình trạng của sư đoàn rồi chuyển đến một phòng khác để uống trà. Cuộc trò chuyện kéo dài mãi và chúng tôi nói chuyện cho đến 23 giờ. Cần phải nằm ngủ một chút. Trong phòng tôi được đưa vào có một chiếc giường, phủ một tấm đệm mỏng và tấm vải trải giường màu trắng với tấm đắp có lót trong. Điều kiện khắc nghiệt và ẩm ướt, nhưng giấc ngủ đã ập đến.

Từ 5 giờ sáng tôi tỉnh dậy và không muốn ngủ thêm nữa. Tôi làm bài thể dục chân tay, uống trà, và quyết định viết vào cuốn số ghi của khách thăm sư đoàn đang đặt ngay ngắn trên bàn. Ăn sáng lúc 6:00 h, bởi vì chuyến bay tới sư đoàn bộ binh 323 dự định lúc 07:00 h. Tôi không muốn ăn, mà chỉ làm một quả chuối và bữa ăn sáng thế là xong. Lúc 6,50 h chúng tôi nghe thấy tiếng máy bay trực thăng và vui mừng biết ngày hôm đó đi đúng theo kế hoạch. Đúng 7:00 h, tôi chào tạm biệt sư đoàn trưởng, rồi chúng tôi bay đi. Trước khi trực thăng bay người ta mang lên các thùng chuối. Ít nhất cũng phải 5-6 kg chuối. Tôi cố gắng từ chối, nhưng họ bảo tôi rằng không thể làm thế được, vì sẽ làm chủ nhà giận. Số chuối đó đủ cho toàn bộ nhóm trên máy bay trực thăng của chúng tôi.

............

[qtdc]

(tiếp)

Lúc 7,30 h chúng tôi hạ cánh tại một sân vận động nhỏ, nó vẫn còn ẩm ướt sau cơn mưa và có những vũng nước ngập. Xung quanh sân vận động là những ngôi nhà một tầng bị phá hủy – tàn tích của một cơn bão mạnh mới đi qua phía Bắc đất nước gần đây. Đón chúng tôi là sư đoàn trưởng đại tá Dân và đồng chí chủ nhiệm chính trị. Ngay lập tức chúng tôi đi vào ngôi nhà nhỏ nơi tất cả mọi thứ đã được chuẩn bị cho buổi báo cáo. Sư đoàn trưởng hồi hộp, nhưng báo cáo về tình trạng của sư đoàn khá tốt. Câu hỏi phát sinh: sự sẵn sàng chiến đấu của nó ở mức độ nào? Thật kỳ lạ khi biết rằng sư đoàn đang ở trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao, xác định bởi BTTM. Tôi không thể không bình luận về vấn đề đó, nhưng đánh giá các chỉ thị hướng dẫn của BTTM thì không và không được quyền. Sau khi nghe báo cáo, tôi cho các chỉ thị hướng dẫn việc tổ chức phòng thủ của sư đoàn. Nhiều việc đã không được tính đến. Hoạt động của phân đội tăng dự bị được trù tính từ một vị trí, không có tuyến cho pháo binh cơ động, không dự tính hoạt động của tiểu đoàn pháo tự hành độc lập trên tuyến hỏa lực, bố trí tuyến của thê đội 2 kém và một số khuyết điểm khác.

Nhưng chúng tôi đang vội đi đến các trung đoàn ở thê đội 1. Cần phải xem xét chúng chặt chẽ hơn. Khi chúng tôi đến ban tham mưu trung đoàn, trung đoàn trưởng và trung đoàn phó chính trị đã chờ đợi chúng tôi. Chúng tôi không ngồi ở sở chỉ huy để nghe báo cáo giải pháp phòng ngự, mà quyết định đi xem xét thực địa. Họ chỉ cho tôi thấy một cao điểm có chỗ lồi ra trông rất giống mái của một ngôi nhà. Nó khá cao và tôi biết rằng lại một lần nữa đối mặt với cuộc tấn công cao điểm. Ban đầu, chúng tôi đã cố gắng lái xe theo con đường dẫn lên cao điểm, nhưng sau sau cơn bão tất cả bị cuốn trôi và đầy những tảng đá. Rất khó khăn chiếc UAZ mới đưa chúng tôi đến được giữa đường, và sau đó ô tô không thể lên tiếp được nữa. Tôi buồn rầu nhìn lên điểm cao này, nhưng quyết định không đầu hàng. Chúng tôi phải tiếp tục leo lên. Di chuyển là khó hơn nhiều so với ngày hôm qua. Nhiệt độ không khí 35 độ? Đặc biệt sau khi mưa nhiều nên nước bị hấp hơi. Bộ quân phục màu nâu sẫm của tôi được may lại trước chuyến đi đến CHXHCNVN, hấp thụ ánh mặt trời rất tốt. Không giống như hôm qua, tôi quyết định đi từ từ để không bị nghẹn thở. Một giờ sau chúng tôi đã ở trên đỉnh cao điểm.

Mồ hôi chảy thành dòng trên mặt tôi, lưng và toàn bộ quân phục đều ẩm ướt. Từ trên đỉnh cao điểm có thể dễ dàng quan sát được địa hình tất cả các hướng. Hào chiến đấu tỏa đi theo sườn đồi đến cách tuyến hào chiến đấu của đối phương ở quãng cách 200-300 mét. Đối phương rõ ràng cũng quan sát được chúng tôi rất rõ vì các đài quan sát của họ cũng đặt ở những đỉnh cao. Trung đoàn trưởng chỉ ra khu vực phòng ngự của các tiểu đoàn và đại đội ở tuyến đầu tiên. Chúng có thể quan sát thấy rõ từ trên cao điểm. Tôi thích cách bố trí những điểm tựa của các tiểu đoàn và đại đội, được trang bị một hệ thống các chiến hào rất tốt, nhìn rất rõ ràng từ trên cao điểm, nơi chúng tôi đang đứng chân. Nhưng tai họa là ở chỗ chiều rộng dải phòng ngự của trung đoàn lên tới 35 km, mà lực lượng của trung đoàn rõ ràng là không đủ, mặc dù biên chế trung đoàn gồm có 4 tiểu đoàn. Chiều sâu phòng ngự được xây dựng không chỉ trên cánh trái, mà còn ở bên cánh phải, khu vực dễ tiếp cận nhất. Cánh phải tuyến phòng thủ của sư đoàn chỉ được bảo vệ bởi một trung đoàn, tựa sườn phải của mình vào bờ vịnh. Bảo vệ trung đoàn bên sườn phải là một trung đoàn của tuyến thứ 2. Cùng bố trí trên hướng này có một tiểu đoàn lựu pháo (ДАГ-DAG), đại đội pháo phản lực (реактивная батарея), một tiểu đoàn pháo tự hành “SAU-100" (батальон «САУ-100»). Vì vậy, cánh phải đạt được độ tin cậy cao, tạo ra sự ổn định cho các trung đoàn bên cánh trái.


SU-100 của quân đội Ai Cập trong bảo tàng kỹ thuật tăng thiết giáp Latrun ở Israel (Yad la-Shiryon Museum, Israel - ru.viki).
.......

[qtdc]

(tiếp)

Thời gian đã là 13:00 h và chúng tôi quyết định đi xuống khỏi cao điểm, việc này cũng cần không ít thời gian. Xuống đến nơi, chúng tôi vào xe rồi chẳng mấy chốc đã có mặt tại ban tham mưu trung đoàn, nơi dự định ăn tối. Chúng tôi cởi áo khoác, áo may ô, rửa ráy qua loa, nhưng không thể mặc lại đồ đã cởi, vì nó ngấm đẫm mồ hôi. Chúng tôi quyết định vò qua áo may ô, khăn quàng cổ trong mấy cái chậu nhỏ, treo lên để phơi khô. Mặt trời và những cơn gió nhỏ làm cho sau 30 phút tất cả mọi thứ đều đã khô. Tôi không muốn ăn tối nữa. Trước khi ăn tối, tôi đã uống ba tách trà xanh không đường. Sau khi cám ơn vì bữa ăn tối, chúng tôi đi xe đến bộ tham mưu sư đoàn, nhưng trên đường còn phải ghé vào vị trí của tiểu đoàn pháo tự hành độc lập. Chúng tôi đã làm như vậy.

Một trong các đại đội đang làm công tác bảo trì. Tôi hài lòng ngắm những cỗ pháo tự hành SAU-100. Có một thời gian, khi còn là chỉ huy trung đoàn, trung đoàn tôi cũng có một tiểu đoàn SAU-100. Đó là một cỗ máy tuyệt vời có độ chính xác xạ kích cao chưa từng có. Tiểu đoàn luôn được điểm đánh giá xuất sắc, và tôi rất vui sướng khi được bắn chúng ngay cả trong khi thanh kiểm tra. Các sỹ quan của tiểu đoàn đã tập hợp và tôi quyết định nói cho họ biết về cỗ máy tuyệt vời, hơn nữa Quyền Tư lệnh đặc khu Quảng Ninh chưa đánh giá đúng ưu thế của chúng, và tin rằng nên chuyển thuộc chúng cho chủ nhiệm pháo binh. Tôi đã phải thuyết phục ông ấy tin rằng ông đánh giá sai, nhưng điều đó chỉ được thực hiện trong xe ô tô khi chúng tôi trở lại bộ tham mưu sư đoàn. Tôi cố gắng dành cho vấn đề này thời gian nhiều hơn một chút và nói tất cả các cách có thể ứng dụng chúng trong phòng ngự. Tôi nghĩ ông ấy hiểu rõ điều này. Chúng tôi không ghé vào bộ tham mưu sư đoàn và đi thẳng ra máy bay trực thăng. Cạnh các máy bay trực thăng có đến một trăm binh lính, hạ sỹ quan và sỹ quan. Không phải lúc nào ở đây cũng thấy xuất hiện máy bay trực thăng. Sư đoàn trưởng Dân hoàn toàn không muốn nói lời tạm biệt và tôi đã lúng túng. Nhưng chẳng mấy chốc mọi thứ đã được sang tỏ. Người ta mang lại một con sư tử nhỏ chế tác bằng than đá để làm kỷ niệm. Tôi buộc phải nhận nó. Sau 1 giờ 15 phút, chúng tôi đã có mặt trên sân bay trực thăng tại Hà Nội, còn đồ lưu niệm được bàn giao cho phân đội truyền tin đang phục vụ chúng tôi.

Hồi 7:00 h ngày 04 tháng 10 chúng tôi bay về hướng cơ bản Lạng Sơn. Đầu tiên chúng tôi phải có mặt tại Quân khu 1 nghe trung tướng Tư lệnh Quân khu Đàm Quang Trung báo cáo tình hình. Ông là một trong những chỉ huy quân sự lâu đời nhất và giàu kinh nghiệm nhất của QĐNDVN. Ngay từ thời thơ ấu ông đã quen với Chủ tịch Hồ Chí Minh, vì ngôi làng của ông nằm gần nơi ở bí mật của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cộng sự. Kể từ đó, ông đi theo con đường hoạt động cách mạng, thực hiện các nhiệm vụ khác nhau với tư cách một liên lạc viên. Gắn bó với hoạt động cách mạng còn có các người anh và em gái ruột của ông. Tất cả họ đã trải qua con đường dài lâu của cách mạng. Dưới ảnh hưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông, cũng như các anh chị em của mình, đã trở thành một nhà cách mạng-quốc tế vô sản chân chính.

Bộ tham mưu Quân khu đặt trụ sở tại một ngôi làng nhỏ. Chúng tôi được đón tiếp bởi Tư lệnh quân khu, cố vấn Tư lệnh quân khu tướng V.A.Kaverin, cố vấn cho Tham mưu trưởng quân khu tướng Shmelev. Đàm Quang Trung đã quen thuộc với tôi ngay từ hồi ở Ulan-Ude, và chúng tôi gặp nhau như những người bạn tốt. Sau tiếp đón, trong cuộc họp hai giờ chúng tôi nghe báo cáo tình hình của vị Tư lệnh quân khu. Qua báo cáo ta có thể cảm thấy sự hiểu biết rất tốt về tình hình ở tất cả các hướng trong các khu vực phòng thủ của quân khu. Sau báo cáo, chúng tôi đi sâu phân tích các vấn đề trang thiết bị kỹ thuật và công trình cho tuyến phòng thủ của các sư đoàn và quân đoàn, việc sử dụng lực lượng bộ đội địa phương và dân quân tự vệ các tỉnh và các huyện. Vấn đề này đã được đặt ra từ thời G.I.Obaturov, nhưng không được dẫn dắt tới cùng. Chúng tôi phải thảo luận về nó một lần nữa và thuyết phục các đồng chí Việt Nam, rằng tất cả bộ đội trong khu vực các sư đoàn, quân đoàn, quân khu phải hành động theo cùng một ý đồ và kế hoạch tác chiến duy nhất khi tiến hành các chiến dịch phòng thủ. Có những vấn đề khác phát sinh, đặc biệt về việc xây dựng mạn lưới đảm bảo. Một điều rõ ràng là cách tiếp cận rập khuôn có thể tạo ra mối nguy hại lớn trong trường hợp có cuộc tấn công bất ngờ của đối phương. Kẻ thù có thể chiếm lĩnh các cao điểm khống chế cốt lõi, và từ đó đặt các đơn vị quân đội lớn và nhỏ đang phòng thủ vào vị thế khó khăn. Chúng tôi đi đến kết luận rằng xây dựng tuyến đảm bảo như vậy là không thể. Cần phải tiếp cận việc xây dựng nó một cách khôn ngoan, không nhường cho đối phương các điểm cao khống chế trên các hướng trọng yếu. Các đồng chí Việt Nam đã đồng ý với quan điểm này và tự giác ủng hộ nó.

Sau đó chúng tôi bay tới bộ tham mưu quân đoàn, nằm trong khu vực một điểm dân cư nhỏ. Đón chúng tôi là Quyền Tư lệnh quân đoàn đại tá Tâm. Tại bộ tham mưu, chúng tôi nghe quyền tư lệnh quân đoàn báo cáo. Tham dự có tướng Kaverin và tướng Goldin. Buổi điều trần diễn ra tốt đẹp. Có thể cảm nhận được kỹ năng chỉ huy đang trưởng thành của các tướng lĩnh và sĩ quan QĐNDVN. Theo kế hoạch của chúng tôi thì chúng tôi phải đến thăm một sư đoàn bộ binh, nghe báo cáo của tư lệnh sư đoàn, thăm tuyến trước của khu vực phòng thủ. Trong chiếc máy bay trực thăng đầu tiên là tư lệnh quân khu Đàm Quang Trung bay cùng với một nhóm các tướng lãnh và sĩ quan. Chúng tôi bay theo họ trong gián cách tầm nhìn thấy được. Nhưng đã có điều gì đó bất ngờ. Phi hành đoàn của chiếc máy bay trực thăng không thể tìm thấy bãi đáp đã được chuẩn bị và trong khi vòng vòng tìm kiếm nó, đã bay vào lãnh thổ của Trung Quốc sâu đến 3-4 km. Khi tôi nhìn ra ngoài cửa sổ máy bay trực thăng, thì thấy các chiến hào của đối phương đâm về hướng Việt Nam. Tôi ra lệnh thực hiện vòng ngoặt gấp về bên trái và ngay lập tức bay thoát ra. Bởi chúng tôi có thể dễ dàng bị bắn hạ bằng súng máy thông thường. Cảm ơn Chúa, chúng ta đã không bị trừng phạt. Rõ ràng công tác phòng không của người Trung Quốc đã bị thiết lập sai. Cuối cùng, chúng tôi đã tìm thấy bãi đáp trong một lòng chảo nhỏ giữa các dãy núi và thực hiện hạ cánh thành công.


Tư lệnh quân khu 1 trung tướng (thời điểm 1982) Đàm Quang Trung (panphilov st).
........

[qtdc]

(tiếp)

Chúng tôi đã có mặt tại tuyến phòng thủ của một trung đoàn thê đội 1. Chúng tôi nghe báo cáo của sư đoàn trưởng, trung đoàn trưởng, và đã đến lúc phải trở lại, vì mặt trời bắt đầu lặn. Sau 25 phút chúng tôi có mặt tại bộ tham mưu quân đoàn 14. Các đồng chí Việt Nam quyết định tổ chức một bữa ăn tối với cấp lãnh đạo chính quyền địa phương – bí thư thứ nhất tỉnh ủy La Ban, Chủ tịch Ủy ban nhân dân (Bế) Chu Lang, và Quyền Tỉnh đội trưởng (Lạng Sơn) đại tá Hoàng Lân. Sau bữa tối người ta tổ chức một buổi văn nghệ của các lực lượng quân đoàn 14, nó nhiều lần bị gián đoạn vì mất ánh sáng.

Ngày hôm sau, trước khi trở về bộ tham mưu quân đoàn, chúng tôi bay đến sư đoàn bộ binh 327, ở đó chúng tôi đã nghe báo cáo của sư đoàn trưởng. Chúng tôi muốn lên tuyến đầu, nhưng một cơn giông đang đến gần và chúng tôi sợ bị kẹt vô thời hạn tại sư đoàn này. Buổi chiều chúng tôi nghe báo cáo của sư đoàn trưởng sư đoàn 3 bộ binh, đang bố trí ở thê đội 2.

Sáng ngày 05/10 chúng tôi bay đến đơn vị bên cánh trái của quân đoàn. Chúng tôi lên đến tuyến trước, xem xét hướng này. Thời tiết không quá nóng, nhưng dù sao, leo lên được cao điểm cũng toát hết mồ hôi. Sau bữa trưa, chúng tôi xem xét một cơ sở. Ở khắp nơi chúng tôi đưa ra những lời khuyên về cách tổ chức phòng thủ sao cho tốt hơn, cách sử dụng thê đội thứ hai, cách sử dụng pháo binh và các phương tiện khác. Công tác động viên nâng cao tinh thần rất hữu dụng. Các bạn Việt Nam tiếp thu các ý kiến tư vấn rất chân thành.

Vào lúc 17,00 h chúng tôi bay đến quân đoàn bên cạnh trên hướng Cao Bằng. Tư lệnh quân khu trung tướng Đàm Quang Trung rất sốt sắng với việc sang hướng này. Bởi ở đó, cạnh đường biên giới quốc gia là quê hương ruột thịt và dân tộc của ông. Dân tộc "Tày". Thật thú vị, từ một dân tộc nhỏ bé này đã sinh ra rất nhiều tướng lãnh, gồm có cả Tư lệnh Quân khu 2, Trung tướng Vũ Lập, một số thứ trưởng quốc phòng QĐNDVN. Người đi cùng tôi đại tá Trần Đô nói rằng đây là một dân tộc rất thiện chiến, người Trung Quốc nếu bắt được họ, sẽ xử bắn họ ngay mà không cần thẩm vấn.

Ở Cao Bằng, đón chúng tôi là tư lệnh quân đoàn Thiếu tướng Đoàn Hồng Sơn. Sau khi nghe báo cáo, chúng tôi được thông báo rằng người ta mời chúng tôi ăn tối cùng tướng Hồng Sơn. Trong bữa ăn tối có mặt bí thư tỉnh ủy Dương Tường, Chủ tịch Ủy ban nhân dân Lương Ích Lập, Quyền Tỉnh đội trưởng đại tá Hoàng Lân.

Lúc 08:00 h dự kiến có buổi thuyết trình của tư lệnh quân đoàn, sau đó có chuyến đi ô tô đến một trong những đơn vị bên sườn trái quân đoàn. Tôi muốn nhìn thấy địa hình ở khu vực này, cũng là nơi sinh ra tướng Đàm Quang Trung.

Đi bộ vượt qua sông trên một cây cầu treo, chúng tôi đã tới bờ bên kia sông, nơi có rất nhiều người dân tập hợp. Chúng tôi chờ đợi ô tô đến, nó phải vượt qua sông bằng phà. Tôi chăm chú ngắm những người Việt Nam thân thiện mặc các trang phục dân tộc khác nhau. Bên cạnh Đàm Quang Trung có rất nhiều người quen biết vây quanh khắp mọi phía. Ta có thể cảm thấy ở đây tất cả coi ông là người của mình và người dân địa phương rất yêu mến ông.

Chẳng bao lâu xe ô tô đã đến và chúng tôi lên xe đi tiếp, nhưng lạc vào một phố chợ. Đường nghẽn lại bởi đám đông người bán và người mua. Trong số các mặt hàng bày bán có rất nhiều đồ thủy tinh và các loại chén đĩa khác. Đại tá Trần Đô giải thích với tôi rằng ở đây người ta rất thích đi chợ và nhiều người không trở về do đã say mèm. Họ bắt đầu uống từ đầu buổi sáng và uống cả ngày cho đến khi ngã xuống một nơi nào đó dưới một bụi cây hoặc bên vệ đường. Họ uống rượu ngang nấu từ gạo họ tự sản xuất ra.

Chẳng mấy chốc chúng tôi lọt vào một thung lũng nhỏ, nơi người Trung Quốc bị chặn lại trong thời gian cuộc xâm lược hồi tháng tháng Giêng-Hai năm 1979. Rải rác đây đó các mảnh xác còn lại của những chiếc PT-76. Chúng bị phá hủy tại khu vực này 18 chiếc. Trung tướng Đàm Quang Trung kể với tôi rằng, khi các du kích bao vây trong khu vực Cao Bằng một nhóm quân Trung Quốc lên đến 300 người, ông đi trên xe BTR-152 trực tiếp lao đến nơi tập trung của chúng, và bằng tiếng Trung Quốc, thứ ngôn ngữ mà ông biết một cách hoàn hảo, nói với chúng. Đầu tiên chúng tưởng ông là một chỉ huy người Trung Quốc và cầu xin ông giúp chúng thoát khỏi vòng vây. Nhưng các pháo thủ, những người đang ngồi trong xe bọc thép, đã nhanh chóng dập tắt mọi hy vọng của chúng. Tất cả đều đầu hàng.

Chúng tôi đi xe tiếp 30-40 phút nữa, xe đi qua nhiều làng mạc nhỏ. Tất cả đều trông thấy chúng bị tàn phá khủng khiếp và vô cùng nghèo khổ. Dễ thấy nhất là vô số trẻ em. Tất cả chúng đều tươi cười và vẫy tay. Cuối cùng, chúng tôi đã đến huyện lỵ, nhưng không dừng lại, vì người ta nói rằng, nếu chúng ta dừng lại, chuyến đi của chúng tôi cũng dừng luôn, đó là những con người rất hiếu khách và tập quán dân tộc truyền thống rất đặc biệt. Đặc sắc tập quán dân tộc là ở chỗ khi cô gái nâng cốc rượu nấu từ gạo đến chúc thì bạn phải đỡ lấy cốc rượu và nâng lên kề vào miệng cô gái, còn cô ấy sẽ cầm cốc rượu của bạn nâng lên kề vào miệng của bạn và, do đó, cả hai đều phải cùng nhau uống. Tôi chưa từng bao giờ thấy bất cứ điều gì giống như vậy. Tôi đã được cảnh báo rằng đó là phong tục và nó phải được tôn trọng.

......