KỲ CÔNG CỦA QUÂN BABYLONIA
Dưới thời Nebuchadnezzar đệ nhị (604 - 562 trước Công Nguyên), người Babylonia đã tạo ra một đế chế hùng mạnh, kiểm soát tất cả những khu vực trước đây vốn thuộc Assyria. Ai Cập vừa mới hồi sinh dưới sự trị vì của các pharaoh Saite đã rất nổ lực để ngăn chặn điều này. Tuy nhiên sau khi thành công trong việc chinh phục Harran và Carchemish, quân Babylonia đã bị đẩy lùi từ Euphrates cho đến tận vùng biên giới. Những nổ lực của quân Babylonia để chinh phục Ai Cập đã không thành công, cả hai bên, theo Biên niên sử Babylonia :
"...đã tấn công nhau một cách quyết liệt và để lại những hậu quả tàn phá nặng nề cho cả hai...", trong một trận đánh đẫm máu diễn ra gần pháo đài Migdol ở biên giới Ai Cập. Tuy nhiên, họ đã thành công trong trận Judah vào năm 598, khi Nebuchadnezzar dẫn quân đánh vào Jerusalem sau khi quân Judah tăng cường trang bị vũ khí. Đất nước bị chiếm giữ và vua ở đó, Joholachim, bị đày ải cùng một nhóm nhân sĩ người Judah. Một vị vua bù nhìn được lập ra. Mười năm sau, người Judah lại nổi dậy. Lần này, quân Babylonia đã tàn phá các pháo đài của Judah, còn Jerusalem thì bị san thành bình địa.
Nebuchadnezzar được kế tục bởi ba vị vua khác, những người đã phải cai trị đất nước trong bối cảnh những cuộc nổi dậy nổ ra khắp nơi, cho đến khi Nabonidus tiến hành chính biến và lên ngôi hoàng đế. Vào năm 550 trước Công Nguyên, hoàng tử Ba Tư, Cyrus, đã chinh phục Achmetha (Ecbatana) và kế thừa một vương quốc rộng lớn của quân Medes, kẻ thù của quân Babylonia. Bốn năm sau, ông đánh bại Croesus, vua của Lydia. Vào năm 539 trước Công Nguyên, theo Biên niên sử Babylonia :
"...quân của Cyrus tiến vào Babylonia mà không cần phải chiến đấu...". Từ đó đế chế Ba Tư hùng mạnh đã ra đời, một đế chế vĩ đại nhất mà lịch sử vùng Cận Đông đã chứng kiến. Dưới thời Cambyses (530 - 522 trước Công Nguyên) và Darius (522 - 486 trước Công Nguyên), đế chế Ba Tư đã trải dài từ Indus đến Macedonia và từ Caucasus cho đến Ai Cập. Tuy nhiên, thất bại trong nỗ lực chinh phục Hy Lạp của Xerxes đã làm đình trệ quá trình mở mang bờ cõi. Cuối cùng, đế chế này bị lật đổ hoàn toàn bởi Alexander Đại Đế.
CYRUS ĐẠI ĐẾ (khoảng 590 - 529 trước Công Nguyên)
Cyrus Đại Đế là một chiến binh tài ba và dũng cảm, là nhà chỉ huy quân sự có ảnh hưởng nhất trong lịch sử cổ đại. Thế kỷ 6 trước Công Nguyên, từ thủ lĩnh một bộ lạc nhỏ bé, ông đã đánh bại người Medes, Lydia và Babylonia, thống nhất những vùng đất này lập nên một vương quốc lớn nhất trong lịch sử cổ đại - vương quốc Ba Tư, đưa lãnh thổ Ba Tư kéo dài đến tận Địa Trung Hải. Năng lực quản lý đất nước của Cyrus cũng nổi tiếng như tài chinh phục của ông. Chính những bản chất tốt đẹp, sự lương thiện cũng như biết trân trọng giá trị con người đã tạo nên những khác biệt trong con người Cyrus Đại Đế. Đế quốc quân sự hùng mạnh do ông thành lập đã tồn tại phồn vinh suốt hai thế kỷCyrus (tiếng Ba Tư là Kurush) sinh khoảng thời gian 600 - 585 trước Công Nguyên tại tỉnh Persis nay là Fars thuộc miền Tây Nam Iran. Ông xuất thân từ dòng dõi thủ lĩnh địa phương - chư hầu của vua Medes, cha ông là thành viên vương thất Achaemenid Conbisis đệ nhị. Theo ghi chép thần thoại, đặc biệt là trong tác phẩm Hẻodotus, thì thưở nhỏ Cyrus đã bị lạc trong núi sâu, sống nhờ vào sữa của một con sói mẹ, sau này được người chăn cừu nuôi dưỡng. Điều này ít nhiều đã giải thích nguyên nhân ông được đặt tên Cyrus, theo tiếng Ba Tư có nghĩa là "chó con".
Những tài liệu ghi chép chính xác sớm nhất về Cyrus có lẽ bắt đầu từ năm 558 trước Công Nguyên. Vào khoảng năm 558 trước Công Nguyên, Cyrus nối nghiệp cha, trở thành Cambyses đệ nhất, nhà thống trị vương quốc Anshan, một vùng đất chư hầu của vua Medes. Ngay sau khi lên nắm quyền, Cyrus đã phát động cuộc chiến kéo dài ba năm chống lại vua Medes; đến khoảng năm 550 trước Công Nguyên, ông đã đánh bại vua Medes và chiếm được thủ đô.
Trong nhiều lĩnh vực, người dân Medes và Ba Tư vốn có quan hệ mật thiết với nhau, cả hai có cùng nguồn gốc và tiếng nói. Chính vì vậy, Cyrus giữ lại hầu hết các luật lệ cũng như những thủ tục hành chính của người Medes, khiến cho chiến thắng của ông ở Medes mang nhiều ý nghĩa của sự thay đổi triều đại hơn là sự xâm lược của thế lực bên ngoài.
Quan Tổng đốc xứ Judah Zerubbabel đệ trình kế hoạch Jerusalem lên Cyrus Đại Đế.
Ngay sau chiến thắng Medes, Cyrus sớm bộc lộ ham muốn xâm lược và mở rộng lãnh thổ của mình. Năm 546 trước Công Nguyên vương quốc Lydia thuộc vùng Tiểu Á xâm lược Ba Tư. Chính được xâm lược của người Lydia càng củng cố thêm tham vọng chinh phục những vùng đất mới của ông. Và vương quốc Lydia do vua Croesus - một lãnh chúa đấy quyền lực và giàu có thống trị - đã trở thành mục tiêu đầu tiên của ông. Và cuộc chinh phạt của ông đã bắt đầu. Ông dẫn quân đẩy lui quân địch trở về Lydia, hai bên nổ ra cuộc quyết chiến trên bình nguyên Thymbra. Cyrus chỉ huy quân quân đội mình, đang chiếm ưu thế về số lượng, dàn hình phương trận (hình vuông), ở giữa bố trí lính băn cung, để tấn công vào kẻ địch. Lydia cho tản quân, bao vây quân Cyrus, Cyrus cho xuất kỵ binh đồng thời tiêu diệt những đội quân độc lập thiếu chi viện của địch. Vua Lydia buộc phải chấm dứt hành động chống trả, khi rút quân về đến Sardis (gần Izmil của Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay) đã bị quân Cyrus đuổi kịp, cuộc chinh phạt kế thúc. Cyrus phân phát toàn bộ tài sản của Croesus, đối xử tử tế với các tù binh, xóa bỏ ý định chinh phục của người Lydia, cuối cùng để họ gia nhập vào quân đội của ông.
Mặc dù lãnh thổ của Cyrus rất rộng lớn, cuộc sống giàu có, nhân dân hòa bình và cũng không có bất cứ sự uy hiếp nào về quân sự từ bên ngoài, nhưng Cyrus vẫn khao khát chinh phục được những vùng đất khác. Để thực hiện tham vọng của mình, Cyrus tiếp tục chuyển hướng tấn công sang phía Đông, và trong một loạt những chiến dịch tiếp theo, ông chinh phạt khắp vùng Đông Iran và hợp nhất chúng lại trong vương quốc của mình.
Năm 540 trước Công Nguyên, vương quốc Ba Tư được mở rộng ra từ phía Đông tới sông Ấn của Ấn Độ và Jaxartes (ngày nay là Syrdarya) ở vùng Trung Á. Một trong những mục tiêu lớn nhất của Cyrus trong quá trình bành trướng lãnh thổ là Babylonia - một vương quốc giàu có và nổi tiếng thế giới bởi nó sở hữu những khu vườn treo, một trong những kì quan của thế giới cổ đại. Năm 539 trước Công Nguyên, khi quân đội của Cyrus tiến vào, người Babylonia đã đầu hàng không điều kiện. Khi ấy vương quốc Babylonia gồm cả Syria, Babylone và Palestine, Cyrus đã sáp nhập toàn bộ vùng này vào vương quốc của ông và trở thành chủ nhân của toàn bộ vùng Trung Á, từ khu vực Địa Trung Hải đến Ấn Độ.
Sau khi chiếm được Babylonia, Cyrus đã dành nhiều năm để củng cố địa vị thống trị và tổ chức lại vương quốc khổng lồ của mình, thành quả của các cuộc viễn chinh. Không lâu sau, ông mở rộng sự thống trị từ sa mạc Ai Cập tới biển Đen, miền Đông vương quốc Ba Tư lúc này lấy sông Ấn làm biên giới, tiếp giáp với Ấn Độ; miền Bắc bao gồm biển Aral (hồ nước mặn), biển Caspi và biển Đen; miền Tây kéo dài đến tận Địa Trung Hải, hình thành ở đây một trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị. Cyrus - người được tôn xưng là "Đại Đế", thích người khác gọi mình là vua nước "Babel", "Sumer" và "Accad" hơn. Sau đó, Cyrus đã dẫn quân đội tới vùng Đông Bắc để chinh phục Massagetae (một bộ tộc du mục sống ở vùng Trung Á, phía Đông biển Caspia). Ba Tư đã giành thắng lợi trong trận chiến này. Nhưng chỉ trong vòng chưa đầy một năm sau, ở trận đánh thứ hai, năm 529 trước Công Nguyên, người Ba Tư đã thua và Cyrus Đại đế khi đó chưa đến 39 tuổi đã tử trận nơi sa trường. Các binh sĩ đã chiến đấu anh dũng để có thể đưa thi hài ông nguyên vẹn trở về Ba Tư nhưng không thành. Theo nhiều tài liệu, chính nữ hoàng Tomyris, thủ lĩnh của người Massagetae, đã ra lệnh chặt đầu Cyrus, sau đó gói vào một tấm da lừa đầy máu.
Họa phẩm của danh họa Peter Paul Rubens - "Nữ vương Tomyris trước cái đầu của vua Cyrus", cho thấy một người lính đến yết kiến Nữ hoàng Tomyris của người Massagetae, dâng cho bà ta cái đầu của Hoàng đế Cyrus Đại Đế, và bỏ nó vào vũng máu. Trong khi Nữ vương Tomyris nhìn chăm chú vào cái đầu của kẻ đã giết chết con trai của bà ta, toàn quân Massagetae vui mừng với chiến thắng. Bên cạnh vị Nữ hoàng có một đám nữ tỳ đứng hầu
Cái chết của Cyrus và cuộc chiến tranh này hoàn toàn không làm nhân dân đế quốc Ba Tư khiếp sợ. Cyrus đã để lại cho người kế vị của mình một đội quân hùng mạnh được huấn luyện bài bản và hệ thống chỉ huy quân sự tuyết vời. Cambyses đệ nhị đã chỉ huy quân Ba Tư đánh bại Massagetae, hàn gắn lại nguyên vẹn thi thể của Cyrus, đưa xác ông về an táng tại Pasargadae, thủ đô của đế quốc Ba Tư. Sau đó, Cambyses đệ nhị xâm lược Ai Cập, liên kết toàn bộ vùng Trung Đông thành một vương quốc duy nhất, tiếp tục duy trì lòng tôn kính của các nước láng giềng đối với đế quốc Ba Tư như thời vua cha.
Có thể nói, Cyrus là người lãnh đạo quân đội đầy tài năng nhưng cũng là một chiến binh đặc biệt. Cyrus đã dựa vào sức mạnh quân sự của mình, liên hợp những lực lượng quân địch chiến bại, thành lập nên đế quốc Ba Tư hùng mạnh. Theo nhiều tài liệu, Cyrus là một nhà lãnh đạo kiệt xuất, biết khơi dây lòng nhiệt tình chiến đấu của binh sĩ, sử dụng tài tình chiến thuật lấy ít thắng nhiều. Ông còn thể hiện tài năng tuyệt vời của mình trong việc quản lý lãnh thổ và nhân dân những vùng đất bị ông chinh phục. Ông không thích sự độc ác và tàn nhẫn, những tính cách tạo nên đặc điểm của nhiều nhà xâm lược khác. Ông không bao giờ tử hình hay bắt những tù binh của mình làm nô lệ, thay vào đó ông tôn trọng tín ngưỡng và phong tục của họ. Chẳng hạn khi những người Babylonia xâm lược Judah năm 586 trước Công Nguyên, họ đã lưu đày rất nhiều người dân tới Babylonia. Nhưng 50 năm sau, khi mà Cyrus xâm lược Babylonia, ông đã cho phép những người Do Thái bị bắt ở Babylonia được trở về quê hương Jerusalem của họ. Quyết định của Cyrus về vấn đề này có thể do những động cơ chính trị thúc đẩy, tuy nhiên thật khó có thể nghi ngờ rằng ông là người thống trị nhân đạo nổi bật nhất trong thời đại của mình. Chính vì vậy những người Hi Lạp luôn coi Cyrus là một người thống trị đáng được ngưỡng mộ dù trong thời gian dài họ coi Ba Tư là đế chế đứng đầu trong việc đe doạ nền độc lập của họ. Cyrus đã hoàn thành nhiệm vụ của ông, thậm chí sau khi ông chết, vương quốc Ba Tư vẫn còn tiếp tục được mở rộng, phồn thịnh và phát triển yên ổn. Trên thực tế, nó được duy trì khoảng hai trăm năm, cho đến khi bị các thế lực quân sự bên ngoài như Alexander Đại đế phân chia đế quốc mới chấm dứt. Mặc dù vây, lãnh thổ rộng lớn của còn sót lại của vương triều Cyrus vẫn tồn tại dưới sự không chế của Ba Tư trong 12 thế kỷ.
Sự nghiệp của Cyrus Đại đế thể hiện một trong những bước ngoặt lớn của lịch sử thế giới. Cyrus Đại Đế được đề cao không chỉ bởi ông chinh phạt nhiều nơi, chiến thắng nhiều trận, đã xâm chiếm nhiều lãnh thổ, mà quan trọng hơn, đế chế ông lập nên đã làm thay đổi cấu trúc chính trị của thế giới cổ đại. Nền văn minh đầu tiên đã nảy nở ở Sumeria - thuộc Mesopotamia (Lưỡng Hà), vào khoảng năm 3000 trước Công Nguyên. Qua 25 thế kỷ, người Sumeria và rất nhiều người Semetic, những người kế tục họ đã ở tại trung tâm của nền văn minh. Trong thời gian đó, Mesopotamia đã trở thành một vùng đất giàu có nhất và có những tiến bộ văn hoá nhất trên thế giới (trừ Hi Lạp cũng đạt được trình độ như thê). Nhưng sau chiến thắng của Cyrus, Mesopotamia và Ai Cập không còn là trung tâm của thế giới văn minh, chính trị hay văn hoá nữa.
Đế chế Ba Tư không có ảnh hưởng lớn với lịch sử như La Mã hay Trung Quốc (những đế chế tồn tại lâu đời), nhưng ảnh hưởng của Cyrus đối với lịch sử thế giới lại vô cùng lớn lao. Người ta luôn nghĩ ông đã làm một việc mà nếu ông không làm thì điều đó sẽ không bao giờ xảy ra trong lịch sử. Vào năm 620 trước Công Nguyên (một phần ba thế kỷ trước khi Cyrus được sinh ra), không ai nghĩ rằng trong vòng một thế kỷ tới, thế giới cổ đại sẽ nằm dưới sự thống trị của một bộ tộc không tiếng tăm đến từ phía Tây Nam Iran. Sự lớn mạnh của đế chế Ba Tư không được xem là một trong những sự kiện lịch sử - điều mà tất yếu sẽ xảy ra không sớm thì muộn do những yếu tố kinh tế xã hội và sự vận động của lịch sử đã tiềm tàng từ trước - bởi chính Cyrus là một trong những người hiếm hoi đã tạo nên sự thay đổi tiến trình lịch sử.
Lăng mộ của Cyrus Đại Đế ở Pasargadae.
Dilber MC Theme by HarzeM