Cuộc đời tôi - Một trăm giờ với Fidel Castro

[hoi_ls]

Ông còn giữ lại những kỷ niệm nào về thời gian đó?

À, quãng thời gian đó, ngay trước khi tôi đến trường, một mối quan hệ lãng mạn đã diễn ra giữa chị gái của cô giáo (người dạy piano) và viên Lãnh sự người Haiti. Họ là một cặp rất đẹp đôi, những người Mestizo ¹  nói tiếng Pháp cực chuẩn. Và thế là trong ngôi nhà xuất hiện một nhân vật mới: viên Lãnh sự người Haiti, tên ông ta là Louis Hibert. Tình hình chung bắt đầu có thay đổi. Cả gia đình chuyển sang một ngôi nhà khác, ngay bên cạnh đó - ngôi nhà này thì khang trang, mái nhà không còn bị dột khi trời mưa nữa, và cũng rộng rãi hơn. Điều quan trọng nữa là không còn cảnh đói khát nữa, vì thu nhập của cả nhà đã tăng lên, như tôi nói. Có lẽ cô giáo đã nhận được lương của Chính phủ. Vả lại người chị gái đã kết hôn với viên Lãnh sự Haiti, ông ta cũng có lương ổn định, thức ăn cũng khá hơn một chút, mặc dù, mà thôi...

Chính những người trong gia đình đó đã đưa tôi tới một Thánh đường ở Santiago và rửa tội cho tôi, vì trước đó họ vẫn gọi tôi là “thằng Do Thái” - cách họ gọi chung những người chưa rửa tội. Tất nhiên sau này tôi biết là cái biệt hiệu “thằng Do Thái” đó xuất phát từ sự kỳ thị về tôn giáo, kỳ thị Do Thái. Khi đó mọi người cứ gọi tôi là “thằng Do Thái” còn tôi chẳng hiểu tại sao cả. Ông có thể hình dung ra sự kỳ thị tôn giáo thời đó.

Trước đó ông chưa đuợc rửa tội sao?

Chưa, tôi chỉ được rửa tội sau khi lên tám tuổi. Vấn đề là ở chỗ trong khi bố mẹ tôi cứ chờ đợi đến dịp có đủ cả ba người: một nhà triệu phú, - một người bạn của cha tôi và đã được chọn làm cha đỡ đầu cho tôi - vị linh mục và tôi, thì đã rất nhiều năm trôi qua. Trong khi các anh chị tôi đã là con đỡ đầu, ahijados, như người ta vẫn gọi, của một người chú hay người dì nào đó; còn tôi cứ trùng trình mãi mà gần tám tuổi vẫn chưa được rửa tội. Kỳ thực là họ đang chờ đợi nhà triệu phú sẽ là cha đỡ đầu của tôi, tên ông ta là Fidel Pino Santos. Tên tôi được đặt theo tên của nhà triệu phú này, nên tôi chẳng có gì là tự hào cả. Tôi sinh ngày 13 tháng 8, còn ngày của Thánh Fidel là ngày 24 tháng 4 ²   - Thánh Fidel xứ Sigmaringen. Về sau tôi mới biết được rằng ông ta là ai ³  - ngày 13 tháng 8 là ngày của Thánh Hipólito Casiano ⁴ , nhưng tôi lại được mang tên của người sẽ là cha đỡ đầu của mình, một người giàu có, rất giàu có là khác - người thỉnh thoảng vẫn tới nhà chúng tôi ở vùng nông thôn Birán.

Trong khi người cha đỡ đầu thực sự của ông lại là viên Lãnh sự Haiti?

Đúng vậy. Viên Lãnh sự Haiti cưới cô giáo dạy piano, chị của cô giáo tôi. Cả hai người này đóng vai trò là cha và mẹ đỡ đầu trong lễ rửa tội của tôi. Tôi còn nhớ là một hôm người cha đỡ đầu của tôi, viên Lãnh sự Haiti, đã đưa tôi đi tham quan một con tàu chở khách rất đồ sộ, tàu La Salle - con tàu có đến hai ống khói liền, một con tàu chở khách xuyên Đại Tây Dương, bên trên chất đầy những người Haiti chen chúc nhau như cá hộp. Họ là những người bị trục xuất ra khỏi Cuba theo Đạo luật Ưu tiên Lao động trong nước mà tôi đã nói với ông lần trước. Vậy là tôi đã chứng kiến từ những người Haiti sống trong những ngôi nhà ổ chuột tồi tàn nơi tôi thường nướng ngô trong bếp than cho tới những người chen chúc trên con tàu xuyên đại dương sang trọng đó, những người bị trục xuất khỏi Cuba để trở về đối mặt với những khó khăn khủng khiếp ở đất nước họ - một nơi thậm chí còn nghèo hơn cả Cuba. Họ bị tống ra khỏi một cuộc sống cùng khổ và nghèo đói để rơi vào cuộc sống khác còn tồi tệ hơn nhiều.

Họ bị trục xuất khỏi Cuba thật sao?

Đúng vậy. Trong những năm bùng nổ của ngành công nghiệp mía đường, có đến hàng chục nghìn người đã tới đây góp phần trồng, canh tác và thu hoạch mía. Họ làm việc trên những đồng mía quần quật như nô lệ, chịu rất nhiều hy sinh, trong khi đồng lương thì rẻ mạt. Tôi tin là những nô lệ trong thế kỷ 19 cũng còn có điều kiện tốt hơn là những người Haiti khi đó. Những người nô lệ dù sao cũng còn là tài sản của một người chủ, người chủ đó sẽ chăm sóc họ như người ta chăm sóc con vật nuôi của mình. Người chủ sẽ chăm sóc sức khỏe con vật, cho nó ăn, nhưng những nhà tư bản thì đâu có đếm xỉa gì đến sức khỏe của những người công nhân được coi là tự do, chứ đừng nói đến chuyện cho họ ăn uống đầy đủ.

Khi cái gọi là cuộc Cách mạng năm 1933 diễn ra, thực chất là một cuộc nổi dậy chống áp bức, những người nổi dậy cuối cũng cũng phải ưu tiên cho lao động trong nước nên việc thuê mướn lao động chủ yếu dành cho người Cuba, hệ quả của việc này là tình trạng như tôi đang kể với ông. Phải thừa nhận là đạo luật đó, cho dù được xây dựng với ý tốt, đã dẫn tới những biện pháp khá tàn nhẫn; nó chủ yếu được sử dụng để trục xuất hàng chục nghìn người Haiti đã đến Cuba sinh sống và làm việc suốt mấy chục năm liền. Dân số của họ tăng rất nhanh, đến nỗi có quá nhiều người Haiti nên chính quyền đã phải đuổi họ về Haiti bằng cách tàn nhẫn, vô nhân đạo đó, những con tàu chen chúc người bị trục xuất. Thực sự là dã man... Và tôi phải chứng kiến tất cả những cảnh đó; tất nhiên khi ấy tôi hoàn toàn không ý thức được là trải nghiệm đó có giá trị lớn lao đến nhường nào với tôi về sau này, cũng như việc nó sẽ giúp tôi hiểu rõ về thế giới quanh mình.



----------------------------------------------------------
1. “Mestizo” theo nghĩa đen là chỉ đứa con là người pha lẫn các chủng tộc, nhưng từ này thường được dùng phổ biến để chỉ con cháu của người Anh-điêng (người bản xứ tiền Columbus sống ở Nam và Trung Mỹ) và người da trắng. Những người Haiti mà Castro muốn nói đến ở đây không thể là người lai thổ dân Mỹ với người Bồ Đào Nha hoặc Tây Ban Nha theo nghĩa thứ hai; mà có thể, họ là những người malatto da sáng (con cháu của người da trắng lai da đen). Sau này, Castro dùng nghĩa này khi ông nói về thành phần chủng tộc ở các trường mà ông từng theo học.

2. Khoảng giữa thế kỷ, có thể là muộn hơn một chút, một vài nơi ở châu Mỹ La-tinh, trẻ con rất phổ biến được đặt tên theo danh sách các vị thánh của Thiên Chúa giáo: tên của đứa trẻ được đặt theo tên của vị thánh được tôn kính vào ngày mà nó sinh ra.

3. Thánh Fidel (hay còn gọi là Fidelis) của Sigmaringen sinh ra ở Hohenzollern-Sigmaringen ở miền Nam nước Đức vào năm 1557. Ông là một Luật sư đứng ra bảo vệ người nghèo và người bị áp bức và người dân đã đặt cho ông biệt hiệu “Luật sư của người nghèo”, ở tuổi 35, ông gia nhập dòng tu Fran-xit ở Friburg, Thụy Sĩ. Ông trở thành nhà diễn thuyết, người cầu nguyện và đôi khi còn được gọi là “Demosthenes của nhân dân”, ông bị giết ở Seewis ngày 24 tháng 4 năm 1622; Giáo hoàng Benedict XIV phong thánh cho ông năm 1746.

4. Đó là Thánh Hippolytus (325 sau Công nguyên). Người ta không biết nhiều về cuộc đời của ông, nhưng ông là một trong những nhà văn quan trọng của nhà thờ La Mã hồi thế kỷ thứ 3. Ông viết văn chống lại các cha xứ của La Mã và nổi tiếng vì chống lại cha xứ Callitus. Từ đó Hippolytus trở thành người đầu tiên nổi tiếng vì “chống lại Nhà thờ”, ông bị đi đày và qua đời trong khi bị giam giữ.

[hoi_ls]

Vậy tổng cộng ông đã sống bao nhiêu năm trong nhà cô giáo?

Tôi đã trải qua ba ngày Lễ Ba Vua tại đó ¹. Tôi chỉ biết tính thời gian bằng cách ấy, cũng không hoàn toàn chính xác lắm. Và nhân nói đến chủ đề Ba Vua, để tôi kể cho ông nghe chuyện này - tôi có nói là đến tận bây giờ tôi vẫn ngạc nhiên tại sao tôi không trở thành một nhạc sĩ... phải nói thật là tôi nghĩ lẽ ra tôi đã có thể là một nhạc sĩ, vì mẹ đỡ đầu của tôi là một nghệ sĩ piano, và hồi đó cô ấy chơi piano suốt ngày - kể cũng tiếc là cô ấy không bao giờ nảy ra ý định dạy tôi chơi piano, ít nhất cũng giúp tôi đỡ lãng phí thời gian vô ích - và một chuyện nữa là năm nào cũng thế, cứ đến lễ Ba Vua là tôi lại được tặng một thứ nhạc cụ nhỏ, mỗi năm một cái. Đầu tiên là một cái kèn cocnê làm bằng bìa cứng, phần miệng kèn làm bằng kim loại; năm thứ hai cũng lại là một cái kèn cocnê, nhưng cây kèn lần này một nửa làm bằng bìa cứng, một nửa bằng nhôm; cho đến năm thứ ba, thêm một cây kèn cocnê khác, hoàn toàn được làm bằng nhôm, có ba phim bấm hẳn hoi... Ba dịp lễ Ba Vua, cũng không có nghĩa là tròn ba năm, nhưng nếu tính tôi được gửi tới đó vào tháng 9 để đi học, thì dịp lễ Ba Vua đầu tiên là vào tháng Giêng, rồi đến lễ thứ hai, lễ thứ ba, tổng cộng lại chắc tôi ở đó khoảng hai năm tám tháng. Nhưng cũng còn phải trừ đi khoảng thời gian chúng tôi được về Birán, để thực hiện vụ trả thù mà tôi vừa kể lên mái tôn của ngôi trường nơi cô giáo tôi đang ở và dạy lúc đó.

Hồi còn bé, tôi thường viết những lá thư dài, rất dài, gửi Ba Vua - những lá thư đã mang cho tôi ba cây kèn cocnê, rồi tôi còn nhét rất nhiều cỏ khô dưới đệm giường, rồi cốc đựng nước cho lạc đà, đủ những thứ linh tinh, và cầu xin tất cả những gì một cậu bé có thể nghĩ ra được: một đoàn tàu hỏa, thậm chí cả một chiếc máy chiếu phim... Để rồi lần nào tôi cũng nhận được một cái kèn cocnê, thế đấy.

Trong ngôi nhà mới, có một giàn dây leo mọc trên vòm cổng với những chiếc lá to, rộng bản, tạo thành một noi có bóng mát rất yên tĩnh. Tôi thường ra đó ngồi với một chiếc ghế hoặc ngồi bệt thẳng xuống mặt sán lát gạch đỏ, rồi học đi học lại bản cửu chương, hết lần này đến lần khác... tôi muốn nói là tôi hoàn toàn tự học. Từ đó tới nay lúc nào tôi cũng tự học lấy tất thảy mọi điều, có thể nói tôi là một người tự học ở nhiều khía cạnh.

Trong ngôi nhà mới đó, tôi ngủ trong một hành lang nhỏ thông thẳng ra con phố phía sau nhà, tôi ngủ trên trường kỷ, chẳng có giường đệm gì cả, một chiếc trường kỷ đan từ cây liễu gai, đại loại là vậy. Đó là thời kỳ những vụ nổ xảy ra khắp nơi ở Santiago. Hầu như đêm nào cũng phải có một vài vụ nổ. Tôi nhớ một đêm có tới hai mươi hay ba mươi vụ đánh bom gì đó; cứ mỗi phút trôi qua là lại bùm! Hồi đó tôi cỏ cảm giác bất kỳ lúc nào cũng có thể có bom nổ, thậm chí ngay cạnh nơi tôi đang nằm. Hồi đó tôi không hiểu tại sao lại có nhiều vụ đánh bom đến thế, tại sao lại có những người cho nổ bom để làm gì. Trong con phố nhỏ và vắng vẻ đó, nằm co quắp trên ghế trong hành lang, tôi thiếp vào giấc ngủ giữa tiếng bom nổ không bao giờ dứt.

Vậy những người đánh bom đó là ai?

Tôi cho đó là những người chống Machado, hoặc những chiến sĩ cách mạng chống Batista.

Chống Machado?

Đúng vậy, chống Machado, và sau này là chống Batista, vì vụ đảo chính của Batista diễn ra ngày 4 tháng 9 năm 1933. Những vụ đánh bom đó chắc phải xảy ra trong những tháng cuối cùng của cuộc nổi dậy chống Machado, và ngay sau đó là ba tháng ngắn ngủi của một Chính phủ tự xưng là Cách mạng.

Cuộc “Binh biến của các hạ sĩ quan”, như tôi đã kể, là một động thái tương đối cách mạng, nhưng ngay từ trước đó, cho đến tận tháng 8 năm 1933, các lực lượng dân sự đã bắt đầu đấu tranh chống lại Chính phủ độc tài của Machado, kẻ mà chúng ta có thể nói rằng đã tự bầu mình trúng cử nhiệm kỳ hai, ngay giữa một cuộc đại khủng hoảng. Đó chính là thời điểm của cuộc Đại suy thoái bắt đầu từ năm 1929, và như tôi đã nói, nạn đói khủng khiếp lan tràn khắp mọi miền đất nước. Người dân đấu tranh chống lại Machado, nhưng rồi một lệnh ngừng bắn tạm thời được thiết lập khi Machado bị lật đổ. Tháng 9 năm 1933, Fulgencio Batista, vốn là một hạ sĩ quan trong quân đội, một nhân viên tốc ký cho các tòa án binh, đã cầm đầu một cuộc đảo chính, cuộc đảo chính này ban đầu do một hạ sĩ quan khác tổ chức nhưng Batista lại trở thành người cầm đầu, ông ta chỉ huy mọi việc. Các hạ sĩ quan tham gia cùng với sinh viên và những lực lượng cách mạng khác.

Vào thời điểm đó, giao tranh nổ ra với nhóm ABC, những thành viên của nhóm ABC mang tư tưởng phát xít. Rất có thể chính nhóm ABC đã đứng đằng sau những vụ đánh bom hồi ba tháng cuối năm 1933. Tôi cũng không nhớ chắc chắn là giai đoạn đó kéo dài đến cuối tháng 12 hay đầu tháng 1, nhưng sau đó lại nổ ra cuộc nổi dậy chống Batista.

Tôi không thể biết ai là thủ phạm cho nổ liên tiếp ba mươi quả bom trong một đêm, vì những ký ức cứ lộn xộn trong đám sương mù của thời gian và nhất là hồi đó tôi còn rất bé. Năm 1933, khi xuất hiện Đạo luật Ưu tiên lao động trong nước và bắt đầu có hiện tượng trục xuất người Haiti, tôi đang sống trong ngôi nhà mới của cô giáo.

Cái này thì tôi chắc chắn hoàn toàn, từ đó tôi có thể suy ra là tôi đã tới Santiago lần đầu tiên vào cuối năm 1932, dao động trong khoảng đó. Tôi không thể nhớ được ngày tháng chính xác, tôi chỉ có thể suy luận một cách tương đối từ những ký ức ấn tượng nhất mà tôi nhớ cùng những sự kiện quan trọng diễn ra khi đó ở Cuba.

Vậy là khi ấy ông lên khoảng giữa sáu hay bảy tuổi gì đó...

Không, chỉ sáu tuổi thôi. Không hơn sáu tuổi được, chắc chắn là không thể hơn sáu tuổi được, vì tôi ở ngôi nhà cũ của cô giáo có gần một năm thôi.

Giờ thì tôi bắt đầu nhớ ra là sau một thời gian ở trong ngôi nhà cũ đó, chúng tôi đã chuyển sang nhà mới, và những vụ đánh bom vẫn xảy ra liên tục rất lâu sau khi chúng tôi chuyển. Chắc chắn là vào giai đoạn cuối năm 1933. Machado bị lật đổ tháng 8 năm đó, và sau đó là phong trào của Batista, một liên minh kéo dài trong ba tháng, một Chính phủ cách mạng bị lật đổ vào khoàng cuối năm đó. Có nhiều nhóm - tiêu biểu như nhóm ABC chẳng hạn - mang khuynh hưóng phát xít đã từng nổi loạn chống Chính phủ Cách mạng và sau đó lại tập hợp cùng với Batista. Nên tôi cũng không chắc khi đó ai là người đứng sau những vụ đánh bom?


-----------------------------------------------------------
1. Ngày 6 tháng 1, Epiphany, theo truyền thống là ngày tặng quà (do ba vị vua, ba vị đạo sĩ hay những người thông thái) cho trẻ em. Ngay cả ngày nay khi Lễ Giáng sinh được tổ chức ở châu Mỹ La-tinh, ngày lễ Ba Vua vẫn quan trọng hơn, và Lễ Giáng sinh kéo dài đến hết ngày 6 tháng 1 mới kết thúc.

[hoi_ls]

Năm 1932.

Không, năm 1932 thì chúng ta biết thủ phạm là ai. Câu hỏi đặt ra là: sau đó thì ai là người đứng sau những vụ đánh bom? Nhiều khả năng lần này thủ phạm là những kẻ thù của Cách mạng. Hồi cuối năm 1933 có một cuộc nổi loạn của nhóm ABC chống lại Chính phủ của Giáo sư Sinh vật Grau San Martin, và Guiteras, cùng liên minh cánh tả của ông; rất có thể chỉ nhóm ABC mới có đủ thực lực để tiến hành ngần ấy vụ đánh bom trong thời gian đó.

Hồi đó ở Santiago không có trường đại học nào; các sinh viên thì không có tổ chức cũng như nguồn lực để tiến hành đến ba mươi vụ đánh bom như vậy, theo như tôi nhớ. Tất nhiên là có thể không nhiều đến thế, nhưng tôi có cảm giác là những vụ đánh bom xảy ra nhiều vô kể. Đó là lý do tại sao tôi có thể suy ra là những vụ đánh bom mà tôi nghe thấy trên chiếc ghế dài đan bằng cây liễu gai hồi đó xảy ra sau tháng 8, chứ không phải trước, hoặc thậm chí là hẳn đến cuối năm 1933, hoặc thậm chí là còn muộn hơn thế, sau khi cuộc nổi loạn đầu tiên của tôi ở Birán đã xảy ra, hay nói cách khác là hành động trả thù mà tôi vừa kể. Tôi đã bị bố mẹ gửi quay lại Santiago và đăng ký theo học ở Colegio de La Salle, nơi tôi theo học lớp ban ngày, tôi cứ đi đi về về như thế. Tôi học lớp vỡ lòng, theo chương trình ban ngày trong giai đoạn khó khăn và bất ổn đó.

Ông tự đi đi về về một mình?

Đúng, cứ tự đi rồi tự về, vì buổi trưa tôi về ăn cơm ở nhà mà. Bữa trưa đã khá hơn rất nhiều, vì đến lúc này họ đã học theo thói quen của dân Pháp là ăn nhiều rau; trong bữa ăn thường có món rau và vài món khác, chứ không còn là món cantinita nữa. Thực phẩm giai đoạn này cũng rẻ hơn, vì hầu như chẳng mấy ai có tiền, và rất ít người có việc làm. Như tôi nói, gia đình tôi gửi đến đó 120 pêxô mỗi tháng, bằng cả một gia tài trong thời bấy giờ.

Tôi cứ phải đi học, quay về nhà ăn trưa, rồi buổi chiều quay lại trường học tiếp. Nói thật là tôi ngán việc đó tới tận cổ. Tôi vẫn hoàn toàn tự học một mình. Một dịp Lễ Ba Vua thứ ba lại đến rồi đi. Chắc đó là vào khoảng tháng 2 năm 1935, tôi phải tự mình tìm kiếm giấy tờ, sách vở, tình cảnh chính xác là như vậy. Nhưng cho dù thế nào đi nữa, họ vẫn luôn đe dọa sẽ tống tôi vào sống trong trường nếu tôi không ngoan ngoãn như một thiên thần. Và đó chính là những gì tôi muốn làm.

Nhằm mục đích thoát khỏi ngôi nhà đó.

Tôi đã dần ý thức được những gì đã diễn ra trong ngôi nhà đó vì lần đầu tiên tôi nhận ra là tôi căm ghét tất cả những quy tắc kiểu Pháp của họ, lối sống học đòi kiểu Pháp. Một hôm tôi quyết định chống tại tất cả những quy tắc lịch sự kiểu Pháp, những phép xã giao cầu kỳ ấy. Họ bắt tôi ăn rau - củ cải đường, cà rốt, su su. Tôi không quen với những thứ đó. Tôi có cảm giác ăn su su thật nhạt nhẽo, còn củ cải đường thì ngọt đến lợm giọng. Vài thứ rau củ mà đến tận rất nhiều năm sau đó tôi còn không dám ăn lại. Đó là lề lối kiểu Pháp, với những cung cách cư xử cổ lỗ từ thời phong kiến. Một hôm tôi nổi loạn - “cháu không làm đâu”, tôi cứ gân cổ lẽn cãi, bất kể đó là việc gì, “cháu phản đối”; “cháu sẽ không làm bất kỳ việc gì; cháu phản đối”.

Hành động nổi loạn của tôi thật ra cũng không nhằm chống lại những lề thói học đòi kiểu Pháp và các quy tắc rườm rà ấy, mà là nhằm vào những hành động ngược đãi tôi phải chịu đựng suốt mấy năm qua.

Ông đã nổi loạn.

Tôi còn có thể làm gì khác được? Việc đó hoàn toàn bản năng. Đó thực sự là cuộc nổi loạn có ý thức đầu tiên trong đời tôi... Và nó diễn ra theo đúng như những gì tôi muốn. Họ tống thẳng tôi vào trường Colegio de La Salle làm học sinh nội trú - lớp một, học kỳ hai của lớp một. Tại đó tôi thật hạnh phúc vì được ở chung với nhiều cậu bé khác. Chúng tôi chơi đùa suốt ngày, và vào thứ năm và chủ nhật họ lại đưa học sinh tới một nơi rất rộng rãi trên bãi biển để chúng tôi có thể chơi tất cả các môn thể thao ưa thích của mình. Cuối cùng tôi cũng biết thế nào là hạnh phúc.

Vậy đến giờ ông còn giữ trong lòng sự ấm ức nào đối với gia đình đó không?

Thực sự tôi không hề trách họ về những gì đã xảy ra. Họ sống trong một xã hội như vậy; hoàn toàn không thể nói rằng họ là một nhóm người bệnh hoạn thích ngược đãi trẻ em hay đại loại như vậy. Đó là một xã hội đầy rẫy những bất công, những khó khăn, bất bình đẳng ở khắp mọi noi, ai cũng túng thiếu, người dân trong xã hội đó đã phải hy sinh quá nhiều; một xã hội dung dưỡng sự ích kỷ đến cùng cực, cổ vũ tính tư lợi cá nhân, nó khiến người dân trở nên thực dụng và tàn nhẫn, tìm đủ mọi cách để thu lợi nhuận từ bất kỳ thứ gì. Một xã hội như vậy không thề khuyến khích những tình cảm cao quý như tình thương và sự hào phóng. Mọi người đều phải sống, và họ nhận ra rằng chỉ có một cách duy nhất để làm như thế: bằng cách bóc lột người khác. Trong trường hợp của tôi, chẳng qua là họ đang bóc lột con trai của một chủ đất giàu có. Bản thân họ chẳng có gì. Tôi chỉ là nạn nhân của sự bóc lột đó, sự bóc lột thể hiện qua những khoản tiền mà gia đình tôi phải gửi đến Santiago. Tôi chỉ là người phải chịu đựng hậu quả trong một xã hội như vậy.

Nếu sau này ông đọc hai tác phẩm Oliver Twist và David Copperfield của Charles Dickens, hẳn ông sẽ thấy rằng những gì được viết trong đó rất giống với hoàn cảnh của mình.

Chắc ông sẽ không tin nếu tôi nói rằng phải nhiều năm sau khi tốt nghiệp tôi mới có dịp đọc những tác phẩm đó, vì trong những ngôi trường mà tôi theo học, người ta không hề dạy về văn học Pháp, văn học Anh hay văn học Mỹ. Có chăng họ chỉ đề cập thoáng qua về một vở kịch nào đó của Shakespeare là cùng. Tất cả sách giáo khoa đều được viết bằng tiếng Tây Ban Nha. Thậm chí ngay cả cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Túp lều của bác Tôm ¹  tôi cũng được đọc khi đã ra trường. Chúng tôi đều là những cậu bé may mắn có đặc quyền được học trong trường dành cho con nhà giầu thượng lưu, vậy mà chúng tôi vẫn có rất nhiều lỗ hổng lớn về nghệ thuật, hội họa và âm nhạc. Tất cả những gì họ làm cho tôi, hình như hồi lớp ba thì phải, là bổ sung tôi vào một dàn hợp xướng, chỉ để lại tống cổ tôi ra ngay sau đó, khi họ phát hiện ra rằng - tôi cũng không hiểu sao nữa - tôi không có khả năng hát đúng nổi một nốt nhạc nào.

Cần nhớ là từ giữa năm lớp năm trong trường tiểu học cho tới khi tốt nghiệp, hầu như tất cả giáo viên của tôi đều là người Tây Ban Nha, và đều là những người theo chủ nghĩa quốc gia. Họ mang tư tưởng cánh hữu. Franquista, phản động, nhưng dù thế nào cũng phải khẳng định họ là những giáo viên bậc nhất về mặt kỷ luật, trọng danh dự và giản dị.



-----------------------------------------------------------
1.  Tác phẩm Túp lều của bác Tôm của Harriet Beecher Stowe (1852).

[hoi_ls]

Và họ cũng là những người ngoan đạo nữa.

Họ là những người mà dần dần tôi có điều kiện hiểu rất rõ, đặc biệt là những thầy tu dòng Tên, những người đã dạy tôi trong suốt hơn bảy nãm liền - đó là những người trọng danh dự và có học thức. Mặc dù các gia đình phải trả tiền mới có thể cho con vào học, nhưng nhũng trường học này không hề đắt, hoàn toàn không có gì là toan tính vụ lợi trong hoạt động giảng dạy. Các thầy tu thậm chí còn dạy học không lương. Cuộc sống của họ rất khắc khổ và đạm bạc. Họ rất khắt khe, làm việc vất vả đến quên mình. Tôi phải thừa nhận rằng họ đã giúp tôi rất nhiều, chính những thầy tu dòng Tên đó đã khơi dậy trong tôi tình yêu thiên nhiên, niềm đam mê đối với cuộc sống sôi động ngoài trời. Ngay từ hồi đó tôi đã thích leo núi. Mỗi khi nhìn thấy một ngọn núi nào đó, tôi lại coi nó như một thách thức để chinh phục. Trong đầu tôi sẽ chỉ còn một ý nghĩ là phải trèo lên ngọn núi đó, lên tới tận đỉnh cao nhất. Nhiều khi xe buýt của nhà trường phải chờ đến bốn giờ đồng hồ trong khi tôi còn đang mải leo núi. Tôi thường leo một mình hoặc đi cùng với một hai người bạn; nhiều khi chặng đường quay về kéo dài hơn chúng tôi dự tính rất nhiều, nhưng chưa từng có ai phạt hay trách mắng tôi vì chuyện đó. Những thầy giáo - linh mục hồi ấy, nếu như họ nhận ra một nét tính cách tốt đẹp nào đó ở các học sinh - như tinh thần hy sinh, nỗ lực vượt khó khăn, mạo hiểm - là họ sẽ khuyến khích hết lòng, thúc giục chúng tôi ganh đua với nhau thật sôi nổi. Họ rất quan tâm phát triển tính cách của học sinh.

Vậy là ông đã theo học duới sự giảng dạy của các thầy tu dòng Tên trong nhiều năm liền phải không?

Đúng vậy. Nhưng không phải ngay từ những lớp đầu tiên; đầu tiên tôi được học trong lớp của các thầy dòng La Salle, ở Colegio de La Salle, từ lớp một đến lớp năm, vì tôi nhảy cóc từ lớp ba lên thẳng lớp năm. Tôi học ở đó khoảng bốn năm tất cả. Chỉ có thể nói rằng tôi rất hạnh phúc với cuộc sống ở trường. Các giáo viên thường cho chúng tôi về vùng nông thôn hoặc ra bãi biển, như tôi đã kể, vào những ngày thứ năm và chủ nhật. Bao giờ chúng tôi cũng đến một bán đảo nhỏ nằm bên bờ Vịnh Santiago. Tại đó trường của chúng tôi có riêng một bãi biển để làm nơi bơi lội và có địa điểm cho các hoạt động thể thao khác. Có cả sân chơi bóng chày, một nơi được quây lại để bơi, câu cá - chúng tôi tha hồ chạy nhảy, chơi đùa. Hai lần một tuần chúng tôi lại được thỏa sức đùa nghịch như vậy, ai cũng rất vui vẻ và hạnh phúc. Về sau, ở Colegio de Dolores, tại Santiago de Cuba, các thầy tu dòng Tên ở đây không có một nơi vui chơi riêng như vậy cho học sinh, mặc dù trường học thì tốt hơn nhiều, mà khi đó tôi cũng đã lớn.

Trong số những bạn học của ông, tất cả đều đến từ những gia đình khá giả, có học sinh nào là người da màu không?

Tại trường La Salle cũng nhận học sinh da màu, nhưng rất ít thôi. Trong lớp tôi có đúng một bạn tên là Alejandro Larrinaga, một cậu bé rất thông minh và hoạt bát. Tôi không bao giờ quên cậu ấy. Còn ở hai trường kia, Colegio de Dolores và Belén, với các thầy giáo - thầy tu dòng Tên, hoàn toàn không có học sinh da đen nào, thậm chí là người lai cũng không, dù là người lai da trắng-da đen, hay da trắng-da đỏ. Đó là những trường học hoàn toàn dành cho con em nhà giầu. Và tất nhiên bắt buộc phải là người da trắng.

Hồi đó ông có thắc mắc tại sao không có học sinh da đen không?

Tôi có hỏi vài lần, cũng không phải là vì tôi tự ý thức hay được dạy dỗ về vấn đề này, nhưng tôi chỉ thấy hơi kỳ lạ nên tôi đã hỏi. Ở trường La Salle còn có một học sinh da đen - như tôi đã nhắc đến rồi đấy. Còn ở hai trường về sau của các thầy tu dòng Tên, những ngôi trường mang tính phân biệt và kỳ thị rất lớn, học sinh hoàn toàn là con cái của những nhà tư bản lớn, chẳng có học sinh da đen hay người lai nào hết. Tất nhiên là những người phụ trách trường cũng viện dẫn lý do nào đó để giải thích, nhưng hoàn toàn không xác đáng.

Họ tự quyết định à?

Đó là những trường học cho người giàu, và đơn giản là họ không chấp nhận học sinh người da màu. Ngay cả với những học sinh da màu mà cha mẹ có khả năng tài chính để trả tiền học phí thì nhà trường cũng không chấp nhận. Tất nhiên là họ không đến nỗi như bọn Đức Quốc xã, bắt học sinh phải làm xét nghiệm máu rồi mới được nhận vào. Nhưng bất di bất dịch, cứ nhìn qua mà biết không phải người da trắng thì nhất định là không được vào học trong trường.

Ngay cả khi có đủ khả năng tài chính?

Đúng thế. Đơn giản là họ không nhận vào học. Mặc dù những thầy tu dòng Tên phản đối rất dữ dội - họ vẫn thường xuyên kịch liệt phản đối sự chuyên chế và độc đoán về chính trị.

Và gần đây tại châu Mỹ Latinh cũng có rất nhiều linh mục dòng Tên tích cực lên tiếng chống cường quyền.

Thời gian gần đây, nhiều gương mặt trong số các nhân vật chống đối tích cực nhất, ví dụ các linh mục ở Đại học Tổng họp El Salvador và nhiều linh mục khác, đều là những người dòng Tên, họ là những người cực kỳ dũng cảm đã dành trọn đời mình để đấu tranh vì công lý. Một điều hiển nhiên là họ có được phẩm chất đó từ truyền thống dòng tu của mình. Thánh Ignatius là một chiến binh ¹. Tôi còn nhớ nguyên giai điệu và lòi bài thánh ca đó: “Fundador sois Ignacio y general de la compania real, que Jesus...” ² . Đó là một khúc tráng ca (chống lại quỷ vương bọn thuộc hạ của hắn), và Thánh Ignatius là vị thống lĩnh của dòng tu này. Đó là lý do tại sao có thể tôi phê phán, nhưng đồng thời tôi phải công nhận rằng năng lực sư phạm và giáo dục của thầy tu dòng Tên cao hơn hẳn các thầy dòng ở trường La Salle. Họ đã có lời phát nguyện là học tập suốt đời, và quả thật là họ học tập rất nhiều, quãng thời gian họ dành cho việc học tập và nghiên cứu cũng nhiều hơn bất kỳ ai khác, ở Cuba từng có nhiều nhân vật lịch sử nổi tiếng cũng là những tu sĩ dòng Tên; những nhà thiên văn học danh tiếng có khả năng dự báo các cơn bão khủng khiếp, tiêu biểu như cha Vines; những người khác lại nổi danh trên cương vị các giáo viên giảng dạy về ngôn ngữ và văn học Tây Ban Nha, như cha Rubinos.


----------------------------------------------------------
1. Inigo Onez de Loyola (1491-1556), một quý tộc của xứ Basque, gia nhập quân đội từ khi còn rất trẻ. Trong cuộc phong toả của người Pháp ớ Pamplona năm 1521, ông bị thương nặng. Đọc các tác phẩm tôn giáo trong thời gian dưỡng bệnh kéo dài đã đưa ông thoát khỏi cuộc sống trần tục, và năm 1539, ông thành lập Hội những người đi theo đức chúa Giêsu ở Roma, chuyên giảng đạo và phục vụ các chiến binh tông đồ có cơ cấu tổ chức như cơ cấu của quân đội. Ông được phong thánh năm 1622.

2. Tạm dịch một vài dòng của những bài thơ trữ tình này như sau: “Người sáng lập là ai. Những người trung thành được đức chúa Giêsu kính trọng. Những người trung thành với trái tim dũng cảm chân thành. Đã đứng lên chống lại Luzbel và bọn ác quỉ”.

[hoi_ls]

Những thầy tu dòng Tên cũng có ý thức tổ chức rất rõ ràng phải không? Hay có thể gọi là ý thức kỷ luật như trong quân đội vậy.

Họ biết phải làm gì để phát triển và hoàn thiện tính cách của các học sinh. Nếu bạn có những hành động khó khăn và nguy hiểm, hoặc tham gia vào các hoạt động tương tự như vậy, họ sẽ coi đó là biểu hiện của một tính cách kiên cường, dám nghĩ dám làm - một tính cách hoạt bát và năng động. Họ sẽ không bao giờ làm gì để hạn chế những xu hướng tính cách này. Hơn nữa trong những ngôi trường mà tôi học qua, hầu hết giáo viên đều là người Tây Ban Nha, nên họ thường kết hợp những truyền thống của dòng Tên - tinh thần kỷ luật và ý thức tổ chức kiểu quân đội - với tính cách và phẩm chất của người Tây Ban Nha. Các thầy tu dòng Tên người Tây Ban Nha biết làm thế nào để in sâu vào trong tâm khảm một cậu bé ý thức về phẩm giá, về lòng tự trọng đối với bản thân - họ luôn khuyến khích tính cách mạnh mẽ, sự chính trực, thẳng thắn, can đảm và khả năng sẵn sàng chấp nhận hy sinh. Đó là những phẩm chất tuyệt vời mà họ biết cách phát triển và hoàn thiện ở học sinh của mình.

Nếu quả như vậy thì đó chắc chắn là những môi trường rất lý tưởng cho một người cách mạng?

Phải nói rằng những gì học được từ trường học đã rất có ích đối với tôi, cho dù hồi đó người ta vẫn phân biệt đối xử và kỳ thị người da màu, hơn nữa đó là trường học dành riêng cho con cái của giới tư bản, thượng lưu. Có một lần tôi đọc một tác phẩm văn học có tên là La Forja de un rebelde ¹ , “Sự hình thành của một người nổi loạn”, nói về vai trò nhất định của cuộc sống và những trải nghiệm cá nhân đối với quá trình hình thành tính cách và suy nghĩ của một người nổi loạn, ở đây tôi chưa nói tới một người cách mạng. Tôi nói “nhất định” là bởi vì tính cách cũng như khí chất của con người đó cũng có ảnh hướng không thể thiếu. Và tôi nghĩ chính tính cách và khí chất của tôi, phần nào là có từ bẩm sinh, đã được kết họp với sự giáo dục của các thầy tu dòng Tên.

Bản thân thánh Ignatius cũng là một tấm gương sáng. Một người hy sinh trọn đời mình cho mục tiêu chinh phục nhận thức của con người bằng một chiến lược quân sự.

Ông là một chiến binh, và ông đã lập nên dòng tu mang đặc điểm quân đội của mình. Tôi không nhớ nhiều lắm, nhưng chắc chắn không thể nào quên được bài thánh ca hùng tráng mà tôi đã nói ở trên, cho đến tận bây giờ đó vẫn là bài thánh ca tiêu biểu của dòng tu này. Nhưng thật ra bản thân dòng tu đó cũng không làm tôi quan tâm nhiều lắm. Tôi chỉ yêu thích cuộc sống lành mạnh và mộc mạc mà tôi đã trải qua trong những ngôi trường đó.

Và ông lại còn được chơi rất nhiều môn thể thao nữa.

Khi lên đến trung học thì phải nói rằng tôi đã là một nhà thể thao đầy nhiệt huyết, một vận động viên leo núi cự phách. Những hoạt động chủ yếu của tôi là thể thao và thám hiểm. Đơn giản là tôi yêu thích chúng! Trước đó tôi vẫn chưa có dịp chinh phục đỉnh Pico Turquino, và tôi thực sự khát khao thực hiện mục tiêu này. Một lần tôi quyết tâm biến khát khao đó thành hiện thực, cùng với một trong những linh mục ở Colegio de Belén, Cha Amando Llorente - thực ra khi đó ông ấy còn chưa chính thức tốt nghiệp trường dòng để được thụ phong linh mục, ông ấy còn đang trong giai đoạn thực tập - em trai của một người mang họ Llorente khác, Segundo Llorente, một nhà truyền giáo cho người Eskimo ở Alaska và đã viết những tác phẩm cực kỳ sinh động và hấp dẫn về “vùng đất băng giá vĩnh cửu”. Một mùa hè chúng tôi đang ở cảng Santiago chuẩn bị lên thuyền tới chân núi Pico Turquino. Thậm chí tôi còn vác theo một khấu súng săn Browning - tôi đã giấu diếm mọi người để mang khẩu súng này từ nhà đi. Hồi đó, khi tôi chuẩn bị tốt nghiệp trung học và vào đại học, bố tôi không bao giờ giấu nổi niềm tự hào trước những thành tích học tập của con trai mình cho nên ông cũng tỏ ra rất dễ dãi đối với tôi. Tuy nhiên chiếc thuyền buồm đó đột nhiên bị thủng một lỗ dưới đáy không thể khắc phục trong một đêm, thế là kế hoạch của chúng tôi hoàn toàn bị phá sản. Cha Amando Llorente - một tu sĩ dòng Tên, một thanh niên Tây Ban Nha quê ở xứ Léon - là bạn thân của tôi, bởi vì ông ấy cũng đam mê thể thao và thám hiểm.

Trong chuyến thám hiểm đầu tiên tới thung lũng Yumurí tôi đã được bầu làm trưởng đoàn thám hiểm vì chính trưởng đoàn sẽ là người phải thức cả đêm, để canh chừng, như một người lính gác cho cả đoàn. Các thành viên trong đoàn thám hiểm có đồng phục, chúng tôi căng lều sống ngay ngoài trời đồi núi. Tôi đã có sáng kiến bổ sung một số hoạt động khác của mình vào chương trình thám hiểm, và tất nhiên là không thể thiếu leo núi... Và cuối cùng, vì là người năng nổ và hăng hái nhất, tôi đã được bầu làm trưởng đoàn thám hiểm toàn trường. Đó là vị trí đầu tiên mà tôi đảm nhiệm trong cơ cấu lãnh đạo của nhà trường. Nhưng tôi còn tham gia vào tất cả các môn thể thao khác, và trong năm học cuối cùng tại trường tôi đã được bầu là chơi thể thao giỏi nhất trường - nên nhớ là trường có tới hơn một nghìn học sinh các lớp. Tôi tỏ ra xuất sắc nhất trong các môn bóng rổ, bóng đá, bóng chày, nói chung là hầu hết các môn thể thao.

Và điều tất nhiên là tôi dành phần lớn thời gian cho thể thao; tôi vẫn lên lớp đều đặn, nhưng chẳng bao giờ để tâm đến bài giảng, sau đó tôi mới tự học một mình. Tôi làm đúng theo những gì mà giờ đây ngày nào tôi cũng khuyên sinh viên không nên làm. Có thể nói là hồi đó tôi hoàn toàn tự học tất cả các môn như toán, đại số, vật lý, hình học - tôi tự học tất cả các định lý và mệnh đề... Nhưng cũng thật may mắn là tôi luôn đạt điểm tốt trong các kỳ thi cuối năm, nhiều khi còn cao hơn cả điểm trong các bài thi giữa kỳ. Trong năm học các linh mục dòng Tên không bao giờ phần nàn gì, nhưng khi chuẩn bị đến kỳ thi cuối năm, thì đùng một cái, thể nào họ cũng thông báo cho người đỡ đầu tôi khi đó - chính là người bạn thân của cha tôi được chọn làm cha đỡ đầu mà tôi đã kể, một triệu phú, ông ấy có riêng một công ty chuyên cho vay tài chính, ngoài ra ông ấy còn là Nghị sĩ trong Quốc hội, và có một ngôi nhà lớn ở Havana, vì ông ấy là thành viên Hạ viện, còn con trai ông ấy, cũng giàu có và thế lực không kém, là thành viên Thượng viện - tóm lại là các thầy giáo gọi điện về nhà cho người đỡ đầu của tôi và thông báo với ông ấy rằng tôi sẽ trượt tất cả các môn thi cho mà xem. Suốt ba năm liền tôi học ở đó, bao giờ họ cũng dự báo đúng một viễn cảnh như vậy vào cuối mỗi học kỳ.

Chỉ vì ông không bao giờ tỏ ra tập trung trong giờ học.

Xin nói thật là tôi chẳng bao giờ để tâm vào bất kỳ bài giảng nào. Có lẽ là chỉ trừ môn nông nghiệp, tôi cũng không hiểu tại sao, có thể là vì người giáo viên đã đánh thức sự say mê của tôi đối với môn học đó. Tôi thường tự nghiên cứu từ sách; hầu như đêm nào tôi cũng thức khuya để đọc sách và tự học, cho đến tận gần sáng, vì tôi là người phụ trách việc tắt điện trên giảng đường vào cuối mỗi ngày mà. Trong khi tất cả những người khác đã đi ngủ, thì thay vì tắt điện và ra về, tôi thường ở lại đó đọc sách cho đến tận hai hay ba giờ sáng rồi mới đi ngủ. Vì vậy đối với môn toán cũng như tất cả các môn khác, tôi đều tự học hết.


---------------------------------------------------------
1.  La forja de un rebelle là bộ ba tác phẩm - La forja, La ruta, La llama - xuất bản giữa những năm 1941 và 1946 bởi tiểu thuyết gia người Tây Ban Nha Arturo Barea (1897-1957). Đó là một kiểu tự truyện của một người Tây Ban Nha từ đầu thế kỷ 20 đến cuộc Nội chiến Tây Ban Nha 1936-1939.

[hoi_ls]

Vậy em trai Raul có ở cùng với ông không?

Đó là cả một câu chuyện dài. Hồi đó nó còn ở Birán; nó ít hơn tôi năm tuổi, là con út trong nhà mà; hồi tôi còn ở nhà chúng tôi suốt ngày bắt nạt Raul. Nó được gửi đến học với chúng tôi trong trường La Salle khi mới lên bốn tuổi rưỡi thì phải. Khi ấy nó được mẹ tôi đưa lên thăm anh em tôi và chính trong lần đó nó đã đòi ở lại. Nó khóc lóc, ỉ ôi, quẫy đạp, rồi hờn dỗi đến nỗi cuối cùng mẹ tôi cũng chịu thua. Cả bốn người chúng tôi sống trong cùng một phòng - có Ramón, Raul, tôi và Cristobita, con trai người quản lý một xưởng cưa cho một công ty nước ngoài, Công ty Bahamas Cuba, với lĩnh vực kinh doanh chính là khai thác thông quanh vùng Mayarí cũng với cha tôi. Thỉnh thoảng Raul cũng hay vòi vĩnh, làm mình, làm mẩy, nên nhiều lúc tôi phải la rầy nó, nhưng bao giờ Ramón cũng đứng ra bênh em.

Vì ông ấy là anh cả mà.

Ramón là anh cả. Và thế là Raul ở nội trũ cùng với chúng tôi trong trường La Salle.

Và nói theo cách nào đó thì chính ông là người dạy dỗ Raul?

Mỗi khi tôi vẻ thăm nhà vào các dịp lễ, bao giờ tôi cũng phải nghe những lời phàn nàn của bố mẹ, thế là tôi bảo họ, “Để con lo chuyện này cho, con sẽ bảo ban em”, và thế là tôi bắt đầu để mắt đến cậu em út của mình. Hồi còn ở nhà thì đúng là chẳng ai dạy dỗ nó cả.

Sau đó, tôi đưa cho nó đọc vài quyển sách, và Raul thấy thích thú ngay lập tức. Chính tôi đã đánh thức niềm say mê học hỏi từ em mình, sau đó tôi chợt nhận ra rằng Raul đã bỏ phí quá nhiều thời gian, trong khi nó hoàn toàn có thể học để đuổi kịp chương trình chung và học tiếp lên đại học. Và vẫn có một cách để thực hiện mục tiêu này, đó là đăng ký vào chuyên ngành Hành chính công; thực chất đây là một nhánh thuộc khoa Luật và Khoa học Xã hội của trường Đại học. Cũng không có gì khó khăn lắm; nếu như có chứng chỉ chuyên ngành này, sau đó có thể theo học tiếp về ngành văn chương, luật ngoại giao, thậm chí còn có thể trở thành một luật sư. Thế là tôi nảy ra ý nghĩ đó và thuyết phục bố mẹ tôi để Raul lên Havana học. Nhưng đến lúc đó, tôi đã bắt đầu dành phần lớn thời gian cho việc diễn thuyết và truyền bá tư tưởng mói cho tất cả mọi người. Đằng sau đó là cả một câu chuyện dài, nhưng hình như tôi hơi đi lạc đề thì phải.

Ông đã kể rằng hành động nổi loạn đầu tiên của ông diễn ra trong nhà cô giáo. Vậy những hành động tiếp theo là vào thời điểm nào?

Sau đó còn hai lần nữa, cũng có thể nói là ba. Đó là giai đoạn khi tôi vừa được đưa từ nhà cô giáo vào trường Colegio de La Salle. Học và ở nội trú luôn trong trường. Tại trường này tôi đã học lớp một, lớp hai, rồi lớp ba. Sau đó tôi nhảy cóc qua lớp bốn và vào thẳng lớp năm, rồi một hôm chính tại Santiago đó tôi đánh nhau với thầy hiệu phó, vị linh mục chịu trách nhiệm quản lý học sinh trong trường. Có thể coi đó là lần nổi loạn thứ hai của tôi. Có nhiều chuyện bất công xảy ra, và họ đưa tôi ra khỏi trường đó rồi gửi tôi sang trường khác.

Bố mẹ thì muốn tôi không đến trường nữa, để trừng phạt vị hiệu trưởng của ngôi trường đó.

Để tôi giải thích cho anh hiểu, ở đó có hai hiệu trưởng liền - người thứ nhất là đạo hữu Fernando, một người tốt bụng, còn người kia là Néon Marí. Vì đạo hữu Bernardo, một hiệu phó, người phụ trách quản lý sinh viên, lúc nào cũng lượn lờ khắp nơi đánh, phạt học sinh, nên tôi đã cãi lại ông ta, và rồi tôi bị phạt vì hành động đó. Đó là lần thứ ba ông hiệu phó này đánh tôi... Cả hai lần trước đều rất nặng tay, nhưng lần đầu tiên thì phải nói là kinh khủng, ông ta đánh tôi vì tôi đánh nhau với một cậu bé khác trên thuyền trong chuyến các học sinh nội trú được đưa đi chơi ở biển, vào thứ năm và chủ nhật hàng tuần. Sau đó, chúng tôi đã bơi thuyền ngang qua vịnh Santiago để quay về, rồi chúng tôi lên bờ và bước dọc theo một đại lộ, thẳng lên một con phố rất dốc và khó đi, vì trường của chúng tôi nằm trên một ngọn đồi khá cao trong thành phố, đi qua Parque Cespedes - mà nhân tiện cũng cần nói thêm rằng con phố chúng tồi đang đi qua lọt giữa khu đèn đỏ, một nơi nhan nhản gái bán hoa. Và thế là những người phụ nữ bắt đầu trêu ghẹo các thầy dòng của chúng tôi, trong khi một trong hai thầy tu vẫn còn khoác nguyên chiếc áo chùng trên người - “Ê, đức cha, đến đây đi, đến đây xem nào”, đại loại là những câu trêu chọc như vậy. Khi chứng kiến hoàn cảnh trớ trêu đó, tất nhiên là bọn học sinh chúng tôi đều cười ngặt nghẽo.

Vụ ẩu đả (giữa tôi và cậu bạn kia) bắt đầu khi chúng tôi đang trên thuyền quay về, và mọi chuyện vẫn chưa được giải quyết triệt để... Kể ra đúng là phải có phép màu chúng tôi mới không ngã vào động cơ của con thuyền, vì động cơ không có nắp bảo vệ. Tên con thuyền là El Cateto, có nghĩa là “Dân tỉnh lẻ” hoặc “Dân nhà quê”. Nhưng các bạn học khác đã tách hai chúng tôi ra, nên có thể nói là vụ ẩu đả vẫn còn treo lại, dang dở, cho đến khi chúng tôi quay về đến trường. Thật ra đó là một anh bạn rất tốt tính. Nhiều năm sau đó tôi tình cờ biết tin cậu ta; hóa ra cậu ta cũng đang tham gia hoạt động Cách mạng. Tôi sẽ không tiết lộ tên người bạn đó là gì, nhưng hồi đó cậu ta là con cưng của tay hiệu phó kia - đó cũng là chuyện rất thường tình; ý tôi là chuyện một hiệu phó có cảm tình đặc biệt với một học sinh nào đó vẫn luôn xảy ra. Tôi không hề ám chỉ bất kỳ điều gì khác thường trong mối quan hệ đó, giữa người hiệu phó và cậu học sinh kia. Các thầy dòng đó, mặc dù nhiều người là những giáo viên đặc biệt xuất sắc và rất tốt bụng, dù sao cũng không thể sánh với các thầy tu dòng Tên về ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần làm việc vô tư. Hồi đó chúng tôi rất phẫn nộ trước sự thiên vị không hề giấu diếm trong cách đối xử với các học sinh, và chúng tôi luôn tìm cách phản đối.

Phải nói là đến bây giờ tôi cũng không thể nào nhớ ra nguyên nhân của vụ ẩu đả trên thuyền. Nhưng ngay sau đó vụ đánh nhau của chúng tôi đã bị mọi người ngăn cản. Rồi khi về đến trường, tôi bước thẳng tới chỗ cậu ta và nói, “Đứng lên”; thế là cậu ta đứng lên, và bị tôi giáng ngay cho một cú đấm bằng tay phải như trời giáng. Chúng tôi tặng nhau thêm vài cú đấm cho đến khi bị những người khác nhảy vào can ngăn. Hậu quả mà tôi phải lãnh nhận đã đến ngay sau đó, khi ấy tôi đang học lớp năm, và lần đầu tiên, đạo hữu Bernando, hiệu phó phụ trách công tác giám thị của trường, đã đánh tôi.

Nhưng ngoài chuyện đó ra, phải nói rằng tôi rất hạnh phúc khi sống ở trường, cơ bản là vì tôi được tự do chơi thể thao, bơi lội, câu cá, khám phá đại dương...

[hoi_ls]

Nhưng chính xác thì chuyện gì đã xảy ra?

Hừm, nói một cách đơn giản, tôi đánh nhau với cậu học sinh con cưng của thầy hiệu phó, đúng như tôi vừa kể với ông.

Trong trường La Salte có một bể nước lớn, một chiếc xi téc khổng lồ, được bố trí ở phía dưới tầng trên của một khoảnh sân trung tâm rất dài; tức là ở phía dưới khoảnh sân là bể nước, ông hình dung được chứ. Vì khoảnh sân đó được thiết kế gồm hai tầng mà  . Ở ba mặt của khoảnh sân phía trên đó là một tầng nhà duy nhất trải ra thành nhiều phòng, trước hết là nhà ăn, ngay sát đó là phòng để đồ thánh, sau đó đến nhà nguyện ở góc và chiếm trọn cả cạnh giữa của sân; ở cạnh còn lại của khoảnh sân là một giảng đường lớn, và phía bên phải giảng đường đó dọc theo hành lang, tức là về bên tay trái là một vài phòng học nhỏ. Toàn bộ phần đó đều được dựng bằng gỗ xẻ, bao xung quanh khoảnh sân trên.

Hôm đó, lúc trời đã nhập nhoạng tối, trong nhà nguyện đang diễn ra một buổi lễ tụng. Sau trận ẩu đả với cậu bé kia, tôi, rất thận trọng và phòng xa, - có lẽ là vì tôi đã linh tính thấy có chuyện sắp xảy ra - đã lẻn vào trong phòng để đồ thánh, từ đây hoàn toàn có thể quan sát tất cả những gì đang diễn ra bên bàn thờ trong nhà nguyện. Khi tôi đang trốn trên đó, thì cánh cửa lớn dẫn từ sân vào trong nhà nguyện bỗng bật mở, và một bóng người bước vào, ông hiệu phó đã đứng đó và muốn gặp riêng tôi - có những điều bản năng tự biết mà không hiểu tại sao. Ông ta thậm chí còn không e dè gì trong khi buổi lễ thiêng liêng dưới kia đang diễn ra. Ông ta bắt tôi đi theo mình, ông ta lôi tôi đi dọc theo hành lang, đến góc lối đi thì rẽ phải, sau đó đi thêm một đoạn về phía cuối sảnh và ông ta quát vào mặt tôi, “Có chuyện gì với hai cậu vậy?” Và tôi nói, “Dạ, chuyện xảy ra là thế này...” Tôi còn đang đứng nguyên đó trước mặt ông ta, vậy mà ông ta không để tôi kịp nói hết câu, ông ta lấy hết sức giáng cho tôi một cái tát bằng tay phải. Tôi hoàn toàn không kịp phản ứng gì.

Vậy là ông ta đã tát ông.

Rồi ngay sau đó, ông ta tát cho tôi một cái nữa bằng tay trái, cũng mạnh không kém. Nên nhớ đó là hai cái tát từ đôi bàn tay của một người đàn ông còn rất khỏe mạnh và người bị tát chỉ là một học sinh còn đang theo học kỳ một lớp năm. Tôi choáng váng... hai tai gần như ù đặc. Lúc này thì trời đã tối hẳn. Thật khủng khiếp... Nhục nhã, tàn tệ.

Trong khi đối thủ của tôi trong trận ẩu đả trước đó hoàn toàn không phải là một cậu bé gầy yếu gì cả. Cậu ta đã là một thiếu niên dậy thì sớm và khá vạm vỡ mà rất ít học sinh khác dám động vào. Còn thầy hiệu phó khi đó thì to khỏe gấp hai lần tôi, mà ông ta còn là thanh niên nữa.

Vài tuần sau, chuyện đó lại xảy ra - ông ta lại giáng thêm cho hai cái tát nữa khá đau điếng, chỉ vì tôi đang nói chuyện trong hàng khi chúng tôi đang leo cầu thang lên phòng ngủ chung ở tầng trên. Lần này ông ta tát tôi hai cái vào hai bên mặt, thật ra thì không đau như lần trước, nhưng trong lòng tôi cảm thấy đau đớn hơn rất nhiều.

Vì cảm giác tủi hổ.

Trong thâm tâm tôi hoàn toàn choáng váng và không sao hiểu nổi phương pháp giáo dục bạo lực, hành hạ thể chất, như vậy. Lần thứ ba - và cũng là lần cuối cùng tôi bị ông ta đánh - xảy ra khi tôi đang từ trong phòng ăn chung bước ra sau bữa sáng. Bình thường thì các học sinh sẽ chỉ có vài phút để uống một cốc sữa và một hai ổ bánh mì nhỏ. Bơ ăn bánh được đựng trong những bình thủy tinh nhỏ màu xanh - chúng tôi thường hối hả ăn thật nhanh hai ba ổ bánh mì rồi phết bơ thêm vài ổ nữa để mang theo người, ở cái tuổi đó thì có ai mà không háu ăn...

Chúng tôi xếp thành hàng, trong một khoảnh sân nhỏ trước nhà ăn, chính là cái nắp của bể nước lớn mà tôi đã nói với ông đấy, và chúng tôi tranh nhau xem ai sẽ là người đầu tiên chạm tay vào cây cột phía cuối hàng, vì người đầu tiên chạm tay vào cột sẽ được là người đập bóng. Thường thì sau đó chúng tôi bao giờ cũng còn khoảng bảy tám phút gì đó để chơi bóng chày mà.

Sau khi chúng tôi đã chen lấn, xô đẩy với nhau để len về phía cây cột được một lúc, thì bất thình lình, tôi cảm thấy bị ai đó đánh lia lịa hai ba cái liền vào đầu. Lần này vẫn là thầy hiệu phó... Nhưng đây sẽ là lần cuối cùng, bởi vì tôi đã phát khùng. Tôi nổi điên đến nỗi tôi cầm ngay những ổ bánh mì vừa phết bơ và lấy hết sức ném thẳng vào mặt ông ta, rồi tôi lao tới và nhảy xổ vào ông ta như một con hổ con - điên cuồng cắn xé, cào cấu, đấm đá ông ta, ngay trước sự chứng kiến của học sinh toàn trường. Đó là lần nổi loạn thứ hai của tôi. Tôi mới chỉ là một học sinh trong khi ông ta đã là nhân vật chức sắc trong Ban Giám hiệu vậy mà ông ta lại đi hành hạ và sỉ nhục một học sinh.

Hồi đó mỗi khi tức giận ai đó, bọn học sinh chúng tôi thường dọa, “Tao sẽ lấy lọ mực đập vỡ sọ mày ra!” hoặc “Tao sẽ làm thế này...thế kia...” nói chung là đủ những câu đe dọa kinh khủng nhất. Tôi không bao giờ nói tôi sẽ lấy lọ mực đập vỡ sọ bất kỳ ai, nhưng lần thứ ba ông ta đánh tôi, tôi đã quyết định là sẽ không thể chịu đựng thêm được nữa. Phải khó khăn lắm thầy hiệu phó mới thoát ra khỏi tay tôi.

Sau đó tất nhiên tôi phải lên gặp thầy hiệu trưởng, Néon Marí, ở giảng đường gần đó phía cuối hành lang - tôi đứng trước mặt ông ta và nói, “Xin thầy hãy nghe em giải thích, chuyện là thế này...” Nhưng ông ta cắt ngang lời tôi: “Không, thầy ấy mới chỉ hơi đẩy nhẹ em một cái”. Có điều là cho dù thầy hiệu trưởng không chứng kiến cảnh thầy hiệu phó đánh tôi thì chắc chắn thầy cũng đã nhìn thấy hết cảnh tôi đấm, đá, cào cấu ông ta giữa sân trường. Đó lầ tất cả những gì gọi là công lý mà thầy hiệu trưởng nhà trường đã dành cho tôi. Ông thầy hiệu phó độc đoán kia đã làm tâm hồn còn non nớt của tôi phải chịu rất nhiều tổn thương. Tất cả các học sinh trong trường đều khẳng định rằng tôi hành động như vậy là đúng. Sau lần đó có thể thấy là ông ta không bao giờ dám động đến tôi, hay bất kỳ học sinh nào khác nữa. Vậy là cái lọ mực đã hoàn thành nhiệm vụ của mình. Nhưng không ai dám chắc chuyện gì sẽ xảy ra sau đó (tất cả đám học sinh đều đoán già đoán non liệu thầy hiệu phó sẽ trả thù như thế nào).

Khi ấy tôi đang học dở học kỳ một năm lớp năm, và hàng tuần mỗi học sinh sẽ được nhận một thang đánh giá hạnh kiểm nhất định: màu trắng cho những học sinh ngoan ngoãn; màu đỏ, họa hoằn lắm mới có, dành cho những học sinh hư; và màu xanh, phải nói là cực kỳ hiếm, chỉ dành cho những học sinh cá biệt.

Và ông bị điểm hạnh kiểm màu xanh?

Không. Cuối cùng cái ngày công bố hạnh kiểm ấy cũng đến, tôi hồi hộp chờ đợi. Màu trắng: học sinh X, Y, Z và cứ thế, cứ thế. Màu đỏ: học sinh X, Y, Z, vân vân. Màu xanh: không có ai... Tôi không được điểm màu trắng, mà màu đỏ hoặc màu xanh cũng không nốt - hoàn toàn không có gì. Có thể nói là khi đó ông ta đã hoàn toàn phớt lờ tôi, và tôi cũng mặc kệ. Sau đó tôi cũng chẳng bao giờ tỏ ra ngoan ngoãn hơn, vì kiêu hãnh và tự trọng. Tình trạng đó kéo dài suốt nhiều tuần cho đến Giáng sinh. Chúng tôi không bao giờ nói chuyện với nhau lấy một lời, trong suốt quãng thời gian đó.

Đến Giáng sinh, bố mẹ đến trường đón tôi về nhà. Nghe chuyện nầy thế nào ông cũng phải bật cười, thầy hiệu trưởng nói với bố mẹ tôi rằng cả ba đứa con của họ đều là los tres bandidos mas grandes que habían pasado por la escuela - “ba con chó rừng lớn nhất từng theo học trong ngôi trường này”.

Hãy thử hình dung Raul, một con chó rừng hoang dã như ông ấy nói - khi ấy em tôi mới đang học lớp một, nó chỉ khoảng sáu tuổi thôi. Còn Ramon thì xin thề với ông là anh ấy hiền lành hơn cả một vị thánh. Còn những “tội lỗi ghê gớm” của tôi thì ông biết là như thế nào rồi đấy. Nghe đến vậy, bố mẹ tôi bèn đưa cả ba anh em quay về Birán ngay lập tức.

[hoi_ls]

Bố mẹ ông có tin lời thầy hiệu truởng nói không?

Họ tin hoàn toàn những gì ông ta nói mới tệ chứ! Nhất là bố tôi, vì tôi phát hiện ra là ông bắt đầu kể cho tất cả những bạn bè đến chơi nhà việc chúng tôi “hư hỏng” như thế nào. Cái ông người Asturia vẫn còn ở Văn phòng Bưu điện, và khi chúng tôi về đến Birán, ông ấy bảo tôi, “Tới lúc nói chuyện phá quấy rồi”. Nói chuyện phá quấy nghĩa là trừng phạt, chắc chắn là thế. Ý tôi muốn nói ba anh em tôi đều còn là trẻ con là không thế này thì thế kia, bao giờ chúng tôi cũng tự đẩy mình vào rắc rối để rồi phải bị phạt - ví dụ như việc chúng tôi dám dùng cuốn sách đáp án, tức là đáp án của những bài toán đố, quyển sách mà thường chỉ các giáo viên ra bài tập mới được dùng ấy. Tôi cũng không biết rõ làm thế nào chúng tôi lại có quyển sách đó. Chính Ramón là người tìm ra quyển sách. Tôi cũng chẳng bao giờ hỏi anh ấy. Nhưng vấn đề chính là ở chỗ ngày nào chúng tôi cũng bị phạt hàng nhiều giờ liền, vì những lời thêu dệt vô căn cứ của Neon Marí. Tôi nghe nhiều người kể rằng khi bạn bè của gia đình tôi tới Birán chơi, toàn là những người có đất đai hoặc công việc làm ăn ở đây, bố tôi lại kể cho họ nghe về “tấn bi kịch gia đình” và những gì thầy hiệu trưởng trường La Salle đã nói về chúng tôi. Và thế là bố mẹ tôi ra quyết định rằng chúng tôi sẽ không được đưa đến bất kỳ trường học nào nữa.

Anh Ramón thì rất vui trước diễn biến mới này vì anh ấy chỉ thích lái máy cày và xe tải trong trang trại, cùng đủ thứ đại loại như vậy. Raul thì còn quá bé nên chẳng có ý kiến gì phản đối. Chỉ có tôi là bị tổn thương nặng nề nhát trong chuyện này, tôi là người bị thiệt hại nhiều nhất, tôi là người bị sỉ nhục ghê gớm nhất. Tôi có thể nhận ra rằng mọi chuyện đã trở nên bất công với mình đến nhường nào, tôi đã bị vu khống, đã là người bị đánh và tát thậm tệ. Vậy mà cuối cùng tôi vẫn là người bị trừng phạt nặng nề nhất bằng cách không được quay lại trường học.

Vậy là tôi buộc phải nổi loạn lần nữa. Tôi nói thẳng với bố mẹ rằng họ phải đưa tôi quay lại trường học. Tôi phát động một cuộc chiến đấu. Lần này là ngay chính trong nhà mình. “Con sẽ không chấp nhận việc bố mẹ cấm con đi học”, tôi tuyên bố. Phải nói rằng lần nổi loạn này là rất hiệu quả, vì những gì tôi nói ra khi đó khiến bố mẹ tôi phải e dè - tất nhiên không có chuyện tôi sẽ thực hiện tất cả những gì tôi đe dọa, nhưng dù sao tôi cũng đã nói ra cho họ biết.

Vậy chính xác thì ông đã nói gì với bố mẹ mình?

Đúng ra là tôi nói với mẹ tôi trước, sau đó mẹ nói lại với bố tôi. Dạo đó đúng vào dịp Lễ Ba vua, vào ngày 7 tháng 1, bình thường thì bao giờ chúng tôi cũng được đưa về nhà nghỉ lễ rồi lại quay lại trường học. Nhưng lần này thì chờ mãi vẫn không có động tĩnh gì cả, không có vẻ gì là chúng tôi sẽ được quay lại trường, không thấy ai thúc giục chúng tôi sắp xếp hành lý, chẳng có gì cả - tôi chẳng còn nơi nào để đi nữa, tôi bị trừng phạt. Và thế là tôi đã nổi loạn.

Khi mới lên có mười một tuổi?

Đúng là như vậy, chắc chắn khi ấy tôi đã tròn mười một tuổi vì tôi đang học lớp năm mà, và chính thời điểm đó tôi đã thốt ra một lời đe dọa khủng khiếp.

Ông đã nói câu gì?

Tôi nói với bố mẹ rằng nếu họ không đưa tôi quay lại trường học tôi sẽ đốt rụi ngôi nhà.

Nhà của gia đình ông?

Đúng vậy, ngôi nhà được làm bằng gỗ.

Nhưng ông thực sự có ý định làm vậy sao?

Tôi tin chắc là tôi cũng không dám làm thật đâu. Nhưng khi đó tôi dọa tôi sẽ làm thật, và chắc hẳn tôi đã đe dọa một cách hoàn toàn nghiêm túc, vì tôi thực sự quyết tâm làm một điều gì đó để phản kháng lại tình trạng bất công mà tôi phải chịu đựng tại nhà trường và chính tại gia đình mình. Tôi nghĩ tôi đã thể hiện rõ quan điểm của mình - và họ đã nhận ra điều đó.

Và mẹ ông đã nghĩ rằng ông sẽ làm thật?

Mẹ tôi lúc nào cũng là người hòa giải. Bố tôi cũng hoàn toàn thông cảm - có thể ông đã lấy làm thích thú khi thấy con trai mình đấu tranh bảo vệ quyền đến trường một cách dữ dội đến thế. Nhưng cho dù thế nào chăng nữa thì cuối cùng bố mẹ tôi cũng phải quyết định đưa tôi quay lại trường học. Khi đó đang là mùa khô, và tôi được đưa tới Santiago trên một đoàn tầu chở khách, mà chúng tôi gọi là pisicorre, dọc theo những con đường đất bẩn thỉu và bụi mù. Đó là năm 1938, ngay trước khi những cuộc bầu cử quốc hội diễn ra. Họ gửi tôi tới nhà một nhà buôn ở Santiago, một người đàn ông tên là Mazorra, ông chủ của một cửa hàng tên là La Muneca. Ông ấy cũng là một dân gốc xứ Galicia và lấy vợ là một phụ nữ người Santiago, tên là Carmen Vega, một phụ nữ lai to lớn như hộ pháp có bố da trắng và mẹ là người da đen, có lẽ bà ấy phải to lớn gấp đôi chồng mình, mặc dù trong thực tế bà ấy chẳng bao giờ bắt nạt hay quát nạt chồng... Đừng có bao giờ đùa cợt hay trêu ngươi cái ông người Galicia bé nhỏ ấy, và một khi ông ấy cầm cái dép đi trong nhà lên thì y như rằng có người phải ăn đòn và thể nào cũng có chuyện ầm ĩ trong nhà. Ông ấy không phải là mẫu người dễ bị người khác coi thường. Như tôi nói, ông ấy có một cửa hàng bán quần áo, Dona Carmen là vợ hai của ông ta. Bà ấy đã có một đứa con riêng với người chồng trước, và đến thời điểm này thì anh chàng con riêng đó suốt ngày bận bịu với chiến dịch vận động tranh cử vào nghị viện cho một bác sĩ nhi khoa vì ông này đã hứa sẽ dành cho anh ta một công việc nào đó, bà ta cũng có một người con trai khác với ông Mazorra, tên là Martincito, khi ấy anh ta đang học để trở thành một phi công dân sự, ở tận Mỹ.

Rồi một hôm chính trong giai đoạn đó đã xảy ra tai nạn không may. Chiếc máy bay luyện tập đã bị trục trặc, anh con trai của ông bà đã nhảy ra ngoài với một cái dù, họ lập tức liên lạc với người bố của anh ta, ông có thể hình dung câu chuyện như thế nào rồi đấy... Ngoài ra còn có một cô con gái, tên là Riset, cô này mới học năm thứ ba trong trường trung học - lúc nào cô ấy cũng diện một chiếc váy màu xanh nước biển với ba dải băng trắng tinh. Cô này cũng là con chung của hai ông bà Don Martin và Dona Carmen, một cô gái da nâu vô cùng xinh đẹp. Tôi phải lòng cô ấy ngay lập tức. Ở cái tuổi đó cậu bé nào cũng có thể thầm yêu trộm nhớ một cô gái lớn hơn mình - có thể là cô giáo, hoặc một cô nàng nào đó sống cùng phố, tóm lại là gần như bất kỳ cô gái nào trông xinh xắn một chút. Nhưng thôi, tôi sẽ không nói thêm gì về chuyện này đâu... Chúng ta đang nói về chính trị đúng không nhỉ? Đó cũng là nơi lần nổi loạn cuối cùng trong thời thơ ấu của tôi diễn ra.

Chống lại cái ông nhà buôn đó?

Mazorra là ông chủ và cũng là người đứng đầu cái gia đình mà tôi đang ở nhờ, trên tầng hai. Đó là một ngôi nhà rất dài, nhưng bề ngang thì không rộng lắm. Tôi ngủ trong một căn phòng bé tẹo ở cuối hành lang chính. Chính tại nơi đó tôi đã nghe tường thuật trận đấu thứ hai giữa Joe Louis và Max Schmeling trên đài - một trận quyền anh kinh điển, mặc dù không kéo dài lâu lắm, đúng không nhỉ? - đâu chỉ kéo dài có một hay hai hiệp thì phải, trước khi kết thúc bằng nốc ao.

[hoi_ls]

Trận đó Joe Lousi thắng phải không?

Đúng là Joe Louis ¹. Sau này, báo chí viết rất ầm ĩ về cái tay võ sĩ Max Schmeling vì chính anh ta là một trong những tên lính dù của Đức tấn công đảo Crete trong Chiến tranh thế giới II, ngay trước đêm Đức tấn công Liên Xô. Anh ta là một tên lính dù của Đức Quốc xã và là biểu tượng cho “sự ưu việt của dân tộc Đức”, vậy mà anh lại bị hạ gục một cách nhục nhã dưới tay của Joe Louis, một võ sĩ da đen. Chỉ ngần ấy là đã nói lên tất cả.

Ông đang kể cho tôi nghe về lần nổi loạn thứ tư cơ mà.

Đúng là lần thứ tư, vì tôi đã chán ngấy ngôi nhà đó rồi. Nhưng để tôi kể tường tận cho ông biết những gì tôi đã làm, một số trò nghịch ngợm mà tôi đã gây ra.

Vâng, ông kể đi.

Có nên kể ra không nhỉ?

Chắc chắn rồi.

Hừm, nếu vậy đây sẽ là câu chuyện cuối cùng trong buổi tối hôm nay. Chuyện là thế này: Mazorra, cái ông nhà buôn ấy, đang thăng tiến rất nhanh trên bậc thang xã hội. Với người vợ người lai của mình - người phụ nữ to cao mà tôi đã kể rồi ấy - ông ta đã chính thức gia nhập vào tầng lớp trung lưu ở Cuba, và họ đang cho xây một ngôi nhà lớn ở Vista, Alegre, khu dành riêng cho giói thượng lưu quyền quý ở Santiago.

Khi đó tôi được gửi vào học ở trường Colegio De Dolores của những thầy tu dòng Tên, ngôi trường dành riêng cho con trai của giới quý tộc, hoặc những nhà đại tư sản của Santiago theo học. Bà Carmen rất sung sướng vì cậu học sinh trọ trong nhà bà là tôi đây cũng học ở đó, vì như thế bà cũng có quyền được đứng ngang bằng với những người giàu có và sang trọng có con cái theo học trong trường này. Như tôi nói, bà ấy và ông chồng người Tây Ban Nha của mình đang cho xây một ngôi nhà ở Vista Alegre. Họ còn dẫn tôi tới thăm nơi xây dựng tòa nhà. Đến giờ tôi vẫn còn nhớ như in chỗ đó. Nói tóm lại, gia đình danh gia vọng tộc đó cần phải làm sao để kẻ ở trọ nhà họ không chỉ vào học trong trưòng De Dolores mà còn phải là học sinh ưu tú nhất nữa kia. Và thế rồi một số chuyện nhất định đã xảy ra với cậu học sinh này...

Vậy chuyện gì đã xảy ra với cậu ta?

Chị gái Angelita của tôi đang học ôn để chuẩn bị thi vào trung học. Emiliana Danger, một phụ nữ da đen, một giáo viên tuyệt vời, người đã dạy chị tôi hồi lớp bảy, đang kèm chị ấy học ôn thi vào trung học. Vậy là kỳ nghỉ năm đó tôi không được về nhà ở Birán, hay nói đúng hơn là họ không đưa tôi về nhà - năm đó tôi từ lớp năm lên lớp sáu. Nhưng tôi vẫn không được nhận vào “học viện”, tức là trường trung học, sau khi học xong lớp sáu vì khi đó tôi vẫn chưa đủ tuổi; hình như tối thiểu cũng phải mười ba tuổi, hay đại loại hơn thế thì mói được vào học. Nhưng tóm lại là cô Danger bắt đầu quan tâm tới tôi vì cô ấy nhận thấy tôi là một học sinh xuất sắc, tôi rất chăm chú nghe giảng bài, tôi trả lời được tất cả các câu hỏi và học thuộc lòng quyển sách dầy khự đó, quyển sách mà học sinh nào cũng phải học thuộc lòng nếu muốn vào trung học. Cô ấy rất nhiệt tình. Cô ấy là người đầu tiên tôi gặp có khả năng khiến tôi thấy nhiệt tình với một chuyện gì đó. Cô ấy khăng khăng bắt tôi phải học để có thể hoàn thành năm lớp sáu, năm lớp bảy và cả năm đầu tiên trung học cùng một lúc, sao cho đến khi tôi học xong lớp sáu và đủ tuổi, dù thế nào chăng nữa tôi cũng có thể dự kỳ thi dành cho lớp bảy và năm thứ nhất trung học.

Đang trong tâm trạng phấn khích và đầy quyết tâm như vậy thì tôi gặp chuyện không may. Đúng vào đầu học kỳ đó, bác sĩ chẩn đoán tôi bị viêm ruột thừa. Vào thời đó thì bất kỳ ai đau bụng cũng đều bị mổ cắt ruột thừa hết, và tất nhiên là chỉ sau một cơn đau dạ dầy vớ vẩn tôi cũng bị đưa vào bệnh viện và bị cắt ruột thừa. Các bác sĩ thời đó ở Cuba làm việc chẳng khác gì ở Mỹ, họ cứ mổ cho bệnh nhân mặc dù thật sự thì cũng chưa đến mức cần mổ. Và thế là tôi phải lên bàn mổ cắt ruột thừa. Chúng tôi đều là thành viên của Colonia Espanola, một tổ chức từ thiện chuyên về y tế và điều trị bệnh theo mô hình hợp tác rất hiệu quả vì hồi đó ở Cuba có hàng nghìn người gốc Cuba, và chỉ cần mất một pêsô hoặc một pêsô rưỡi gì đó là sẽ nhận được sự chăm sóc y tế rất chu đáo. Vì vậy, thậm chí những gia đình trung lưu bình thường cũng được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc y tế tưong đối tốt với giá cả phải chăng.

Tôi phải công nhận rằng các mô hình cơ sở y tế và hợp tác bảo hiểm kiểu Tây Ban Nha khi đó rất giống với một mô hình hợp tác xã xã hội chủ nghĩa, vì cũng có đủ bác sĩ, y tá, bệnh viện, quỹ bảo trợ và tất cả mọi thứ, ban điều hành xoay xở đủ tiền để cung cấp cho các thành viên dịch vụ y tế tốt nhất. Một gia đình như gia đình tôi chỉ cần chỉ một hoặc hai pêsô cho một người là có thể được “bảo hiểm”, có thể nói như vậy cho dễ hiểu, trong các trường hợp không may bị bệnh tật bất ngờ; chúng tôi được tiếp cận các dịch vụ y tế. Nếu chẳng may bạn phải mổ, các bác sĩ sẽ mổ và cung cấp thuốc cho bạn. Vậy là họ đè tôi ra để mổ với phương pháp gây tê cục bộ - hồi đó hoặc là gây tê cột sống, gây mê tổng thể hoặc gây tê cục bộ... Đến giờ tôi vẫn không hiểu vì lý do quái quỷ gì mà họ lại mổ cho tôi với phương pháp gây tê cục bộ... Chắc không bao giờ tôi có thể quên được ca phẫu thuật đó. Đau thì tất nhiên rồi, nhưng tệ nhất là những gì diễn ra sau đó - ông biết đấy, vào hồi đó thì các bác sĩ bắt bệnh nhân mới mổ phải nằm yên suốt một tuần.

Đúng là tôi không biết có chuyện thế thật.

Ngày nay các bác sĩ sẽ bắt bạn nhúc nhắc đi lại ngay lập tức để tránh bị vón máu gây tắc mạch và những vấn đề khác, nhưng hồi đó y học còn rất lạc hậu... Mãi bảy ngày sau họ mới dựng tôi dậy, tháo chỉ khâu, và sau bốn mươi tám hay bảy mươi hai giờ gì đó vết mổ bị nhiễm trùng. Cũng may là chỉ nhiễm trùng phần ngoài chứ không phải bên trong vì ngày đó làm gì có penicillin hay các loại kháng sinh đặc trị như bây giờ. Họ lại phải rạch vết mổ ra hoàn toàn, và tôi nằm bẹp trong bệnh viện thêm ba tháng nữa. Tôi phải quên kế hoạch của cô Danger, sau đó tôi học lại lớp sáu ở Colegio De Dolores, nơi tôi đã học được một nửa năm lớp năm. Gần như suốt học kỳ đầu tiên của năm lớp sáu tôi phải nằm bệnh viện...


----------------------------------------------------------
1. Joe Luis, “Oanh tạc cơ” (1914-1981), võ sĩ vô địch quyền Anh thế giới hạng nặng từng đánh bại võ sĩ người Đức Max Schmeling (1905-2005), người từng vô địch thế giới năm 1930. Trận đấu đầu tiên diễn ra vào ngày 6 tháng 6 năm 1936, và Louis bị đánh bại. Trận đấu thứ hai mà Castro đang nói đến, diễn ra ngày 22 tháng 6 năm 1938 ở sân vận động Yankee với hơn 60.000 khán giả; trận đấu này được phát trên radio bằng 4 thứ tiếng: Anh, Đức, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Trận đấu này đặc biệt quan trọng bởi vì lúc đó đang xảy ra tình trạng căng thẳng giữa Đức và Mỹ trước thế chiến thứ hai - một võ sĩ da đen và một võ sĩ “Aryan”, hai phe dân chủ và chủ nghĩa phát xít đang tranh cãi nhau để giành vị trí thống trị. Joe Luis hạ gục Schmeling bằng cú hạ nốc ao ngay từ hiệp đấu đầu tiên.

[hoi_ls]

Không thể nhấc người đến lớp.

Đúng là không thể nào nhấc người đến lớp được. Còn trong năm lớp năm thành tích học hành của tôi thế nào ư? Nói chung là điểm tổng kết của tôi không có gì là đáng tự hào - vì đủ mọi lý do, nào là thay đổi trường học, giáo viên, lớp học, sách giáo khoa. Nhưng người bảo trợ của tôi, vợ của cái ông nhà buôn, tức là Dona Carmen mà tôi đã kể, lại đòi tôi phải đạt điểm xuất sắc nhất trong trường. Thế là tôi buộc phải làm gì đó.

Tôi cứ suy nghĩ mãi về chuyện này, và tôi tự nhủ, Hừm, quy trình thông thường là bạn mang bảng báo điểm về nhà cho họ ký - tức là những người trong ngôi nhà mà tôi ở trọ - rồi mang bảng báo điểm quay lại trường... Có nhiều cách đánh giá điểm khác nhau: xuất sắc, giỏi, tiên tiến, khá và kém. Vậy là tổng cộng có năm khả năng khác nhau, và với những tham vọng xã hội của cái gia đình này, họ muốn tôi đạt tất cả các điểm xuất sắc. Tức là tôi phải đạt điểm xuất sắc trong mọi môn học. Nếu không, họ sẽ tịch thu số tiền tôi được nhận hàng tuần, tất cả chỉ có năm xu mà tôi dùng để mua cuốn truyện tranh của Argentina mà tôi rất thích, tên là El Gorrión ¹.

Ông thích xem truyện tranh à?

Rất thích là khác. Hồi đó tôi còn đọc cả De tal palo, tal astilla ², cũng là một loạt truyện nhiều kỳ khác, tôi còn mê mệt với những bộ phim hoạt hình trong rạp. Cứ đến thứ năm hàng tuần, được năm xu, đến chủ nhật, được hai mươi xu: mười xu xem phim, năm xu mua kem, và năm xu mua một chiếc bánh sandwich nhỏ kẹp patê thịt lợn, quá rẻ đúng không? Tổng cộng là 25 xu mỗi tuần. Vậy mà họ suốt ngày đe nẹt tôi: nếu tôi không nhận được điểm xuất sắc trong tất cả các môn học, họ sẽ tịch thu khoản tiền hai mươi lăm xu mỗi tuần của tôi.

Thế là tôi trù liệu một kế hoạch. Tôi kể lại cho ông nghe kế hoạch này mà không hề có gì là xấu hổ cả. Thật ra phải nói là tôi rất hài lòng khi được kể lại chuyện này. Hồi đó tôi tự nhủ: Chẳng hạn như mình đánh mất phiếu báo điểm thì sao nhỉ? Mình sẽ mang về cho họ phiếu báo điểm cũ cho họ ký, nhưng sau đó tôi sẽ giữ lại, và tại trường tôi sẽ báo với Ban Giám hiệu rằng tôi đánh mất phiếu báo điểm. Chắc chắn thể nào họ cũng phát cho tôi phiếu báo điểm mới, vậy là tôi sẽ có hai phiếu báo điểm, trong đó có một phiếu với điểm thật - cũng không hẳn là điểm kém, nhưng cũng không được như Dona Carmen kỳ vọng - còn phiếu kia ghi điểm tổng kết do tôi tự điền vào.

Vậy là ông làm giả phiếu báo điểm?

Chính xác là tôi đã làm điểm giả. Vì tôi có đến hai phiếu báo điểm, nên tôi sẽ tự ghi điểm cho mình lên một phiếu sau đó Dona Carmen sẽ ký vào, vì tôi đang sống dưới sự bảo trợ của bà ấy mà, còn phiếu kia ghi điểm thật của mình thì tôi tự tay ký. Nhưng đến cuối học kỳ thì bắt đầu có rắc rối, khi quý bà Carmen vẫn cứ đinh ninh rằng tôi là học sinh xuất sắc nhất từng học trong ngôi trường danh tiếng đó, và thế là bà ấy bèn đặt may một chiếc váy dài lộng lẫy màu đen - vì tất cả con cái của những người giàu có trong thành phố đều học ở đây mà, nhất là con cái của những người hàng xóm tương lai của bà ấy ở khu Vista Alegre - chuẩn bị cho cái ngày tôi rinh về nhà tất cả những giải thưởng...

Tất cả giải thưởng trong năm học?

Dành cho học sinh ưu tú nhất.

Vì ông tự cho mình điểm cao nhất?

Toàn điểm mười. Thậm chí còn không có một con chín nào, không điểm nào dưới mười cả, vì tôi thận trọng bảo đảm rằng tôi phải đạt điểm cao nhất. Đến cuối năm học đó, tôi hoàn toàn chưa có kế hoạch gì để đối phó với những hậu quả mà tôi gây ra, vì đó là dịp họ trao thưởng cho những học sinh đứng đầu môn này, môn kia, những học sinh xuất sắc. Buổi lễ này bao giờ cũng được tổ chức rất trang trọng.

Tôi nhớ là hình như tôi cũng được nhận một giải thưởng gì đó, trong môn Địa lý thì phải, vì đây là môn tôi thích nhất.

Vậy là chiều hôm đó họ tổ chức lễ phát thưởng. Xuất sắc: Enrique Peral, tôi còn nhớ tên cậu bạn này. Ngôn ngữ, giải nhất: học sinh A, học sinh B; giải nhì... Tôi bắt đầu làm ra vẻ cực kỳ ngạc nhiên - tôi, người bao giờ cũng được điểm xuất sắc nhất, lại không được gọi lên nhận giải thưởng nào - đến lúc đó tôi vẫn chưa nghĩ ra lời giải thích nào khả dĩ cả - tôi tự tạo cho mình vẻ mặt ngỡ ngàng đến ngẩn ngơ như thế này này: lẽ nào tôi không được giải nhất sao? Cho đến khi buổi lễ phát thưởng kết thúc và tôi vẫn không được gọi lên nhận giải nhất nào, giải nhì cũng không nốt, mà thực ra là chẳng có giải nào sất - chẳng ai nhìn thấy mặt tôi ở đâu cả. Mà hình như cũng có một giải thì phải, như tôi đã nói với ông đấy. Và khi đến lúc phải nói lời gì đó để giải thích, tự nhiên tôi nghĩ ra câu trả lời: “Ồ, cháu nhớ ra rồi. Mãi đến tận giữa năm học cháu mới chuyển vào lớp, nên cháu không có điểm cho học kỳ đầu. Vì vậy cháu không giành được giải nào cả”. Cách giải thích đó cũng ít nhiều an ủi mọi người; Dona Carmen đành phải chấp nhận lý lẽ của tôi, và mọi người đều vui vẻ. Tôi không bao giờ quên rằng tôi đã phải bịa ra toàn bộ câu chuyện, phải suy nghĩ thật nhanh trong hoàn cảnh cấp bách đó, ông biết đấy.

Năm lớp sáu là năm tôi bị chẩn đoán viêm ruột thừa, rồi bị mổ, thế là mất toi ba tháng nằm viện trước khi quay lại ngôi nhà của cái ông người Tây Ban Nha đó với đủ những câu chuyện bịa đặt của mình, đến lúc đó tôi đã chán ngấy cái trò cố gắng đạt điểm cao nhất, cùng tất cả thói phù phiếm giả tạo và làm ra vẻ đó. Tôi quyết định rằng đã đến lúc tôi cần rời khỏi ngôi nhà đó. Thực sự thì tôi không học hành được gì ở đó cả, bởi vì một khi phải học trong những hoàn cảnh như vậy, khi mà họ bắt bạn phải học hàng giờ liền mỗi buổi chiều, thì thế nào bạn cũng bắt đầu nghĩ linh tinh, đầu óc lại thơ thẩn nghĩ đến việc khác. Vậy là tôi phải dùng đến phương cách cũ của mình, và họ dọa sẽ tống tôi vào một trường nội trú... vẫn là liều thuốc đặc trị cũ giống như trong nhà mẹ đỡ đầu của tôi, cuối cùng họ phải cho tôi vào ở nội trú trong trường Colegio de La Salle. Tôi đã nổi loạn. Tôi đã đập tan mọi quy tắc mà họ nghĩ ra, tôi nhất định không chịu nghe lời bất kỳ ai trong bọn họ, và thế là họ phải cho tôi gói ghém đồ đạc. Nhưng sau đó là quãng thời gian rất hạnh phúc của tôi trong trường nội trú, tôi bắt đầu học hành cẩn thận và đạt được nhiều điểm tốt, đến năm lớp bảy thì tôi thực sự trở thành một học sinh xuất sắc.


-----------------------------------------------------------
1. El Gorrion (Chim sẻ) là cuốn sách hài được tìm thấy ở Buenos Aires năm 1932. Câu chuyện nổi tiếng nhất của cuốn sách này xuất hiện năm 1938 với tựa đề “El Vengador” (Kẻ báo thù), nhân vật là một siêu anh hùng tên nhân vật được đặt cho nhiều địa danh. Cuốn truyện hài này được viết bới Alberto Breccia (1919-1993), năm 1968, ông là người đã xây dựng một cuốn album vè cuộc đời của Che Guevara.

2. Cuốn tiểu thuyết (1880) của tác giả người Tây Ban Nha (1833-1906); tên của cuốn truyện có nghĩa là “Quả táo không thể rơi quá xa cành của nó”.