Bà mẹ của mười liệt sĩ - Truyện kí của Tô Phương

[anhquaynop]

Tuy vậy trong cái vỏ bề ngoài im lặng tiêu điều ấy lại là một cuộc sống vô cùng sôi sục.
 
Gần sáng, trời vẫn mưa nặng hạt. Tiếng mưa rơi trên mái nhà lớp bằng lá dừa nước nghe đều đều như không bao giờ dứt. Má Tám và những người mẹ làng Nam Thái Sơn trăn trở không sao chợp mắt được. Ngày xưa, những đêm mưa gió, vệ quốc đoàn từ trên vùng Bảy Núi - Hà Tiên, theo lộ 80 xuống đông tràm. Sau chiến thắng, những đêm liên hoan quân dân kéo dài đến gần sáng. Những nắm cơm vắt và những chiếc khăn tiễn đưa hồi tập kết với nhiều kỉ niệm vẫn còn tươi rói trong trí nhớ người dân Nam Thái Sơn.
 
Mặt trời nhô lên khỏi mặt biển, ánh nắng chưa uyên thủng những lớp sương mai dày đặc bồng bềnh trôi trên cánh đồng. Ngoài lộ 80 xe bọc thép chạy rung nền đường. Xã trưởng Tám Nấm tung tay chân đi khua dân tập trung ra đường để nghe tên đại úy Đằng nói chuyện. Hắn cầm loa điện nói oang oang:
 
- Chúng tôi là đội quân “Hổ xam” của quân đội quốc gia có phận sự đến đây để yêu cầu bà con dỡ nhà ra ngoài lộ 80 ở, để quân chánh phủ dễ truy quét bọn cộng sản nằm vùng. Ai không thực thi thì lính và xe ủi sẽ làm giúp. Ai cố tình chống lại, tù mọt xương. Bà con nghe rõ chưa?
 
Hàng trăm bà con lớn tiếng phản đối. Cụ Nhì đã ngoài 70 tuổi đứng lên nói:
 
- Thưa với các quan, các thầy! Từ xa, vùng đất này hoang vắng. Cbhúng tôi đến đây lập nghiệp bằng mồ hôi nước mắt của mình, suốtm ấy chục năm trời mới có nhà cửa, vườn tược, ruộng vườn để sinh sống. Bây giờ không đi đâu cả.
 
Tên Đằng hằm hằm bước đến, túm chòm râu bạc của cụ Nhì kéo ngược lên nói:
 
- Lao già này còn sống được mấy năm nưa mà chống lại lính của chánh phủ. Lãm mà cứ nói cái giọng đó thì ăn đạn - Hắn rút khẩu súng lục giơ ra trước mặt cụ - Khẩu súng này lúc nào cũng nạp sẵn đạn.
 
Theo kế hoạch của má Tám, cụ Nhì nói trước, tiếp theo là bà Năm, cô Xuân, thím Dậu rồi tới má. Làm như vậy để bọn nó nói hớ cái gì thì má sẽ đập lại.
 
Nhưng đến đây, thấy tên Đằng hống hách quá, để trấn an mọi người, má Tám ra hiệu cho bà năm dừng lại. Má bước ra khỏi đám người, tiến lên trước mặt tên Đằng:
 
- Thưa ông đại úy, bà con láng Nam Thái Sơn này từ ngoài Bắc vào đây làm ăn. Đúng như lời cụ Nhì nói, xưa kia vùng này là sình lầy, đưng, lác, chúng tôi tự khai phá làm nên. Tháng trước chánh phủ đòi tịch thu hết ruộng đất. Bây giờ chánh phủ đòi xúc dân ra lộ 80. Thế chẳng khác nào chánh phủ giết dân. Dân sống phải dựa vào ruộng đất. Dời làn ra ngoài lộ để ăn đá, uống nước mặn hay sao? Chúng tôi có nhà cửa, có vườn, có đất. Sống chết gì chúng tôi cũng ở lại làng làm ăn chứ không đi đâu cả. Chánh phủ có sợ Việt cộng thì chánh phủ cứ cho quân về đóng trong làng để bắt họ. Chúng tôi là dân, chúng tôi không biết Việt cộng là ai.
 
Tên Đằng nổi giận. Hắn hét to:
 
- Chính con mẹ này là Việt cộng đây.
 
Hắn rút súng lục ra, gí sát vào mang tái má Tám bắn dọa hai phát liền. má Tám vãn đưng yên quắc mắt nhìn hắn. Hàng trăm người tràn lên hô to: “Đả đảo lũ sát nhân. Không được đụng đến má Tám...”. Tên xã trưởng Nấm xoa tay khúm núm:
 
- Xin đại úy nguôi giận, đứng bắn bà Phúc. Tôi sẽ rán thuyết phục bà con.
 
Mọi người biết thừa đây là trò hề thằng đấm, thằng xoa.
 
- Ông đại úy - Má Tám nhìn thẳng vào mặt tên Đằng - ông đưa lính về đây để cưỡng bức bà con dời làng. Ông bứt râu người đáng tuổi bố ông, ông bắn súng vào tai người đáng tuổi mẹ ông. Sao ông ăn, ở ác đức làm vậy. Mười cửa địa ngục ông cũng phải chừa một cửa để mai sau cho mình chớ!
 
Tên Đằng lúng túng nhìn dòng người kéo tới một lúc một đông, vây gọn từng tốp lính để vận động. Đằng đã run nhưng vẫn nói cứng.
 
- Đó là lịnh của Ngô tổng thống. Trước sau gì tôi cũng cào cái làng này ra. Tụi tui là lính chỉ có biết tuân lịnh, bà hiểu chưa? Tôi nhắc lại làng Nam Thái Sơn phải dời ra lộ 80, chỉ có vậy thôi.
 
Nhưng hắn chưa chịu thua. Hôm sau Đằng điều hàng chục xe ủi đến. Xã trưởng Nấm đắc chí, tưởng phen này triệt hạ được cái làng “cứng đầu” này.
 
Máy ủi đậu thành hai hàng ngang. Má Tám cũng hô hào bà con đứng dàn thành hai hàng ngang trước các đầu máy. Xã trưởng Nấm tức giận hét:
 
- Bay cứ ủi đại cho chết mẹ tụi nó đi. Tụi nó làm dốc chớ chẳng đứa nào liều mạng đâu.
 
Má Tám bước đến gần một chiếc máy ủi nói to:
 
- Anh em lái máy ủi! Anh em cũng là người nghèo đi làm thuê, làm mướn, anh em phải thương người nghèo chớ! Anh em đừng làm điều ác, phá nhà, phá cửa của đồng bào. Anh em theo lính giặc cày ủi thì nhất quyết chúng tôi sẽ nằm xuống trước đầu máy.
 
Nhiều tên lái máy ủi do dự.
 
- Các anh phải đứng về phía bà con - Má Tám nói tiếp - Các anh làm điều ác, chính vợ con các anh cũng sẽ nguyền rủa các anh.
 
Xã trưởng Nấm vung súng lục:
 
- Đ. mẹ, chúng mày bị tụi đàn bà lung lạc phải không. Đứa nào không tiến lên tao bắn bể đầu.
 
Một số tên lo sợ, vội vàng nổ máy, tăng ga cho xe ủi lao vào làng. Theo sự chỉ huy của má Tám, hàng chục đống rơm được chuyển đến dựng thành vật chướng ngại, xe ủi vào đến đâu, bà con châm lửa đốt rơm đến đó. Hai chục xe ủi bốc cháy đùng đùng. Má Tám cảnh cáo:
 
- Các anh cho xe vào sâu trong làng, chúng tôi sẽ đốt nhà và xe cháy tiêu luôn.
 
Lần đầu tiên xã trưởng Nấm thấy mình bất lực, hắn phải ra lệnh cho những người lái máy ủi rút về. hắn có thể gọi điện để đại úy Đằng đưa cả tiểu đoàn lính “Hổ xám” với súng đạn và lưỡi lê đến chi viện. Thực có còn thiếu thứ gì nữa đâu? Nhưng hắn không hiểu nổi vì sao mỗi khi một người bị giết, thì trong đội mắt của dân làng lại rực lên ngọn lửa kì lạ. Hắn có nhiều quyền lực, thế mà hắn phải sống nơm nớp lo sợ từng phút, từng giây. Và bọn hắn đã phải lui bước, phải thực hiện thủ đoạn mới “Bình định tại chỗ”. Xã trưởng Nấm nói:
 
- Bà con sợ ra lộ 80 xa xôi, trở ngại công việc làm ăn. Được, tôi sẽ trình với thượng cấp. Chắc là thượng cấp cũng thông cảm khó khăn đó của bà con. Bây giờ ta chỉ sắp xếp lại nhà cửa cho có trật tự. Ta gom một số nhà ở quá lẻ loi về xung quanh đồn. Chúng ta phải đặt việc bảo vệ dân làng và chống Việt cộng xâm lăng lên trên hết.
 
Kế hoạch cào làng, gom dân ra lộ 80 của địch thất bại. Nhưng cuộc đấu tranh để giữ nhà, giữ đất, phá âm mưu “tát nước bắt cá” của dịch ở Nam Thái Sơn đã diễn ra dai dẳng hàng mấy năm trời.

[anhquaynop]

*
*    *

Cuối năm 1960 Gấm sinh đứa con trai thứ tư đặt tên là Tiến. Cùng thời gian đó, chị nhận được tin Tiệu đã hi sinh trong một chuyến đi công tác từ mặt trận khu trở về xã.

Nghe tin, má Tám choáng váng, nhưng kịp thời trấn tĩnh. Má nói với Gấm:

- Làm cách mạng là phải nhận phần gian khổ, hi sinh con anh hùng! Chồng chết mà con cứ ngồi khóc thì chỉ ốm đau thêm. Con ở nhà trông nom lũ nhỏ, má đi với anh em giao liên tìm xác chồng con.

Má Tám lặn lội tìm đến tận nơi Tiệu ngã xuống. Anh bị ba vết đạn vào bụng và năm nhát dao găm vào ngực. Súng ngắn và tài liệu của anh địch lấy hết. Bà con giúp má mua một chiếc ghe, cưa hai đầu úp lên xác Tiệu, rồi lấp đất. Đốt nắm hương cắm lên mộ Tiệu, má lẩm nhẩm: “Con ơi! Má xin chịu tội không lo được cho con mồ yên mả đẹp! Má sẽ nuôi dưỡng các con của con chóng lớn, cùng mẹ nó trả thù cho con! Bước đường dở dang của con sẽ có đồng bào, đồng chí tiếp nối. Nam-mô-a-di-đà Phật!”.

Trời tối một lúc lâu, tiếng ồn ào trong làng đã vắng. Gấm uể oải ngồi dậy. Ba gian nhà vắng lặng. Ba mẹ con ngồi thừ trên mặt thềm. Hai thằng cu lớn là Lạc và Liệu thơ thẩn đi chơi ngoài sân với cậu Cừ.

Thằng cu Lăng và Tiến thì đứa đòi ăn, đứa đòi bú. Đến lúc có tiếng nói to của một người nào đó đi ngoài ngõ, má Tám mới giật mình bảo Gấm:

- Thôi, đứng lên dọn cơm ăn đi, lũ nhỏ nó đói rồi đó.

Nghe mẹ giục đến lần thứ ba, Gấm mới gắng gượng đứng dậy đi xuống bếp. Miếng cơm trong miệng nhạt thếch. Cảnh nhà hiu hắt thế nào ấy. Ban ngày làm việc mệt nhọc, quên đi thì tôi, cứ lúc chiều đến, nhà cửa vắng vẻ, cái buồn như càng da diết hơn.

Rửa xong mấy chiếc bát, Gấm cũng chưa buồn đứng dậy. Bóng tối dày đặc trên mặt kính. Sao trời in xuống mặt nước những chấm sáng lờ mờ. Thỉnh thoảng một vài con dơi chao đi, chao lại trên ngọn môn nước. Bên hàng xóm tiếng bác Hanh trai to như lệnh vỡ. Ngồi đây lòng thấy rờn rợn, nhưng Gấm vẫn cứ ngồi mãi. Ở chỗ gốc gòn kia, giặc đã treo cổ cụ Quyến. Giờ đây, trong ánh sao lờ mờ chiếu sáng mặt kinh, Gấm như vẫn còn nghe thấy tiếng cụ hô to: “Đả đảo Ngô Đình Diệm! Hồ Chủ tịch muôn năm!”. Bây giờ chúng nó lại giết anh Tiệu. Anh chết như thế nào? Gấm tự thấy mình có lỗi, không được nhìn thấy mặt chồng lần cuối cùng. Nghe mẹ kể lại cái chết đau đớn của anh, lòng Gấm uất nghẹn. Đau đớn làm sao!

Gấm biết lúc này trong nhà mấy đứa nhỏ ăn cơm xong đã lăn ra ngủ. Mẹ chắc lại ra ngồi đầu hè tiếp tục nghỉ ngơi một mình. Bố chết sớm, mẹ muôi Gấm khôn lớn, bây giờ lại đến Gấm nuôi các con. Bất giác Gấm thấy thương mẹ và tủi phận. Gấm ứa nước mắt. Một cơn gió thổi chao mặt nước. Những ngôi sao dưới dòng kinh như tản ra. Gấm bưng rổ bát vào nhà. Gấm định thắp đèn nhưng má Tám từ ngoài hè nói vọng vào:

- Thắp đèn làm gì vội cho nóng con? Con thắp cho chồng con một nén hương, rồi ra đây ngồi với mẹ.

Gấm ngồi bên mẹ, mắt nhìn đăm đăm lên bầu trời đầy sao. Mùi khói bếp buổi chiều quyện với sương đêm còn phảng phất trong không gian. Qua những vườn cau hàng xóm, thỉnh thoảng lại thấy le lói ánh đèn ở một nhà nào từ xa chiếu lại. Xung quanh không một tiếng động. Má Tám vứt miếng bã trầu, chậm rãi nói:

- Con hãy để bốn đứa nhỏ má trông nom cho, tạm lánh ra ngoài mật khu công tác một thời gian. Má nghe anh em ở huyện đội kể lại rằng trước lúc hi sinh, thằng Tiệu đã bắn chết hai tên ác ôn và còn kịp nhai, nuốt mấy công văn mật. Thế nào chúng nó cũng trả thù con ạ! Anh Tám Lai Bí thư chi bộ dặn má bàn với con nên đi sớm, mà ra ngoài đó cùng công tác chứ có phải đi chơi đâu.

Gấm nói:

- Thằng Lạc, thằng Liệu, thằng Lăng lớn rồi con không lo. Nhưng thằng Tiến còn bé quá, mới có bốn năm tháng, nó ở với bà có được không?

- Con yên tâm, mẹ có cách rồi. Với lại cô Mai, cô Tâm trong làng tốt sữa, mẹ sẽ xin các cô cho cháu bú tiếp vài tháng nữa. Cháu ngoài bảy tháng mẹ sẽ cho nó ăn cháo loảng, rồi lại khôn lớn như thổi ấy à?

Gấm ra mật khu công tác. Má Tám một mình nuôi đứa con nhỏ và bốn đứa cháu ngoại. Cuộc sống khổ cực vô cùng, thằng Cừ, thằng Lạc hơn 10 tuổi, ngày ngày đi mót lúa, mò cua, bắt ốc, biết thương mẹ, thương bà không còn lêu lổng như trước. Bà con trong làng thương yêu đùm bọc chúng, sau mùa gặt nhà cho giạ lúa, nhà cho vài lít gạo nếp, gia đình má cũng sống tạm qua ngày.

Một lần anh Tám Lai triệu tập cuộc họp chi bộ tại nhà má Tám, không ngờ có kẻ phản bội đi báo. Đêm ấy tên Láu đích thân dẫn một trung đội lính ngụy về vây nhà má.

Má Tám ngồi trước mái hiên vừa ru cháu, vừa miệt mài tước lá dừa nước. Bỗng chó sủa râm ran khắp làng. Mấy con vịt nhốt ở góc vườn thấy hơi người lạ kêu “cạp cạp”. Tiếp theo là tiếng giày đinh, rồi những ánh đèn pin sáng lóe rọi thẳng vào nhà. Má Tám lấy chiếc đùa bếp đánh liên hội vào chiếc mâm thao và la to: “Chồn chồn… chồn bắt gà!”. Nhận được tín hiệu báo động của má Tám, anh Tám Lai và cả chi bộ, bằng con đường hầm bí mật, rút êm ra bờ kinh.

Tên Láu nhảy xổ vào, đá má Tám lăn ra sân. Hắn nghiến răng:

- Con mụ già này ghê thật. Bà báo động cho bọn Việt cộng chạy trốn hết.

Đêm đó, Láu cho lính trói gô má Tám, đưa về Rạch Giá. Hắn tự tay tra tấn má:

- Bọn nào họp trong nhà bà!

- Không có ai họp cả.

- Thằng Tiệu chết rồi, còn con Gấm đi đâu?

- Nó đi chữa bệnh ở nhà quen bên Bảy Núi.

- Nói láo này, “đốp đốp”! Nói láo này “đốp đốp”1 Láu còn giơ cao chân đạp múi giày đinh vào mặt má - Cái mặt này lì lắm!

[anhquaynop]

Khắp người má Tám đầm đìa máu tươi. Má ngất lịm đi. Cứ vài ba ngày thắng Láu lại đánh má một trận. Hắn trả thù về việc hồi trước má Tám đã không gả Gấm cho hắn, lại còn đuổi hắn ra khỏi nhà.

Chúng giam má một năm, đánh đập chán rồi lại còn giở trò mua chuộc. Rốt cuộc chẳng khai thác được ở má điều gì, chúng đành phải thả má về nhà.

Thời gian má bị tù, có bác Hùng là chú ruột Tiệu trông nom nhà cửa, ruộng vườn. Bà con lối xóm mỗi gia đình nhận một đứa nhỏ về nuôi. Huyện ủy thấy cháu Tiến còn non tháng, nên cử Gấm về hoạt động hợp pháp để chăm sóc con.

Má Tám về nhà chưa đầy hai tháng, thằng Láu lại cho quên về làng bắt má bỏ tù. Lần này, hắn không đánh, hắn chỉ phơi nắng má vào mỗi buổi trưa hơn một tiếng đồng hồ. Buổi tối Láu bắt má quỳ quay mặt vào tướng đá, và phải trả lời hai câu hỏi:

- Nhà bà có hầm bí mật nuôi cộng sản phải không? Tại sao con Gấm dạo này không làm ruộng lại đi buôn. Đi buôn để dễ hoạt động cho Việt cộng phải không? - Má Tám trả lời:

- Nhà tôi chỉ có hầm tránh đạn pháo của các ông bắn, chứ không có hầm bí mật. Các ông tìm được hầm bí mật thì cứ bắn tôi. Con Gấm yếu đuối không làm ruộng được nên phải đi buôn. Các ông nghi nó hoạt động cho Việt cộng thì các ông cứ theo dõi điều tra. Các ông đã giam tôi một năm, đánh đập tra tấn đủ điều, bây giờ có giam mười năm nữa cũng vậy thôi.

Láu cười nham hiểm:

- Được, được, bà không phải thách thức tụi tui.

Lần này má Tám bị giam bốn tháng. Má tưởng mình chết. Ai ngời sức chịu đựng của con người cũng ghê gớm thật. Lúc thả má về, tên Láu gọi xã trưởng Nấm lên nói:

- Từ nay ông quản thúc mụ này tại nhà. Thằng nào lạ mặt đi ngang nhà mụ ta, bắn bỏ liền nghe chưa!

Xã trưởng Nấm cúi đầu “dạ” thật to. Nhưng má Tám thì ngẩng cao đầu cười, trong bụng nghĩ: “Chúng mày thua tao rồi”.

Vừa trông thấy má Tám từ nhà lao ra, một bác xe lôi trên lộ 80 đạp xe đến mời má. Má lắc đầu từ chối:

- Cảm ơn ông, tôi vừa ở tù ra không có tiền.

- Kìa, thím Tám, thím quên tôi rồi sao, tôi là Sáu Nhân trước đi lính đóng ở đồn Kinh Một, được thím giác ngộ bỏ đồn trở về nhà làm ăn, nay đã có vợ con. Làm nghề này cũng đủ ăn thím ạ.

Sáu Nhận chở má Tám về tận làng.

Bà con làng Nam Thái Sơn nghe tin má Tám về, kéo đến nhà thăm rất đông.

Khi mọi người ra về hết, căn nhà lại trở nên vắng lặng. Má Tám nhẹ nhàng đến bàn thờ thắp sáu nén nhang, lòng nghĩ về chồng và người con rể thân yêu không còn nữa. Má vặn nhỏ ngọn đèn dầu hỏa rồi ngả lưng xuống chiếc chõng tre ở góc nhà. Những kỉ niệm vui buồn xa xưa lại hiện về.

Mùa đông năm 1940, bầu trời xám xịt, nặng trình trịch. Gió lạnh thồi từng cơn và mưa như những ngọn roi quất vào người. Phúc ra trước hiên nhà nhìn trời. Tự nhiên nước mắt chị ùa ra. Vậy là chỉ vài hôm nữa, vọ chồng Phúc và bé Gấm đã phải ra đi. Và ngày mai ngôi nhà tranh dột nát, xiêu vẹo này không còn là của vợ chồng chị nữa. Chị đã phải bán nhà và một số đồ đạc trong nhà để nộp tiền sưu cho bố chồng và lấy tiền đi đường. Nghèo đói quá phải bỏ xứ đi tha phương, chứ Phúc vẫn áy náy vô cùng. Vào nơi đất khách quê người, liêu có ăn nên làm ra hay lại bơ vơ cực khổ hơn ở đây? Bọn mô phụ nói là trong Nam dễ làm ăn lắm. Lúa không cần bón phân, không cần chăm sóc, chỉ việc cấy rồi đợi đến mùa gặt lúa về nhà. Phúc không tin. Ở đâu chẳng có bọn địa chủ cướp đất, cướp nhà. Ở đâu chẳng phải nộp sưu, nộp thuế. Nhưng đói kém thế này, ở lại quê liệu có sống nổi không?

Đã hơn tháng nay, cả làng Phương Xá xôn xao với mấy bản cáo thị mộ phu đi “Nam Kỳ”. Những người nghèo, không thước đất cắm dùi có vẻ sốt sắng ra đi. Những gia đình như Phúc lưỡng lự, đắn đo. Ở lại thì chết đói, mà ra đi thì biết đâu còn khổ hơn? Hia vợ chồng Phúc đêm nào cũng rì rầm bán tính. Mới có tháng nay mà trông anh Xứ gày xọp đi, hai gò má nhọn lên và râu ria lởm chởm. Chỉ có bé Gấm thấy bố mẹ bàn tính chuyện ra đi là thích. Cô bé chạy sang nhà ông nội, bà ngoại và cái Tẹo, khoe mình sắp được đi Nam. Nhìn vẻ mặt hớn hở của con gái mà Phúc thấy xót xa và lo cho số phận của con sau này. Liệu đến đời con nó còn cực khổ thế này nữa không?

Đêm ấy, khuya lắm anh Xừ mới về đến nhà. Làng xóm đã ngủ lặng, chỉ có gió réo và lá cây xào xạc. Anh đứng tần ngần giữa sân hồi lâu. Con chó mực quấn quýt dưới chân, chốc chốc lại chồm lên liếm vào lai quần anh. Nhìn thấy trong nhà có ánh đèn hắt ra sân, anh hỏi:

- Khuya rồi nhà còn thức à?

Chị Phúc vặn cho ngọn đèn dầu cháy cao hơn, vừa mở then cài cừa vừa nói:

- Hai mẹ con đều còn thức cả. Hồi nãy ông nội cũng sang đây hỏi về chưa. Ông thấy người bên mạn Thái Bình lếch thếch kéo nhau đi hàng đoàn nên sốt ruột. Tình hình thế nào mà nhà về muộn quá vậy?

- Rồi sẽ gặp nhiều khó khăn đấy mình ạ, chứ không như tụi nó nói đâu. Nhưng vẫn phải đi thôi. Ở lại thì chết đói. Kiểu này chắc vào trong đó cũng chẳng sung sướng gì hơn. Người nghèo đi đâu cũng chịu phận nghèo. Nhà thu xếp các thứ cho gọn vào, người ta nói độ này trộm cướp ghê lắm. Ngày kia ta đi.

Hai vợ chồng cùng bé Gấm rời quê hương ra đi vào một buổi sớm mưa phùn, gió rét như cắt thịt.

[anhquaynop]

II

Ba chiếc ghe máy chạy chậm như rùa, mất hai ngày một đêm mới từ Sài Gòn về đến Rạch Giá. Đoàn người lại tay sách nách mang đi bộ một ngày nữa về hướng Hòn Đất.

Lộ 80 Rạch Giá - Hà Tiên uốn mình như một con trăn khổng lồ. Hai bên là bãi tràm bát ngát, xen lẫn với những khóm dừa nước, những vùng sình lầy, đưng, bàng mênh mông, chạy tít vào Kiên Lương.

Qua khỏi sông Ba Thê mà không thấy ai đón để dẫn đi tiếp. Nhiều gia đình bắt đầu có người rơi rớt dọc đường. Từ đoạn này, một cảnh tượng thê thảm diễn ra. Không biết từ làng nào, mà người đói tủa ra, từ hướng Kiên Lương đi ngược về. Phúc để ý nghe nhiều người nói giọng miền Bắc. Hay là bà con Ninh Bình vào đây từ năm ngoái, năm kia? Những thân hình gầy guộc rách rưới, những cái xác ốm đói, nhưng vẫn chưa bị thần chết quật ngã hẳn. Phúc hỏi một chị cùng trạc tuổi mình, bế đứa con nhỏ trên tay:

- Bà con ta đi về đâu đấy chỉ?

Nghe Phúc nói giọng người Bắc, chị ta đứng khựng lại trố mắt nhìn Phúc rồi thốt lên:

- Trời! Các bác ngoài Bắc mới vào phải không? Chúng tôi người Sơn Tây đây mà. Vào đây đã hai năm rồi. Bây giờ bọn Tây lại đuổi nhà - Rồi chị ta mừng rỡ, gọi thật to - Bố ơi! Bác Lí ơi! Đây là bà con mình ngoài Bắc mới vào.

Phúc ôm chặt người bạn gái vào lòng, nước mắt ràn rụa. Hai đoàn người dừng lại tay bắt, mặt mừng. Một số người thường đi làm thuê, cuốc mướn hoặc buôn bán, xa quê lâu ngày, nay mới nhận được người quen. Bác Lí nói:

- Ngoài đó không biết chúng tôi khổ cực thế này hay sao mà còn vào? Nhà cửa, vườn tược vừa mới thành hình thì bọn Tây tới cướp sạch, đuổi sạch, nói là để lấy đất xây lô-cốt, làm bãi tập. Chúng nó đuổi chúng tôi về Cà Mau đây này.

Người bạn gái tên Xuân gục đầu vào vai Phúc nức nở:

- Chúng em đòi đền bù, chúng nó bắn chết ngay chị ạ!

- Bác ạ! - Phúc nói - Vào đây mới biết rõ chỗ này cũng có kẻ giàu, người nghèo. Nam Kì, Bắc Kì cũng khổ cực như nhau cả. Bây giờ bà con mình có đi Cà Mau rồi cũng thế thôi. Nếu bà con bằng lòng thì nhập đoàn với chúng cháu. Ta sẽ đùm bọc nhau sinh sống.

Cụ Quyến, người già nhất làng Phương Xá ra đi trong chuyến này, nói:

- Cháu Phúc nói đúng đấy. Xem ra từ bữa rời quê hương tới nay cháu Phúc nghĩ cái gì cũng đúng, nó bảo làm gì cũng hay. Vừa rồi cháu Phúc có ý muốn bà con Sơn Tây ta nhập đoàn, các bác, các anh, các chị nghĩ thế nào?

Kẻ nói qua, người nói lại, họ bàn tán với nhau khá kĩ, cuối cùng hai trăm gia đình Sơn Tây đều được nhập đoàn với tám trăm gia đình Nam Định, Thái Bình đi khai khẩn vùng đất mới. Lúc đầu cũng có một số gia đình còn băn khoăn lo ở đất này không sống nổi, lo bọn Tây trên Hà Tiên lại xuống đuổi một lần nữa. Nhưng thấy nhiều người đồng tình ở lại, và nhất là tấm lòng của bà con Nam Định, Thái Bình nên họ yên tâm.

*
*    *

Chiều tối, một tên lùn tịt, mũi đỏ như quả cà chua chín mọng, đi xe lôi từ Rạch Giá lên. Sau này bà con mới biết biệt danh nó là “Bùi Kiệm”. “Bùi Kiệm” làm tay sai cho cò Bô-lô người Pháp. Cò Bô-lô vừa là chủ đồn điền vùng này, vừa là tên mật thám cáo già. Hắn lấy vợ người Việt và nói tiếng Việt rất thạo. “Bùi Kiệm” nói:

- Đ. mẹ! Chúng mày đi chậm như rùa. Tao tưởng chúng bay đã tới tận Hòn Đất rồi chớ. Đi khỏi đây chừng năm cây số sẽ có các hương chức xã đón, phân chia đất đai, chỗ ở làm ăn nghe chưa? Tạo lịnh rồi.

Nói xong mấy câu “Bùi Kiệm” lên xe đi thẳng về Rạch Giá.

Phúc mừng thầm, nghĩ: “Thế là thuận lợi cho bà con Sơn Tây”. Nhưng bà con Sơn Tây thì vẫn cứ nơm nớp lo sợ.

Bóng tối vùng này ập đến quá nhanh. Nước biển ngả màu tím. Sóng vỗ rì rào, những vệt sáng lân tinh kéo dài mãi về phía chân rời đen kịt. Bà con uể oải dừng lại. Người vào nhà dân bên cạnh đường xin nghỉ nhờ, kẻ chui vào mấy túp lều chăn vịt bỏ trống. Số đông lấy chiếu che sương nằm tạm dưới những gốc tràm.

Bé Gấm ngủ say. Anh Xừ ngồi dùng hai ngón tay nhổ râu, thỉnh thoảng châm lửa hút một hơi thuốc lào, phả khói trắng xóa, đôi mắt lim dim suy nghĩ. Anh hỏi vợ:

- Nhà có nhớ ngày hôm nay là ngày bao nhiêu tháng chạp không?

Chị Phúc bấm đốt ngón tay tính lầm nhẩm:

- Hăm lăm tháng chạp rồi mình ạ.

Anh Xừ cười:

- Thế là năm nay ta quên mất ngày đưa ông Táo về trời.


Chị Phúc nhặt mấy que củi khô bỏ vào bếp lửa, ngọn lửa bốc cao. Thấy chồng vui, chị cũng nói đùa:

- Mình quên đưa ông Táo về trời thì ông Táo cũng đi rồi, nên bếp lửa này có ông đâu?

Anh Xừ nhìn vợ cười.

Khuya lắm. Một vài con chim đi ăn đêm về tìm tổ ngủ, thấy bãi tràm động, vỗ cánh bay lên kêu “quang quác”. Sương rơi nặng hạt xuống bếp lửa kêu xèo xèo. Bếp lửa cũng tàn dần.

Sáng sớm.

Từng làn gió lạnh thổi nhè nhẹ. Trời mây êm ả. Ánh nắng dịu dàng như ánh trăng, thứ ánh sáng của riêng những buổi sớm cuối năm.

Đoàn người lại lũ lượt kéo đi. Không ai có đồ đạc gì nhiều, nhưng bước chân họ nặng trình trịch như đeo đá. Non hai giờ đồng hồ sau, họ dừng lại trước cái bảng gỗ vuông màu đen, mỗi cạnh chừng năm mươi phân, treo lủng lẳng dưới gốc cây gòn. Trên tấm bảng có mấy dòng chữ viết bằng phấn trắng nguệch ngoạc: “Đón dân Bắc Kì tại đây”.

[anhquaynop]

*
*    *

Mỗi gia đình được chia từ ba đến bốn sào đất để xây nhà, làm vườn, tùy theo số người nhiều hay ít. Nói là đất, vì không còn danh từ nào nữa để nói tượng trưng cho sát nghĩa. Thật ra đây chỉ là một vùng đồng bằng lầy lội, chua mặn, hoang vắng, mỗi như trấu, hầu như chưa mấy người đặt chân tới. Người ta gọi đây là quê hương của cây tràm. Tràm mọc bạt ngàn, nhìn tít tận chân trời vẫn chỉ thấy mênh mông bãi tràm, thỉnh thoảng xen lẫn đưng, bàng và cỏ dại của vùng biển.

Một ngàn gia đình ở quây quần bên nhau trên một vùng đất khá rộng, hơn mười cây số vuông. Không biết ai là người đầu tiên đặt ra, nhưng cái tên làng Nam Thái Sơn chính thức được gọi từ năm 1942. Nam Thái Sơn là chữ đầu thép từ ba vùng quê ngoài Bắc: Nam Định, Thái Bình, Sơn Tây. Bà con tự hào và yêu quý tên quê hương mới của mình: Nam Thái Sơn.,

Gia đình chị Phúc nhận một vuông đất không lấy gì làm rộng lắm so với số bà con hai chục gia đình làng Phương Xá vào đây. Anh Xừ vần công với bác Quyến, bác Bằng, bác Sâm, anh Bích, người thuê thuyền ra đảo Phú Quốc đẵn gỗ, kẻ đi về phía Xa Xía, Hà Tiên chặt lá dừa nước làm cái lợp. Người già, trẻ con không đi xa được thì ở nhà đào gốc tràm, dọn đất đắp nền nhà, chẽ lạt…

Bà con địa phương các xã Ba Hòn, Thổ Sơn thương yêu giúp đỡ mọi thứ cho người mới đến. Một năm sau đã có trai Ba Hòn lấy gái Nam Thái Sơn.

Làm nhà xong, hay đúng hơn, những túp lều vừa mới dựng xong, thì cả làng đào kinh thoát nước chua mặn từ lộ 80 trở vào. Mất hơn một năm lao động cật lực, bà con mới đào xong mười con kinh, gia đình Phúc ở giữa Kinh Ba. Rừng tràm và đưng, bàng, hoang dại đã lùi xa hơn một tí, nhường chỗ cho những cánh đồng lúa đang chín vàng.

Trong căn nhà thấp lè tè, ánh đèn dầu hỏa lờ mờ hắt những tai sáng yếu ớt ra phía dòng kinh. Bé Gấm đã ngủ say. Anh Xừ ngồi bó gối trầm ngâm, thỉnh thoảng lại châm đóm hút thuốc lào. Chị Phúc ngồi cặm cụi bện cọng bàng lại thành những chiếc đệm sáng sáng đi chợ bán kiếm vài hào. Hôm nào cũng vậy, suốt ngày hai vợ chồng làm quần quật, ngoài đồng, tối về anh Xừ lựa cọng bàng cho vợ bện, mãi đến gần nửa đêm mới đi ngủ.

Hai hôm nay, từ lúc nhận được thư của chú Năm, người em trai út của gia đình từ làng Phương Xá gửi vào, anh Xừ buồn rười rượi. Phúc càng đau đớn khi được tin bố chồng ốm nặng đã qua đời. Gấm đã 13 tuổi, thấy bố mẹ vất vả suốt ngày mà vẫn đói khổ nên nó xin nghỉ học ở nhà hái rau nuôi heo, nấu cơm, dọn dẹp nhà cửa.

Phúc an ủi chồng:

- Bố sống được 76 tuổi, cũng là thọ rồi. Thương một nỗi là lúc nhà ra đi trong cảnh đói nghèo, không biếu bố có được cỗ ván hòm hay không - Phúc ngước lên nhìn chồng rồi nói tiếp - Nhà nên biên một lá thư để thăm hỏi các bác, các chú ngoài đó, ngày mai tôi đi chợ Rạch Giá đánh dây thép cho nhanh.

Anh Xừ ngẩng lên, ngập ngừng:

- Tôi định bàn với nhà, ta có con heo choai choai, mai nhà đem ra chợ bán đi, cộng với số tiền dành dụm được lâu nay, gửi về ngoài đó cho các bác, các chú trang trải nợ nần. Bố mất, thế nào bà con ngoài ấy cũng phải lo, mà đã lo là tốn kém.

- Tôi cũng đã nghĩ như vậy rồi. Thôi cái khoản đó nhà cứ yên tâm. Nhà nhớ viết ngay mấy chữ đi nhé! - Phúc đáp nhỏ.

*
*    *

Mấy năm nay chưa có cuộc đấu tranh nào của dân làng với bọn làng, tổng và cả bọn Tây mũi lõ mà Phúc vắng mặt. Cả làng ai cũng quý mến chị nết na, hiền dịu, thật thà, làm ăn cần mẫn, đối với xóm giềng như bát nước đầy. Nhưng đối với bọn quan chức, bọn Tây, chị thẳng tay vạch mặt chúng. Nhiều tên đầu trâu, mặt ngựa, muốn hại chị, nhưng chị được bà con cả làng Nam Thái Sơn che chở.

Một hôm, nhân lúc “Bùi Kiệm” về hạch sách, Phúc đứng ra đối chất với hắn.

Trời nắng chói chang, mồ hôi vã ra trán, chảy ròng ròng xuống đôi gò má xương xương đen sạm của Phúc. Chị lấy tấm khăn rằn quấn đầu lau vội mồ hôi, rồi bước ra phía trước, nói:

- Dạ, bẩm quan lớn. Quan lớn là người được học nhiều, biết rộng. Bàn dân chúng tôi xem quan lớn là người thay trời để trị dân. Nhưng ngay cả trời, mưa nắng nếu không thuận hòa, làm hư hại mùa màng, dân chúng cũng oán ghét. Quan lớn ra lịnh gì chúng tôi cũng phải làm, nhưng trời sinh ra cái miệng thì cũng phải cho dân được nói.

“Bùi Kiệm” vung gậy mây quát:

- Đ. mẹ con mụ kia muốn nói gì thì nói nhanh lên. Đừng có mà chửi khéo ông.

Phúc vẫn bình tĩnh:

- Một là quan lớn hay chửi dân rất lỗ mãng, cũng như trời mà hay sấm sét trái mùa, dân không ưa. Hai là làng này là làng Nam Thái Sơn, quan lớn không thích thì đổi lại tên khác có văn tự hẳn hoi, chứ không không nên chỉ là làng “Đầu Bướu”. Gọi như thế thì chẳng hóa ra người làng này là giống bò chứ không phải giống người. Mà quan trên lại đi cai trị bò thì còn ra cái thể thống gì - Có nhiều tiếng cười rộ khoái trá của bà con - Ba là, bảo đào kinh thì là bà con chúng tôi sẽ đi, nhưng quan trên phải tính công xá cho rành mạch. Còn việc nộp một nhà 20 giạ lúa thì mong quan trên xét cho. Lúa ngoài đồng tuy đã chín, nhưng tính ra chưa đủ trả công nợ cho bà con bên Thợ Sơn, Ba Hòn.

Phúc vừa dứt lời, thì cụ Quyên, bà Hai Trầu,bác Hưng, anh Phấn mỗi người một ý, lí ra lí, tình ra tình, làm cho “Bùi Kiệm” bối rối. Kiệm là tên quanh vừa dốt lại vừa ngu, chỉ chuyên lên mặt và đè đầu cưỡi cổ những kẻ yếu bóng vía. Nhưng khi gặp phải những đối thủ “cứng cựa” thì Kiệm không che giấu nổi sự lúng túng.

- Bọn bay thì biết cái đếch gì mà cũng bắt bẻ văn chương với chữ nghĩa. Thôi, không thích gọi là làng “Đầu Bướu” thì từ nay gọi là làng Nam Thái Sơn chết tiệt gì đó cũng được. Còn người đi đào kinh thì có công xá đường hoàng. Đ… mẹ, chúng bay chưa làm mà đã đòi ăn.

Dưới đám đông có nhiều tiếng nói lao xao: “Quan trên hay ăn quịt như vụ heo, bò năm xưa vậy, nhớ chưa?”. Kiệm giả điếc không nghe, nói tiếp: Việc một nhà phải đóng 20 giạ lúa, chúng bay kêu nhiều hử? Thôi được, tao hạ xuống 10 giạ, phải nạp ngay sau khi gặt về. Đứa nào ho he kêu nữa thì coi chừng - Hắn vung gậy mây và trợn mắt - Liệu thần hồn với thằng Kiệm nay nghe chưa?

Trên đường ra về, bà con bàn tán:

- Phải dạy cho thằng ngay biết thế nào là dân làng Nam Thái Sơn mới được.

- Cái thằng rõ ngu như con bò, lúc đầu thì hùng hổ nói mọi việc là lịnh của thằng Bô-lô, nó không biết gì cả, sau thì chính nó tự rút 20 giạ lúa xuống còn 10 giạ. Thật muốn đào mồ cha nó lên mà chửi cho đã giận.

- Đối với bọn đểu cáng này ta đồng tâm, hiệp lực đấu tranh dần từng bước, thế là tốt. Đờn căng dây quá cũng dễ đứt.

- Còn cái thằng cò Bô-lô chủ đồn điền này, nó gian xảo, chứ không phải “võ biền” như “Bùi Kiệm” này đâu, ta phải đề phòng.

[anhquaynop]

*
*    *

Mùa xuân năm 1945. Bầu trời lúc quang đãng, ánh sáng le lói, lúc vẩn đục, mây sà thấp, lác rác vài hạt mưa.

Con đường vào làng Thọ ngập rác bẩn và lở lói. Phía sau xóm nhà lá ọp ẹp có một con đường cao rộng, sạch sẽ, được lát đá phiến của vùng Bảy Núi nhẵn bóng, chạy thẳng qua cái cổng sơn xanh màu rêu biển vào dinh chánh Thìn, người giàu có nhất làng này. Chánh Thìn được cò Bô-lô và “Bùi Kiệm” giao cho cai quản cả làng Nam Thái Sơn và quản lí luôn việc đào kinh. Trong nhà “cụ cánh” mướn người ở có hàng chục. Người chăn bò, làm cổ nếp hương ngoài cánh đồng Hạ, người cắt cỏ cho đàn ngựa. Trong nhà còn có nhiều người ở nuôi heo và xay lúa, giã gạo. Họ làm việc không nghỉ tay, từ mờ sáng đến tối mịt.

Mấy tháng nay, quãng đường lát đá trước cổng nhà cụ Chánh có rất nhiều người đứng lố nhố. Cũng chẳng phải ai lạ, vẫn những người làng Thọ xưa nay làm công cho nhà cụ Chánh. Họ bị cụ đuổi và quịt tiền công. Nhưng đông hơn cả là bà con làng Nam Thái Sơn sang đây đòi trả khoản tiền công đào kinh, ngót hai năm nay họ chưa lãnh đủ.

Đã hai lần chị Phúc, cụ Quyến dẫn đầu bà con đào kinh về Rạch Giá tìm gặp “Bùi Kiệm” để kêu. “Bùi Kiệm” trống không tiếp, nhưng tay chân của hắn nói rằng mọi việc ở dưới đó đều do cụ Chánh giải quyết. Lâu nay bà con thấy “Bùi Kiệm” ít về vùng này. Có người cho rằng “Bùi Kiệm” run sợ trước phong trào cách mạng đang nổi dậy khắp nơi, nên hắn co lại để tìm đường tẩu thoát. Có người lại nói cò Bô-lô đã giao cho Bùi Kiệm” công việc quan trọng hơn: Làm mật thám. Từ ngày cụ Chánh lánh trọng trách mới: cai quản dân đông hơn, trông coi cả việc đào kinh, thu lúa thuế, Chánh Thìn cũng vênh râu không kém “Bùi Kiệm”.

Hôm nay Phúc cùng bà con đến đây. Vừa trông thấy Phúc, chánh Thìn trợn mắt quát:

- Đ… mẹ cái con Bắc Kì kia, mày đi đến đâu là xúi giục bà con làm loạn đến đó.

- Bẩm cụ Chánh! Trước đây quan “Bùi Kiệm” đã hứa là công xá đào kinh của dân sẽ được quan trả đầy đủ. Bây giờ quyền hành ở đây thuộc tất cả về cụ Chánh. Cụ thay quan trên đẻ cai trị dân. Thưa cụ, hàng ngàn dân đào kinh gần hai năm, kinh sắp hoàn thành mà dân thì chưa được xu nào. Trong khi đó lúa của dân, cụ vẫn cho lính đi thu không thiếu một hạt. Trên có trời, dưới có cụ, cụ soi xét cho.

Mặt chánh Thìn lạnh như thiền, không nói không rằng, hắn mặc áo dài, đội khăn xếp, tay phải cầm chiếc quạt lông công, tay trái cầm chiếc gậy mây, đứng lên bên cạnh con chó béc-giê ngồi chồm hỗm. Con chó giương hai con mắt xanh như hai òn bi ve, chiếc lưỡi dài đỏ hỏn thè lè, chẳng phải làm gì mà mồm nó vẫn thở hồng hộc. Đứng bên cạnh con chó còn có một thanh niên trạc hăm ba, hăm bốn tuổi, mặc đồ xanh màu cứt ngựa, đầu húi cua, một cụm râu đen lún phún như vệt lộ nồi quệt dưới mũi. Chị Phúc và bà con làng Thọ, làng Nam Thái Sơn nhìn mãi mới nhận ra người đứng đó là thằng Láu hay nói tiếng Tây, con trai thứ ba của lão chánh Thìn. Sao bây giờ trông khác hẳn quá vậy?

Láu nhìn chằm chăm vào đám người trước mắt. Hắn chụp lên đầu một chiếc ca-lô màu trắng, đội lệch nửa đầu, rồi xỏ tay vào túi quần, mồm huýt sáo, nền giày đinh đi về phía chị Phúc. Hắn nhìn chị, rồi quay lại nhìn Gấm, đoạn nện gót giầy đinh xuống mấy bậc đá kêu “bộp bộp”. Đến giữa đám người đông nhất, hắn rút trong túi quần ra một vuông vải đỏ ở giữa có hình búa liềm màu vàng đan chéo nhao, dứ dứ vuông vải vào mặt từng người. rít lên: “Tối hôm qua đứa nào treo cái này lên ngọn cây gòn, không nói thì tao treo cổ hết cả lũ”.

Mọi người im lặng. Ai cũng hiểu vuông vải đó là lá cờ cách mạng. Cách mạng đã về đây với bà con rồi.

Láu hăm dọa:

- Chúng mày không nói phải không, tao sẽ có cách.

Hai bố con lão chánh Thìn cùng con chó săn đã vào khuất trong cổng. Bà con lũ lượt ra về. Biết bao cặp mắt mờ đục sáng quắc lên. Đâu đó, trên đường đi của họ, bên những khóm tràm, dưới những mãi chợ, họ truyền cho nhau những mẩu tin mới nhất. Tin đồn rằng tại Chợ Mới, Việt Minh treo cờ đỏ sao vàng trên nóc dinh quận trưởng. Ở thị xã Long Xuyên, truyền đơn của cách mạng rải khắp các phố phường kêu gọi bà con nghèo vùng dậy cướp chính quyền. Lá cờ búa liềm đã về đến làng Thọ và làng Nam Thái Sơn rồi!

[anhquaynop]

*
*    *

Con kinh đào Rạch Giá - Hà Tiên đã làm xong hoàn toàn. Đoạn kinh qua làng Thọ và làng Nam Thái Sơn được làm xong trước một tháng, nhưng chánh Thìn quịt luôn, không hề trả một xu cho dân. Bà con cũng không muốn đi đòi nữa. Dường như ai cũng thấy sắp có một sự đổi đời hoàn toàn. Phải bắt cò Bô-lô, “Bùi Kiệm”, chánh Thìn… trả nợ máu, chứ không phải chỉ có đòi chừng ấy.

Năm nay những trận mưa đầu mùa đến muộn. Chân trời thoáng đãng. Đứng ở giữa làng Nam Thái Sơn vào buổi sáng thấy bầu trời nhẹ tênh và trong trẻo đến nỗi những rặng núi phía xa như xích gần lại. Trên lưng dãy Ba Hòn uốn cong thoai thoải, chỗ này hoặc chỗ khác đang bốc lên những đám khỏi màu trắng hoặc màu vàng da cam từ những mái nhà lá. Về phía biển, dưới chân những cồn cát, có năm bảy chiếc ghe úp, vài ba giàn lưới phơi và những bác thợ chài vạm vỡ, nước da đen bóng. Đêm đêm làng chài nổi lửa, ánh lửa mang một vẻ đẹp lộng lẫy, huy hoàng làm rạng rỡ cả một góc chân trời.

Đêm đêm chị Phúc vẫn ngồi dưới đệm bàng. Gấm đã 16 tuổi, nhưng vóc người như giá 18. Gấm làm được những việc trong gia đình giúp bố mẹ. Gần một năm nay, dường như anh Xừ bỏ bễ việc giá và lựa cọng bàng giúp chị Phúc. Đêm nào anh cũng đi đến khuya mới về. Chị Phúc hỏi, anh chỉ cười hì hòi, nói đi bàn chuyện làm ăn. Trong số những người hai lui tới đây tìm anh có anh Hùng, anh Lợi, cụ Quyên, cụ Huân. Tuần vừa rồi bọn mật hám tay chân của “Bùi Kiệm” đã bắt anh Hùng giam ngoài tỉnh. Hôm qua thằng Láu cũng dẫn bọn lính về đây vây nhà anh Lợi, may quá anh Lợi đã rút được ra ngõ sau, chạy ra cánh đồng tràm. Chị Phúc biết, chồng đang tham gia những việc quan trọng, đầy nguy hiểm. Lo, nhưng chị không ngăn cản anh. Chị đang suy nghĩ miên ma, thì Gấm hỏi:

- Mẹ ơi! Tai sao bố con lão chánh Thìn sợ vuông vải đỏ có hình búa liềm, hả mẹ?

- Đó là lá cờ cách mạng con ạ. Màu đỏ là màu chiến đấu, cái búa với cái liềm đan chéo nhau là công nông kết đoàn đấy. Bố con nói với mẹ như vậy đó. Cách mạng đã nổi dậy ở mọi nơi rồi. Ở đây có lá cờ đó là có cách mạng về rồi. Cách mạng sẽ đánh bọn Tây với bọn địa chủ, nên bố con lão chánh sợ là phải con ạ! Ờ mà con phải giữ mồm, giữ miệng đó nhá.

- Ở ngoài Bắc ta có cách mạng như vậy không hả mẹ?

- Chú con vừa gửi thư vào nói rằng ở ngoài Bắc người chết đói chật đường, chật sá. Làng Phương Xá ta lớp chết đói, lớp bỏ làng đi gần hết. Thế mà cách mạng ở ngoài đó mạn lắm. Có cả cờ đỏ sao vàng nữa đấy. Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng… đâu đâu cũng nổi dậy rồi.

Gấm chăm chú nghe mẹ nói như nuốt lấy từng lời, niềm vui ánh lên khóe mắt.

Đã quá nửa đêm, trời mưa càng nặng hột. Tiếng con te te ngoài kinh kêu xót xa. Có tiếng rít kẹt cửa. Anh Xừ bước vào, quần áo ướt sũng.

- Nhà về khuya quá vậy? - Chị Phúc hỏi. Anh Xừ khoát tay ra hiệu im lặng, rồi vặn nhỏ ngọn đèn dầu lửa vốn đã tù mù càng làm cho căn nhà tối hẳn lên. Thay áo quần xong, anh kéo vợ lại gần nói:

- Nhà có biết không? Đêm nay khắp cả nước đã lên rồi. Phong trào cách mạng ngoài Bắc ta lên mạnh lắm. Chết đói chỉ làm cho dân minh căm thù cao chứ không ai chùn bước. Các anh nói ở Long Xuyên, Cần Thơ đã cướp được chính quyền rồi - Anh Xừ ghé sát vào tai vợ - Anh Lợi là cán bộ Việt Minh nói vơi tôi như vậy. Chính tay anh cắm lá cờ búa liềm trên ngọn cây gòn trước nhà chánh Thìn đấy. Ngày đổi đời của bà con ta đã đến. Tối mai sẽ có một cuộc họp bí mật ở nhà mình.

- Họp ở tại nhà mình ấy ư! - Phúc hỏi.

- Ừ! Vào khoảng nửa đêm. Nhà và con Gấm sẽ gác, trông chừng bọn cú vọ hay rình mò ăn đêm.

- Vâng. Nhưng có đông không?

- Ít thôi. Chừng độ chục người, để cho một cán bộ vừa vượt ngục trở về, phổ biến kế hoạch khởi nghĩa.

…

Nửa đêm hôm sau trơi vẫn mưa tầm tã. Mùa này ở đây hay mưa về đêm. Chị Phúc và Gấm ngồi ngoài cửa trước. Gấm vừa gác vừa lựa cọng bàng cho mẹ đươn đệm. Ngọn đèn vẫn vừa đủ sáng một góc nhà nhỏ. Anh Xừ đứng cửa sau đó các đồng chí. Trong cái lều con để rơm rạ thóc giống, chị Phúc trỉa sẵn một chiếc đệm, ở giữa để một ngọn bạch lạp và một cỗ bài tổ tôm.

Trong số những người đến họp, chị Phúc nhận ra một số người quen như: cụ Quyên, anh Lợi, anh Phấn, anh Hội, bác Hưng… Anh Lợi mời cả anh Xừ và chị Phúc dự họp, vì anh đã bố trí lực lượng tự vệ gác mấy vòng từ xa. Còn Gấm nấu nước và canh chừng thêm. Anh Lợi giới thiệu người đến sau cùng là đồng chí Hai Phương con của cụ Huân. Mọi người ôm chầm lấy anh nghèn ngào. Từ cõi chết ngoài Côn Đảo, anh đã vượt ngục về đây để lãnh đạo bà con quê nhà nổi dậy. Người anh xanh xao, gầy gò, nhưng đôi mắt sắc sảo sáng quắc. Bố con lão chánh Thìn nói anh bị xử tử rồi. Bây giờ nếu biết được anh Hai Phương đã về, cụ Huân bố anh sẽ sung sướng biết chừng nào. Anh Phương nói giọng trầm trầm:

- Khắp cả nước đã vùng lên đánh Tây, đuổi Nhật, khởi nghĩa cướp chính quyền, lật đổ bọn địa chủ phong kiến. Đảng Cộng sản lãnh đạo cách mạng, kêu gọi toàn dân đoàn kết đứng lên. Đây là thời cơ có một không hai để thoát ách nô lệ hàng trăm năm nay. Tôi xa quê nhà lâu, vừa mới về, chân ướt, chân ráo, chưa kịp nắm tình hình cụ thể. Nhưng kế hoạch chung toàn khu vực là như thế này. - Anh nhìn mọi người, nói tiếp - Lực lượng cách mạng sẽ cùng một lúc bất ngờ đánh vào Rạch Giá, Hà Tiên và Kiên Lương. Việc cướp chính quyền, vận động đồng bào nổi lên trừng trị bọn ác ôn ở những nơi đó đã được Mặt trận Việt Minh chuẩn bị chu đáo rồi. Mấy xã ở đây như Nam Thái Sơn, Thổ Sơn, Ba Hòn… có vị trí quan trọng lắm. Chúng ta có nhiệm vụ lãnh đạo đồng bào nhất loạt vùng lên, tổ chức lực lượng tự vệ nhân dân, đánh chiếm hai bốt Mô Đất và Kinh Một, chặt đứt lộ 80, chia cắt không cho bọn địch ở Rạch Giá lên và Hà Tiên xuống, đón quân cách mạng từ vùng vùng chiến khu Bảy Núi vượt rừng tràm trở về.

[anhquaynop]

Nét mặt mọi người rạng rỡ, lắng tai nghe như nuốt từng lời của anh Hai Phương.

- Các bác, các anh, các chị là những người nghèo khổ nhất trong làng, đã từng dẫn đầu các cuộc đấu tranh chống sưu cao, thuế nặng, đòi các quyền lợi khác cho bà con. Các bác, các anh, các chị nên bàn bạc thật cụ thể, rồi phân công nhau hướng dẫn bà con mình hành động khi Việt Minh cướp chính quyền.

Anh Lợi nói:

- Lòng căm thù của bà con ta đối với bọn đế quốc, phong kiến, địa chủ như dầu sôi lửa cháy. Nhưng phải biết tổ chức lại mới tạo thành sức mạnh. Kẻ địch rất nham hiểm, chúng có quân đội và bộ máy kìm kẹp từ tỉnh xuống xã. Nhưng cái lớn nhất mà chúng không có, đó là lực lượng nhân dân. Chúng ta phải tổ chức bà con lại thành hàng ngũ. Chị Phúc và chị Xuân nắm lực lượng các bà, các chị. Bác Hưng, anh Xừ nắm lực lượng các bác nông dân và thanh niên. Cụ Quyền tổ chức lực lượng các cụ, các má, chăm lo nước nôi lương thực. Anh Phấn, anh Hội chỉ huy lực lượng vũ trang. Tôi liên lạc với cấp trên và điều khiển chung. Còn anh Hai Phương sau cuộc họp này, theo lệnh trên phải đi nơi khác.

Bác Hưng vung chiếc dao bầu, giọng sôi sục:

- Tôi hoàn toàn nhất trí với ý kiến của các anh. Nhưng còn cái kho của “Bùi Kiệm” và cái dinh cơ của chánh Thìn thì tính sao? Không lí gì dân làng đang chết đói mà cứ để yên các vựa thóc đó.

Cụ Quỳnh đứng dậy:

- Tôi tán thành phải lấy vựa thóc nhà “Bùi Kiệm” và nhà chánh Thìn. Bà con nghèo chúng ta phen này phải đồng tâm hiệp lực lại, làm cách mạng.

Trời đã tạnh mưa. Ngoài bờ kinh tạt vào những ngọn gió mạnh làm tắt ngọn đèn bạch lạp. Trong bóng đêm mọi người phấn khởi chia tay nhau.

Mấy ngày sau người ta thấy xe nhà binh của Pháp chạy như điên trên quốc lộ. Thằng Láu đưa một trung đội lính quản về đóng ngay trong nhà hắn. Hai bốt Mô Đất và Kinh Một cũng tăng quân và tuần tra nghiêm ngặt.

Một đêm đầu tháng bảy. Khuya lắm. Đàn vạc ngoài cánh đồng tràm đi ăm đêm về kêu quang quác. Bỗng từ góc trời đằng đông có tiếng súng nổ lụp bụp như vỗ thúng.

Từ ngoài bãi tràm, một tiếng kêu vang lên:

- Việt Minh lấy xong tỉnh rồi!

Chị Phúc nhận ra tiếng bác Hưng. Phúc vác cái đòn xóc chạy thẳng ra bờ kinh. Gió rít hai bên tai, kêu ù ù. Chị vẫn nghe rõ những tiếng hô tiếp theo của cụ Quyền.

- Quân Cách mạng cướp chính quyền ở Rạch Giá rồi bà con ơi! Cờ Việt Minh! Cờ Việt Minh!

Hàng ngàn người trong xóm nhà lá, kẻ cầm dao, người cầm chà gạt chạy cả ra bờ kinh, trên lộ 80. Những người ăn xin ngủ vật vờ ở lều quanh chân tường nhà lão chánh Thìn và ngoài bãi tha ma cũng bò cả dậy. Những thân hình khẳng khiu, bộ ngực lép xẹp, cùng rán gào khan cả cổ họng.

- Việt Minh lấy xong tỉnh rồi!

- Rạch Giá đã về tay Cách mạng rồi!

Phúc chạy một mạch ra đầu lộ 80 thì gặp chị Xuân. Hai người nháy mắt ra hiệu, rồi cùng lật vai áo lấy ra những bó truyền đơn của Việt Minh tung lên. Phúc còn lấy ở trong ngực mình ra một lá cờ đỏ sao vàng to bằng chiếc chiếu nhỏ. Lá cờ được chuyền đi trong làn sóng cánh tay dân nghèo. Và chẳng mấy chốc lá cờ đã được treo lên trên ngọn cây gòn. Bọn lính ở bốt Mô Đất và Kinh Một bắt đầu nổ súng vào dân, làm một số người bị thương. Phúc khum lại hai bàn tay làm loa kêu gọi:

- Anh em binh lính, các anh cũng là con em của bà con nghèo khổ cả. Việt Minh là của người nghèo. Việt Minh đã nổi dậy cướp chính quyền. Chúng nó chạy cả rồi. Các anh bỏ súng xuống về nhà với ba, má, vợ con đi.

Xuân cũng kêu gọi như Phúc. Rồi cô Ba kéo lưới, bà Năm bán bún cùng hàng trăm các má, các chị, các cụ già ào lên vây lấy hai bốt, mỗi người nói mỗi câu, làm bọn lính đứng trân trân ra nhìn. Một số tên vì sợ bọn chỉ huy nên phải bắn chỉ thiên.

Gần trưa một chiếc ô tô chở “Bùi Kiệm” và Láu từ Rạch Giá lao thẳng về. Láu đeo khẩu súng to bằng cái giò heo, bên hông cài lủng lẳng một thanh gươm dài.

“Bùi Kiệm” bước ra, mặt hầm hầm:

- Thưa đồng bào, đêm qua bà con có nghe tiếng súng nổ trên tỉnh không? - Mọi người vẫn đứng im lặng. Nét mặt “Bùi Kiệm” bỗng tươi tỉnh hơn lúc đầu. - Thưa đồng bào, đêm qua bọn Việt Minh định nổi loạn, nhưng nhờ có sự hợp tác chặt chẽ và tinh thần cảm tử của quân đội, chẳng mấy chốc đã bóp ra nước bọn khố rách áo ôm nổi loạn. Đồng bào ở đây chớ nghe lời bọn đó.

[anhquaynop]

Phúc tiến đến sát “Bùi Kiệm”. Chị giơ chiếc đòn xóc từ trên không, bất ngờ đánh mạnh xuống đầu “Bùi Kiệm”, hắn ngã quỵ xuống nhưng vẫn cố gượng dây. Bác Hưng từ xa vung dao bầu lao tới chém tiếp ba nhát nữa khiến hắn giãy đành đạch, rồi tắt thở. Từ trong đám đông, anh Lợi được mọi người công kênh lên cao, cùng với lá cờ đỏ sao vàng trên tay anh bay phấp phới. Anh Lợi nói:

- Hỡi đồng bào, Việt Minh đã cướp được tỉnh rồi. Cách mạng đã thắng lợi rồi. Cò Lô-bô bỏ chạy. Thằng “Bùi Kiệm” về đây là cốt bày kế hoãn binh để tẩu tán kho thóc mà nó đã cướp lâu nay của dân. Hắn đã bị đền tồi. Nhưng bọn địa chủ phong kiến, bọn Việt gian bán nước còn nhiều, đang ra sức chống phá cách mạng. Đồng bào hãy đoàn kết lại ủng hộ Việt Minh, ủng hộc cách mạng!

Phía bốt Mô Đất và Kinh Một, hàng trăm người đàn ông vác gậy tầm vông, mác và chà gạt xông thẳng vào đám lính chưa hạ vũ khí. Một số đông các mẹ, các chị do Phúc dẫn đầu dỡ mấy mái nhà ven đường lấy lá khô đốt chiếc ô-tô của “Bùi Kiệm”. Khói lửa bốc cao, mùi xăng và mùi cờ-rếp khét lẹt. Thằng Láu mặt mày tái mét, rút khẩu súng lục bên hông ra, vừa lùi, vừa bắn. Một số lính ngoan cố trong hai bốt cũng bắn ra. Hàng chục người trúng đạn bị thương ngã xuống, nhưng biển người căm giận vẫn hò nhau xông thẳng vào.

Từ Ba Hòn, Thổ Sơn, đến Nam Thái Sơn cờ đỏ sao vàng phấp phới trên các ngọn cây cao. Phúc bận túi bụi vào việc chia thóc cho bà con. Sáng đến giờ anh Xừ mới gặp vợ. Anh hỏi:

- Nhà có biết con Gấm ở đâu không?

Phúc nhìn chồng mang khẩu súng trường vừa cướp được, dài quá gối, tươi cười:

- Nó đang cùng các mẹ, các chị lo chuẩn bị cơm nước đón bộ đội tối nay về.

- Vậy hả! Cái con nhỏ nó giống tính mẹ nó quá! - Anh Cừ cười khì khì - Tối nay tôi bận không về đâu nhé!

- Nhà đi với bộ đội chớ gì?

- Ờ! Tôi đi Rạch Giá. Có nhiệm vụ mới mà.

Lá cờ đỏ thắm cắm trên những chiếc xe bò chở đầy lúa nối đuôi nhau như một đoàn tàu kéo dài trên lộ 80. Nước thủy triều đã dâng lên lấp xấp trên mé bãi. Bà con làm nghề đánh cá neo thuyền sát bờ để nhận lúa của cách mạng cấp. Suốt mười con kinh ghe thuyền chạy như mắc cửi. Họ đi đón mừng cách mạng. Tin chiến thắng từ tỉnh Rạch Giá liên tiếp dội về: “Việt Minh chiếm được tất cả các công sở, nhà ngân hàng. Cò Lô-bô tự sát”.

*
*    *

Một đêm đầu tháng Tám, trăng mùng tám treo lơ lửng trên ngọn cây gòn. Ánh sáng đục và dỏ quạch. Hai vợ chồng chị Phúc đi trên con đường hẹp trong xóm nhà lá dẫn vào trụ sở xã.

Đây là lần thứ ba sau ngày cách mạng thành công, vợ chồng Phúc đi họp với cơ sở Việt Minh làng Nam Thái Sơn. Cuộc họp lần này có anh Hai Phương về dự. Cụ Huân chống gậy đến từ sớm. Cụ được mời lên ngồi ở hàng ghế trên cùng. Thấy vợ chồng Phúc đến, cụ cười hể hả nói với Phúc:

- Bây giờ chị còn giấu lão nữa không?

- Dạ, thưa cụ bây giờ thì không ạ!

Cuộc họp bắt đầu. Anh Hai Phương nói về cách mạng vô sản ở Liên Xô cách xa Việt Nam hàng vạn dặm. Bây giờ ở đó nhân dân sung sướng lắm, không có người bóc lột người. Anh nói về thắng lợi của Việt Minh trong cả nước. Ngoài Bắc phong trào cách mạng mạnh lắm. Phúc lắng tai nghe anh Hai Phương nói mà như thấy cả đất nước bừng sáng lên trong ánh nắng đầu xuân.

Cuộc họp ồn ào hẳn lên khi chuyển sang bầu những người phụ trách các ngành. Anh Xừ được giới thiệu phong trào Hội nông dân, anh Lợi chủ tịch xã giới thiệu Phúc làm chỉ huy trưởng lực lượng võ trang Nam Thái Sơn thay anh Phấn nhận công tác mới. Nhưng cụ Quyến hội phụ lão thì đề nghị Phúc làm Hội trưởng mẹ chiến sĩ. Cụ Quyến nói:

- Bây giờ vệ quốc đoàn phát triển rất đông, Hội mẹ chiến sĩ có mạnh thì mới làm tốt việc vận động các má, các chị chăm lo săn sóc anh em chiến sĩ. Xưa nay việc gì khó phải có chị Phúc. Tôi thấy chị Phúc làm Hội trưởng Hội mẹ chiến sĩ là phải.

- Cụ Quyến giới thiệu nhà tôi làm Hội trưởng Hội mẹ chiến sĩ, tôi đồng ý cả hai tay.

Cả cuộc họp cười ồ lên. Phúc nguýt chồng: “Ông có làm thay cho tôi không mà ông đồng ý cả hai tay”. Phúc đứng dậy xin phát biểu:

- Thưa hội nghị. Hội nghị tin tưởng giao cho việc gì thì tôi cũng xin cố gắng làm tròn. Năm nay tôi mới có 41 tuổi mà phụ trách Hội mẹ chiến sĩ, tôi sợ còn sớm quá. Tôi xin giới thiệu má Năm phụ trách Hội mẹ; chị Xuân phụ trách Hội phụ nữ. Còn tôi thay anh anh Phấn cầm quân cũng được.

[anhquaynop]

III

Đồng ruộng làng Nam Thái Sơn vừa gặt hái xong, ruộng trơ gốc rạ. Con đường vào làng bảy tám năm về trước nhỏ, gồ ghề sống trâu, ngày nay lại được đắp rộng ra và trang bằng. Cây bông gòn đầu làng cao lớn sừng sững gợi lại những kỉ niệm hào hùng về lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong những ngày đầu cách mạng tháng Tám.

Mặt trời đã lên cao. Nắng đổ xuống bãi tràm, lấp lánh trên mặt nước những dòng kinh.

Hôm nay Phúc không được khỏe, chị nằm nhà một mình. Hai bố con anh Xừ đi gặt thửa ruộng nếp cuối cùng bên kia sông Nam Thái. Năm hết Tết đến rồi. Phúc bấm đốt ngón tay, những ngày tháng chạp lướt qua nhanh quá. Hoa bưởi đã nở trắng vườn. Tết này Gấm bước sang tuổi mười tám.

Bỗng chị rùng minh khi nghĩ đến chuyện thằng Láu xuất hiện. Hôm ấy đã khuya lắm hắn còn lại nhà chị. Láu liếc nhìn một lượt quanh nhà với con mắt rất gian giảo, thấy có mình chị, hắn cất tiếng hỏi khẽ:

- Chắc thím còn nhớ tôi?

- Vâng, tôi nhớ anh tên là Láu, con trai ông chánh Thìn, hồi mấy năm trước chỉ huy bọn lính ở bốt Mô Đất.

- Dạ, thím nhớ dai thật. Nhưng đó là chuyện cũ. Bây giờ tôi tên là Hân, là cán bộ của mình rồi. Lâu nay công tác cách mạng bận quá ít có dịp về lại quê nhà. Nhưng tôi vẫn biết chánh sách của cách mạng đúng đắn lắm. Cách mạng biết tôi là cán bộ nên đã trả lại mọi thứ cho gia đình tôi. Hôm nay tôi đến đây trước hết để thăm hỏi sức khỏe gia đình ta, sau nữa muốn xin thưa với thím một câu chuyện. Câu chuyện đó chắc thím đã biết…

Trong giọng nói và vẻ mặt của hắn lộ rõ một cái gì nham hiểm.

Năm 1945, sau khi “Bùi Kiệm” bị đánh chết trong cuộc nổi dậy của nhân dân, hắn lên xe tháo chạy. Chánh Thìn cũng bỏ trốn. Hắn trốn hai tháng ở vùng bưng Hà Tiên, sau đó mò về đến trình diện với cơ quan Việt Minh, hứa từ nay sẽ làm ăn lương thiện. Hắn được trả lại nhà và ít của cải, ruộng vườn. Gần đây hắn bắt liên lạc được với con là thằng Láu. Láu vẫn làm mật thám cho Tây trên Sài Gòn. Bà con ở Rạch Giá đi buôn bán trên Sài Gòn thường trông thấy Láu mặc đồ đen, đội mũ lưỡi trai trắng, đeo kính to đùng, mang súng lục, đi xe với Tây. Năm nay Láu đã về làng ba lần. Mấy lần Phúc đề nghị các đồng chí lãnh đạo ra lệnh bắt, nhưng anh Lợi không đồng ý. An nói rằng, bắt nó sớm sẽ lộ ý đồ lớn của cơ quan an ninh ta. Thế mà giờ đây hắn dám cả gan xưng là cán bộ đăng mình. Hắn đổi tên là Hân, tưởng dễ đánh lộn sòng, lừa gạt bà con. Nhưng hắn đã nhầm. Lần trước lão chánh Thìn cho người nhà sang đây để hỏi Gấm làm vợ cho hắn. Biết được tin đó Gấm tức điên người lên. Hôm nay đến đây, hắn muốn cái gì? Chị Phúc nén căm giận, nét mặt tỉnh khô,vừa nhai trầu, vừa nói:

- Câu chuyện gì anh cứ nói. Tôi biết rất nhiều chuyện.

Chắc là Láu đã chột dạ. Hắn nghiêng nghiêng cái đầu tỏ vẻ ngượng nghịu.

Sau khi đã nhìn ra phía cửa trước thềm một lần nữa, hắn thở dài một cái rồi nói:

- Thưa thím, thật khó nói quá. Trước đây tôi có sai lầm là theo giặc. Nhưng từ ngày cách mạng thành công thì tôi lại theo cách mạng, trở thành cán bộ. Khổ một nỗi là tôi phải làm việc ở xa nên bà con ở đây có biết cho tôi đâu. Gặp ai họ cũng nhìn tôi với cặt mắt xa lạ, thành ra tôi sợ…

- Anh nói sao? Anh sợ đồng bào à? Nhiều người trước đây cũng lầm đường, lạc lối theo giặc, bây giờ trở về với nhân dân, họ có còn sợ sệt như anh nữa đâu?

- Dạ họ khác, tôi khác, thím ạ!

- À, mà anh nói cái gì thì nói đi.

- Dù sao trước đây tôi cũng là người phạm lỗi, thím đáng bậc ba má, thím bỏ qua đi cho. Bây giờ tôi xin phép được trình bày thiệt với thím rằng: Tôi muốn lấy em Gấm làm vợ. Xin chú thím vui lòng thương chọ!

Chị Phúc đứng phắt dậy như một chiếc lò xo bị nén lâu ngày. Chị nhổ toẹt một bãi nước bã trầu và cả cái xác trầu xuống giữa nền nhà trước mặt Láu. Chị nói như trút nỗi căm giận vào mặt hắn:

- Tôi nói cho anh biết, không bao giờ vợ chồng tôi làm điều đó. Con gái tôi không bao giời lại lấy một thằng làm Việt gian. Anh là một thằng Việt gian, anh đừng có đến đây. Tôi mời anh ra khỏi nhà. Mời anh ra ngay. Cút ngay!

Láu vội vã bước ra khỏi nhà. Một lúc sau anh Xừ và Gấm đi họp về. Đêm hôm đó hai mẹ con nói chuyện rất khuya. Chị nói cho Gấm biết việc thằng Láu vừa đến đây.

- Gấm à. Con sắp mười tám tuổi rồi. Con gái tuổi đó là tuổi có thể lập gia đình. Mấy năm nay nhiều người dạm hỏi, nhưng bố mẹ đều từ chối cả. Bây giờ thằng Láu lại xuất hiện. Nó sống sượng tự đến đây để hỏi con làm vợ. Ngựa quen đường cũ, bố nó tưởng rằng hắn vẫn là lão chánh Thìn như trước đây, hét ra lửa, bắt nạt dân cái gì cũng được. Nhưng bây giờ vẫn còn giặc giã con ạ, chẳng biết thế nào mà lường trước cả - Phúc ghé sát vào tai con nói qua hơi thở - Thằng Láu vẫn là thằng Việt gian đấy con ạ! Mình chẳng sợ nó đâu. Nhưng bố mẹ cuống muốn lo cho con sớm có nơi, có chốn để rồi nương tựa vào nhau mà làm ăn.

Gấm gục đầu vào lưng mẹ khóc:

- Con chẳng lấy chồng đâu. Con ở đây với bố mẹ thôi.

- Con có lấy chồng thì con cũng về luôn với bố mẹ mà! - Thấy Gấm in lặng, chị dỗ dành tiếp - Con ạ! Bố mẹ thấy anh Tiệu phụ trách xã đội được người được nết. Anh ấy cũng gốc người làng Mĩ Lộc, huyện Nghĩa Hưng, bố mẹ chết sớm, từ bé ở với chú ruột là bác Hưng, rồi theo bác Hưng vào đây, sau ta mấy tháng. Năm nay anh hăm lăm, con sắp mười tám, người tuổi con rồng, người tuổi con rắn, là được duyên phải lửa lắm rồi. Hai đứa thành vợ thành chồng, bố mẹ sẽ mời ảnh về đây. Bố mẹ không có con trai, thì coi anh là con trai.