Thềm nắng

[danhthanh]

Thềm Nắng
I
Chiếc xe kéo pháo qua khỏi cầu Phú Lương tì đỗ xịch lại. Anh lái xe mở cửa ca bin nhẩy xuống trước rồi bảo Thắm:
Chị đưa tôi đờ chú lính của chị xuống trước đã.
Cu Hà chỉ đợi có vậy. Thắm chưa kịp đỡ thì cu cậu đã  đánh đu vào cổ anh lái xe cười nhự nắc nẻ
Được rồi ! Con nhà lính có khác. Nào, chú mày hãy đứng nghiêm chỉnh mà ngắm đồng đất xứ Đông của  nhà chú mày xem. Đẹp chứ, hả ?
-   Thắm loay hoay một lúc mới xách được cái túi du lịch và leo ra khỏi buồng lái của chiếc xe đại xa. Trời nắng và oi bức lạ lùng. Gió cũng hầm hập nóng Vậy mà thằng Hà dường như không biết nắng, là gì. Trong khi chị sửa lại đầu tóc thì cậu bé vẫn líu lo hỏi anh lái xe đủ điều. Con chị đang hỏi- về cây cầu. về những rặng núi xa mờ phía Chí Linh, Đông Triều
—   Con chào chú đi để mẹ con mình về bà nào.
Thắm khẽ nhắc đề chặn  những câu hỏi của con. Thằng Hà vội khoanh tay lại, ngước nhìn chú bộ đội  lái xé toét miệng cười'!
—   Cháu chào chú pháo binh !   

 A thằng này khá. Sao mày biết chủ là pháo binh
Thằng nhỏ chỉ thêm đôi quân hàm trên ve áo anh:
-   Cái kia là pháo binh, phải không chú? Bố cháu
là pháo binh như chú đấy.
— Dĩ nhiên Anh khẽ đáp — điều đó thì chú  đã biết…
Nhưng cháu chỉ được nhìn ảnh bố cháu thôi chú ạ. Đứa bé bỗng hạ giọng – Không biết ảnh có giống bố cháu thật không?
—   Chắc chắn phải giống chứ — Anh lái xe đáp khẽ và liếc xéo về phía Thắm.
—   Nếu vậy thì cháu giống bố cháu lắm. Thẳng bé  bỗng  hớn hở hẳn lên — Hay chú về bà với cháu đi. Về bà cháu ăn vải . Mùa này là mùa vải  mà chú, mẹ cháu nói với bà cháu có những bốn cây vải kia.
-    Thôi, cho chú khất vào dịp khác nhé. Bây giờ chứ còn phải đi kéo pháo. Chị có đứa con kháu khỉnh   quá — anh lái xe quay lại nói với Thắm.
-   Thằng Hà lại níu lấy áo anh, ríu rít hỏi:
-   Chú cho cháu đi keo pháo với. Mai cháu về bà nội cũng được
-   — ấy chết — Anh lái xe vội xua taý rồi cúi    xuống ghé vào tai chú bé, nói nhỏ: « Bí mật quân sự đấy. Chú chỉ nói riêng cái việc đi kéo pháo với cháu thôi đấy nhé. Vì cháu cũng là con nhà pháo binh mà. Nếu cháu mà theo chú là rầy rà to, thủ trưởng của chú phê binh ngay đấy ».
-   Nghe chừng có lý, thằng bé đành thôi không xin đi kéo pháo nửa. Thắm vội cảm ơn anh lái xe rồi một tay xách túi, một tay dắt bé Hà  rẽ vào con đường rất  đi về Thanh hà. Chú  bé vừa đi vừa ngoái lại vẫy tay chào anh lái  xe cho đến khi chiếc xe đi khuất nó mới chịu thôi.

-   Chú ấy vui quá , mẹ nhỉ?

-   ừ chú ấy cũng là bộ đội mà
chú ấy không lấy tiền của mình, hả mẹ?
không

hôm nào về mạng cho chú ấy mấy quả vải mẹ nhé.
Thắm khẽ cười:
Nhưng mẹ con mình làm sao tìm được chú  ấy?
Thằng  bé im lặng . dường như nó suy nghĩ căng thẳng lắm, một lát sau mới lên tiếng:
-   mình đợi chú ấy ở chỗ cái cầu ấy. Thế nào chú ấy cũng kéo pháo qua.
-   Không ! chú ấy không kéo pháo qua đây nữa đâu.
-   Thế kéo đi đâu hả mẹ?
Đi lên biên giới.
Thằng bé không hỏí nữa. Nó chưa biết biên  giới là  ái gì, ở đâu. Nhưng chắc xa lắm. ở đó, bộ đội mình  vẫn phải đánh nhau, do đó cần. phải có pháo. Nhưng chú lái xe đã hứa rồi cơ mà, nhất định sẽ có ngày  nó được theo chú đi kéo pháo lên biên giới— Có điều chắc phải lâu lắm, vi nói chung bộ đội họ không cho trẻ con mó máy vào súng đạn, nhất là pháo. Phảỉ lớn thêm đã.
nghĩ thế thằng bẻ cảm thấy yên tâm hơn. Những khẩu pháo mờ dần trong tâm trí nó và thay vào đó là  những cây vải thiều trĩu quả chín mọng, ngọt lừ... Nhưng  sao quê bà nội  xa thế, chân mỏi quá rồi. Lại nóng nữa, mồ hôi tuôn ra ướt đẫm cả áo mà vẫn chưa tới nhà bà nội.
-    Ta ngồi nghĩ chút đã. có thề chú Tâm sắp đến đón mẹ con ta  đấy.
-   Chú Tâm có ô tô hả mẹ ?
—   Không? Chú chỉ có cái xe công nông thôi.
—   Như cái xe của ông Lân ấy à ?
—   ừ   
—   Con thèm vào ngồi xe công nông. Chú bé. ngúng nguẩy — Mẹ không biết chứ, ngồi xe ấy là xốc nảy đít lên đấy.
Nhưng vẫn còn hơn đi bộ chứ. Thôi, lạì đây đã, đưa mẹ lau mồ hôi cho nào. Tội nghiệp, con có khát nước không ?
Thắm kéo con vào một gốc cây ven đường tạm nghỉ. Chị trải chiếc ni lon lên cỏ lấy chỗ ngồi Thằng bé líu lo   hỏi chuyện mẹ một lúc rồi nằm lăn ra ngủ. Nó mệt, đi tầu xe vất vả thế còn gi? Thắm với lấỹ nón phe phẩy quạt cho con, vừa ngước nhìn dọc con đường rải đá đi thị trấn Thanh Hà. Quái, sao hẹn người ta mà không thấy tăm hơi đâu là thế nào nhỉ ?
....

[danhthanh]

II
Đây là lần đầu tiên Thắm đưa con về quê chồng. Những lần trước chị chỉ đi  một mình  vì thằng Hà còn nhỏ quá. Vả lại, cũng còn một vài lý do khiến chị băn khoăn. Cho  mãi tới tết vừa rồi ghé về ăn tết với mẹ chồng, chị mới quyết định vào mùa vải thiều năm nay sẽ đưa thằng Hà  về để bà cháu nhận  mặt nhau. Ngoài ra ,c ũng  cồn một lý do nữa liên quan đến người hẹn đi đón chị hôm nay.
 Quê Thắm  ở bên bờ sông Đáy, nơi có những bãi dâu xanh rờn  có nghề  chăn tằm dệt luạ tự lâu đời. Hồi các anh kéo pháo về xây dựng trận địa ngay bãi dâu của làng mình, Thắm còn là một cô gái xinh đẹp đang theo học lớp mười ở trường cấp ba huyện. Hàng ngày đi học Thắm và các bạn đều phải đi qua các trận địa pháo ấy. Mỗi lần đi về như vậy đối với cánh nữ sinh các cô là một lần qua “ải lửa”, tưởng như có hàng trăm ánh mắt đang nhìn vào mình. Vì thế, các cô thường phải “tập hợp” thật đông đủ mới có đủ sức mạnh để vượt qua chặng đường thú vị ấy. Nhưng lâu dần rồi quen, các cô đi đứng tự nhiên hơn và đôi lần còn dám mạnh bạo đáp lại những lời bông đùa của “các chú” pháo thủ nữa.   có một điều dễ dàng nhận thấy là từ khi có cái trận địa pháo ấy, bạn bề cô đứa nào cũng chú ý hơn đến sự ăn mặc . chỉ có riêng cô là dường như không diện hơn trước chút nào. Vả lại, cô muốn diện theo các bạn cũng chẳng được, vì nhà cô nghèo. Mẹ cô đã già, mắt đã kém rồi, không còn làm lụng được gì nhiều, các anh đều đi bộ đội cả, cô thì đi học nên thu nhập trong gia đình được đủ ăn đã là khá lắm rồi, nói chi đến sự may sắm. Thậm chí có một chiếc áo hoa mầu hoa súng là còn lành lặn để đi học. Ngày nào cô cũng chỉ mặt chiếc áo ấy, nhiều   lúc nghĩ cũng tủi thân. Do đó khi các bạn bắt đầu đua nhau ăn diện để mỗi ngày diễn qua trận địa pháo hai lần thì Thắm cũng tì m cách  để đừng bộc lộ
Cái nghèo  của mình trước con mắt những chàng pháo thù. Mỗi buổi sáng đi học cô đều nán lại đi chậm một chút đợi cho các bạn đi rồi cô mới vội vã chạy theo để có lý do vụt nhanh qua cái « ải lửa » ấy
Nhưng Thắm có ngờ đâu chính điều ấy lại khiến Thắm được các chàng trai chú ý nhiều hơn. Và cái nghèo lại chính là «bà mối» dẫn anh ấy đến với Thắm.
Phải, chính anh chứ không là ai khác hiểu được lý do vì sao sáng nào Thắm cũng đi học muộn hơn các bạn một chút. Không biết rằng cách nào anh đã tìm biết được nhà Thắm. Rồi một buồi chiều, cũng vào một buổi chiều hè nắng chang chang như hôm nay, anh đã xuất hiện trước thềm nhà Thắm với một ôm lá ngụy trang trên tay. Mẹ vắng nhà. Thắm luống cuống mời khách vào nhà rồi định chạy đi đun nước mời nhưng anh đã mỉm cười chỉ ra chum nước mưa dưới gốc cau. Thắm chưa kịp can ngăn, thì anh đã múc- một gáo nước tu liền một hơi và khen ngọt, Rồi anh đi vào nhà, tự nhiên như đã quen biết Thắm tự kiếp nào!
—   Nhà cô mát mẻ quá. Cây cối hoa trái trồng vào tận sát hiên nhà như thế này là khoa học lắm. Vừa
mát lại vừa thoáng khí.   
—   Tại vườn nhà em hẹp quá nên phải tận dụng đất đai. Chứ... ai muốn để lá rắc vào tận thềm nhà...
—   Cũng có thể như vậy — Nhưng tôi thích như thế này. ở dưới quê tôi cũng vậy. Nếu cô có dịp xuống nhà tôi cô sẽ thấy những cây vải thiều rủ lá xuống tận thềm hề. Vào mùa vải chín, ngồi trong nhà cũng đã sực nức mùi trái cây rồi.
—   Thích nhỉ — Thắm bỗng thốt lên — Giá như nhà
em có một cây vải thì thích quá,

-   Khi nào có dịp ghé qua nhà tôi sẽ mang lên đây cho cô một cành vải chiết  để cô trồng vào chỗ kia kìa. Đấy, mấy cái khóm quất  ấy nên búng đi. Cái thứ ấy chỉ để làm cảnh. Đẹp thì có đẹp  nhưng ăn thì chua loét.
Đấy   , anh ấy đã xuất hiện như vậy. và rất tự nhiên, anh bước vào  cuộc đời Thắm tự lúc nào chẳng rõ. Đầu năm sau, anh mang lên một cành vải Thanh Hà và trồng đúng vào cái chỗ  mà anh mong muốn. Nhưng tiếc thay cây vải ấy đã  không sống được, mà anh thì không có thời gian  để về quê  mang lên một cây khác trông thay vào. Nhưng tình cảm giữa anh và Thắm thì ngược  lại , mỗi ngày một  nảy cành xanh lá. Học xong cấp ba, Thắm không xin thi đại học mà  đi học một  lớp  kế toán  ngắn hạn về phục vụ cho hợp tác xã . Nghề phụ mỗi ngày  một phát triển , hợp tác xã của Thắm đã có tới hơn trăm cái máy dệt thủ công. Hàng ngày Thắm vừa dệt vải vừa làm nhiệm vụ kế toàn của mình . rảnh rỗi lúc nào thì làm vườn. Những buổi rỗi rãi anh cũng vào làm vườn với Thắm. Bây giờ thì cả xóm ai cũng biết anh và biết đến mối tình của họ cũng chẳng cần phải giữ gìn ý từ gì nhiều. Họ đã bàn đến lễ cưới. Hai người dự định sẽ tiên hành giải quyết mọi thủ tục cho việc xây dựng gia đình vào mùa xuân năm tới.   
....

[danhthanh]

...
Nhưng … đùng một cái đơn vị anh có lệnh chuẩn bị  lên đường ra mặt trận. nghe đâu như lần này các anh sẽ đi xa, rất xa.. Thắm buồn quá, khóc ròng suốt một đêm. Nhưng các anh ấy là bộ đội, biết làm sao? Nhưng ngày còn lại Thắm hối hả chuẩn bị những gì cần thiết cho anh khi ra trận, xa gia đình , xa sự  chăm sóc của Thắm. Thắm làm tất cả những công việc ấy chu đáo tận tụy như một người vợ chuẩn bị cho chồng đi xa.
 Và điều gì phải xảy ra đã xảy ra. Đêm cuối cùng, không ngăn được lòng mình, Thắm đã giữ anh ngủ lại với mình. Mẹ Thắm cũng không hề băn khoăn về việc ấy. Anh đã sống với Thẳm đêm đầu tiên, và cũng là đêm cuối cùng của một cặp vợ chồng.
Ngày hôm sau các anh hành quân. Mưa phùn. Gió bấc Rét đầu mùa như cắt da cắt thịt. Thắm đứng tựa, vào lũy tre nhìn theo đoàn xe kéo pháo khuất đần sau
 màn mưa.
Nhưng hóa ra các anh chẳng đi đâu xa, mà chỉ kéo pháo về xây dựng trận địa ở ngoại vi Hà Nội. Mấy tuần sau Mỹ mở chiến dịch tiến công thủ đô Hà Nội bằng B.52. Đêm đêm Thắm bôn chồn thao thức đứng bên thềm nhìn về phía thủ đồ. Lửa cháy rực trời. Đạn cao xạ, tên lửa, bắn lên đỏ trời. Tiếne bom rền từng loạt dài có lúc tưởng như bom đạn trùm ra tận cái làng nhỏ bên sông Đáy của Thắm. Nhưng nếu nó dội bom thẳng xuống đây có lẽ Thẳm còn yên tâm hơn. •
Một tuần lễ sau những đêm dữ dội ấy có một người đang đêm tìm về gặp Thắm. Người ấy chính là Tâm, bạn đồng hương của anh. Khi nhìn thấy Tâm hiện ra trước cửa, Thắm đã vụt hiều tất cả. Cô thét lên một tiếng, tiếng tên anh, rồi ngất lịm đi.
Nỗi đau khồ của Thắm tường như mỗi ngày một - lớn dần lên cùng với sự phát triền của cái thai trong bụng cô. Cô không hề nghĩ rằng mình đã phạm tội mặc dù làng xóm xì xào không ít, nhưng cô thương xót cho đứa trẻ sắp ra đời và cho số phận góa bụa của mình. Vài ba người bạn, có lẽ vì thương cô, khuyên cô đi nạo thai, nhưng cô kiên quyết từ chối. Cô sẵn sàng chấp nhận tất cả, bởi vì cô yêu anh. Đứa trẻ đang lớn dần lên trong lòng mẹ chính là biểu tượng của tình yêu ấy. cô không thể giết nó, cũng như không thể giết đi trong lòng tình yêu nồng cháy của mình. Suốt thời gian thai nghén, cô lầm lũi đi về, dũng cảm chịu đựng hết thảy mọi điều dị nghị, âm thầm chờ đứa trẻ ra đời.
Và cuối cùng nó đã ra đời. Bế đứa  bé còn đỏ hỏn trên tay Thắm đã hình dung tới một ngày nào đó đứa con trai của anh sẽ lăng xăng chạy dưới gốc những cây vải thiều chín mọng bi bô cười nói. Thắm đã đặt tên con là Thanh Hà, để tưởng nhớ đến vùng đồng bằng trù phú đầy hoa trái của quê anh mà cô vẫn hằng mong có một ngày đươc về thăm. Bé Thanh Hà càng lớn càng giống anh như lột khiến Thắm vợi đi bao nỗi buồn đau. Cô viết thư về quê báo tin cho mẹ chồng và gia đình nhà chồng, đinh ning sẽ nhận được những lời an ủi nhưng khong ngờ chỉ có thư đi mà chẳng thấy thư về. Mấy lần Thắm định liều về quê chồng nhưng cuối cùng phần vì con nhỏ, phần vì không hiểu gia đình nhà chồng nhìn nhận mình ra sao nên cô lại thôi không dám đi.
Cho đến năm bảy mươi sáu. Tâm bạn của anh mới từ miền Nam về. Sau khi hiểu rõ sự tình anh vội vã lên thăm Thắm và bé Thanh Hf. Gặp Tâm, Thắm xiết bao vui mừng nhưng cũng xiết bao buồn tủi. Cô hiểu rằng gia đình nhà chồng không muốn nhìn nhận mình, không dám nhìn nhận cả đứa trẻ chỉ vì sợ ảnh hưởng đến thanh danh của anh ấy và gia đình.
-   Chị cứ đưa cháu về đi – Tâm khuyên Thắm như vậy- Chỉ cần nhìn thấy cháu Hà là bà cụ sẽ hiểu ra mọi điều. Ở quê tôi, quan niệm phong kiến vẫn còn rơi rớt, có nơi còn khá nặng nề, nhưng nói chung thế
 thái nhân tình cũng không đến nỗi nào đâu. Những tình cảm chân thực vẫn có  sức mạnh. Rồi mọi người sẽ hiểu chị thương chị. Tôi tin là như vậy.
Nghe lời Tâm, Thắm đồng ý vè Thanh Hà thăm mẹ chồng. Nhưng lần đầu tiên chị-quyết định hãy đì một mình. Chị không muốn dùng đứa con làm «lá chăn» để biện hộ cho mình. Chị tin ở tình yêu của mình, vả lại nếu tình hình không tốt đẹp thì chỉ mình chị phải hứng chịu sự ghẻ lạnh mà thôỉ, chị không muốn con mình phải tủi hổ dù nó còn thơ dại. Cuộc đi đầu tiên của chị đã ít nhiều thành công, nhưng chưa được như ý chị mong muốn. Đầu năm sau Tâm điện lên cho biết mẹ chồng chị ốm nặng. Chị vội vã thu xếp đi ngay, nhưng vào phút chót bé Hà cũng ươn mình, bà ngoại của Hà nhất định không cho đi theo. Thế là Hà  phải ở lại, chưa về thăm quê nội được. Suốt một tháng trời Thắm đã săn sóc me chồng, tận tình chu đáo như bất kỳ một người con dâu hiền thảo nào. Làng xóm bắt đầu hiểu chị, hiểu mối tình của chị, họ hàng bắt đầu thừa nhận và coi chị như người ruột thịt thân tình. Ai cũnq trách chị không cho bé Hà về thăm quê nội, thăm bà con họ hàng.
Chị hẹn đến mùa vải chín năm sau. Nhưnq năm sau chị lại được cừ đi học một lớp đào tạo cán bộ. quản lý kinh tế mười tám tháng. Thế là lại hai mùa vải
chín đi qua.
Cho đến tận mùa hè năm nay... Chị chuẩn bị cho cuộc đi này khá chu đáo và đầy đủ. Trong những ngày chị còn học ở trường, anh Tâm thỉnh thoảng cũng ghé lên chơi, giúp chị hiều biết thêm đôi điều về quê hương Thenh Hà. Cho đến một lần, sau nhiều đắn đo, Tâm đã khuyên chị nên về ở hẳn Thanh Hà. Bà cụ đã già yếu, cần phải có người chăm nong, săn sóc. Rồi còn nhà cửa, vườn tược chẳng có ai trông nom. Vả lại.. Vì sao anh ấy cứ nhất định không chịu lấy vợ nhỉ?

[danhthanh]

III
Chiếc xe công nông đỏ chói đã xuất hiện trên CON ĐƯỜNG trải đá từ quận lỵ Thanh Hà lên. Thắm mừng rỡ nhưng cũng không khỏi bật cười khi nhìn thấy Tâm ngồi ngất nghểu  trên ghế lái. Đến bây giờ Thằm mới hiểu vì sao cu Hà không muốn ngồi xe công nông. Chẳng lẽ Mẹ con minh sẽ ngồi  trên cái rơ-móoc phía Sau kia mà Về Thanh Hà, sẽ tha hồ cho làng xóm người ta cười.
Cái anh chàng này kể cũng liều mạng. Nhưng... biết làm ao? Ngượng một tý... vẫn còn hơn là đi bộ, Thắm tự nhủ thầm như vậy và cầm nón lên vừa vẫy vừa gọi rối rít, khi chiếc xe vừa đến ngang chỗ mẹ con cô ngồi

Tâm dừng xe, nhầy xuống và toét miệng cười
—   Xin lỗi hai mẹ con ! Tôi ra hơi muộn một chút
vi sáng nay các ông ở huyện về kiểm tra. Họp dai qúa.
Thắm ngước nhìn Tâm, định trách một câu nhưng khi thấy anh mồ hôi mồ kê nhễ nhại, tay chân đầy dầu mỡ chị lại không nỡ.
Tâm bước tới nhin thấy cu Hà Vẫn ngủ mê mệt liên hỏi:
—   Cháu nó mệt sao, chị Thắm ?
—    Không, có lẽ tại… đêm qua cháu thức khuya quá. Được về thăm quê, cu cậu mừng quá, lục đục suốt
Họ im lặng ngồi dưới bóng cây một lúc lâu, không ai nỡ lay thức đứa trẻ. Trời vẫn nắng nhưng đã bắt đầu hây hẩy gió, không gian như chùng lại đôi chút. Thắm cảm thấy nhẹ nhõm hẳn, tâm trí trở nên thư thái hơn.  Cô định nói với Tâm một điều gì đó nhưng tự nhiên lại quên bẵng. Mình đâm ra lẩn thẩn rồi sao nhỉ?
A, phải rồi, mình định kể cho anh ấy nghe về cái bận cu Hà bị lên đậu lào hồi tháng ba vừa rồi. Lần đâu tiên nó bị cái bệnh ấy, mình chẳng biết lối nào mà lần, thấy nó sốt cao cứ sợ cuống cả lên. Cho uống thuốc gì cũng không thấy hạ sốt. Cuối cùng bà cụ Nhang, mắt mũi đã  kèm nhèm qua chơi, mới bảo là nó bị đậu lào.
Rồi chỉ một nắm trầu không, một búi tóc rối tẩm dầu hỏa, bà cụ đánh lưng nó lên, chà sát một hồi thì tất cả các nốt đậu lào hiện ra đầy chi chít như hạt kê. Nhổ hết một lượt đến chiều thì cu cậu hạ sốt, hôm sau đã khỏi hẳn. Tài thật! Nếu không biết, cứ để nó sốt mãi thì nguy ấy chứ đùa được à ?
—   Lần này Thắm về được lâu không ?
—   Khoảng chục ngày thôi, anh Tâm ạ...   '
—   Thế — Tám bỗng ngập ngừng — Thắm có định về đây với bà cụ không ?
—   Có lẽ phải đợi đến khi nào em bốc mộ cho bà cụ trên ấy xong rồi mới quyết định được.
—   Dịp ấy thế nào tôi cũng sẽ lên.
—   Vâng — Thắm mừng rỡ nói tiếp — Anh lên trông nom giúp em thì tốt quá. Với lại dịp ấy các anh trai em cũng về đủ cả, em thưa chuyện với các anh ấy luôn
một thể.
Nghe Thắm nói vậy ánh mắt Tâm như lấp lanh những tia vui . nhưng anh chưa biết phải nói tiếp với Thắm như thế nào ? Có lẽ phần ấy phải nhờ tới sự chi viện của bà nội cu Hà. A, mà cu cậu dậy rồi đây này. Bé Hà mở bừngg mắt, ngáp một cái, ngơ ngác nhìn mẹ rồi lại nhìn người khách lạ.
-   Đây là chú Tâm đấy con! – Thắm mỉm cười rồi nói với con.
-   Thằng bé ngồi hẳn dậy và nhìn thấy chiếc xe công nông.
-   Chú lái cái xe này à?
-   ừ, chú lái xe này đấy. Cháu thấy thế nào?
-   Cháu chả thích ngồi cái xe ấy đâu.
-   Nhưng về nhà xa lắm, đi bộ thì không biết bao giờ mới đến nơi.
Chú bé ngước nhìn mẹ như muốn hỏi có nên ngồi lên đầu chiếc xe ấy mà về quê hay không. Bình thường thì tuy có hơi đau đít một chút, chú vẫn cứ thích ngồi trên chiếc xe như thế kia mà diễu một vòng quanh xóm. Nhưng đấy là ở quê ngoại, còn bây giờ mình về quê nội, tư thế nó phải khác đi chứ! Dường như hiểu ý Hà, mẹ mỉm cười gật đầu:
-   Phải đấy, mẹ con ta không thể đi bộ về quê được đâu. Thôi, ta cứ ngồi tạm lên đó cho chú Tâm kéo. Về tới gần làng thì ta xuống đi bộ, ai biết đấy là đâu!
Bé Hà gật đầu ngay. Chú thấy mẹ thật là tuyệt, bao giờ cũng tìm ra những cách gỡ bí rất đúng lúc.
Thắm sắp xếp lại đồ đạc rồi dắt con ra xe. Không cần mẹ giúp đữ, chú bé cũng leo lên được thùng xe, 

Chú tự hào về điều ấỵ, và dường như muốn nói với chú  Tâm rằng thực ra chú cũng chẳng đến nỗi bé bỏng
Lắm đâu.
Chú Tâm ngồi lên ghế lái. Chiếc xe nồ mảy ầm ĩ một hồi rồi bắt đầu khệnh khạng lăn đi. Chú bé hát lên một tiếng gì đó rồi cười như nắc nẻ. Thắm cũng mỉm cười theo   và thầm   nghĩ, cuối cùng   thì mình cũng đã đưa được bé Hà về   nơi chôn rau cắt rốn của cha nó. Nhưng nếu   biết mẹ   con mình được   đón rước theo kiểu này hẳn anh ấy cũng phải bật cười.

[danhthanh]

IV
Suốt buồi chiều hôm ấy nhà cụ Thông lúc nào cũng tấp nập kẻ ra người vào. Bé Hà trờ thành một nhân  vật cực kỳ quan trọng. Ai cũng muốn được lại gần chú để hỏi han vài ba câu. Mỗi người tới thăm mẹ con  Thắm đều mang tới vài chục vải thiều gọi là chút quà  quê hương. Chỉ một lát Bé Hà đã có một rồ đầy  vải chín. Tuy vậy, Hà vẫn chưa đụng đến quả nào.
 Chẳng gì .. chú cũng đang là một vị khách quí. Khi nhìn thấy chú,   ai nấy đều trầm trồ :   
—   Trời    ơi! Cái thằng sao mà giống bổ như lột?
   Đúng là con trai Thanh Hà !
    Bà cụ nhà này vẫn còn dày phúc lắm nên trời phật mới ban cho một thằng cháu đích tôn kháu khỉnh thế này.
Bà nội vừa nhai trầu móm mém vừa gật đầu lia lịa đề đáp lại những lời chúc mừng của bà con họ hàng làng xóm. Bé Hà không mấy khi được rời lòng bà, hễ ai bế Hà lên hôn   hít vài cái la bà lại vội. đón lấy:
 — Xin lỗi bà (hoặc ông)... Đi tầu Xe đường sá xa. xôi con trẻ nó đang còn mệt.
 Thắm ngồi đun nước  dưới bếp, thỉnh thoảng mới có dịp ló mặt lên nhà trên để nhận những lời bà con khen ngợi đứa con trai bé bỏng của mình. Mỗi lần được khen, chị lại ngước nhìn lên bức ảnh của  anh trên bàn thờ và như thấy anh đang mỉm cười với mình. Chị biết anh hài lòng. Nhưng dường như biết vậy nên một nỗi buồn sâu xa, thấm thía chợt dấy lên trong lòng chị. Cũng may chị ngồi dưới bếp nên không mấy ai được biết rằng mắt chị đỏ hoe lên thế kia là vì chị đã khóc chứ không phải vì bị  xông khói.
 Phải tới xế chiều người ra kẻ vào mới tạm vãn. Thắm vừa định xếp dọn lại nhà cửa thì bà cụ vội giục:
-   Mẹ thằng cu đi mà tắm gội một chút cho nó mát mẻ. Mẹ mới mua một ít bồ kết treo trên gác bếp ấy.
Bé HÀ vừa  được “giải phóng” liền lẻn ngay ra sân, chạy tới bên gốc vải thiều  của bà nội, ngước nhìn lên. Mặc dù đã có cả  một rổ vải thiều trong nhà kia, nhưng Hà vẫn muốn được leo tót lên cây vải của bà nội, tự tay hái  một vài trái. Vải thiều của bà nội  chắc phải  ngọt hơn nhiều. Dường như hiểu ý cháu, bà cụ mỉm cười âu yếm:
-   Đấy… cái cây ấy là thằng bố mày nó trồng đấy. Nào, đưa bà công kênh lên mà trẩy vài quả ăn thử xem có ngọt không nào:
-   Bố Thông cháu tròng cây này hả bà ?!
Ừ ! Nào, bà công kênh nhé. úi giào ! Mày mà về muộn một chút nữa thì bà đi ngủ với giun rồi
chứ còn gì?
Giữa lúc bà cháu đang líu   ríu   bên   nhau thì Tâm
đến- Hà định leo lên lưng   bà,    anh    liền   nhẹ   nhàng
bước tơi nhấc bồng chú bé lên:
   Thế này cơ! Để chú giúp   một    tay,   chứ   ai lại
Bắt  bà công kênh. Lưng bà bắt đầu còng rồi đấy.
. — Không, không- Thằng bé vừa giẫy, vừa   hét   váng
lên Bà nội công kênh cháu cơ ;
—   Thôi- thôi - Cha cái thằng bố mày. Bà   cụ   vừa
nheo mẳt cười vừa đón lấy cháu. Anh cứ mặc cháu
kẻo nó la vỡ làng bây giờ. Nào, được chưa? Với tới không cháu ?
—   Tới. rồi — Hà reo lên — hí ! Nhiều quá. Nhiều quá
quá mẹ ơi.
Thắm đang gội đầu bên thềm hè cũng phải ngẩng lên nhìn. Bất chợt chị bắt gặp ánh mẳt của Tâm đang nhìn mình. Trong cái nhìn của anh có cái gì đó khiến chị thoáng rùng mình. Cái nhìn thật giống cải nhìn của anh ấy hôm nào khi anh bước tới bên thềm hè nhà Thắm. Cải mùi hương cây trái hôm nào anh đã say sưa kể với Thẳm, như chợt ùa tới, thấm vào từng chân tơ kẽ tóc, thấm sâu vào tâm hồn Thẳm. Đã có lần Thẳm mơ màng được nằm hóng gió bên thềm nhà anh rồi ngủ im đi giữa những làn hương ngọt ngào nồng .say của ây trái, cỏ hoa đất Thanh Hà. Tất cắ bây giờ đã trở thành hiện thực. Duy chỉ có anh, người vun trồng giác mơ hạnh phúc ốy cho Thắm là vẳng mặt. Con anh đang ỉn trái cây anh trồng, Nó cười nỗi riu rít, vô tư thế kia, liệu mai sau nó có hiểu hết tất cả những nỗi đắng cay mà cha mẹ nó đã từng trải qua không nhỉ.
Những ý nghĩ  ấy khiến Thắm lặng người đi. Chiếc lược đang cầm trên tray chợt rơi xuống đất. còn anh dương như với sự nhạy cảm đặc biệt của tâm hồn người lính, anh đã nhận ra sự xao động ấy trong lòng Thắm. anh lặng lẽ ngồi xuống bên thềm một lát rồi đứng dậy xin phép ra về. Bà cụ cố nài anh ở  lại ăn cơm với gia đình nhưng anh nhất định từ chối, nói thác rằng phải về chuẩn bị vài việc cho buổi họp tối nay của chi bộ.
 Buổi tối anh không trở lại.
Mười một giờ khuya. Bà con đến chơi bời thăm hỏi đã  về hết. nhưng anh vẫn không tới. mẹ con Thắm trải chiếu ra thềm hè nằm hóng gió. Trăng sáng vằng vặc. Những cành vải  thì cứ trĩu quả la đà trong ánh trăng rủ bóng xuống bên thềm như muốn ôm ấp mẹ con Thắm. Hương đêm ngọt lịm . Những làn hương ngọt ngào mềm dịu ấy khiến cho Thắm không làm sao ngủ được . Chị thức trọn đêm với kỷ niệm, với mùi hương cây trái của quê anh.
Thanh  Hà 1982 -1984

[danhthanh]

NGƯỜI BUÔN RÊ-BẮK

Sìu-pui hăm hơ bước trên con đường rợp bóng tre  lồ ô.   Anh cứ nhằm hướng cây Pơ-lạng cao vứt bước tới. Đó là buôn Rê-bắk của anh. ở đó có những mái nhà thân yêu của dân làng, có khu nhà mồ với những bức tượng gố không hiểu có từ bao giờ mà đã lên nước bóng loáng; ở đó có đám trai làng, bạn bè thân yêu của anh từ khi còn cùng nhau ở trần suốt ngày hò hét, đuổi nhau dưới gốc cây Pơ – lang; Ở đó còn có Y – May.. Hà,không biết Y – May hồi này ra sao rồi? còn nhớ tới Sìu-pui luôn hay không, hay lại mải vui mà quênmất cả người bạn cũ này rồi. Người Gia – Rai không mau quên thế đâu, người buôn RÊ-BẮK lại càng không mau quên. Cái gì cần phải nhớ, thì sẽ nhớ suốt đời, rồi truyền cho con cháu nhớ nữa.
Buôn Rê-bắk có hơn trăm cây pơ-lang, mà cái tuổi cuả nó còn nhiều hơn cả tuồi của già Kôi, ông già nhiều tuồi nhất buôn Rê-bắk, cỏ mái tóc trắng như mây ngà giọng nói vang như chiêng. Không biết lần này về thăm buôn, Sìu-pui có còn gặp già Kôi nữa không? Hôm tiễn Sìu-pui và đám trai làng lên đường đi bộ đội giải phóng, già Kôi đã nói: «Bao giờ cái núi, cái rừng của ta hết Mỹ-ngụy, con cháu ta đi đánh giặc trở về buôn Rê-bắk đủ cả, ta mới chết».

Buôn Rê-bắk kia rồi. Đứng dưới gốc những cây Pơ- lăng kia có thể nhìn thấy những con đại bàng đất bay về nói Chư – Pông vào mỗi buổi chiều, và nhìn thấu con nước Iamơuốn lượn mềm mại dưới thung lũng. Buôn Rê- Bắk, mảnh đất quê hương gắn bó với Sìu –Pui bằng bao kỉ niệm. Những năm đi đánh giặc dù ở đâu Sìu- pui vẫn nhế buôn làng. Cái nhớ của Sìu- pui nhiều lắm nhiều như những chặng đường mà Sìu-pui đã đi trong những năm đánh giặc.
-   Khoan, hãy chặm bước thôi, buôn Rê- Bắk đã ở trước mặt ròi, cần chi phải vội vàng. Sìu- pui tự nhủ như vậy và chậm bước, rồi dừng hẳn lại dưới một lùm tre lồ ô bên này sườn đồi đối diện với buôn Rê- Bắk hiện ra trong nắng chiều, lòng anh dịu lại, những ký ức xa xăm lại như một con ngựa hăm hở gõ móng trở về những nẻo đường xưa cũ.


Đó là một đêm cuối tháng. Trời tối đen như đang ở trong hũ. Làng đã bị đốt từ hồi chiều. Mỹ ngụy càn  lên dồn dân xuống ven đường 19 lập ấp chiến lược. Già Kôi dẫn dân làng chạy vào rừng, Mỹ ngụy không dồn được dân, chúng đốt buôn Rê-bắk thành tro. Trên nền tro đẹp, người buôn Rê-bắk lại theo già Kôi trở về tụ tập dưới gốc những cây pơ-lăng.
—   Đốt lửa lên!
Già Kôi ra lệnh. Lửa bập bùng cháy. Khuôn mặt già Kôi ẩn hiện trong ngọn lửa cà-boong. Một con gà được mang đến. Mắt già Kôi quắc lên, con rựa sáng loáng trên tay già vung lên. Cái đầu gà đứt phăng. Tiếng già  vang như chiêng.
—   Người buôn Rê-bắk thề không chịu sống với Mỹ - ngụy, thề không vào ấp chiến lược.


Ngay trong đêm ấy, buôn Rê-bắk chuẩn bị chiến đấu. Nhưng nửa con trăng sau Mỹ — ngụy mới lại càn lên. Mười thằng trúng tênAkam - ( Tên A kam: tên tẩm thuốc độc) ở khu rừng đen, Năm thằng xóc chông ở đầu con nước Iamơ. Bảy thằng trúng thò ở ngay lối vào buôn Rê-bắk. Giặc lại vào được làng nhưng làng vắng teo. Không có người, không có heo, gà, không có lúa gạo. Giặc ức lắm đốt luôn buôn Rê-bắk lần nữa rồi bỏ đi.
Người buôn- Rê-bắk vào sâu trong núi, sát biên giới Việt ~ Miên lập làng bí mật và bắt đầu một cuộc sống mới. Con tria đi du kích, đi bộ đội giải phóng; con gái đi giao liên, đi tải đạn, tải gạo cho bộ đội. những người không bận “việc cách mạng” thì làm rẫy, làm nương.


Đêm đêm bếp lửa bập bùng già Kôi lại kể cho đám thanh niên mới lớn lên những bài khan không hiểu có  từ bao giờ về những vị thần núi, thần sông, và tất cả những vị thần đó không hiểu vì sao đều có nguồn gốc, đềú là tổ tiên của người Gia-rai, thậm chí có vị, theo lời kề của già Kôi, còn được sinh ra ở chính buôn Rê-  bắk nữa. Những câu chuyện ấy già kề mãi, kể mãi, đến nỗi Sìu-pui đã thuộc lòng.
Bàn tay tội ác của giặc thĩnh thoảng vẫn thò ra tận đây. Xe bay (Xe bay: máy bay, cách gọi của đồng bào Tây Nguyên.)  của chúng chà xác rừng, quạt gió, gọi loa, ném lựu đạn, bắt người làm rẫy. Những người bị địch chụp bắt đưa về các ấp chiến lược, được chúng cho gạo muối, áo quần đề mua chuộc, dụ dỗ. Nhưng chỉ dăm  bữa, nửa tháng họ lại luồn rừng trởvề làng. Cũng có những người không còn trở về làng được nữa, trong số đó có ông Sìu Tang, cha của Sìu-pui. Chúng bắt được ông và một số bà con trên rẫy, những thằng Mỹ mặt đỏ râu đỏ như đít con khỉ, gí súng AR 15 bắt họ lê xe bay bay đi. Đến một rẫy khác chúng lại xà xuống, nhưng không hạ cánh mà xả súng bắn những người đang làm rẫy rồi cười hô hố. Nhìn thấy cảnh ấy đôi mắt ông Sìu – Tang như bốc lửa, ông hét lên một tiếng như hổ gầm rồi lao đến ôm lấy thằng Mỹ đang đứng chống súng bên cửa máy bay. Cả hai người từ trên trời rơi xuống trước con mắt kinh sợ của mọi người.
NĂm ấy Sìu-pui mới được mười sáu cái mùa rẫy (mười sáu tuổi).
Nhưng Sìu-pui không khóc, mà đến gặp già Kôi.
—   Già Kôi à!   Nếu già không cho tôi vào du kích thì tôi sẽ đi đánh  “a dắt” (giặc) một minh đó.
Gìa Kôi suy nghĩ một lát rồi gật đầu.
—   Phải đó ! Con phải vào du kích thôi, Sìu-pui à.
Nhưng du kích nó chưa có cái súng phát cho con đâu. Ta cho con cây ná này để con đánh giặc.   
Sìu-pui run run đón cây ná già Kôi trao cho. Đó là cây ná nổi tiếng già Kôi đã dùng để hạ gần chục con hổ và không biết bao nhiêu là thú rừng. «Thằng Mỹ” thằng ngụy không mạnh được bằng con hổ, không nhanh được bằng con hươu, con nai, nó sẽ chết nhiều đấy”.  Sìu-pui nghĩ vậy và chạy về bảo mí (Mẹ) đi rừng lấy nhựa cầy sui về cho mình làm tên A kam.
ở buôn Rê-bắk lúc đó còn có một đứa con gái cùng tuổi với Sìu-pui tên là Y May. Y May thù giặc Mỹ hơn
cả Sìu –piu. Cha mẹ Y May đều bị Mỹ - Ngụy  bắn chết cả. Y May cũng đến gặp già Kôi xin vào du kích nhưng già  Kôi chỉ xoa đầu Y May và nói:
-   Con còn nhỏ lắm, Y May à.
Y May lắc đầu :
-   Không cái tuổi của con bằng nhau với cái tuổi của Sìu – pui mà.
-   ờ , đúng thế. Nhưng con là con gái, Y May à.

Y May  bặm môi, suy nghĩ một lát rồi nói:
-   cán bộ bảo làm cách mạng con trai bằng nhau với con gái, già Kôi quên rồi.
già Kôi cất tiếng cười lớn, bộ  ngực đen bóng như đồng hun rung lên.
-   À há! Khá lắm.con giỏi hung. Y May à. Nhưng con chưa vào du kích được đâu. Làng ta chưa có con gái duy kích. Hay con đi giao liên, làm giao liên cũng là giết giặc, cũng là công tác cách mạng đó.

Thế là  Y May đi làm giao liên của huyện. hôm rời buôn Rê- bawsk ra đi Y May gặp Sìu – pui ở ngoài con nước Iamơ. Sìu – pui nheo mắt cười.
-   Y May đi làm giao liên à? Phải đấy,con gái không làm du kích được đâu.
Y May tức lắm, có cái gì nghèn nghẹn nơi cổ. lát sau Y May mới nói  được một câu:
-   Mình sẽ đánh giặc bằng nhau với Sìu- pui không thua đâu.
-   Sìu – pui lắc đầu:
-   Thua đấy!  nếu Y May đánh giặc giỏi hơn mình, mình sẽ cho Y May cái quyển sách có hình Book Hồ.

[danhthanh]

Đó là một cuốn lịch giải phóng trên trang đầu có in một tấm hình của Book Hồ, vật quí nhất đời của Sìu-pui do một anh bộ đội giãi phóng tặng. Chỉ vào những lúc vui nhất Sìu-pui mới chịu mở ra cho  mọi người coi một chút .Nếu mình có cái quyển sách  ấy  thì hay hung » Y-May nghĩ thế rồi hỏi lại -
— Cho thiệt chứ ?
   Cho thiệt. Siu-pui không biết nói dối đâu.
 — Nhớ đó Siu-pui à.   
Nhớ.
Thế là Y-May lên huyện làm giao liên.. Những ngày đầu Y-May chỉ được phân công làm những việc nhu nấu cơm, hái rau, làm cỏ rẫy... Cuộc sống chẳng có gì thay đôi, thậm chỉ còn buồn  tẻ hơn khi còn ở nhà. Y May buồn lắm. Nếu Sìu-pui biết mình đi cách mạng mà chỉ hái rau, nấu cơm sẽ cười chết. Ngán quá, Ý May suy nghĩ một đêm rồi sớm hôm sau lên gặp bác Tư huyện ủy.
—   Cho mình về buôn Rê-bắk thôi, cán bộ Bác Tư à.
 Bác Tư  ngạc nhiên ngước nhìn Y May !
—   ủa, có chuyện chi vậy Y-May ?
Y-Maỵ vân vê nếp áò rồi nói nhỏ :
—   ở đây buồn nhiều, chì nấu com, hải rau làm cỏ rẫy thì mình về buôn thích hơn,
Bác Tư hiểu ý, bảo Y-May ngồi xuống rồi ôn tồn giảng giải :
— Y-May à, làm cách mạng cũng như dựng cái nhà, có người cắt lá, có người dựng cột, có người đan  phên. Nếu ai cũng đòi dựng cột thi chẳng bao giờ xong cái nhà đâu, Y – May mới lên chưa quen công việc mới tạm phân công làm những việc dễ. Rồi  Y – May còn phải học nhiều.
 

Nghe cán bộ Tư giải thích đôi mắt Y - May vụt
Sáng.
— Mình có được học bắn cái súng không
— Học bắn súng. Học viết chữ. Hợc nhiều nữa chứ Y - May
— Vậy thì mình không về buôn Rê-bắk nữa đâu.
Bác Tư huyện ủy phân công cô Cúc thư ký văn phòng của huyện dạy Y-May học chữ và làm quen với việc đưa công văn thư từ. Đồng chí Lâm cần vụ dạy Y-May bắn súng, ném lựu đạn. Là một cô gái thông
minh, có trí nhớ rất tốt cho nên chỉ mấy tháng Y May đã đọc được chữ ghi trên bì cộng văn thư từ để biết

đưa đến xã nào, buôn nào. Y-May cũng đã biết bắn súng.
Thỉnh thoảng, có những chuyến công tác quan trọng chị Cúc lại cho cô mượn khẩu AK của chị. Đó là những ngày vui nhất. Y-May khoác súng trên vai ríu rít ra đi, vui như con chim rừng.
Một hôm, Y-May nghĩ ra một điều hay hay. Cô viết cho Sìu-pui một bức thư. Nội dung như sau :
Sìu-pui à, đã xa Sìu-pui gần một mùa rẫy rồi nhưng mình vẫn nhớ buôn Rê-bắk, nhớ Sìu-pui nhiều. Mình nhớ Sìu-puỉ đã hứa cho mình quyển sách cổ hình Book HỒ khi nào mình đánh giặc giỏi hơn Sìu-pui. Mình biết Sìu-pui đã giết được nhiều giặc Mỹ, giặc ngụy. Mình chưa bằng với Sìu-pui về cái thành tích đánh gịặc. Nhưng mình đã học được cái chữ, đã biết bắn cái súng, mình làm giao liên được cán bộ Tư khen. Mình
Sẽ giết được nhiều giặc để lấy cái quyển sách có Shình Book Hồ củaSiu-pui, Sìu-pui hứa rồi mà. Sìu – pui khỏe luôn như con voi đầu đàn của buôn Rê – bắk để giết được nhiều giặc. Nhớ Sìu-pui nhiều rồi đấy, nhưng cả bạn bé buôn Rê-bắk nữa »,
Li thư đến tay Siu-pui khiến anh vô cùng lúng túng. Anh xoay ngang, xoáy ngửa tờ giấy mà vân chỉ thấy loằng ngoằng. Sìu-pui vò đầu bứt tai. « Mình không biết cái chữ, mắc cỡ quá. Làm sao biết Y-May nói gì  trong cái giấy này ? » Cuối cùng Siu-pui đành phải tìm  xã đội trưởng Nhing.
—   Nhing à, đọc hộ mình xem Y-May nói gì trong đó.
Nhing cầm lấy bức thư, cười lớn :
—   Giàng ơi ! Y-May đòi Sìu-pui lên huyện cưới rồi mang Y-May về buôn Rê-bắk,
—    Không phải thế đâu.
Xã đội trường nhìn vẻ mặt nhăn nhó khổ sở của Siu-pui, không nỡ đùa daỉ, bèn cầm lá thư lên lầm nhầm đánh vần từng chữ rồi đọc to lên. Vất vả một hồi, Nhing cũng đọc xong lá thư. Sìu-pui thở phào, cười hinh hích*
— Y-May không lấy được cối qmyèn sổch có hình Bóok Hồ của Sìu-pui đâu. Y-May chì mới học được cái
chữ chứ chưa giết được thằng giặc nào. Mình cũng sẽ  học cái chữ. Học cái chữ khó bằng học bắn cái súng khó không Nhing ?v
Nhing nghĩ một lát, rồi nói : — Khó hơn đấy! Sìu-pui lắc đầu :
    Không sợ ! Khó mà Y-May học được 'thì Sùi-pui cũng học được thôi.
*
Bây giờ thì Y-May đã quen với công tác của mình rồi. Cô như con thoi đi hết xã này qua xã khác. Y-May thuộc những con đường mòn, những con đường bí mật trong rừng như thuộc lòng bàn tay mình vậy, Nhiều lần Y May còn mang được cả truyền đơn, tài liệu vào tận các ấp chiến lược giao cho các cơ sở bí mật. Y- May nghĩ ra rất nhiều cách dấu tài liệu, có lần cô nhét- truyền đơn, tài liệu vào những quả bầu khô bỏ vào gùi, để mấy bầu đầy nước lên trên rồi đàng hoàng gùi qua mặt bọn lính bảo an. Lừa được thằng địch Y-May thích- lắm. Càng ngày Y-May càng yêu công việc của mình,- nhất là những khi cô đến gặp những cơ sỡ bi mật. Họ chờ đón cô như chờ đón chim Kơ-tía báo tin vui mỗị khi mùa lúạ chín. Y-May lên đường vào mỗi buổi bình minh, có chim rừng líu lo chào đón, cỏ hoa E-dang nở trắng bên bờ suối. Y-May đứng lại, soi bóng mình trên dòng suối trong xanh, con suối mĩm cười róc rách. Y May biết mình ngày càng xinh đẹp. Cái đầu Y May cũng ngày càng sáng ra. Y-May đã được học tập nhiều về cách mạng của cả miền Nam và Y-May biết minh chỉ là một- chiếc lá trong rừng, nhưng mỗi chiếc lá đều phải xanh thì cánh rừng mới đẹp.
Y-May phơi phới vươn lên. Y-May đang xanh, tươi- cùng với mùa xụân cách mạng.
Rồi Y May được kết nạp vào Đoàn thanh niên nhân dâ cách mạng. Cô định viết thư cho Sìu -pui biết tin vui đó thì bỗng nhận được thư của Sìu- pui , Sìu –pui đã viết được cái chữ rồi, điều đó khiến Y May vui. Nhưng chữ Sìu –pui xấu quá đi thôi, nó bò lổm ngổm trên trang giấy như đá cuội dưới lòng suối cạn. nhưng rồi Y May cũng đọc được những dòng “đá cuội” đó:
“ Y- May à! Mấy con trăng rồi không thấy Y – May về buôn Rê – bắk. Sìu – pui nhớ lắm đó. Nhớ như khi đi nương quên mang cái tẩu hút ấy. hôm nay Sìu –pui được kết nạp vào đoàn nên viết cái giấy cho Y – May  biết. Chắc Y – May chưa vào Đoàn, cán bộ Tư nói Y – may tốt lắm, chắc cũng sắp được đấy. thế là Y- may thua Sìu –pui cái thành tích vào Đoàn, cái thành tích giết giặc nữa. hết lấy được cái quyển sách có hình Book Hồ của Sìu –pui rồi nhé. Khi nào ghé về buôn Sìu –pui cho coi lại. Nhớ Y- may nhiều”
 
 Đọc thư của Shi-pui, Y-May vui lắm, vui vì Sìu- pui cũng đã được vào Đoàn, bằng nhau với mình. Cô, không dám nghĩ tới quyển sách có hình Book Hồ nữa.  Chắc Sìu-pui hơn mình mãi thôi. Chị Cúc thấy Y-May đọc thư xong cứ cười mủm mĩm một mình thì trêu:
— Y-May nhận được thư của người yêu phải không?   *   '
Y-May vội xua tay,
— Không phải ngứời yêu đâu. Bạn- đấy, người buôn Rê-bắk với nhau cả mà.   
Nói thế nhưng không hiểu sao mặt Y-May nóng bừng, rồi đỏ rân lên như bông pơ-lang buồỉ sớm. Y-
May chạy ào ra suổi, vóc nước suối rửa mặt rồi lại chạy ào lên nương. Mái tóc đen như mun của Y May xổ tung bay phấp phới trong giỏ. Lồng ngực Y-May phập phồng, căng ra hít thỗr bàu không khí mát mẻ, ngọt lịm.
Hôm nay núi rừng sao mà đẹp thế. Trời thì xanh, Hoa Chang rang nở vàng tực trên sườn đòi, chim Pơ- xe bay từng đàn, chuyện trò ríu rít. Lòng rạo tực, bồi hồi Y-May chạy một mạch lên đỉnh đồi đứng nhìn đăm dăm về hướng buôn Rê – bắk.
Cho đến một hôm,
Y-May lên đường vào lúc mặt trời vừa nhô lên khỏi đỉnh núi phía Đông, dọi từng luồng ánh sánh xuống nền  rừng dày lá khô và còn ướt sương đêm. Không khí trong lành của buổi sớm khiến Y-May bồi hồi rạo rực. bàn chân Y-May bước thoăn thoắt. Miệng Y-May  không ngớt tiếng hát. Y-May nhẩm lại bài hát chị Cúc vừa dạy tối qua. Bài hát nói về  hoa Pơ – lang. Lời hát thật hay. Người con gái Tây Nguyên đẹp như bông hoa Pơ – lang. Y-May ráng học cho thuộc, hát  cho hay để bữa nào ghé về buôn Rê – bắk  hát cho đám thanh niên nghe rồi Y-May lại nghĩ đến Sìu – pui. Sao chị Cúc lại bảo Sìu- pui là người yêu của Y-May nhỉ. Sìu – pui chưa nói yêu Y-May , chỉ nói nhớ, nói thương, Y-Maychưa bao giờ ngồi nghe  Sìu – pui thổi kèn A vớt, sạo lại gọi là người yêu.
Nhưng sao hồi này Y-may hay nghĩ đến Sìu-pui?
Lạ thiệt! Nhưng Y-may lại tự biện bạch, mình nhớ Siu-pui vì hai đứa chơi thân với nhau từ bé. Khi mình đi giao liên Sìu-pui bắt cái đầu mình phải nhớ đến luôn vì hứa cho mình cái quyển sách có hình Book Hồ chừng nào mình giết được nhiều giặc. Chỉ có Vậy, nhưng mỗi khi nhớ tới Sìu-pui, Y-mày lại thấy vui, thấy lòng mình rạo rực như vừa uống cả một bầu rượu nếp mới.  Chắc Sìu-pui cũng nhớ Y-may như thế. Thư Sìu-puì viết Y-may còn -giữ đâý. Sìu-pui nói nhớ Y-may như đi rẫy bỏ quên cái tàu hụt thuốc. Nhớ nhiều đấy. Bao giờ. Y May lại gặp Sìu-pui nhỉ?

[danhthanh]

Y-may đang vừa đi vừa suy nghĩ lung tung như vậy thì bông nghe tiếng động cơ ào ào lướt qua. Ngẩng lên Y-may thoáng thấy chiếc trực thăng «tàu quạt» lao xẹt qua đầu. Cô nép vội vào vạt rừng ven đương. Chiếc trực thăng lượn một vòng hẹp rồi xoáy vào con đường mòn Y-may đang đi. «Nó thấy mình rồi» Y-may nghĩ vậy rồi gỡ súng ra, lên đạn rốp một cái. Đã đôi ba lần Y-may đụng trực thăng nhưng chưạ lần nào đụng cái thằng tàu quạt này. «Nó định chụp mình đây ». Y-may chợt nghĩ tới bó tài liệu trong gùi.; Không! Nó không thề chụp nổi mình. Mình có súng mà !
Chiếc trực thăng lượn một vòng nữa rồi đột nhiên đứng xững trên đầu Y-may. Gió bỗng nổi ào ào. Rừng cây nằm oài, ngả nghiêng. Y-may có cảm giác như mình  sắp bị gió cuốn đi mất. Cô níu chặt gốc cây rồi chong  súng lên « Đừng có run nghe ! Phải cho nó ăn cáí đạn. Nhưng bắn trúñg nó có chết không ? không chết nó bắn  mình ngay. Rồi nó sẽ lấy mất tài liệu. Phải bắn ! Không! rơi chúng nó cũng phải sợ, bắn rồi mình tìm đường chạy». Y-may nghĩ vậy rồi chòng súng lên, nhằm thẳng vào cái khối sắt thép đen xì đang gầm rú ầm ào trên  đầu mình xiết cò. Khầu AK rung lên. Chiếc trực tháng: bỗng nháng lửa rồi rống lên những tiếng khác thường' Từ bụng nó khói tuôn ra phì phì. Nó thôi quạt gió rồi loạng choạng cất minh lên. «Mày ăn phải cái đạn rồi  » Y-may vui quá hét lên rồi xé rừng chạy ngược con đường mòn. Chiếc trực thăng loạng choạng, lết thêm một quãng và đâm sầm xuống sườn đồi đầy hoa chang rang bốc cháy đùng đùng. Ymay đứng sửng lại, tròn xoe mắt trước điều kỳ lạ ấy. Mọi việc diễn ra nhanh quá ! Bất ngờ quá. Cô đứng chết lặng, miệng lắp bắp «nó rơi ! có,thật nó chết rồi không? Có phải cái súng của mình bắn nó rơi không ? »
 
Y-may còn đang ngấn ngơ vi niềm vui quá bất ngờ thì bỗng nghe thấy tiếng reo :
   Trực thăng rơi rồi.
—   Xe bay ỉa ra lửá rồi !
Rồi bốn thanh niên từ trong khu rừng trước mặt lao ra, mặt mày ngơ ngác. Y-may nhận ngay ra người đi đầu bèn hét toáng lên.
—   Sìu-pui ! Xe trực thăng cháy rồi !
—   Cháy rồi ! cháy to hung.
—   Nó ăn phải cái đạn của ai đó ?
—   Mình bắn ! Y-may trả lời nhưng không còn tin lắm vào điều mình vừạ nói.
—   Thiệt à ?
—   Thiệt mà... Nó đứng quạt gió ngay trên đầu Y- may... Thế là- chì bắn có một loạt..
Bốn chàng trai cùng ồ lên một tiếng, Sìu-pui chạy lại, nắm lấy tay Y-may. ;
—   Y-may giỏi hung
Bỗng nghe thấy tiếng «cùng— cùng» từ xa vọng lại. Sìu-pui hét lên.
—   Chạy đi ! Pháo nó bắn tới ngay đó.
Rồi Sìu-pui cầm tay Y-may kéo chạy ào ào, Y-may cứ đề mặc cho Sìu-pui cầm tay mình kéo đi, chỉ khúc khích cười, mặc cho tiếng pháo địch nồ dồ dập, cay cú phía sạu lưng. Chạy một hồi, ra khỏi khu vực bị pháo kích họ dừng lại vừa thở vừa nhin nhau cười. Y-may vẫn như trong cơn mơ.
—   Nó rơi thiệt chứ Sìu-pui ?
Sìu-pui cười ha hả.
-   Rơi rồi! rơi một cái uỳnh, cả núi cả rừng nghe thấy,nhìn thấy.
-   Mẩy bạn thanh niên đều xúm lại chúc mừng Y-may
 
 
Sìu-la vui vẻ vỗ vai Siu-pui:   
— Mày thua Y-may rồi đó; Cho nó cái quyển sách có hình Book Hồ đi.
Sìu-pui vui vẻ gật đầu.
— Mình chịu thua rồi. Bây  giờ ta về buôn Rê – Bắk đi, mình chịu cho Y-may cuốn sổ đó!
Y-may ngước nhìn Sìu-pui bằng đôi mắt sáng rực
—   Mình chưa về được đâu. Đang đi công tác mà!
Sìu-pui thoáng buồn.ị   
—   Y-may không về được à? Sớm mai mình đi rồi,
—   Y-may ngạc nhiên hỏi:
—   Đi đâu
—    Đi bộ đội giẳi phổng; Mấy người đây cùng đi hết, Y-may ngước nhìn Sìu –pui vẻ trách móc.
— Sao không nói cho Y-may biết  trước? Định đi  luôn không gặp Y-may nữa à ?
Sỉu-pui lúng túng thanh minh.
— Đâu có ! Mình và mấy người đang định lên huyện ! tìm Y-may đó. Không gặp Y-may mình đi chưa vui đâu,
Sìu-la gật đầu cười:   — Đúng vậy ! Sìu-pui còn gặp Y-may để dặn Y-may đợi Sìu-pui về  cưới Y-may làm vợ mà.
Siu-pui vung tay lên định đấm cho Sìu-la một cái.
Mọi người. cười ồ. Y-may đỏ bừng mặt, la lên:
—   Đừng' nói thế ! Mình mắc cỡ hung rồi đó, Sìu-la xua tay;
—   Mắc cỡ chi ! Bạn cả mà. Người buôn Rê-bắk ai cũng bảo Sìu-pui với Y-may đẹp đôi lắm đó.
Y-may hứ một tiếng rồi quay đầu bỏ chạy. Sìu-puì đuối theo hét lớn.,
 
   y-may ! không ra coi xe trực thăng à ?
Y-may ngoảnh lại, đưa tay lên vẫy.
—   Không ! Mình đi công tác, muộn rồi! Tối mình quay về buôn Rê-bắk đấy.
Sìu-pui đứng lặng nhìn theo cho đến khi Y-may đi khuất vào rừng cây mới quay trở lại cùng bạn bè chạy ra chỗ chiếc trực thăng rơi_
Đó là những chuyện xẳy ra đã lâu, đã qua mấy mùa rẫy rồi. Hồi đó buôn Rê-bắk vẫn còn phải sống bí mật trong rừng. Vậy mà cái đêm liên hoan tiễn Sìu-pui và các bạn trai làng đi bộ đội giải phóng cũng vui không kém gì những buổi hội mùa. Y-may hát bài hát về cây pơ-lăng, về người con gái đẹp nhất rừng Tây Nguyên... Bài hát ấỵ hay thiệt. Tiếng hát của Y-may cứ theo Sìu-pui đi miết, đi miết cho đến tận ngày hôm nay...
Buôn Rê-bắk kia rồi.;. Đang giữa mùa xuân, những
pơ-lăng đều đỏ rực hoa. Cái màu đỏ rực rỡ của nó như đang vẫy gọi. Siu-pui hăm hở bước, mỗi bước . lại thấy lòng mình xốn xang.;, xao xuyến lạ thường.
Một tốp thanh niên nam nữ đang dựng cồng chào ở đầu buôn. Buôn Rê-bắk đang chuẩn bị cho ngày hội bầu cử Hội đồng nhân dân. Sìu-pui định bụng cứ đi tới thử xem người buôn Rê-bắk còn nhận ra anh không.
Nhưng, khi anh còn cách họ vài trăm bước một thanh niên đã reo lên :
—   Sìu-pui !    . '
Mọi ngươi ngơ ngác nhìn anh rồi bất đầu nhộn
nhạo cả lên.   
Đúng Siu-pui rồi.
—   Giàng ơi
—   Đẹp hung • Con Y-may chết mệt rồi.
Sìu-la ôm chầm lấy Sìu-pui, cười ha hả.

[danhthanh]

..
Sìu –pui à? Sao mày đi biệt luôn thế, không thư từ gì cho dân làng, cho Y-may. Tưởng mày quên buôn Rê – Bắk rồi,Y-may nhớ mày có lúc khóc đỏ con mắt đó.
Các cô gái cũng chen vào
-   Đúng lắm  đó ! Y- may nhớ mày hung rồi.
-   Về cưới đi cho chúng tao uống rượu chứ.
Sìu- pui đặt ba lô xuống lấy thuốc lá ra chia cho mọi người. các cô gái cũng mỗi cô châm một điếu, vừa hút phì phèo vừa cười rinh rích. Câu chuyện càng trở nên rôm rả. bỗng Sìu- la vỗ vai Sìu- pui hỏi:
-   Mày về được bao lâu?
-   Nhiều đấy! nửa con trăng.
-   Thế thì bỏ phiếu với buôn Rê – bắk rồi.
-   Mình ưng thế nên xin về dịp này.
Bỗng sìu – la kêu lên.
-   đúng rồi ! nó chưa biết. để hỏi xem, Sìu- pui ! Mày có biết buôn ta ai được ra ứng cử vào đại biểu hội đồng nhân dân tỉnh không ?
Sìu –pui suy nghĩ một lát rồi trả lời.
-    Già Kôi, đúng không
-   Không đúng.   !
_ Vậy thì xã đội trưởng Nhing
_ Không đúng đâu.
Cô gái  đững phía sau đấm vào lưng Sìu-pui một cái.
-   Y-maỵ đó
-   Sao '   .
-       Y- may của mày chứ   ai.
Sìu-pui mở tròn mắt nhìn mọi người, nửa tin, nửa ngờ . Bộ dạng anh lúc đó ngơ ngẩn đến nỗi tất cả mọi cùng cười ồ lên. Sìu  - la xua tay cho mọi người yên lặng rồi nói:
-   Mày chưa tin hả? Đúng thôi, mày xa buôn Rê – bắk lâu quá rồi rồi. Y-may giỏi lắm đó. Làm bí thư đoàn này, làm xã đội phó này, bây giờ vừa làm phó chủ tịch vừa làm chỉ huy Hội phụ nữ huyện này,. Buôn Rê – bắk và cả xã, cả huyện này sẽ bỏ phiếu cho Y-may đó.
Cô gái lúc nãy lại hỏi.
—   Siu-pui có bỏ phiếu cho Y-may không?
Sìu-la cười tít :
—   Nếu   mỗi   người   được   bỏ mười    cái phiếu thì nó Cũng bỏ cả   cho   Y-may   đó. Thôi,   để nó   về buôn gặp già Kôi, gặp Mí, gặp mọi người nữa. Bây giờ thi chưa gặp Y-may được đâu. Nó đi họp huyện mai mới về Siu- pui à.
Siu-pui chào các bạn rồi hăm hở bước vào buôn, lòng vui phơi phới. Người buôn Rê-bắk vẫn nhớ anh, Y-may vẫn chờ anh, chắc Y-may vẫn giữ quyền sách có hình Boóc Hồ mà anh đã tặng Y-may trước khi lên dường. Mỗi khi nhìn thấy hình Ama Hồ (Ama : cha già) Y-may sẽ công tác tốt hơn, đánh giặc giỏi hơn. Vì thế nên Y-may đã trưởng thành để hôm nay được ra ứng cử Hội đồng nhân dân tỉnh. Sìu - pui chợt thấy vui: khi nghĩ rằng mình đã góp phần trong sự tiến bộ không ngừng của Y-may.
Còn anh, hôm nay anh cũng sẽ khoe với già Kôi, với Mí, với Y-may, với dân buôn Rê-bắk những tấm huân -chương, những tấm bằng dũng sĩ mà anh đã được tặng thưởng trong những năm anh xa buôn làng đi chiến đấu. Những cái đó sẽ thay anh nói với mọi người, nói với Y-may. Những năm đi xa anh luôn xứng đáng là người buôn Rê-bắk.
1975 — 1979

[danhthanh]

Giấc mơ CỦA NÀNG BẮN TỈA
I
Anh Ba Sạo vấn xong điếu thuốc rê, đặt nó vô miệng thè lưỡi đẩy qua đẩy- lại một hồi, rồi mới bật quẹt mồi lửa hút. Coi cái bộ hít hà khoái trá của anh mà Út Thà không nín cười được.
—   Nè, chú Ba Sạo. Chớ bộ thím nhà không ngán cái mùi thuốc rê hôi rình của chú sao ?
—   Đâu có ! Bả mê thì có- Tối tối hễ tôi chưa kịp châm thuốc là bả kêu: Ba thằng Sánh mồi thuốc đi chớ, muỗi vô đầy mùng rồi nè. Hồi nào mình đi - vành đai cứ .dăm bữa nửa tháng là bả nhớ hoài, nhớ hủy cái mùi thuốc rê chớ bộ.
—   Dóc tổ, hôi rình, bộ ai nhớ !
—    Tụi bay hòng biết chớ con trai Củ Chi chỉ hai thứ mùi là dễ ưa, ấy là mùi thuốc rê rồi tới mùi mồ hôi vành đai. Tụi hay biết mùi mồ hôi vành đai chưa hè?
Năm Thỉnh lắc đầu.
— Ai biết, cái mùi quỷ đỏ hồi nào đâu ?
Ba Sạo liền cười ngất :

Coi bộ mũi tụi bay hư hết rồi. Ngửi lại coi, cái mùi đó  từ người thằng Bảy Nhột bốc lên chứ đâu.Coi  hắn ngủ chi mà ngủ?
Bảy Nhột nằm dưới lòng hào, đầu gối lên một thùng đạn đại liên ngủ rất ngon lành, mặc cho nắng dọi vào tận mặt, nắng soi cả vào cáí lỗ mũi đầy bụi của Bảy. Cái miệng cậu ta hơi há ra, phơỉ hàm răng tráng lởn. Tiếng ngáy của Báy vang mà lại giật khục, nghẹ đến tức cười, út Thà nhặt một cục đất ném vô ngực Bảy, nhưng một cục đất thì có sá chi. Bảy vẫn ngủ. Út Thà liền lấy một cây que xọc vô gót chân Bảy cụng cựa cái chân, lật nghiêng người lại ngủ tiếp!
—   Tau đố tụi bay đánh thức nổi thằng nhỏ đó.
Ba Sạo thách hai cô gái.
Út Thà liền đứng dậy loay quay một lát rồi tìm được một cọng cỏ gà.
~ Thọc lét cho hắn một chặp coi còn ngủ nổi không?
-   Út Thà rón rén bước tới, nhưng vừa cúi xúổng ‘ sát người Bảy Nhột, út Thà vội chun mũi lùi lại,
—   Trời đất quỷ thần... Hắn hôi... hắn chua lòe lòe.. Cái mùi vành đai đó hả chú Ba ?
—   Chứ sao ? Ba Sạo ' cười ngất — Gần hai tuần nay thằng nhỏ có biết chi tới tắm gội đâu ?
út Thà vừa chun mủi vừa ráng cúi xuống thọc cây cỏ gà vào cổ, vào mũi Bảy Nhột. Bảy ngáy một cái rồi bỗng hắt xì hơi ..ơi một tiếng, khiến út Thà giật bắn người và tất cả tổ du kích ào lên cười. Bảy Nhột bật  dậy, dụi mắt, ngơ ngác nhìn mọi ngựời :
—   ủa, có chuyện chi hè ?
Mỹ nống ra đó. Nằm mà ngủ hoài rồi nó ra hốt  vô sân dù cho mà coi.
Bảy Nhột nhăn mặt.
— Đùa hoà!..  Để người ta ngủ, đặng lấy sức bám vành đai chớ bộ.   
Ba Sạo làm bộ nghiêm nét mặt: -— Đồng chí Bảy dậy chuẩn bi đi công tác nghe.
— Đi đâu chú Ba? Bảy Nhột uể oải hỏi rồi lại  nằm xuống chực ngủ lại.
— Anh Năm huyện đội kêu Bảy về gặp có công chuyện đó.
— Chuyện chi cũng hổng Có quan trọng chuyện bám vành đai.   ,
Ba Sạo cười ngất.
—   Thằng nhỏ «lập trường » dữ đa. Nhưng huyện gọi mi về tắm đó, nghe hông ? Mấy con nhỏ này nỏ kiện vô trỏng, chúng kêu Bảy Nhột ở bẩn, hôi rình, xấu cả du kích vành đai đó.
—   Hứ — Bảy kêu lên — tui có phải là chiêu đãi viên đâu mà cần thơm tho. Mấy bả làm đỏm để le mấy anh trinh sát chủ lực, chớ tôi có ăn nhằm chi mà phải rối chuyện ?
Út Thà đỏ bừng mặt,
—   Nè, ăn nói cẩn thận nghe anh Bảy,
—    Bảy cười khùng khục — trúng bóc rồi hè, Đừng có che mắt lính bắn tỉa ông Ba Sạo nghe, Nè chú Ba, chú coi chừng rồi mấy ông chủ lực * “tỉa”” mất mấy nữ tướng của chú đó
Năm Thinh nãy giờ vẫn yên lặng, bây giờ cũng nhảy vô cuộc.
Thì đã sao nào? Coi bộ anh Bảy ghen với mấy anh chủ lực rồi sao?
—   Sức mấy? — Bảy lắc đầu — Lính vành đai hôi rình, đâu có bảnh như mấy anh trinh sát chủ lực, đẹp trai nè, văn hóa cao nè, nói chuyện cứ như rót đường rót mật vô lỗ tai, ai mà hổng mê.
Chủ Ba Sạo hít một hơi dài rồi ném mẩu thuốc ra lòng hào, xây qua phía Bảy Nhột.
—   Này các chú, anh nói thiệt- Chứ mấy con nhỏ đó, có mê cánh chủ lực thì cũng trúng cái bóc. Tau là tau ủng hộ, họ cũng đánh giặc, cũng lội xình ngủ địa đạo vành đai, vậy mà coi họ ăn ở đàng hoàng, người ngợm thơm tho chứ tụi bay, ỉ tiếng bám vành đai rồi lôi thôi lếch thếch cà rịch cà tang, cứ như mấy ông cụ non. Coi đâu có được. Đánh Mỹ lâu dài gian khổ  bộ ngày một ngày hai sao? Tụi bay nghe chú Năm Công thành ủy nói sao nhớ hông? Địa đạo là nhà, mà cái nhà thì phải cho nó ra cái nhà, cái người thì phải cho nó ra cái người. Đó, tau nói vậy đó. Bây chừ thằng Bảy tạm lui về nghe, tau cho nghỉ một buổi tắm giặt đâu ra đó cho thiệt bảnh rồi vô đây tau mới nhận lại, nghe hông ?
Bảy Nhột nhăn nhó, đưa cả năm ngón tay xỉa vào mái tóc cứng queo bù xù.
—   Chú nói vậy- tui thấy nó hình thức chủ nghĩa không hà ? Tui tính, vài ba bữa nữa rồi -
—   Đó là mệnh lệnh- không có bàn tới bàn lui đâu nghe. Chuẩn bị đi, sắp tối rồi đó.
Chú Ba Sạo khoát taỵ tỏ ý cương quyết. Bảy Nhột lầm bầm đôi câu nữa rồi chui vô hầm soạn đồ. Út Thà và Năm Thìn ngơ ngác nhìn nhau. Một lát, Thà mới ngập ngừng? – Tui tưởng chú nói vậy chơi – chớ bộ bắt anh Bảy về thiệt sao? 

Nó về tắm gội một bữa rồi  mai lên, có sao? CẢ tụi bay nữa nghe - Tao nói thiệt, đứa mô đến kì thì cứ phải về mà nghỉ. Tui bay phải nghĩ đường dài một chút chớ. Như con Năm hôm rồi là hổng có được. Lỡ tụi bay ốm đau  rồỉ đường sinh nở không xuôi chèo mát mái thời tính sao ? Không lẽ đổ thừa cho Mỹ - Ngụy.
Năm Thịnh nhào tới đấm vô lưng Ba Sạo một cáỉ hự..
-   Mèn  đéc ! Chú Ba nói cái chi mà tới đầu tới cuối coi kỳ quá ta!
— Tau  nói chuyện cách mạng chứ chuyện chi ? — Cách mạng chi ba cáỉ chuyện quỷ đó !
Chú Ba Sạo cười ngất.
— Chứ tụi bay cho rằng cách mạng là phải nói chuyện trên trời dưới biển mới là cách mạng sao? Cách
mang là cái thường ngày, là bát cơm manh áo, là hạnh phúc của con người. chớ còn cái chi. Trời đất, mấy con nhỏ này đánh giặc có sần có chai rồi mà vẫn chưa giác ngộ ra cái điều đó hỉ ?