Danh tướng yêu nước Tôn Thất Thuyết 1839-1913

[chuongxedap]

730 Đề binh việc đã yên rồi,
      Hăm ba nguyệt kỵ, hăm hai lấy giờ.
      Cha già đầu bạc như tơ,
      Má nhăn răng rụng chưa nhờ đặng chi.
      Tôi mà khôi phục thành trì,
      Ấn vàng chữ đỏ vậy thì sắc phong".
      Quan Cụ mới rõ đục trong,
      Nghe lời quan Tướng ròng ròng nhỏ sa:
      “Cha nay yếu ớt tuổi già,
      Không thời cha đi một đạo vậy mà với quân.
740 Trận này mà chẳng giao chinh,
      Một mai thái bình cự chiến làm chi?”
      Đành lòng phụ tử một khi,
      Lẹ làng binh mã hồi qui¹ bộ đường.
      Quan quân hầu hạ chật đường,
      Đèn lồng đèn giỏ lên đường Hậu Bô².
      Thiên binh vạn mã hải hồ³,
      Tôn miếu xã tắc kinh đô của mình,
      Lạy cùng thiên địa chư linh,
      Nguyện xin khôi phục Trấn Bình nước ta.
      Nội triều lục bộ chư nha,
750 Một mình quan Tướng với mà vũ ban⁴
      Quân gia binh mã sẵn sàng,
      Phen này quyết đánh cho tan Tây thành.
      Quân gia lớn nhỏ triều đình,
      Xin đi tiền đạo tới thành giao chinh.
      Canh hai⁵ cơm gạo sắm sanh,
      Hai bên phường phố lạnh tanh như tờ.
      Canh ba dàn trận binh cơ,
      Canh tư lấy giờ phát lệnh giao công.
__________________________________
1. Hồi qui là đi trở về.
2. Chính là chữ Hậu Bố tiếp với cửa Hòa Bình là một khu đất rộng phía sau hoàng thành, nơi để thuốc đạn.
3. Hải hồ là biển với hồ, ý nói số đông lắm.
4. Vũ ban là hàng các quan võ.
5. Vào khoảng gần 10 giờ tối ngày 4.7.1885.

[chuongxedap]

760 Súng mình bắn đã tan tành,
      Tây còn ăn uống, Trấn Bình chưa ra¹.
      Súng mình bắn đã rất xa,
      Bắn qua Tiên Nộn² vậy mà hại dân.
      Viên cao viên thấp không chừng,
      Lăn qua lăn lại tới gần Bao Vinh³.
      Thương dân cực khổ trăm tình,
      Phải vây đầu đạn của mình thác oan.
      Lắng nghi tiếng khóc tiếng than,
      Tối trời mù mịt không thất đàng mà đi.
770 Thiên hạ than khóc một khi,
      Con thời dắt mẹ, mẹ thời bồng con.
      Của tiền như nước như non,
      Miễn trời để sống, mình còn làm ra.
      Thương thay những lũ vịt gà,
      Thương thay loài vật, vậy mà lao xao!
      Người chui bụi, kẻ vọt ao,
      Người lớn kẻ cõng, lao xao canh chầy.
      Tránh thân cho khỏi súng Tây,
      Mẹ con chạy vạy, trời rày còn khuya.
780 Lao xao như cá trong đìa,
      Tránh thân cho khỏi súng kia vào mình.
      Lạy cùng thiên địa chư linh,
      Nguyện xin khôi phục Trấn Bình đặng an.
      Giàu thì chôn bạc chôn vàng,
      Người chôn nồi, vạc, kẻ toan chôn tiền.
      Ngày sau nhà nước đặng yên,
      Ta về ta lấy lưu truyền hộ thân.
      Mình giàu còn cực tấm thân,
      Thảm thương cho anh thày bói
                                     chân lần tay quơ.
_____________________________________
1. Trong đồn Trấn Bình lúc đó có 900 lính Pháp mới từ Bắc Kỳ kéo vào hôm 3.7.1885.
2. Một thôn ở ven sông Hương vào khoảng giữa Huế và Thuận An.
3. Tên một làng giáp với Mang Cá về phía đông bắc.

[chuongxedap]

790 Canh hai trời tối mịt mờ,
      Canh tư trăng mọc, trăng lờ bởi mây.
      Canh năm vắng vẻ súng Tây,
      Nghe tin phi báo mình nay hơn rồi!
      Ai ngờ nó đánh địa lôi,
      Nó kéo lên Trường Định, mình thời chết đi!
      Súng đạn đã hết một khi,
      Thưa cùng quan Quận vậy thì ngài hay.
      Quân Quận tức giận lắm thay,
      "Bao nhiêu thuốc đạn tao rày biết mô!
800 Bay ra sau chốn Hậu Bô,
      Thưa cùng quan Tướng ngài vô ngài tìm.
      Tao chừ thất lạc như chim,
      Thắng thì tao ở, bại thì tao tìm đi xa".
      Quan Quận khi ấy truyền ra,
      Truyền quân võng giá vậy mà chấp thương¹
      Quân gia hầu hạ chật đường,
      Vào thành tâu với Thánh vương những là.
      Đến nơi quì gối tâu qua,
      Tâu cùng thánh đế vậy mà vài câu:
810 "Trận này còn đánh e lâu,
      Xin phò thánh đế ra lầu một khi.
      Lánh thân cho khỏi thành trì,
      Kẻo bốn bề súng bắn ngó thì như tên.
      Bốn bề đạn bắn như tên,
      Ngài mà an toạ² trong đền sao an?"
      Thánh hoàng nước mắt chứa chan,
      Lạy cùng thượng đế ngọc hoàng chứng minh.
      Nguyện xin khôi phục Trấn Bình,
      Đặng cho thiên hạ nước mình thong dong.
____________________________
1. Chấp thương là cầm giáo gươm đi bảo vệ.
2. An toạ là ngồi yên.

[chuongxedap]

820 Trị vì mới đặng hai đông¹,
      Ai ngờ đế vị² mắc vòng gian nguy.
      Nay mà mắc phải lâm nguy,
      Sự tình nông nỗi cũng vì giặc Tây!
      Thánh hoàng mới phán bằng nay,
      Gươm vàng, sách, ấn³, trận này hộ thân.
      Gẫm trong nhà nước phân vân,
      Hiển vinh chưa gặp, lĩnh phần gian nan.
      Loan nghi lo kiệu với tàn,
      Cẩm Y, Loan Giá, ngai vàng dàn ra.
830 Võ Bị, Thị Vệ, Thượng Trà
      Kim Ngô⁴ hai vệ, phò mà ba dinh⁵.
      Quân gia binh mã ròng ròng,
      Quan Hậu⁶, quan Hữu⁷ vậy cùng phò đi,
      Ra đến cửa Hữu một khi,
      Súng Tây nó bắn vậy thì kêu vang.
      Lao xao kẻ khóc người than,
      Gà kêu chó sủa rộn ràng như ong.
      Thánh hoàng⁸ nước mắt ròng ròng,
      Ai ngờ đế vị mắc vòng gian nguy.
_______________________________
1. Lên ngôi từ 1.8.1884 tính đến 5.7.1885 đúng ra chưa được một năm, nhưng đây chỉ có ý nói Hàm Nghi lên ngôi năm Giáp Thân đến năm Ất Dậu là đã hai năm.
2. Đế vị là ngôi vua.
3. Kiếm vàng, sách vàng, ấn vàng là ba bảo vật tượng trưng cho quyền nhà vua. Có ba bảo vật đó thì mới là triều vua chính thống.
4. Loan Nghi, Cẩm Y, Loan Giá, Võ Bị, Thị Vệ, Thượng Trà... là những đội lính hầu cận vua.
5. Tức ba cung là Từ Dụ (mẹ Tự Đức), Trang Ý (vợ Tự Đức và mẹ nuôi Dục Đức), Học Phi (vợ Tự Đức và mẹ nuôi Kiến Phúc cùng Hàm Nghi).
6. Tức Thự hậu quân Đô thống chưởng phủ Nguyễn Hanh.
7. Hữu quân Đô thống chưởng phủ Hồ Văn Hiển.
8. Chỉ vua Hàm Nghi.

[chuongxedap]

840 Qua đò Kẻ Vạn¹ một khi,
      Quan quân ai nấy vậy thì lội sông.
      Băng chừng vừa đến nhà Chung²
      Mới hay ông Quận có lòng tà tây.
      Xin mời thánh thượng vào đây,
      Đặng tôi đình trú³ qua ngày giao chinh.
      Quan Hữu nghe nói tri tình,
      Kiếm vàng liền tuốt chỉ danh gian tà.
      Tay tuốt kiếm, miệng lại truyền:
      "Cẩm Y bay cứ băng miền phò đi!
850 Đã lánh thân ra khỏi thành trì,
      Vô nhà Chung đạo, như đi nạp mình”.
      Quan Quận nghe nói thất kinh,
      Vô nhà Chung đạo tránh mình ẩn thân.
      Quan Hầu, quan Hữu phân vân,
      Bách quan văn vũ giá thần không ai.
      Kéo lên Thiên Mụ, Chợ Mai⁴
      Ngó về cung điện lâu đài suy vi.
      Mình mà mắc phải gian nguy,
      Sự tình nông nỗi cũng vì giặc Tây.
860 Thánh hoàng mới phán bằng nay,
      Làm cho hết sức phen này mới yên.
      Quan Hữu quì trước ngự tiền,
      Tâu qua thánh đế được yên những là.
      Bây giờ làn súng đã xa,
      Tìm nơi trú ngụ đặng mà liệu toan.
      Chừ thời thế giặc đã an⁵,
      Bước qua giờ tị⁶ Tây sang treo cờ.
      Trong thành thất lạc ngẩn ngơ,
      Giao chinh bốn giờ, thiên hạ suy vi.
_________________________________
1. Đò ngang qua sông Kim Long, từ cửa Hữu đi ra.
2. Nhà thờ Kim Long.
3. Dừng chân nghỉ lại.
4. Thiên Mụ là tên một ngôi chùa lớn bên tả ngạn sông Hương, cách Huế ba cây số. Chợ Mai là một chợ gần chùa Thiên Mụ.
5. Có bản chép: "Giờ thìn giặc mới phá tan".
6. Từ 9 đến 11 giờ sáng.

[chuongxedap]

870 Đốt từ chợ Mới¹ đốt đi,
      Hai bên phường phố vậy thì ngả nghiêng.
      Đốt lên đến phủ Thừa Thiên,
      Hai bên phường phố xem liền phân vân.
      Lấy kinh thành lại đốt dần,
      Đốt trại Long Vũ, đốt lần Tuyển Phong².
      Thiên hạ ai cũng đau lòng,
      Cửa nhà nó đốt, nó mong hại mình.
      Bộ Lại cho đến bộ Binh³
      Phố phường hai dãy nép mình chạy tan.
880 Bao nhiêu của cải bạc vàng,
      Nửa thì nó lấy, nửa thì nó đốt tàn thành tro.
      Đoạn đường khốn vãng khốn dò,
      Khen cho các đồ được của rất hung.
      Liều mình lấy của bỏ công,
      Kẻo người ăn kẻ chịu, trong lòng xót xa,
      Đức ông cho đến đức bà⁴,
      Phố phường quan khách, ai đà thoát thân?
      Gẫm trong nhà nước phân vân⁵,
      Kinh thành thất thủ, đem thân về làng.
890 Họ qua một chuyến đò ngang,
      Tiền đồng bạc lượng, nhiễu hàng cả cây.
      Ai ai cũng sợ súng Tây,
      Kêu đùng⁶ một tiếng đạn bay thấu trời.
      Mẹ con ai cũng chơi vơi,
      Kinh thành thất thủ phải rời về quê.
      Hai hàng nước mắt dầm dề,
      Cửa nhà thì bỏ, đi về tay không.
      Giàu thì bạc lượng tiền đồng,
      Sô sa, gấm nhiễu, vậy cùng bỏ đi.
________________________________
1. Tức chợ Đông Ba bây giờ. Có bản chép là "chợ Phố".
2. Tên hai trại lính trong thành.
3. Dinh của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Sau khi đã vào thành, quân Pháp đốt hai bộ Lại và Binh cùng mọi doanh trại, khí giới, đạn dược, khói bốc ngút trời, hai ngày đêm không tắt.
4. Chỉ các ông hoàng bà chúa.
5. Có bản chép "Đông tây nam bắc xa gần".
6. Có bản chép "kêu bồng", nghĩa là gọi thuyền để qua sông.

[chuongxedap]

900 Trời cho Tây thịnh mình suy,
      Quan quân chạy trước, mình thì chạy sau.
      Người nghèo cho đến kẻ giàu,
      Phố phường, quan khách, chạy sau hằng hà¹.
      Người thì ra cửa Đông Ba,
      Kẻ ra An Hoà, người lại Chính Tây.
      Lên thành cứ việc xuống dây²,
      Sa cơ rớt xuống thôi thời chết oan.
      Trách thay quan lớn không troàn³,
      Trong thành thiên hạ chết oan đã nhiều!
910 Súng mình thì bắn pheo pheo,
      Súng Tây bắn ít, chết nhiều người ta.
      Kể chi của cải cửa nhà,
      Dắt con cùng vợ chạy ra khỏi thành.
      Đàn bà bỏ cửi bỏ canh,
      Bỏ buôn bỏ bán trong thành chạy ra,
      Người kêu mẹ, kẻ tìm cha,
      Người khóc con, kẻ tìm vợ,
                                kẻ kêu la tìm chồng.
      Súng Tây nó bắn đùng đùng,
      Trong thành thiên hạ hãi hùng như chim.
920 Thợ may mất kéo, mất kim,
      Thợ rèn mất búa, mất kềm khá thương!
      Thợ mộc mất đục, mất tràng,
      Cưa bào cũng mất, khó toan lẽ gì!
      Thợ cưa cũng mất đà di,
      Kéo nhau mà chạy vậy thì mô mô!
      Thợ dù cũng mất hết đồ,
      Mất kìm, mất kẹp, lấy mô mà mần.
      Thợ kim bôi mất đá, mất cân,
      Có vàng khó thử, phân vân sự đời.
_______________________________________
1. Hằng hà sa số là nhiều lắm.
2. Từ trên thành thả dây, rồi bám dây tụt xuống.
3. Truyền.

[chuongxedap]

930 Thợ cẩn mất vẹm hỡi ôi!
      Mất dao, mất ốc, sự đời khó toan!
      Thợ bạc mất cái mỏ hàn,
      Mất lò, mất bễ, khó toan lẽ gì!
      Thợ thiếc nghề nghiệp bỏ đi,
      Bao nhiêu lấy đặng một khoanh chì mà thôi!
      Thợ đúc mất bàng¹, mất nồi.
      Thảm thương thợ bồi mất tượng lưỡng long².
      Thợ nề mất phượng, mất rồng,
      Mất bai, mất búa, chửi chùng³ thằng Tây.
940 Võng thành mất thước, mất dây,
      Thăng bằng khó nhắm, vì Tây những là!
      Thợ dép mất kéo, mất da,
      Mất dùi, mất dép, phận đà bất nhơn⁴!
      Hãy còn một anh thợ sơn,
      Mất chàm, mất phấn, giận hờn thằng Tây!
      Thợ lọng mất lưới, mất dây,
      Mất đồ chằm lọng⁵, thấy Tây chửi ròng⁶!
      Thợ nhuộm mất cái mái xông,
      Mất cào, mất máng, khốn trong đạo đời!
950 Thợ thêu mất bướm, mất dơi,
      Mất kim, mất chỉ, sự đời thảm thương!
      Hãy còn thợ lược, thợ gương.
      Nghề nghiệp cũng mất, ra đường khóc la⁷!
      Thợ ngọc với lại thợ ngà,
      Kéo nhau mà chạy kêu la mất đồ!
      Thợ đá tìm Quảng⁸ mà vô,
      Bao nhiêu kìm búa, bỏ hồ Cầu Kho!
      Thợ Canh, Bái⁹ bỏ bễ, bỏ lò,
      Bỏ kìm, bỏ búa, nằm co ro một nhà¹⁰.
______________________________________
1. Tiếng Huế chỉ cái vung.
2. Tượng lưỡng long là tượng hai con rồng.
3. Chửi trộm (chửi mà Tây không biết), có bản chép "chửi ròng".
4. Là bất nhân độc ác.
5. Chêm.
6. Chửi liên hồi.
7. Có bản chép: " Ra đường Đông Ba".
8. Quảng Nam có núi Ngũ Hành nhiều đá quí.
9. Hai làng Canh, làng Bái, đều làm nghề thợ rèn.
10. Có bản chép: "Thợ mã mất cả trách hồ; Bỏ tua, bỏ đảy mần cho một nhà".

[chuongxedap]

960 Thợ tiện mất sợi dây da,
      Bao nhiêu thớt sắt vậy mà cũng thôi!
      Thầy thuốc, rương, tủ bỏ rồi,
      Bàn nghiền cũng mất, kéo lôi sách troàn!
      Thầy địa¹ vừa chạy vừa than,
      Tay thước, địa bàn, cậy mạnh thế gian.
      Thầy phù thuỷ mất trống mất chang²
      Thầy tu mất hết đạo tràng, cổ y³.
      Thầy pháp mất kiếm hoàng trì⁴,
      Mỏ dâu cũng mất, lấy chi mà trừ!
970 Bàn bóng bàn tĩnh⁵ cũng hư!
      Chàng mà xa bóng, bây chừ lẻ đôi!
      Gia tài sự nghiệp bỏ rồi!
      Thảm thương anh thầy bói không biết
                                             tới lui ngả nào!
      Ra rồi bàn luận cùng nhau,
      Bao nhiêu thiên hạ lo âu về làng.
      Cửa nhà nó đốt tan hoang,
      Đem thân về làng kẻo sợ súng Tây.
      Quan Tướng ra cửa Chính Tây,
      Quan Đề Ngô, quan Chưởng Soạn
                                          ra tay anh hùng.
980 Ra tài tả đột hữu xung,
      Chẳng qua trời hại anh hùng phen ni!
      Ông Đề Soạn cưỡi ngựa một khi,
      Đình quân dàn đánh tại thì Anh Danh⁶
      Rất nên hào kiệt, tài tình,
      Tây phiên cự chiến giao binh giữa đường.
      Ông Đề Ngô cưõi ngựa chấp thương⁷,
      Chém đầu phiên tặc tìm đường chạy đi.
      Lánh thân ra khỏi thành trì,
      Quan quân chạy hết, vua thì thoát thân.
_____________________________________
1. Thầy địa lý xem đất cát mồ mả.
2. Có bản chép: " Mất mõ mất tang".
3. Đạo tràng, cổ y là chữ nhà Phật chỉ áo lễ của nhà sư.
4. Kiếm làm phép của thày pháp để trừ ma quỉ.
5. Bàn thờ đồng bóng.
6. Ngã tư Anh Danh gần Hộ Thành trong thành Huế, chỗ từ cửa Đông Ba đi vào và cửa Thượng Tứ đi xuống.
7. Cầm thương.

[chuongxedap]

990 Lấy ai chứng giám muôn dân,
      Đời xưa thịnh trị, trung thần mấy ông!
      Quan Tướng nước mắt ròng ròng:
      "Tưởng là hiệp chiến giao công,
      Khôi phục Trấn Bình nhà nước thung dung.
      Tôi xin thụ tội cửu trùng,
      Xin ngài cứu nghị với cùng cho minh!
      Cúi đầu tâu lại triều đình,
      Tôi xin phục mạng¹ nạp mình thánh vương².
      Tôn miếu xã tắc tan hoang,
1000 Tội tôi đã đáng tan xương bêu đầu!
       Sự tình kể hết mấy câu,
       Tôi phải nạp đầu tự vẫn trận ni.
       Tây phiên chiếm hãm thành trì,
       Trước thẹn thùng với đạo, sau hổ thì với Tây!
       Thất cơ phải chữ lạc loài,
       Trở về cung điện, đạo với Tây cũng cười".
       Phân bua thánh thượng hết lời,
       Vừa hay thân phụ³ băng đồi chạy ra.
       "Ơn trời con lại gặp cha
1010 Tưởng là mắc phải lâu la trở lòng.
       Cha con nghĩ lại đục trong,
       Băng miền tếch dặm Sơn phòng náu nương.
       Miễn là phò đặng đế vương,
       Trung thần nghĩa sỹ, thế thường lưu danh.
       Tây phiên nó đã hãm thành,
       Phò theo chân chúa vậy cùng toàn danh.
       Chú nào con vợ chưa thành,
       Cho về sở định sở sanh⁴ việc nhà.
       Chú nào lưa mẹ⁵ còn cha,
________________________________
1. Là trói mình nhận tội.
2. Sau cuộc phản công quân Pháp đã thất bại, Tôn Thất Thuyết cùng Trần Xuân Soạn, Tôn Thất Lễ cuối cùng rút khỏi kinh thành, rồi chạy theo xa giá, rước tạm nhà vua về nghỉ tại Trường Thi (xã La Chữ, cách kinh thành 10 cây số), sau đó cả đoàn lại lên đường chạy ra Quảng Trị. Đề đốc Ngô Tất Ninh cũng chạy ra đến nơi hành tại.
3. Chỉ Tôn Thất Đính.
4. Sở định, sở sanh là nơi quê hương.
5. Lưa mẹ là còn mẹ (tiếng Huế).