Danh tướng yêu nước Tôn Thất Thuyết 1839-1913

[chuongxedap]

1020 Cho về bảo dưỡng, vậy mà đừng đi!
       Tôi nay thân phụ vậy thì,
       Lòng ôm chữ hiếu, đã ghi chữ tòng.
       Phò vua lấy một chữ trung,
       Trời cao, bể rộng, non bồng phải đi".
       Kể từ ở chốn Trường thi¹,
       Băng miền tếch dặm ra đi Sơn Phòng².
       Quan Tướng nước mắt ròng ròng
       Bao nhiêu cung điện vậy cùng mặc ai.
       Thánh thượng nước mắt láng lai,
1030 Ra đi mới bỏ lâu đài kinh đô.
       Dẫn quan Tướng, quan hữu Hồ³,
       Tới nơi Văn Xá⁴ ghé vô ngoại từ⁵.
       Chẳng qua Nam Việt thời hư,
       Ghé vô ngoại từ cáo quá⁶ tổ tiên.
       Cơ chi⁷ nhà nước lặng yên,
       Thường năm cúng tế tổ tiên lâu dài.
       Băng miền ra chốn sơn đài,
       Thượng cầm hạ thú⁸ ai ai cũng thường.
       Bốn bề thiên hạ⁹ đều thương,
_____________________________________
1. Tại xã La Chữ, phía bắc thành Huế.
2. Miền núi Quảng Trị, ở đấy Tôn Thất Thuyết đã cho xây đồn Tân Sở định kế lâu dài chống Pháp.
3. Tôn Thất Thuyết và Hữu quân Đô thống Hồ Văn Hiến.
4. Làng ngoại của Tự Đức, cách Huế 12 cây số, trên đường ra Quảng Trị.
5. Ngoại từ là nhà thờ tổ tiên họ ngoại.
6. Cáo quá là xin lỗi.
7. Cơ chi là nếu như.
8. Nơi rừng núi, trên thì chim, dưới thì thú.
9. Có bản chép: " Thiên hạ ngó thấy...”.

[chuongxedap]

1040 Ai ngờ đế vị thánh vương mắc nàn!
       Quan Tướng đặt gối tâu sang:
       "Tâu cùng thánh đế rõ ràng đặng hay.
       Bề nào chẳng đặng ở đây,
       Thì ta định tính¹ coi ngay xuất hành².
       Trung thần đáo đến rừng xanh,
       Cơ chi lòng nịnh, chẳng bỏ thành mà đi!
       Nay mà mắc phải lâm nguy,
       Quân thần phụ tử lên thì non cao.
       Sự tình kể chẳng xiết bao,
1050 Đường đi lên Mọi qua Lào còn xa!
       Đến nơi cung quán tam toà³,
       Đá ngồi thế bệ cho qua trận phiền⁴.
       Cực rồi cũng bởi Tây phiên,
       Nên quân thần phụ tử phải băng miền ra đi.
       Tâu qua thánh thượng một khi:
       Tam cung thị nữ vậy thì cho lui.
       Kẻo đường lên núi xuống đèo,
       Khúc quanh, khúc vạy, tới lui khó dò.
       Đá thì viên nhỏ viên to,
1060 Bốn bề khe núi nhấp nhô rộn ràng.
       Rừng xanh không xóm không làng,
       Chim kêu, vượn hót rộn ràng lắm thay⁵!
       Mình đi không kể đêm ngày,
       Sợ hổ lang đón nẻo, thương thay phận đàn bà".
       Thánh thượng nước mắt nhỏ sa,
       Phân với thánh mẫu cùng là tam cung:
       "Nay tôi chừ cách bệ rồng,
       Bà về trướng phượng tại cung điện đài.
       Phụng thờ tiên đế hôm mai,
_______________________________________
1. Có bản chép là "giở lịch".
2. Xem ngày tốt để ra đi.
3. Làm nhà tạm. Có bản chép: "bẻ lá làm nhà".
4. Lấy đá để ngồi thay cho bệ rồng. Qua trận phiền: qua cơn buồn.
5. Có bản chép: Rừng hoang lạc loài.

[chuongxedap]

1070 Tôi nay đành phận lạc loài rừng xanh!
       Huyền Tôn xưa cũng bỏ thành¹
       Vì chưng Tạ tặc², tiếng còn lưu danh.
       Chẳng qua Nam Việt mình hư,
       Nên bà xa cháu, mẫu từ xa con.
       Cơ chi tôi ở đặng lầu son,
       Trị vì thiên hạ tiếng còn thơm danh.
       Bà mà trở lại kinh thành,
       Ví mà nó tra, nó khảo, chớ xưng danh tôi nơi nào.
       Tôi băng miền lên chốn non cao,
1080 Bắt quân Mọi dẫn lộ qua Lào, sang Xiêm.
       Bề nào nó cũng tích hiềm³,
       Kẻo Tây phiên phản tặc nhất tâm hại rồi".
       Phân qua nói lại chưa rồi,
       Tam cung thị nữ ròng ròng nhỏ sa.
       Thánh mẫu nước mắt hằng hà:
       "Nhất sinh nhất tử, mẹ mà cũng theo con.
       Dẫu mà lặn suối trèo non,
       Lên ghềnh xuống hố, mẹ con dắt dìu.
       Lâm nguy chịu chữ quạnh hiu,
1090 Trở về cung điện, buồn thiu là buồn".
       Thánh thượng nước mắt nhỏ tuôn:
       "Mẹ ơi, mẹ hỡi, đừng buồn làm chi!
       Xin Bà trở lại thành trì,
       Tôi phê quan Hậu⁴ phò thì tam cung".
       Quan Hậu trở lại đình trung,
       Bách quan văn vũ hội đồng phò đi.
       Đi theo với đức Hàm Nghi,
       Quan Tướng, quan Đề Soạn với thì Đề Ngô.
       Ngũ đẳng có quan Hữu Hồ⁵
_____________________________________
1. Đường Minh Hoàng bị loạn An Lộc Sơn phải bỏ kinh đô chạy vào đất Ba Thục (tức vùng Tứ Xuyên, Trùng Khánh của Trung Quốc bây giờ).
2. Tạ tặc phải chăng đây muốn chỉ nịnh thần Tạ Ôn Đình trong vở tuồng Sơn Hậu, rất được đồng bào khu 5 mến chuộng. Đây chỉ chung bọn gian thần nghịch tặc.
3. Chất chứa căm giận trong lòng.
4. Hậu quân Đô thống Nguyễn Hanh.
5. Hữu quân Đô thống Hồ Văn Hiển chỉ huy quân dinh thứ năm.

[chuongxedap]

1100 Ngài làm thị vệ thuở mô đến chừ.
       Chẳng qua Nam Việt thời hư,
       Quân thần, phụ tử, lên chừ rừng xanh,
       Thổ thần trong chốn rừng xanh,
       Bao giờ khôi phục đặng chốn thành kinh đô.
       Phen này kẻ Hán người Hồ¹,
       Thâm sơn cùng cốc tới mô nhờ trời.
       Quan Tướng khi ấy ngỏ lời,
       Nói cùng dinh vệ, vậy thời đặng hay:
       "Ra đi không kể đêm này,
1110 Lên ghềnh, xuống hố khổ thay những là!
       Chú nào lưa mẹ, còn cha,
       Thương con, nhớ vợ, vậy mà cho lui.
       Ra đi thì nói cho xong,
       Đi thì bạc lượng tiền đồng Ngài ban.
       Phen này, bỏ họ bỏ làng,
       Bỏ con bỏ vợ, băng ngàn phò vua.
       Mấy đời sãi nó bỏ chùa,
       Mình mà giúp nước giúp vua hết lòng".
1120 Giã từ² y ước đã xong,
       Băng miền tếch dặm sơn trung những là.
       Lại đình lưu trú rừng xa,
       Mọi Mường các Mán nó ra trùng trùng.
       "Sơn lâm cùng cốc lạ lùng,
       Các người gian thế³ lên sơn trung việc gì?” ⁴
       Ông huyện, ông tổng tâu quỳ,
       "Dương thế nói thực, Mọi thì đặng hay".
       "Tao nói cho Mán bay hay,
       Quốc vương thuỷ thổ xưa nay nước mình.
___________________________________
1. Kẻ Hán người Hồ là người thì ở nước Hán, người thì ở nước Hồ; ý nói hai bên xa cách nhau.
2. Từ biệt nhau mà đi xa, còn có nghĩa là trả lời.
3. Chính chữ là thế gian, chỉ ngưòi vùng xuôi.
4. Sau khi rước vua ra Quảng Trị, Tôn Thất Thuyết thấy nơi đó trống trải và gần kinh đô dễ bị quân Pháp uy hiếp, nên ngày 27 tháng 5 năm Ất Dậu (9-7-1885) lại rước vua lên sơn phòng Quảng Trị. Rồi lại dẫn vua chạy ra phía Bắc, định bắt liên lạc với phong trào văn thân đang sôi nổi tại Thanh Nghệ Tĩnh và Bắc Kỳ, nhưng bị quân Pháp đổ bộ chặn đường. Ngày 15 tháng 6 năm Ất Dậu (27-7-1885) theo đường thượng đạo vượt đèo Mai Lĩnh đến trấn Lao Bảo, rồi đi qua Bản Kiên, Hàm Thao ra đến sơn phòng Hà Tĩnh.

[chuongxedap]

1130 Đức Gia Long trước có phục tình,
       Viện Tây¹ khôi phục nước mình thành đô.
       Mênh mông thế giới hải hồ,
       Nợ cha con trả, biết đời mô cho rồi?
       Chẳng qua tiên đế² về trời,
       Nó chiếm lấy đất, vậy thời kéo sang.
       Đầu thì nó lấy Thuận An,
       Nó bắn nó giết, quân quan chẳng còn!
       Nước mình đắp luỹ làm đồn,
       Nó phá đi tan nát không còn chút chi!
1140 Kinh thành nó cũng lấy đi,
       Phải phò ấu chúa³ vậy thì lên đây.
       Ra đi không kể đêm ngày,
       Kiếm nơi đình trú luận bày mưu có.
       Cậy cùng các Mán Cà Lơ⁴,
       Làm nhà cư trú bây giờ cho mau!"
       Ầm ầm các Mán kêu nhau,
       Làm nhà cư trú cho mau tức thì!
       Thượng hoàng ban hỏi một khi:
       "Quốc vương thuỷ thổ đây thì xứ chi?”
1150 Ông huyện, ông tổng tâu quỳ:
       "Địa đầu Mai Lĩnh⁵ thực thì nơi đây.
       Tâu lên thánh thượng đặng hay,
       Phần đất Hà Tĩnh dãy này sơn trung⁶".
       Sơn lâm cùng cốc lạ lùng,
       Mọi xin vô phép bẩm xong một lời:
       "Hay là săn bắn ăn chơi?
       Quả thật vua trời đem ấn ra so!
       Rõ ràng cho biết căn do
       Tuy là⁷ Mường Mọi, phò vua cho tường"⁸.
____________________________________
1. Dựa vào thế lực của giặc Pháp.
2. Chỉ vua Gia Long.
3. Vua còn trẻ tuổi. Năm 1885 Hàm Nghi mới có 14 tuổi.
4. Người thiểu số vùng Trị Thiên là người Cà Lơ.
5. Một quả núi vùng thượng du Quảng Trị, tiếp giáp Lào, nằm trên con đường từ sơn phòng Quảng Trị đến Lao Bảo.
6. Giữa vùng núi.
7. Có bản chép: "để cho".
8. Cho rõ ràng, chính xác.

[chuongxedap]

1160 "Đầy đủ các Mán Mọi Mường,
       Tao cho khai khán rõ ràng quốc gia.
       Chúng bay cống thuế nước nhà,
       Chiếu bằng vi lệ¹, thuở mà đến nay.
       Một thì đem ấn ra đây,
       Tao cho khai khán biết rày đục trong!"
       "Dạ dạ các Mán tôi cũng ưng lòng,
       Thà cho hẳn sự cái vòng gian ngay!"
       "Bằng Bộ, ấn Phủ có đây,
       Hai ấn như một khổ thay nhưng là!
1170 Lấy ai chứng giám quốc gia,
       Vua trời thất lạc, vậy mà lên đây!"
       Ra đi không kể đêm ngày,
       Lên ghềnh xuống hố, khó lòng thay nhưng là!
       Hai hàng nước mắt nhỏ sa,
       Nam giao xã tắc há mà về Tây! ²
       Quân thần phụ tử đi đây,
       Long An, Bảo Định³ phen này sanh sơ
       Tả miếu, Hữu miếu ai thờ?
       Hiền Lương, Trung Nghĩa bây giờ quạnh hiu⁴
1180 Làm chi cây ngã dập dìu
       Văn Thánh, Võ Thánh⁵ buồn thiu đã rồi!
       Miệng kêu ba tiếng hỡi trời!
       Bây chừ lăng điện vậy thời cũng xa!
       Công thần Lịch đại⁶ ông bà,
       Hương tàn ban lạnh thực đà thảm thương!
       Trung thần hết sức phò vương,
       Quan Hữu⁷, lâm bệnh giữa đường khó toan.
       Đêm ngày thuốc thuốc thang thang,
       Quan hình sát sắc⁸ khôn toan khó lòng.
_____________________________________
1. Chiếu bằng vi lệ là theo giấy tờ làm thể lệ từ xưa đến nay.
2. Đời xưa vua tế trời tại đàn Nam Giao đắp ở phía nam kinh thành. Xã tắc là nơi vua tế thổ thần và cốc thần. Mấy chữ Nam Giao xã tắc đây dùng để chỉ quốc gia, nhà nước. Có bản chép "thôi đã về Tây".
3. Điện Long An và cung Bảo Định là hai nơi thờ cúng trong hoàng thành.
4. Có nghĩa là tiêu điều vắng vẻ.
5. Tả miếu, Hữu miếu, Hiền Lương, Trung Nghĩa, Văn Thánh, Võ Thánh, Công thần... là tên các nhà thờ, các miếu trong thành.
6. Tên các nhà thờ, các miếu trong thành.
7. Hữu quan Đô thống Hồ Văn Hiển.
8. Là xem hình dạng và xét sắc mặt để đoán bệnh tình.

[chuongxedap]

1190 Bộ người e ngó không xong,
       Người qua không khỏi, phiền lòng bách quan.
       Chiêm bao giấc điệp mơ màng,
       Vong hồn quan Hữu hiện thở than mấy lời.
       Kêu rằng: "Này Quan Tướng ôi,
       Xin ngài gắng sức phò thời đế vương.
       Lâm câu bán lộ¹ nửa đường,
       Bất trung thiên tử đế vương phen này.
       Phò vua từ thuở đến nay.
       Lâm tay phiên tặc khổ thay nhưng là!
1200 Quản bao con vợ, cửa nhà,
       Lòng trung phò chúa cho qua trận này.
       Tôi nói quan lớn đặng hay,
       Lâm câu số hệ² gửi thây phận già".
       Trong mình nước giải tuôn ra,
       Chân tay chính mạch thôi đà lạnh tanh!
       Hồn quan Hữu hiện đêm thanh,
       Đương khi bán lộ sao đành lúc nguy.
       "Lúc nguy ngài bỏ đành đi,
       Ai phò ấu chúa cùng thì với tôi.
1210 Ngài đà yên phận đi rồi,
       Truyền quân mai táng vậy thời cho yên.
       Bề nào hồn cũng thăng thiên,
       Trung thần toàn đạo một nguyền³ vua tôi.
       Bây chừ mai táng đã rồi,
       Gửi cho các Mán vậy thời ở đây,
       Dặn cho các Mán bay hay,
       Thường năm cứ một ngày này khói hương.
       Trung thần toàn đạo phò vương,
       Nay chừ phận bạc, giữa đường không ai.
_____________________________________
1. Bán lộ là nửa đường.
2. Số mệnh đã hết.
3. Có bản chép: "một niềm".

[chuongxedap]

1220 Ngày sau con cháu chi ngài,
       Đăng miền đáo xứ¹ bắt khai tỏ tường.
       Thiệt người thân thích bản hương²,
       Rồi cho khai khổ sở đương cốt hài” ³
       Các Mán đều cất vào tai,
       Y như chi tiết không sai chút gì!
       Hai hàng nước mắt dầm dề,
       Đi ra chưa biết đi về nước mô!
       Thảm thương quan tướng Hữu Hồ.
       Đời nào cho thấy kinh đô nước làng.
1230 Băn khoăn đường nọ khôn sang,
       Truyền cho quân Mọi đón đàng Ngài đi.
       Chim kêu vượn hót sầu bi⁴,
       Đêm nằm nghe tiếng tử qui⁵ kêu sầu.
       Đặt chân gần đất Cửu Châu⁶,
       Lão bà⁷ cam bệnh đau đầu húng hê⁸
       Hai hàng nước mắt dầm dề:
       "Sao mà mẹ ốm không hề nói chi?
       Chừ thì mẹ muốn ăn gì?
       Cơm hay là cháo, mẹ thì nói ra!
______________________________________
1. Đáo xứ là đến nơi.
2. Cùng một quê hương.
3. Mở quan tài bốc lấy hài cốt. Có bản chép "Khai khán sửa đương".
4. Có bản chép: "bốn bể".
5. Là con chim cuốc. Sách xưa kể chuyện vua Thục mất nước hoá thành chim cuốc, tiếng kêu quốc quốc nhắc tới nước.
6. Tên một làng thuộc địa phận tỉnh Savannakhet (nước Lào). Tôn Thất Thuyết tới Cửu Chân ngày 2-8-1885.
7. Là mẹ Tôn Thất Thuyết.
8. Có bản chép: "mệt mê”.

[chuongxedap]

1240 Lạy cùng thiên địa ông bà,
       Lạy trời¹ phù hộ cho qua trận này.
       Kẻo mà bối rối lắm thay,
       Phần thì mẹ yếu, phần lo Tây hậu đoàn².
       Hai bề tấn thối lưỡng nan³,
       Đặng trung mất hiếu, khôn toan nửa chừng.
       Truyền cho cháu là đội Sừng,
       Coi phong mà lể⁴ sau lưng cho bà.
       May chỉ cảm nhẹ thì qua,
       Hổ đầu kim đính⁵ lấy xoa tức thì.
1250 Mấy lời dặn lại tôi đi"
       Đội Sừng là cháu kêu bà bằng o.
       Phen này mẹ Hán con Hồ,
       Thâm sơn cùng cốc, bề mô lưỡng toàn.
       Lạy cùng thiên địa thánh hoàng,
       Tôi xin cùng thánh chúa băng ngàn qua Xiêm⁶.
       Không phân sai⁷ mà chứng những thêm,
       Cơm cháo không nuốt sáu đêm ngày trời.
       Nằm nghe bà cụ ngỏ lời:
       "Đội Sừng mi cháu, mi ơi đội Sừng!
1260 Tao mang câu bán lộ nửa chừng,
       Xin mi cấp táng, mi đừng phụ vong.
       Bao nhiêu bạc nặng bông vòng⁸,
       Giao mi phụng thủ⁹ nội trong rương này.
       Chừ còn một mặt mi đây,
       Thành đô khôi phục còn chờ ngày sau.
       Ví mà chén muối bát cơm,
       Cô đi thúc phụ cúng đơm cho nhờ.
       Người chừ còn mặt mi đây,
       Thằng hai, thằng trưởng bị vây phương nào.
_______________________________________
1. Có bản chép: "Xin ngài”.
2. Đuổi theo đằng sau.
3. Tiến lui hai đường đều khó.
4. Dùng kim châm cứu nặn ra máu độc theo kinh nghiệm trị cảm của nhân dân miền Trung.
5. Hổ đầu kim đính là một thứ thuốc cảm trị bệnh phong.
6. Tôn Thất Thuyết dẫn vua Hàm Nghi chạy sang nước Lào tới vùng Mường Mahasay giáp Quảng Bình, lúc đó thuộc quyền cai trị của phong kiến Xiêm. Sau đó dời về vùng Bản Tong cũng thuộc đất Lào, cho hết mùa mưa mới vượt đèo Qui Hợp tới sơn phòng tỉnh Hà Tĩnh vào khoảng cuối tháng 8-1885.
7. Không giảm bớt.
8. Tiền bạc, hoa tai, vòng xuyến là đồ trang sức của phụ nữ.
9. Giữ lấy.

[chuongxedap]

1270 Thằng hai, thằng trưởng bị vây,
       Sinh ra quốc biến¹ có tay trở lòng.
       Ông Trương Văn Để² triều trung,
       Ông Đinh Tử Lượng³ phản lòng lúc nguy.
       Gian tà trời để làm chi?
       Cái quân phản tặc lúc ni khác loài.
       Ăn cơm ai, mặc áo ai,
       Trở lòng phản chúa, ra loài khi quân".
       Hai hàng nước mắt rưng rưng,
       Đêm khuya bà cụ, đội Sừng thở than.
1280 "Bao nhiêu thuốc tán thuốc hoàn,
       Đổ vô mấy cũng nằm ngang yết hầu.
       Cháo cơm đã bỏ từ lâu,
       Tôi kêu ba tiếng, bà lắc đầu không biết chi!
       Tứ chi⁴ khuyết lạnh đi rồi!
       Con mắt đứng nhỡn⁵ mồ hôi ướt đầm.
       Ở nhà thảo mộc, cao sâm,
       Nay đà thất lạc sơn lâm làm vầy!
       Tôi xin ký táng o đây⁶,
       Dắt dìu bà Tướng⁷ hoạ may gặp Người!"
1290 Sơn lâm cùng cốc non đoài,
       Nguồn cao nước độc, tối mai dắt dìu.
       Dắt dìu bà Tướng lâu ngày,
       Bà phát bệnh thũng, chân tay nặng nề.
       Bà nằm một chỗ li bì,
       Bước qua thu tiết mưa về mù sa.
       "Ôi chú ơi! Chồng tôi thất lạc đi xa,
       Trước sau nhờ chú, thế không qua đã rồi.
       Tuy là o chú mẹ tôi,
       Con o con cậu mới một đời sinh ra.
______________________________________
1. Là việc biến cố tai hoạ xảy ra trong nước.
2. Có bản chép là Trương Đăng Đệ, nhưng xét ra không đúng. Mà chính là Thự Tham tri Trương Văn Để, sau bỏ vua theo Tam cung về Huế.
3. Có bản chép là ông Đinh hoàng tử thì không có nghĩa. Đây là Thự tả quân Đô thống Đinh Tử Lượng, sau bỏ vua theo Tam cung về Huế.
4. Bốn chân tay.
5. Con mắt không còn chớp được nữa.
6. Chôn cất.
7. Vợ Tôn Thất Thuyết.