Trung tướng Nguyễn Bình

[Giangtvx]

        Trước khí thế đang lên của cách mạng, tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Thanh từ lâu vẫn có cảm tình với cách mạng nhắn tin muốn gặp đại diện Chiến khu Trần Hưng Đạo. Nguyễn Bình giao cho Nguyễn Văn Đài tổ chức cuộc họp. Trong buổi gặp gỡ, tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Thanh ngỏ ý muốn giao chính quyền cho Chiến khu cách mạng.

        Với điều kiện hết sức thuận lợi đó, ngày 16 tháng 7 năm 1945, Nguyễn Bình thay mặt Ban lãnh đạo chiến khu triệu tập chỉ huy các đơn vị Hoàng Văn Thụ, Đề Thám, Ký Con về trại Sấu nhận nhiệm vụ chiến đấu. Nguyễn Bình đã khái quát diễn biến tình hình địch ở Quảng Yên và nêu rõ quyết tâm, kế hoạch đánh chiếm tỉnh lỵ này.

        Quảng Yên cách Hải Phòng và núi Đèo không xa lắm, hai nơi này đều có quân Nhật chốt giữ. Để sang được Quảng Yên địch phải đi bằng ca nô đổ quân lên bến, hai bên bờ đều là những bãi sú vẹt, trong khi nước sông đang lên cao. Quân Nhật muốn đến từ núi Đèo bằng ô tô phải qua phà Rừng, mất nhiều thời gian vì phải qua đoạn sông lớn này. Còn quân Nhật muốn từ Hòn Gai tới dù đi đường thủy hay đường bộ đều mất nhiều thời gian, đường rậm rạp, nhiều dốc. Ta phải có lực lượng chặn địch cả đường thủy và đường bộ, không cho chúng chi viện cho Quảng Yên. Cần lưu ý đánh chiếm một tỉnh lỵ khác với đánh một đồn. Ngoài việc tước vũ khí bảo an binh, còn phải kiểm soát các công sở, kho tàng và dinh tỉnh trưởng. Cách đánh phải bảo đảm nhanh gọn, không cho địch kịp trở tay, không để phải nổ súng.

        Các đơn vị tham gia chiến đấu gồm trung đội Đề Thám, trung đội Hoàng Văn Thụ và trung đội Ký Con, một tiểu đội của Lê Phú và một tiểu đội của Bùi Sinh. Mọi kế hoạch xuất phát, hành quân và đánh chiếm sẽ phổ biến sau cho các đơn vị để giữ bí mật.

        Ngày 17 tháng 7, các đơn vị tham gia đánh chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên đã triển khai xong mọi mặt công tác chuẩn bị chiến đấu trong không khí háo hức lập công.

        15 giờ ngày 19 tháng 7, các đơn vị được lệnh bí mật hành quân theo đường mòn ra bến sông làng Đạm Thủy, lần lượt xuống các thuyền mui kín đã chờ sẵn dưới bến rồi lặng lẽ xuôi dòng xuống Quảng Yên.

        Sáng ngày 20 tháng 7, thuyền chở lực lượng chiến đấu ém quân ở bãi sú bên Phong Cốc (Hà Nam). Cán bộ, chiến sĩ không ai được lên bờ, đợi lệnh sẵn sàng đổ bộ.

        Chiều ngày 20 tháng 7, trong khi Nguyễn Bình cùng Quách Lĩnh, Hùng Phong, Sơn Vĩ đang gấp rút chuẩn bị cho trận đánh bỗng nghe có vài phát súng nổ trong thị xã Quảng Yên. Thì ra có mấy thanh niên Đại Việt từ Hải Phòng sang, vào dinh tỉnh trưởng lấy súng xả đạn lên trời rồi ép tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Thanh bàn giao chính quyền và vũ khí cho chúng. Nguyễn Bình bèn cử Hùng Phong, Quách Lĩnh đem theo hai đội viên du kích đến dinh tỉnh trưởng để bắt bọn Đại Việt. Khi mọi người đến thấy trong sân dinh tỉnh trưởng có bốn thanh niên Đại Việt cầm súng đang ngắm nghía, ngoài đường dân chúng xúm lại rất đông. Hùng Phong, Quách Lĩnh chưa biết xử lý ra sao thì Nguyễn Bình xuất hiện. Nguyễn Bình gặp đám thanh niên Đại Việt nói với chúng ngày mai quân cách mạng sẽ đánh chiếm tỉnh Quảng Yên

        Nguyễn Bình và anh em cùng vào ô tô, đi ra đến sân vận động đỗ lại. Tất cả xuống xe. Nguyễn Bình bảo bốn thanh niên Đại Việt xuống thuyền chờ mai cùng đánh Quảng Yên. Hùng Phong can ngay :

        - Các anh ấy đã nổ súng, nếu để mai, thì rất có thể trong tỉnh có Việt gian, chúng đi báo Nhật, mai ta phải đổ máu nhiều hơn. Tôi đề nghị nên đánh ngay đêm nay. Ta bố trí cảnh giới ở bến Rừng, ở cuối phố Chanh, không cho người trong tỉnh ra. Anh cho điều quân dưới huyện lên. Tôi và Quách Lĩnh đi cắt dây điện thoại rồi vào kho bạc tịch thu tiền.

        Tin Việt Minh đang ở trong thị xã Quảng Yên được nhân dân truyền đi rất nhanh. Tình thế buộc phải hành động khẩn trương, đo đó Nguyễn Bình quyết định định chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên ngay trong đêm 20 tháng 7.

        16 giờ ngày 20 tháng 7, tại khu xuất phát tiến công, trong một chiếc thuyền, Nguyễn Bình triệu tập chỉ huy các đơn vị để giao nhiệm vụ cụ thể. Một tiểu đội Ký Con án ngữ, khống chế phà Rừng không cho bất cứ người nào và thuyền rời bến, chặn bọn Nhật ở đồn núi Đèo, Thủy Nguyên tiếp viện. Nhiệm vụ tiếp theo là vào tước vũ khí tiểu đội lính cơ huyện Yên Hưng. Tiểu đội Ký Con khác do Bùi Sinh chỉ huy chiếm dinh tỉnh trưởng. Trung đội của Nguyễn Quý Đôn vận động nhanh về phía đồn bảo an vào đồn tước vũ khí. Trung dội do Phan Mạnh Hà chỉ huy bố trí chặn đánh dịch từ hướng Yên Lập, Hòn Gai vào, án ngữ ngã ba phố Chanh, còn thì vào trại bảo an binh thu vũ khí đưa xuống thuyền.

[Giangtvx]

        Trong đồn, có nội ứng. Ta đến thì anh em mở cổng. Nguyễn Bình và Sơn Vĩ vào đồn gặp viên quan một Tiếp, yêu cầu Tiếp ra lệnh cho binh lính không chống lại Việt Minh. Tiếp chấp nhận. Quân ta vào đồn, binh lính không có phản ứng gì; ta thu toàn bộ vũ khí đạn dược.

        Như vậy lực lượng vũ trang Đệ tứ chiến khu đã hoàn toàn làm chủ tỉnh lỵ Quảng Yên và huyện Yên Hưng. Trận đánh diễn ra đúng kế hoạch, nhanh, gọn. Ta thu toàn bộ vũ khí đạn dược với 500 khẩu súng, nhiều quân trang, quân dụng, lương thực, thuốc men. Tỉnh trưởng Nguyễn Ngọc Thanh đã giao nộp ấn tín cho quân cách mạng.

        Suốt đêm ấy, Nguyễn Quý Đôn cùng anh em gom số chiến lợi phẩm thu dược chuyển hết ra bến Ngự đưa xuống thuyền chở về chiến khu.

        Chừng 8 giờ sáng 21 tháng 7, một ca nô thuế quan đi tuần ghé vào bến Ngự. Ta lên ca nô, tiếp cận chỉ huy Nguyễn Hữu Lợi, đề nghị cho ca nô kéo giúp mấy thuyền chiến lợi phẩm và quân du kích ngược về Đông Triều.

        Ngày 22 tháng 7 năm 1945, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức ở sân vận động tỉnh lỵ Quảng Yên. Hàng nghìn nhân dân trong tỉnh lỵ và các làng lân cận giương cao cờ đỏ sao vàng trong niềm hân hoan chào mừng thắng lợi của cách mạng.

        Trận tiến công tỉnh lỵ Quảng Yên đã thể hiện nghệ thuật nắm thời cơ, chọn mục tiêu chính xác, táo bạo, đánh trúng, đánh hiểm, quyết đoán và linh hoạt. Đây là tỉnh lỵ đầu tiên mà quân cách mạng đã chiếm được trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, là thành tích quân sự nổi bật của Chiến khu Trần Hưng Đạo.

        Lúc này tình hình cách mạng trong nước và trên thế giới có bước ngoặt quan trọng, tạo diều kiện khách quan vô cùng thuận lợi cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

        Sau khi tiêu diệt phát xít Đức tại sào huyệt của chúng, Hồng quân Liên Xô tuyên chiến với Nhật. Chỉ trong mấy ngày, Hồng quân Liên Xô đã tiến công tiêu diệt đội quân Quan Đông gồm hơn một triệu tên, buộc Mỹ phải vội vàng ném hai quả bom nguyên tử xuống Hirôsima và Nagazaki trên đất Nhật Bản. Ngày 14 tháng 8 năm 1945, Nhật hoàng chính thức công bố đầu hàng Đồng Minh. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Thời cơ khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước đã chín muồi. Ngày 13 tháng 8, Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) quyết định thành lập Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc và phát lệnh khởi nghĩa.

        Tiếp đó ngày 16 tháng 8 năm 1945, Quốc dân Đại hội được triệu tập tại Tân Trào để động viên đồng bào và chiến sĩ cách mạng cả nước đồng lòng nổi dậy giành chính quyền và bầu ra Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam, tức Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa và quyết định chọn Quốc kỳ, Quốc ca. Đại hội đã bầu cụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

        Trong khi Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào thì tại làng Vạn Phúc (Hà Đông). Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ quyết định gấp rút phát động khởi nghĩa trong toàn xứ. Ngày 15 tháng 8, Kỳ bộ Việt Minh ra thông báo khẩn cấp cho các địa phương kịp thời nổi dậy giành chính quyền.

        Những ngày này ở Chiến khu Trần Hưng Đạo không khí sôi động hẳn lên. Để hỗ trợ cho các địa phương khởi nghĩa, theo lệnh của Ban lãnh đạo chiến khu, các đơn vị chiến đấu được tăng cường quân số, vũ khí và tổ chức thêm một số phân đội. Các trung đội được nâng lên thành đại đội. Các đơn vị vừa khẩn trương tổ chức biên chế, trang bị, vừa tổ chức huấn luyện cho số thanh niên mới nhập ngũ biết sử dụng các loại vũ khí để sẵn sàng lên đường cùng nhân dân các địa phương khởi nghĩa giành chính quyền.

        Ở tỉnh lỵ Quảng Yên, sau khi trừng trị tên huyện trưởng Phan và một số tên phản động ở huyện Yên Hưng. ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nguyễn Bình đi ca nô sang Thủy Nguyên gặp thị trưởng Hải Phòng - luật sư Vũ Trọng Khánh, do phủ trưởng Tạo và Hoàng Ngọc Lương bắt mối. Địa điểm gặp là một ngôi chùa gần bến Kiền. Tại buổi gặp, Vũ Trọng Khánh tha thiết đề nghị ban lãnh đạo chiến khu tìm mọi cách hỗ trợ ngăn cản không cho quân Pháp đổ bộ lên Hải Phòng. Nguyễn Bình hứa sẽ bằng mọi biện pháp, kể cả điều một bộ phận quân du kích chiến khu về bố trí ở Thủy Nguyên và đánh quân Pháp nếu chúng đổ bộ lên.

        Sau cuộc tiếp xúc với Vũ Trọng Khánh, Nguyễn Bình thấy thời cơ giành chính quyền ở Thủy Nguyên rất thuận lợi nên bàn với Ban lãnh đạo Việt Minh khẩn trương phát động quần chúng vùng dậy khởi nghĩa.

        Ngày 16 tháng 8, khoảng 100 tự vệ và gần một nghìn quần chúng, có lực lượng vũ trang của chiến khu hỗ trợ rầm rập tiến về chiếm huyện lỵ Trịnh Xá. Quân Nhật đóng ở đồn núi Đèo không dám động binh. Sáng 17 tháng 8, hàng nghìn quần chúng quanh vùng giương cao cờ và biểu ngữ cùng lực lượng du kích tiến vào huyện đường thu ấn triện và toàn bộ sổ sách, giấy tờ, chào mừng Ủy ban Cách mạng lâm thời huyện ra mắt.

        Sau Thủy Nguyên, ngày 19 tháng 8 nhân dân thị xã Hải Dương khởi nghĩa giành chính quyển thắng lợi.

[Giangtvx]

        Ngày 19 tháng 8, tin Hà Nội khởi nghĩa thắng lợi lan nhanh khắp nơi làm nức lòng mọi người.

        Đến lúc này, Thành ủy Hải Phòng vẫn chưa được khôi phục, Ban lãnh đạo khởi nghĩa chưa được thành lập. Thời cơ ngàn năm có một không thể chậm trễ. Xứ ủy cử một số cán bộ do đồng chí Vũ Quốc Uy và đồng chí Quách Duy Yên phụ trách về Hải Phòng để cùng lực lượng tại chỗ tổ chức khởi nghĩa giành chính quyền.

        Đêm 21 tháng 8, cuộc họp Ban lãnh đạo Việt Minh thành phố được triệu tập khẩn cấp, Ủy ban khởi nghĩa được thành lập và quyết định khởi nghĩa vào ngày 23 tháng 8 năm 1945, mặt khác phải liên hệ ngay với thị trưởng Vũ Trọng Khánh vì lúc này ông đang sẵn sàng đợi lệnh khởi nghĩa của Việt Minh.

        Cùng ngày 21 tháng 8, tại Chiến khu Trần Hưng Đạo, Hải Thanh gặp một nhóm sáu người thuộc đường dây Việt Minh của Nguyễn Bình vừa từ Hải Phòng ra Đông Triều đề nghị Hải Thanh cho lực lượng vũ trang hỗ trợ Hải Phòng cướp chính quyền. Sáng ngày 22 tháng 8, Hải Thanh cử Hùng Phong và Trần Sinh xuống Hải Phòng gặp thị trưởng Vũ Trọng Khánh thuyết phục ông tạo điều kiện thuận lợi cho khởi nghĩa. Tới nhà Vũ Trọng Khánh và được Khánh cho biết : Hiện trong nhà tôi có hai đại biểu của Trung ương các anh có gặp không ? Hùng Phong đáp : Có. Hai người gặp ngay hai phái viên của Xứ ủy là Vũ Quốc Uy và Quách Duy Yên cũng ở đấy. Hai bên đã bàn bạc và thống nhất quyết định đưa lực lượng chiến khu về tham gia khởi nghĩa ở Hải Phòng.

        3 giờ sáng ngày 23 tháng 8 năm 1945, lực lượng vũ trang chiến khu chia làm hai cánh tiến về Hải Phòng. Cánh thứ nhất do Hải Thanh và Nguyễn Hiền chỉ huy gồm trung đội Đề Thám do Phan Mạnh Hà chỉ huy, hai trung đội khác do Bùi Tống Thủy chỉ huy, cùng trung đội (thiếu) Ký Con do Lê Phú chỉ huy theo đường thủy qua sông Kinh Thầy vào sông Cấm đến sở dầu đổ bộ lên đường số 5 vào thành phố. Cánh thứ hai do Nguyễn Bình chỉ huy gồm trung đội Phạm Hồng Thái và một tiểu đội của trung đội Ký Con từ Quảng Yên dùng thuyền đưa toàn bộ lực lượng về Hải Phòng. Giữa đường thì gặp ca nô của Trần Ngọc Tràng đến đón đổ bộ vào bến Bính.

        Sáng ngày 23 tháng 8 năm 1945, hàng vạn quần chúng từ các ngả đường giương cao cờ đỏ sao vàng, ầm ầm như thác đổ kéo về quảng trường Nhà Hát lớn. Cánh quân của Hải Thanh với đầy đủ vũ khí, trang bị, hòa vào dòng người có băng, cờ, biểu ngữ, gậy gộc, giáo mác cuốn vào nội thành. Đoàn quân đến ngã ba bến Bính thì gặp cánh quân của Nguyễn Bình từ bến sông đi lên. Hai cánh quân hòa vào nhau tiến vào quảng trường Nhà Hát thành phố. Đoàn quân nhường bước cho Nguyễn Bình đi trước. Lúc này ở quảng trường Nhà hát thành phố đã có hàng chục vạn đồng bào các giới chỉnh tề đội ngũ để chứng kiến giờ phút lịch sử. Qua sở hiến binh Nhật có lính gác. Người lính này bồng súng chào đoàn quân đúng theo nghi thức nhà binh.

        Cũng trong thời gian này, nhóm Việt Minh của Phạm Khang, Trần Doãn Tòng, Nguyễn Chính (đường dây của Nguyên Bình) hoạt động gây cơ sở nội thành đã chỉ huy lực lượng tự vệ khu Lạc Viên tràn vào trại lính khố đỏ. Trại lính này do viên thiếu úy Hóa và thiếu úy Núi chỉ huy, dưới sự kiểm soát của hai viên sĩ quan Nhật. Trần Doãn Tòng đã thuyết phục thiếu úy Hóa và 30 lính khố đỏ từ trước, nên với khí thế áp đảo của lực lượng cách mạng, lực lượng tự vệ vào trại không phải nổ phát súng nào. Ta thu toàn bộ vũ khí gồm 2 trung liên, 72 súng trường mới và hơn 200 khẩu súng trường cũ bị hỏng nhưng có thể sửa chữa, sử dụng được.

        10 giờ ngày 23 tháng 8, một cuộc mít tinh khổng lồ được tổ chức trọng thể tại quảng trường Nhà Hát lớn. Đồng chí Vũ Quốc Uy thay mặt ủy ban Khởi nghĩa tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai Nhật. thành lập Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời Hải Phòng trong tiếng reo hò vang dậy của nhân dân. Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời Hải Phòng gồm có : Vũ Quốc Uy - Chủ tịch, Đoàn Văn Nhạc - ủy viên, Quách Duy Yên - ủy viên quân sự, Vũ Trọng Khánh - ủy viên hành chính, Vũ Văn Miên - ủy viên tuyên truyền và bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi (vợ nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà) - ủy viên xã hội.

        Sau cuộc mít tinh là cuộc tuần hành thị uy của hơn mười nghìn quần chúng. Đi đầu đoàn biểu dương lực lượng là các đơn vị vũ trang. Lần đầu tiên người dân Hải Phòng được nhìn thấy Giải phóng quân trên đường phố Hải Phòng, những chiến sĩ từ chiến khu cách mạng trở về. Đại đội Hoàng Văn Thụ và đại đội Đề Thám mặc áo nâu; trung đội Ký Con trang phục thống nhất, đeo ba lô, đội mũ sắt Nhật, lưỡi lê tuốt trần, oai nghiêm hùng dũng. Nguyễn Bình dẫn đầu đoàn diễu hành, tay giơ cao thanh kiếm Nhật để đáp lại sự hoan hô nhiệt liệt của nhân dân.

[Giangtvx]

        "Con người vốn giản dị, quần nâu áo vải, hôm nay được anh em trang bị cho bộ gabađin, ủng da, mũ kêpi, tuy "chắp vá" song vẫn toát lên cốt cách "vị tướng" dẫn đầu đoàn quân cách mạng. Trong suốt cuộc diễu hành kéo đài hàng mấy giờ liền. Nguyễn Bình luôn luôn nâng cao thanh kiếm tuốt trần, đốc kiếm ngang tầm mắt, mũi kiếm chọc thẳng lên trời để chào nhân dân Thành phố Cảng. Không biết sức mạnh nào đã giúp anh nâng kiếm nghiêm trang như vậy trong suốt cuộc diễu hành. Có lẽ đó là sức mạnh của tấm lòng anh hòa cùng niềm vui chung lớn lao của nhân dân thành phố vừa mới được độc lập tự do sau nhiều năm dài sống trong vòng nô lệ tủi nhục của người dân mất nước"¹. Đi sau Nguyễn Bình là trung đội Ký Con, tiếp đến là các đại dội tập trung của chiến khu và các lực lượng tự vệ, du kích các huyện, sau cùng là các đoàn thể nhân dân.

        "Ở Chiến khu Đông Triều, về danh nghĩa Nguyễn Bình chỉ là ủy viên kinh tế, không phải là ủy viên quân sự. Song với những hoạt động thực tế, anh em nghĩa quân đều coi Nguyên Bình là người chỉ huy quân sự cao nhất. Quần chúng nhân dân đều coi Nguyễn Bình là Tư lệnh của Chiến khu Đông Triều, sắc phong vô tư của quần chúng nhân dân không có gì là quá đáng"².

        Buổi chiều ngày 23 tháng 8, do có sự hiểu nhầm vì thiếu hiệp đồng trước nên đã xảy ra cuộc chạm súng giữa lực lượng du kích hai huyện Kiến Thụy và An Lão tại ngã năm thị xã Kiến An.

        Tối 23 tháng 8, đồng chí Nguyễn Dương Lâm từ Hải Phòng sang dàn xếp hai lực lượng, phân công phụ trách các khu vực mới đánh chiếm. Để hỗ trợ cho đồng chí Lâm, Nguyễn Bình cử trung đội Ký Con của Lê Phú đến Kiến An rồi đi tuần hành ngay tối đó cùng nhóm các nữ đồng chí Bích, Nga, Ngọc Khanh phát thanh tuyên truyền đường lối của Việt Minh và hát vang các bài ca cách mạng để gây khí thế. Chiều ngày 24 tháng 8 năm 1945, tại trung tâm thị xã Kiến An, hàng nghìn quần chúng nhân dân được chứng kiến lễ ra mắt của Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Kiến An do đồng chí Nguyễn Dương Lâm làm Chủ tịch.

        Hôm sau, Nguyễn Bình đề nghị Nguyễn Hiền trở lại Đông Triều củng cố hậu cứ, khống chế bọn thổ phỉ và mở lớp huấn luyện tân binh.

        Lúc này ở Hòn Gai, quân Việt Cách (Việt Nam cách mạng đồng minh hội) có mặt trong thị xã, chúng được sự hỗ trợ của bọn phỉ ở Hoành Bồ. Bốn tàu chiến Pháp trốn ở đảo Cô Tô đang có âm mưu trở lại Hòn Gai. Quân Tưởng Giới Thạch đã tiến sát đến biên giới. Nếu xảy ra xung đột vũ trang sẽ bất lợi cho ta, do đó ta chủ trương dùng sách lược mềm dẻo, tránh đụng độ nhưng kiên quyết dứt khoát về nguyên tắc. Ngày 25 tháng 8, Nguyễn Bình giao nhiệm vụ cho Phan Mạnh Hà chỉ huy một trung đội thuộc đại đội Đề Thám đi đường thủy ra Hòn Gai, cùng đi có Đoàn Phụng, Nguyễn Chất và các nữ đồng chí Nga, Bích và Ngọc Khanh.

        Ngày 26 tháng 8, dựa vào sự ủng hộ mạnh mẽ của các cơ sở cách mạng và quần chúng nhân dân, đơn vị Phan Mạnh Hà tiến vào trại bảo an binh thu vũ khí, kêu gọi anh em binh sĩ tình nguyện gia nhập quân cách mạng. Một bộ phận khác tiến vào sở mật thám, khống chế lực lượng ở đây. Bên ngoài, ta tổ chức quần chúng biểu dương lực lượng, có lực lượng vũ trang bảo vệ. Bọn Việt Cách cho quân án ngữ các ngả đường nổ súng thị uy, hòng phá cuộc mít tinh. Nhưng chúng không cản nổi sức mạnh của hàng nghìn công nhân mỏ và nhân dân lao động Hòn Gai xuống đường với băng, cờ, biểu ngữ và tiếng hô dậy đất "Ủng hộ Việt Minh". Trước khí thế cách mạng của quần chúng, bọn Việt Cách phải lùi bước. Sau cuộc tuần hành biểu đương lực lượng quần chúng tiến về sân vận động Hòn Gai chào mừng Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời ra mắt, do đồng chí Thăng làm Chủ tịch.

        Do địa hình hiểm trở, tình hình chính trị lại đặc biệt phức tạp, các loại kẻ thù điên cuồng chống phá cách mạng giành giật quyền lực với ta, nên còn một số địa bàn vùng sâu ở tỉnh Quảng Yên và cả tỉnh Hải Ninh ta chưa giành được quyền làm chủ, nhân dân còn phải chịu sự kìm kẹp của các loại phản động các toán thổ phỉ người Hoa.

        Những ngày đầu tháng 9 năm 1945, do quy mô phát triển của chiến khu ngày càng rộng lởn, theo chỉ thị của Trung ương, Chiến khu Trần Hưng Đạo đổi thành Ủy ban Quân sự liên tỉnh miền duyên hải Đông Bắc, bao gồm các tỉnh Hải Dương, Hải Phòng, Kiến An, Quảng Yên, Hòn Gai và Hải Ninh. Tư lệnh là Nguyễn Bình, đặc phái viên chính trị là Lê Quang Hòa - một đảng viên Cộng sản được Trung ương phái xuống.

----------------------
        1. Bùi Sinh: "Chuyện kể về Trung tướng Nguyễn Bình" , Sđd.

        2. Trích hồi ký của Thiếu tướng Bùi Sinh - báo Quân đội nhân dân, số 11871, ngày 8-6-1994.

[Giangtvx]

        Đây là bước phát triển mới về mặt tổ chức và trưởng thành của lực lượng vũ trang chiến khu cả về số lượng và chất lượng. Từ chỗ trong ngày đầu Cách mạng tháng Tám chỉ có ba đại đội Đề Thám, Hoàng Văn Thụ, Phạm Hồng Thái và trung đội Ký Con, đến trung tuần tháng 9 năm 1945 đã có thêm hai đại đội được thành lập là đại đội Lam Sơn và đại đội Ký Con. Các đơn vị đã cơ động làm nhiệm vụ khắp các địa bàn từ Hải Phòng, Quảng Yên đến tận Hải Ninh.

        Sau đó ít lâu, lực lượng vũ trang chiến khu cùng với Giải phóng quân cả nước thống nhất đổi tên thành Vệ quốc đoàn và đã nhanh chóng tổ chức thành ba chi đội (trung đoàn) một số tiểu đoàn và đại đội độc lập.

        Ở Hải Phòng, sau những ngày sôi động của Cách mạng tháng Tám, nhân dân đã phải đương đầu với những thử thách mới. Phải tập trung lực lượng đối phó với thù trong, giặc ngoài. Lực lượng gián điệp, phản động tay sai đủ loại của Pháp, Nhật và Tưởng Giới Thạch sau một thời gian tạm thời nằm im, nay ngóc đầu dậy móc nối với các quan thầy của chúng, mưu toan tập hợp lực lượng, cấu kết với nhau chống phá cách mạng.

        Hạ tuần tháng 9 năm 1945, hai mươi vạn quân Tưởng Giới Thạch do tướng Lư Hán làm tổng chỉ huy, với danh nghĩa quân Đồng Minh vào giải giáp quân đội Nhật ở miền Bắc Việt Nam, đóng hầu hết các thành phố, thị xã từ biên giới Việt - Trung đến vĩ tuyến 16. Dưới danh nghĩa tước vũ khí quân Nhật, nhưng thực chất là tiêu diệt cộng sản, lật đổ chính quyền cách mạng. Núp sau quân đội Tưởng là các đảng phái phản động : Việt Nam quốc dân đảng (gọi tắt là Việt Quốc), Việt Nam cách mạng đồng minh hội (gọi tắt là Việt Cách) do Vũ Hồng Khanh, Nguyễn Tường Tam, Nguyễn Hải Thần cầm đầu. Ở Hải Phòng, số quân Tưởng chiếm đóng khoảng 20.000 tên.

        Vừa đặt chân tới Hải Phòng, quân Tưởng rải ra chiếm đóng các vị trí then chốt như trại bảo an binh, khách sạn Đại Á...; chúng sách nhiễu đủ điều và chẳng từ một hành động nào từ ăn quỵt, mua quỵt lương thực, thực phẩm, cướp của, bắt người vô cớ đến việc tước vũ khí của vệ quốc quân đi lẻ. Nhân dân hết sức bất bình.

        Bọn tàn quân Pháp được sự che chở của chính quyền Tưởng Giới Thạch từ vùng biển nam Trung Quốc quay trở về Hải Ninh. Lực lượng của chúng gồm một tiểu đoàn hỗn hợp cả lính người Âu và người Việt cùng bốn chiếc tàu, trong đó có hai chiếc vừa chạy máy vừa chạy buồm được trang bị vũ khí hiện đại của hải quân Pháp. Chúng ngang nhiên chiếm các đảo Cô Tô, Vạn Hoa, xây dựng những nơi này thành các căn cứ nhằm phục vụ âm mưu lâu dài. Hàng ngày từ căn cứ Vạn Hoa, chúng tỏa ra khống chế cả một vùng biển và bán đảo rộng lớn từ Hòn Gai đến Hải Phòng.

        Tình hình mỗi ngày một phức tạp, nguy cơ về một cuộc xung đột với quân Tưởng có thể nổ ra bất cứ lúc nào. Lãnh đạo các địa phương kịp thời động viên nhân dân kiên trì chấp hành chủ trương sách lược của Trung ương, đồng thời tổ chức và hướng dẫn nhân dân nếu bọn Tưởng xâm phạm chủ quyền dân tộc thì biểu tình phản đối để hạn chế những hành động khiêu khích của chúng.

        Ngày 25 tháng 9, quân Tưởng tiến công đồn thuế quan Hạ Lý vời cớ chúng dựng lên là ta lấy vũ khí của chúng, giấu trong đồn. Ta phản đối hành động ngang nhiên của chúng thì quân Tưởng nổ súng. Hai bên đụng độ hồi lâu. Nguyễn Bình ra lệnh qua điện thoại cho quân ta ngừng bắn và Ủy ban Nhân dân thương lượng với đại diện quân Tưởng.

        Lấn tới, quân Tưởng đòi Vệ quốc đoàn rút khỏi trại bảo an binh và đòi lấy nốt Nhà băng Năm sao - nơi đóng bản doanh của Bộ Tư lệnh miền Duyên hải. Bộ Tư lệnh ta không chịu. Thành ủy và Ủy ban Nhân dân thành phố báo cáo xin chỉ thị Trung ương. Trung ương điện về : "Trước mắt cho nó chiếm Nhà băng Năm sao nhưng lâu dài ta có thời gian chuẩn bị lực lượng để bảo vệ toàn cõi đất nước". Phẫn uất trước hành động ngang ngược của kẻ thù, mà không được trừng trị chúng, Nguyễn Bình mặt đỏ bừng,rút kiếm chém vỡ tan tấm gương lớn trong nhà băng rồi ra lệnh rút.

        Vốn là người cương trực, không chịu khuất phục và nóng tính; đêm đó, Nguyễn Bình không tài nào ngủ được. Sau bao suy tính, trăn trở, Nguyễn Bình buộc phải chấp nhận sách lược mềm dẻo, tạm lùi một bước trong quan hệ với kẻ thù để bước vào cuộc chiến đấu mới đầy thử thách.

        Trở lại với Hòn Gai, lúc này bọn Việt Cách đang có mưu đồ chờ quân Tưởng kéo vào thị xã là chúng vùng dậy bóp chết chính quyền cách mạng. Nguyễn Bình quyết định điều đại đội Ký Con tăng cường lực lượng cho Hòn Gai. Ngày 6 tháng 9, đại đội vừa tới Hòn Gai thì được tin tàu Pháp trú ẩn ở đảo Vạn Hoa đang đi vào biển Hòn Gai. Đây là tàu tuần tiễu Cray-sắc, một trong số bốn tàu của hải quân Pháp quanh quẩn ở vịnh Bắc Bộ từ sau ngày phát xít Nhật đầu hàng đồng minh.

[Giangtvx]

  
        Không kịp nghỉ ngơi, sau một ngày hành quân trên biển, đại đội trưởng Lê Phú lệnh cho bộ đội nhanh chóng vận động trở lại bến tàu và vạch kế hoạch chiến đấu rất nhanh. Dưới sự chỉ huy của đại đội trưởng Lê Phú và trung đội trưởng Bùi Sinh, được các tàu của ta hỗ trợ bao vây tàu địch, một tiểu đội của đại động Ký Con dùng ca nô chở khách áp mạn, xông lên, bắt gọn tàu Cray-sắc. Thuyền trưởng và hơn 10 thủy binh Pháp đầu hàng. Vũ khí, trang bị trên tàu ta thu được gồm một đại bác 37 ly, hai trọng liên 12,7 ly, ba đại liên Hốtkít, hai đại liên Brôninh Mỹ, nhiều trung liên, súng trường và hai điện đài. Đồng thời, ta đã giải thoát cho đoàn thủy binh người Việt bị nhốt dưới hầm tàu, vì chúng đề phòng người Việt nổi loạn.

        Được tin ta bắt sống tàu chiến địch, Nguyễn Bình ra tận nơi thăm hỏi động viên và lệnh cho xưởng cơ khí mỏ than gỡ tên tàu Cray-sắc và thay vào đó tên Ký Con bằng đồng thau bóng loáng ở hai bên mũi tàu và đuôi tàu. Bùi Sinh được giao nhiệm vụ chỉ huy tàu Ký Con cùng tiểu đội xung phong đánh chiếm tàu, tiểu đội các thủy binh người Việt vừa được giải phóng đảm nhiệm vận hành tàu.

        Vài ngày sau, ta phát hiện tàu Ô-đa-xi-ơ đang lảng vảng ngoài khơi vịnh Hạ Long. Bùi Sinh lệnh cho tàu Ký Con nổ máy đuổi đánh và bắt được con tàu này. Tất cả trên tàu chỉ có tám người gồm : năm người Pháp, hai người Việt và một người Hoa.

        Thế là chỉ trong bốn ngày, đại đội Ký Con đã đánh bắt được một nửa hải đội của tàn quân Pháp, hai chiếc tàu còn lại không đám bén mảng tới vịnh Hạ Long nữa. Nguyễn Bình ra lệnh gỡ bỏ tên tàu Ô-đa-xi-ơ và thay vào đó tên Bùi Văn Sinh¹ cũng bằng đồng thau sáng loáng. Đông đảo đồng bào Hòn Gai đã được chứng kiến hai lần chiến sĩ ta bắt sống tàu giặc, ai nấy đều hả lòng, hả dạ, hết lời ca ngợi các chiến sĩ tiền thân của Hải quân Việt Nam.

        Lúc này, mấy sĩ quan Việt Cách có mặt ở Hòn Gai : Nguyễn Ái, quản Lưu, giáo Vui. Chúng đã đặt trụ sở đảng Việt Nam cách mệnh đồng minh và treo cờ ba que tại một nhà trong phố. Chúng gặp Đoàn Phụng, Nguyễn Chất và Thăng (Chủ tịch ủy ban nhân dân) đề nghị :

        - Chúng tổ chức mít tinh, treo cờ của chúng.

        - Để chúng đóng quân từ Móng Cái đến Quảng Yên.

        - Cho chúng được gặp Nguyễn Bình.

        Đoàn Phụng trả lời : Cách mạng tháng Tám đã thành công trong cả nước, đã có Chính phủ lâm thời. Việt Cách muốn giành độc lập cho Tổ quốc thì nên hợp tác với Việt Minh vì lợi ích của Tổ quốc. Đồng ý tổ chức mít tinh, treo cả hai cờ, và không đưa quân về Hòn Gai vội.

        Được tin, Nguyễn Bình điều thêm quân ra Hòn Gai; đồng thời chỉ thị cho Phan Mạnh Hà tích cực xây dựng lực lượng tự vệ. Nguyễn Ái cứ điều một tiểu đoàn được trang bị vũ khí tốt do Tưởng Giới Thạch trang bị, chúng mặc đồng phục; Phan Mạnh Hà nghi binh, cho mượn dụng cụ nhà bếp đủ phục vụ cho một tiểu đoàn.

        Trong mít tinh, nhân dân nhiệt liệt hoan hô khi Đoàn Phụng dứt lời. Đến lượt đại diện Việt Cách phát biểu, chúng nêu công của chúng đã ra hải ngoại xây dựng lực lượng về giải phóng dân tộc. Chỉ lèo tèo vài người ủng hộ, là những viên chức đã lầm nghe chúng tuyên truyền. Nhân được nhân dân đã biểu thị thái độ, ta giới thiệu ngay thành phần Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời do đồng chí Thăng làm Chủ tịch.

        Nguyễn Bình đã có mặt theo yêu cầu của chúng và đặt kế hoạch cho ta tổ chức bữa cơm mời các sĩ quan Việt Cách (chúng có 22 người), và nhân dân cung cấp bữa ăn tại chỗ cho tiểu đoàn Việt Cách.

        Khi quân Việt Cách ăn uống vui vẻ, no say, Nguyễn Bình lệnh cho Lê Phú chỉ huy một tốp có Bùi Sinh, Nguyễn Thụy Ứng và Phạm Văn Xứng (hai cán bộ tiểu đội đơn vị Hoàng Hoa Thám) ập vào tước vũ khí 22 sĩ quan Việt Cách. Tiếp đó, Đoàn Phụng ép Việt Cách viết thư cho quân họ là đã hợp tác với Việt Minh, buộc phải nghe theo lệnh của địa phương.

---------------------
        (18) Trần Ngọc Tràng và Trần Đình Thành cho biết đó là tên một thủy thủ thuế quan đã hy sinh trong chiến đấu.

[Giangtvx]

        Ta đã chuẩn bị sẵn tàu chuyển tiểu đoàn Việt Cách về Hải Phòng, tập trung tại trại khố đỏ cũ, còn các sĩ quan đưa xuống ca nô về Đồ Sơn chờ đại biểu Trung ương về giải quyết. Những binh sĩ Việt Cách tình nguyện gia nhập Vệ quốc đoàn được biên chế vào các đơn vị, ai muốn về quê được cấp lộ phí.

        Các sĩ quan Việt Cách đểu xin về quê hương.

        Nhờ mưu lược của Nguyễn Bình, ta đã thu phục được toàn bộ quân Việt Cách đầy đủ vũ khí tốt, không phải nổ súng, tránh đổ xương máu cho cả hai bên.

        Cũng trong thời gian này, tàu Ký Con do Bùi Sinh chỉ huy được lệnh đón đánh tiểu đoàn quân Việt Cách theo đường biển từ Móng Cái về. Khi tàu Ký Con ra đến Cọc Năm thì gặp ba thuyền lớn kéo cờ Việt Cách. Từ xa nom thấy tàu Ký Con, ba thuyền buồm chở đầy bọn Việt Cách đổi hướng men theo vùng nước cạn, vì thế tàu Ký Con không áp sát được. Trước tình thế đó, tàu Ký Con dùng pháo 37 ly và trọng liên 12,7 ly bắn uy hiếp, buộc bọn chúng đầu hàng. Lực lượng Việt Cách phất cờ trắng xin hàng để đánh lừa ta, rồi cho thuyền vòng lẫn vào các dãy núi đá chạy mất hút.

        Kế hoạch hội quân của lực lượng Việt Cách bị phá vỡ, số còn lại trở nên hoang mang dao động.

        Dẹp xong lực lượng Việt Cách, tình hình Hòn Gai vừa ổn định thì thổ phỉ Đường Thế Dân tràn vào thị xã cướp phá. Chúng có khoảng 400 tay súng, vào các phố gặp thứ gì cướp thứ đó. Nhân dân lo sợ, mọi nhà đóng kín cửa. Đại đội Hoàng Hoa Thám và đại đội Ký Con được giao nhiệm vụ phải tiêu diệt đám phỉ này. Sau khi nhận lệnh, được lực lượng vũ trang thị xã phối hợp, quân ta khẩn trương tổ chức bao vây, chốt chặn các phố chính, các công sở và cổng chợ Hòn Gai. Một lực lượng khác truy đuổi bọn phỉ quyết liệt trong thị xã, đẩy dần chúng vào các góc phố phía Cọc Năm rồi nổ súng tiêu diệt. Bị đánh mạnh, bọn phỉ không chịu nổi phải tháo chạy lên núi. Đại đội Hoàng Hoa Thám và Đại đội Ký Con bắt được chín tên cầm đầu bọn phỉ, cả chín tên đều bị ta trừng trị tại sân vận động Hòn Gai. Sau trận này, bọn phỉ không dám bén mảng đến quay nhiễu, cướp bóc trong thị xã nữa.

        Lúc này ở Bộ Tư lệnh, Nguyễn Bình ngày đêm trăn trở suy tính các biện pháp củng cố và phát triển lực lượng để đối phó với tình hình mới, tiễu phỉ trừ gian; khẩn trương và phát triển lực lượng thủy quân thiện chiến để canh giữ bảo vệ lãnh hải, chăm lo củng cố và nâng cấp hai đội thủy binh Ký Con mới ngày đầu ra quân đã hai lần bắt sống tàu chiến giặc. Nguyễn Bình còn nghĩ phải làm sao có ngay một cơ sở sửa chữa và sản xuất các loại vũ khí để cung cấp cho lực lượng vũ trang. Một công binh xưởng đầu tiên trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp đã được thành lập ở chân đài khí tượng Phù Liễn (Kiến An),các loại mìn và lựu đạn được sản xuất tại đây đã nổ vang rền khắp tuyến đường 5, kìm hãm rất hiệu quả những cuộc hành quân của lính Pháp tiến về tăng cường cho Hà Nội.

        Trong khi nhân dân cả nước cũng như nhân dân vùng Duyên hải Đông Bắc đang tập trung sức người, sức của bảo vệ nền độc lập và chính quyền cách mạng vừa thành lập thì ngày 23 tháng 9 năm 1945 thực dân Pháp núp sau bóng quân đội Anh nổ súng gây hấn ở Nam Bộ. Nguy cơ một cuộc chiến tranh lan rộng khắp cả nước đang đến gần.

        Trước tình hình đó, một số chiến khu và tổ chức lực lượng quân sự nhanh chóng được củng cố, sẵn sàng đối phó với hành động xâm lược mới của kẻ thù. Giữa lúc này Tư lệnh Nguyễn Bình được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng cử vào công tác ở Nam Bộ.

[Giangtvx]

         

Phần II

TƯ LỆNH LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NAM BỘ (1945 - 1951)

        Nhận được thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi gấp về Hà Nội, Nguyễn Bình thay bộ quần áo nâu bạc bằng bộ đồ chiến lợi phẩm, quần áo ka ki, đầu đội mũ cát két, chân đi giày da, mang súng và đeo cả kiếm Nhật đến gặp Bác. Với "bộ cánh" này, ông đinh ninh Bác Hồ sẽ hài lòng vì theo ông đó cũng là một cách gián tiếp báo cáo với Chủ tịch nước về thành tích diệt giặc, thu chiến lợi phẩm của Chiến khu Trần Hưng Đạo.

        Đến Bắc Bộ Phủ, khác hẳn với những gì Nguyễn Bình nghĩ. Tiếp Nguyễn Bình là một ông già chân đi dép cao su, giản dị trong chiếc áo kiểu Tôn Trung Sơn. Nguyễn Bình tự thấy ngượng về "bộ cánh" của mình. Nhưng Bác Hồ không quan tâm đến bề ngoài của Nguyễn Bình. Người đi thẳng vào công việc :

        - Chú là Nguyễn Bình, Tư lệnh Đệ tứ chiến khu đó ư ?

        Nghe Bác hỏi, Nguyễn Bình vô cùng xúc động bàng hoàng.

        - Thưa Bác, cháu là Nguyễn Bình, cháu về đây theo thư Bác gọi.

        Chủ tịch Hồ Chí Minh mời Nguyễn Bình hút thuốc và Người bắt đầu câu chuyện một cách thân tình :

        - Bác đã nghe báo cáo về những hoạt động của các chú ở Chiến khu Đông Triều. Bác có lời khen. Mấy ngày qua chú có nghe tin về tình hình Nam Bộ không?

        - Thưa Bác, cháu nghe tin ngày 23 tháng 9 vừa qua Pháp đã gây hấn. Đồng bào Sài Gòn - Chợ Lớn đã nhất tề đứng lên kháng chiến.

        Bác nói tiếp :

        - Giống như gần trăm năm trước đây, giặc lại nhằm vào miền Nam đánh trước. Nhưng ngày nay khác hẳn ngày xưa, chúng ta nhất định không để mất một tấc đất Nam Bộ là máu của chúng ta, là xương của chúng ta. Nam - Trung - Bắc là một nhà không ai có thể chia ly được.

        Nguyễn Bình lắng nghe như uống từng lời của Bác :

        - Máu chảy ruột mềm. Biết bao đồng chí, đồng bào đã tình nguyện xin được vào Nam để chiến đấu. Các đoàn quân Nam tiến đang chuẩn bị lên đường. Đồng chí Trần Huy Liệu cho biết trước chú hoạt động ở trong Nam. Bác nghĩ các lực lượng vũ trang trong đó đang cần một vị chỉ huy tài năng, có thể tập hợp các đơn vị vũ trang lại. Nếu không sẽ dẫn đến tình trạng "Thập nhị sứ quân" rất bất lợi cho cách mạng. Người chỉ huy đó, theo Bác phải biết rõ miền Nam, lại phải là người có bản lĩnh thu phục được cả những tay giang hồ kiểu Bình Xuyên. Chú Bình có thể đảm nhiệm trọng trách đó không ?

        Nguyễn Bình đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác.

        Quả thực từ lâu ông đã mơ ước trở lại Nam Bộ thăm lại người xưa, chốn cũ. Nay Bác chọn ông, chính thức giao nhiệm vụ vào Nam, tổ chức lực lượng kháng chiến, đó là một vinh dự bất ngờ.

        Nghĩ vậy, Nguyễn Bình trả lời rất nhanh như sợ bỏ lỡ một cơ hội may mắn hiếm có :

        - Thưa Bác! Bác tín nhiệm cháu, cháu xin nhận. Nhưng...

        Bác ân cần hỏi :

        - Chú nhận nhiệm vụ rồi, sao còn "nhưng".

        Nguyễn Bình thành thật trình bày :

        - Thưa Bác, một Nguyễn Bình giang hồ ngang dọc để làm việc nghĩa. Một Nguyễn Bình - Quốc dân đảng để cứu nước đã thất bại, lãnh tụ Nguyễn Thái Học và các yếu nhân của Đảng đều bị giết, những người còn lại đã bạc nhược. Nguyễn Bình ly khai Quốc dân đảng, bị kết tội phản Đảng, họ trị tội bằng cách móc một mắt của Nguyễn Bình, Nguyễn Bình không chết. Nguyễn Bình tìm đến con đường của ông "Nguyễn Yêu Nước" để cứu nước. Giờ đây, Nguyễn Bình được Bác tin cậy giao việc lớn cho cháu (ông nói tiếng cháu rất rõ), nhưng cháu chưa phải là đảng viên Cộng sản.

        Bác Hồ cười hiền từ và nhấn mạnh :

        - Đảng viên Cộng sản ư ? Tổ quốc trên hết ! Tôi giao nhiệm vụ cho đồng chí Nguyễn Bình ái quốc, ái dân và bình thiên hạ cho an sinh hòa mục. Bác giao việc chỉ huy bộ đội Nam Bộ cho chú đó. Chú hãy tỏ ra xứng đáng với lòng tin yêu của Bác và của đồng bào. Hãy về thu xếp vào Nam ngay ! Tình hình Nam Bộ đang như nước sôi, lửa bỏng. Chú nhớ ghé qua chú Giáp lấy giấy tờ. Bác đã dặn chú Giáp làm giấy giới thiệu phái viên của Bộ Tổng cho chú rồi !

        Bác xiết chặt tay Nguyễn Bình :

        - Chúc chú thượng lộ bình an !

        Bất ngờ Bác ôm choàng hôn lên hai má Nguyễn Bình khiến ông xúc động nghẹn lời. Phút giây cảm động ấy theo chân Nguyễn Bình suốt cả cuộc đời. Vòng tay yêu thương của Bác đã chở che, tiếp thêm sức mạnh giúp Nguyễn Bình vượt qua gian khổ, hy sinh, hoàn thành trọng trách mà Đảng và Bác giao cho¹.

--------------------------------
       1. Dẫn theo Đinh Thu Xuân : "Bác Hồ giao nhiệm vụ cho Trung tướng Nguyễn Bình" - Đặc san Sự kiện và nhân chứng - Báo Quân đội nhân dân.

[Giangtvx]

        Rời Bắc Bộ phủ, Nguyễn Bình về Hải Phòng thu xếp hành lý, bàn giao công việc cho Thành ủy và phái viên chính trị Lê Quang Hòa ở Bộ Tư lệnh Chiến khu miền Duyên Hải. Dù chuyến đi được quyết định một cách đột ngột, Thành ủy Hải Phòng cũng cấp tốc làm tiệc tiễn đưa vị Tư lệnh của mình. Đại diện thành phố Cảng trao tặng Khu trưởng khẩu súng lục Wicker để làm kỷ niệm. Rất xúc động, Nguyễn Bình đưa cao khẩu súng nói lớn :

        - Bác đã giao Nam Bộ cho Nguyễn Bình. Thành phố Tô Hiệu tặng Nguyễn Bình khẩu súng này để hoàn thành nhiệm vụ Bác giao. Nguyễn Bình thề với khẩu súng này : Nếu để Nam Bộ mất, Nguyễn Bình sẽ chết theo khẩu súng này.

        Cả hội trường xúc động cao độ với lời thề son sắt, trang nghiêm đó. Sau khi hoàn thành nhanh, gọn việc bàn giao, Nguyễn Bình lên Hà Nội, vào Bộ Tổng tư lệnh lấy giấy tờ rồi ra ngay ga Hàng Cỏ lên xe lửa vào Nam. Trước khi lên tàu, Bộ Tổng tư lệnh cho Nguyễn Như Hiền chạy theo trao tận tay khóa mật mã để khi vào Nam Bộ, Nguyễn Bình sử dụng liên lạc với Trung ương.

*

*        *

        Lúc này tình hình Nam Bộ rất căng thẳng. Lực lượng quân Pháp núp dưới bóng quân Anh vào Sài gòn lên tới 10.000 tên cộng với 20.000 quân Anh và 40.000 quân Nhật, đang bị nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn tổng bãi công, tổng bãi thị và bao vây chặt không cho chúng bung ra lấn chiếm các nơi ngoại thành. Quân Anh - Pháp đã chiếm các mục tiêu trọng yếu trong thành phố, nhưng chỉ kiểm soát được từng khu vực. Ban đêm lực lượng vũ trang cách mạng vẫn làm chủ thành phố. Sài Gòn lúc này đã trở nên một "thành phố chết" : không điện, nước, lương thực, thực phẩm; không chợ búa, trường học... Buộc quân địch phải dùng máy bay chở các thứ nhu yếu phẩm từ Nam Vang (Nông Pênh) sang tiếp tế cho Sài Gòn. Ban ngày, quân Anh, Pháp lùng sục từng căn hộ, ngõ hẻm, nhưng đêm đến phải lập tức co về các vị trí đồn trú. Ban đêm quân ta vẫn tiếp tục tổ chức nhiều đợt tiến công quân địch trong nội thành.

        Tuy nhiên, cuộc chiến suốt một tháng trời trong lòng thành phố đã diễn ra trong thế tương quan lực lượng bất lợi cho ta. Lúc này quan điểm về xây dựng lực lượng vũ trang chưa được giải quyết thỏa đáng. Các đơn vị vũ trang của các phe phái chính trị như: Phục quốc của Trần Văn An, Quốc gia độc lập của Hồ Văn Ngà, Quốc gia đảng của Nguyễn Hòa Hiệp... Lực lượng Cao Đài của Trần Quang Vinh, lực lượng Hòa Hảo, lực lượng Đại Việt thân Nhật,... Những lực lượng này liên kết thành mặt trận Quốc gia Liên hiệp và thành lập được ba cái gọi là "Sư đoàn dân quân"; đệ nhị, đệ tam, đệ tứ sư đoàn lúc này đã rút ra ngoại thành. Trong nội thành còn có một số người tự tổ chức lực lượng đánh Pháp như Đảng Dao găm ở chợ Thiếc, nhóm Hùng Vương, nhóm Cảm tử, Ban trinh sát, Ban ám sát, Ban hành động...; mỗi đơn vị có vài chục người hoạt động theo cách tự phát, không có sự chỉ huy thống nhất.

        Tuy vậy, với tinh thần "Thà chết chứ không chịu làm nô lệ", lực lượng kháng chiến Sài Gòn - Chợ Lớn đã tự động chặn đánh quân địch ở khắp mọi nơi; đốt phá hàng trăm nhà kho, xí nghiệp, tàu xuồng, xe hơi, đầu máy xe lửa... Sài Gòn triệt để thực hiện bao vây triệt mọi phương tiện sinh hoạt, mọi nguồn lương thực, thực phẩm, triệt để bất hợp tác với kẻ thù.

        Bị quân dân Sài Gòn vây hãm, viện binh Pháp lại chưa tới, Tổng chỉ huy quân đội Pháp Xê-đin lúng túng, phải nhờ Đu-glat Gra-xi lấy danh nghĩa Đồng minh đứng ra làm trung gian xin điều đình với ta. Qua ba lần tiếp xúc đều không đem lại kết quả gì, Pháp cố tìm cách trì hoãn để chờ viện binh, đề nghị kéo dài thời gian ngừng bắn.

        Ngày 5 tháng 10, tướng Lơ-cléc tổng chỉ huy quân đội viễn chinh Pháp đến sân bay Tân Sơn Nhất cùng với một lữ đoàn quân đội Hoàng gia Anh, một đơn vị không quân cùng các loại máy bay Spitfire, King cobra... làm cho tương quan lực lượng thay đổi theo chiều có lợi cho địch.

        Tranh thủ thời gian ngừng bắn, Ủy ban Kháng chiến Sài Gòn - Chợ Lớn tiếp tục tổ chức đồng bào tản cư, dời cơ quan, kho tàng, máy móc, thiết bị, vật liệu ra ngoài, nhanh chóng bổ sung củng cố lực lượng vũ trang. Đồng bào các giới tiếp tục đình công, bãi chợ, bao vây kinh tế đối với địch.

        Nhớ lại những ngày này, đại tá Nguyễn Xuân Diệu đã viết : "Sài Gòn nổ súng ngày 23 tháng 9 năm 1945, Bác Hồ kêu gọi toàn quốc kháng chiến vào ngày 19 tháng 12 năm 1946. Nghĩa là miền Nam đánh giặc trước toàn quốc gần 1 năm 3 tháng (cụ thể 452 ngày) Sài Gòn sau Tổng khởi nghĩa chỉ có 29 ngày chuẩn bị để đánh giặc.

[Giangtvx]

        Phải thực thà nhìn nhận là hồi đó chưa ai được huấn luyện quân sự, trừ một số cai, đội của Pháp và lính Hai Hô của Nhật sang hàng cách mạng. Không có thì giờ huấn luyện quân sự, mà có học quân sự cũng chỉ biết đội ngũ với động tác một - hai, hoặc học bắn súng, học dùng lựu đạn, nói gì đến chiến lược, chiến thuật. Những đảng viên Cộng sản ở tù ra, nếu có học quân sự trong tù cũng chỉ biết học đi đều mà thôi...". Như Thượng tướng Trần Văn Trà cho biết : "Từ đầu không một ai hiểu biết về quân sự. Cả cán bộ và nhân dân, không một người nào có kinh nghiệm chiến đấu vũ trang. Nhưng tất cả đã ra đi, đứng lên từ thành thị, trụ lại khắp bưng biền, tất cả chỉ có một tấm lòng yêu nước thương dân, thề không đội trời chung với giặc... Bác Hồ đã hiệu triệu : "Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ... ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc". Đó là tư tưởng, là cách thức của nhân dân Nam Bộ đã khởi đầu cuộc chiến tranh thần kỳ chống lại chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp. Sự thực là như vậy"¹.

        Đêm 10 tháng 10, thời gian ngừng bắn đã hết, quân dân Sài Gòn mở đợt tiến công mới ở phía tây bắc thành phố, đánh bốt cảnh sát ở đường Boresse (nay là đường Yersin), tiến công các điểm đồn trú của Pháp ở khu vực Đa Kao. Lúc 11 giờ đêm chiếc tàu Alerte của Pháp bị đốt cháy ở cảng Sài Gòn.

        Quân Anh - Pháp có xe tăng yểm trợ cố phá vòng vây bao quanh Sài Gòn. Được hai lữ đoàn của quân đội Anh tiếp sức, quân Pháp bắt đầu đánh nống ra hướng bắc và đông bắc Sài Gòn.

        Ngày 17 tháng 10, quân Anh có 8 xe thiết giáp yểm trợ, theo đường Gò Vấp định đánh lên Hóc Môn; bị ta chặn đánh quân Anh buộc phải tháo chạy, bỏ lại 5 xe cùng nhiều xác chết.

        Đúng một tháng sau khi Pháp gây hấn, ngày 23 tháng 10 năm 1945 binh đoàn thiết giáp Massu của Pháp đến Sài Gòn. Tướng Lơ-cléc đưa ra chương trình "đánh nhanh, thắng nhanh" gồm ba giai đoạn : đánh chiếm vùng trọng yếu trước (trước hết là Sài Gòn - Chợ Lớn), mở rộng chiếm đóng toàn Nam Bộ, Nam Trung Bộ và triển khai bình định.

        Với lực lượng mới được tăng cường, lại được quân đội Anh hỗ trợ tối đa, quân Pháp một mặt tăng cường hoạt động càn quét, vây ráp bắt bớ, khủng bố trong nội thành rất khốc liệt; mặt khác ra sức phá vỡ vòng vây nống ra ngoại thành để tiến công chiếm đóng các tỉnh miền Đông Nam Bộ.

        Cũng đúng ngày này - 23 tháng 10 năm 1945, Nguyễn Bình được Trung ương phái vào lãnh đạo quân sự đến Thủ Dầu Một. Nguyễn Bình đến Tổng hành dinh cơ quan lãnh đạo quân sự Nam Bộ lúc này do Dương Bạch Mai (Ủy viên Ủy ban hành chính Lâm thời Nam Bộ - phụ trách quốc gia tự vệ cuộc) và Kiều Đắc Thắng phụ trách, để nhận công tác.

        Lúc này, các cơ quan lãnh đạo Nam Bộ và Sài Gòn - Chợ Lớn hầu như đã bị tan rã trước sức tiến công ác liệt mới của quân đội Pháp, nên không còn hiệu lực lãnh đạo phong trào. Nguyễn Bình phải ở tá túc nhà ông giáo Chương - một người có tinh thần yêu nước tại thị trấn Bưng Cầu, quận Châu Thành, tỉnh Thủ Dầu Một. Bước đầu, Nguyễn Bình quy tụ được một số người là cựu binh sĩ, viên chức có tinh thần yêu nước như Võ Bá Nhạc, Sơn Xuyên, Huỳnh Kim Trương (cò Trương, sau là Chi đội trưởng Chi đội 1), Chín Thời (bố Trịnh Kim Ảnh) là sĩ quan cảnh sát ở Thủ Dầu Một... Qua những người này, lại được các tổ chức và cán bộ địa phương giúp đỡ, Nguyễn Bình đã liên lạc tiếp xúc với nhiều người có uy tín lớn. Mặt khác, thông qua số đồng bào Sài Gòn tản cư để tránh sự khủng bố của kẻ thù, Nguyễn Bình đã thấy phần nào tình hình của Sài Gòn - Chợ Lớn. Điều ông thấy rõ nhất là trước sức mạnh tàn bạo của kẻ thù, nhiều cán bộ và chiến sĩ đã chạy dài hoặc nằm im không hoạt động; quần chúng nhân dân thì hoang mang dao động, mất phương hướng đấu tranh.

------------------
        1. Dẫn theo Trần Văn Trà : Nam Bộ thành đồng Tổ quốc đi trước về sau, tr.15-73.