Chiến dịch Biên giới

[loiho000]

6-8-50

                Cùng An, Khiêm vượt đèo Mã Phục, đi trên đường số 3 về phía Cao Bằng. Hưng tới sau, thấy mình nằm, hỏi có mệt không? Ngủ. Lúc dậy Hưng đang ăn cơm, hỏi: Anh có ăn để chúng tôi bố trí bát đũa. Trưa đi. Qua một con suối, một đội viên cõng Hưng: Theo trò phong kiến. Lên dốc. Mưa. Có những lúc tạnh. Phong cảnh đẹp. Thung lũng nhỏ, núi biếc. Có cây lá màu hung. Tới một hốc, trước có một trung đội gác ở đây. Vài cái lều lơ thơ, một cái bếp, sàn ọp ẹp. Hưng: Tôi lại nhớ hồi xưa, ở hang Mán. Hưng có vẻ sốt ruột. Mưa sùi sụt. Tới một bản con. Người ít. Một trung đội. Mưa. Rét. Đói. Một đội viên đội mưa, cầm súng, áo xanh, mũ phủ vải, đứng gác lom khom bên một rặng trúc. Nhà làm trên mỏm núi, sườn núi ngô thoai thoải. Hưng thảo luận với Phan⁽¹⁾ về việc đi. Nhiều người không tin tưởng. Đói. Ngồi trú mưa ở một nhà con, một người đàn bà Thổ đắp chăn sốt, đứa con gái nằm bên. Mua ngô, nướng và rang. Hưng thảo luận xong, sang cùng Phan, cởi áo hơ lửa, để lộ thân hình trắng nõn. Bên cạnh là một đội viên Thổ. Hưng hỏi chuyện. [Người đội viên] Nhổ tóc bạc cho Hưng. [Hưng] Cười hỏi: Có bạc cả đâu, còn một nửa đen, sao đồng chí lại bảo là bạc mà nhổ của tôi. Hỏi có hay viết thư về nhà không? Ít viết. Chỉ có Tết viết thôi. Ra bộ đội, vì thanh niên đi cả. Hỏi có lấy vợ không? Không, vì lấy vợ thì để [ở nhà] cho du kích. Hưng vịn vai anh ta. Gọi Hưng là ông. Ông trắng quá. Hưng nói vì đi đánh Tây nhiều cho nên trắng. Ra đi, Hưng nói: Không biết hắn có nghĩ gì không, mà hồn nhiên quá. Hưng muốn làm văn nghệ.
                 Đi. Vì lúc ấy hửng. Hưng đi đất. Càng đi, trời càng mù, không trông rõ gì cả. Mình vẫn tin tưởng, nhưng An nói chiều rồi. Hưng có vẻ không vui, nhưng anh pha trò. Đến dây có cái lợi là biết vị trí. Càng gần N5 càng mù. Toàn lau. Ngụy trang. Có tranchée (hào) của Nhật đào. Có người hú. Cấm ho và nói to. Không mưa, nhưng mù. Có người nói: Mình không trông thấy nó, nó cũng không trông thấy mình. Đứng lố nhố trên hào. Đã có binoculaire (ống nhòm) trong hào. Ông nhòm. Anh quân báo, một thanh niên vui vẻ, lắc đầu: Không trông thấy gì. Gió thổi mát. Mình tin rằng mù sẽ tan. Vì gió đánh mạnh. An chụp ảnh⁽²⁾, Leica avant dernier modèle (máy ảnh Leica kiểu áp chót). Viện trợ⁽³⁾. Bỗng mình reo lên. Trông thấy rồi. Một viền đỉnh núi trắng, sáng. Gió chọc thủng một màn mù. Chạy cả xuống hào. Nhưng mù lại trở lại. Rồi trong một giây nó lại bay. Phan chỉ trỏ: Kìa con sông Bằng Giang. Kìa đường số 4. Mù lại đặc, rồi lại lộ một dãy núi xanh biếc, có mây trắng chắn ngang. Mọi người hồi hộp. Anh Hòa Lạc đứng im lìm trước mặt, bên một khóm cây. Thất vọng, như một trò ú tim. Mù. Rồi lại im lặng chờ. Hưng đứng sau lưng mình, sờ lưng mình. Hỏi: Anh có hay làm thơ không? Tôi lắm lúc rất muốn làm thơ. Như cái cảnh lúc này, làm được thơ thì thú biết mấy.
                 Rồi thì màn sân khấu mở ra, N5 hiện dần dần, rồi rõ nét, sông Hiến, sông Bằng. Cầu. Hô xuống cả tranchée. An chụp mấy pose (kiểu). Nhấp nhô. Có người nói: Xuống cả tranchée, không thì vị trí bảo vệ sân bay chỉ cách mình có 800 thước. Hưng áp ngực trên thành tranchée, nhìn sang vị trí. Sân bay có một chiếc máy bay. Bên kia sông, phố. Con đường số 4 lượn tít mù. Cảm thấy một cái gì nhơ nhớ, bực bực. Đất nước của mình, mà phải lén lút. Nhưng cũng tự hào. Hưng đã nói đùa. Bulletin (bản tin) của nó hôm nay lại ghi: Rien à signaler (Không có gì đáng chú ý). Có mấy người trong bộ Tổng tư lệnh hỏi: Anh có cảm giác gì không? Anh quân báo cũng hỏi. N5 im lặng như một bức tranh. Không thấy người đi lại. Các vị trí ngoại vi đỏ kệch. Mấy thằng ngụy binh hát tiếng Thổ. Có người nghe tiếng kèn. Hôm nay chủ nhật. Minh! Hưng gọi. Minh đến gần. Hưng hỏi ôn tồn, từng chỗ. Từ pháo đài, sang khu phố. Đâu là nhà chỉ huy, đâu nhà thờ, đâu nhà máy điện.
Hưng nhòm ống nhòm. Nhà mái tôn trông như hai cái ao. Trông vào ống nhòm mới rõ. Trời tối dần dần. Chung quanh chỗ chúng tôi mù đã bao phủ. Nhưng N5 còn rõ. Nhà sân bay lên bếp. Hưng: Đ. mẹ nhà tụi ngụy binh không có đèn. Đèn trong phố bắt đầu bật. Hai ba ngọn sáng. Một chiếc đèn ô tô hay xe đạp. Hưng đứng lên thành hầm xem, và hỏi rất tỉ mỉ. Nói: Khác sa bàn nhiều lắm. Anh đưa cho tôi ống nhòm, lúc ấy đã tối. Nhìn vào nom rõ, như cái vườn có điện trước mặt. Hỏi có xem thấy gì không? Anh vui lắm. Nói: Đánh được N5 thì Tây khiếp.
                 Dọc đường về. Anh nói: Phải có vài trận thắng mới được.
                 Ngã nhiều quá. Rét. Uớt. Rách áo. Nhưng mình đi phăng phăng. Về đến nhà quân báo thì đã 1 giờ 30 sáng. Ăn cơm. Hôm nay còn một việc nữa. Một anh nói: Cắt gác. Hưng cười. Hỏi quân báo tình hình ở đây - lúc đi quan sát, có người báo ở vùng gần N5 có vài người đi lại với giặc - các đường, các ngả. Không nên để trung đội quân báo gác không, mình mệt mà họ cũng mệt.
                 Ngủ. Nghĩ đến Cương. Vui. Đêm nay không phải gác.

(1). Phan: Có thể là đại tá Phan Phác. Tổng Tham mưu phó.
(2). Qua đây có thể đoán An là nhà nhiếp ảnh Vũ Năng An.
(3). Hàng viện trợ quân sự của Mỹ cho Pháp.

7-8-50

               Về nhà. Tắm giặt. Ăn bữa cơm ngon, chè đường, thuốc lá thơm. Mọi người thoải mái. Hơ sách vở bị ướt dọc đường. Những chị Nùng, vòng đeo tai lủng lẳng, những anh con trai có yếm cổ. Các chị bưng cơm nước. Thân mật lắm.
                 Hưng sửa soạn tiếp Trần Canh⁽¹⁾. Khai hội với Phan, Tiến, Phương sau khi bọn này ngủ dậy.
                 Và nói chuyện với mình. Cao Bằng đã có phong trào phụ nữ ngay từ 30 - 36. Hòa An phong trào mạnh nhất. Cụ thường ở Sóc Giang.
                 Suối Pắc Bó, nước trong xanh. Gần đó có hang, cửa hang có lau, rét đốt lửa. Ngày ngày ra suối nói chuyện, aménager (bố trí) những chỗ ngồi bên suối.
                 Lúc về Nguyên Bình, Cụ bảo tổ chức, thấy mệt, vì trông lên những quả núi cao ngất. Phải vận động Mán, vì ở đồng bằng nó khủng bố thì sẽ không có đường rút. Nhờ một anh Thổ vận động một người Mán. Tổ chức những lễ dân tộc đoàn kết.
                 Cảm tưởng gặp Cụ: Thường thôi. Không gọi là đồng chí Nguyễn Ái Quốc, mà Cụ cũng không tự xưng.
                 Mở trường quân sự. Văn hóa phải khá. Nhưng cứ lấy những người thất học, vì đứt liên lạc với dưới xuôi, mà Cao Bằng không có người. Trương Bội Công⁽²⁾ bần tiện, không cho lấy một xu. Ai sang bên ấy cũng không nhờ vả được. Nó làm khó dễ. Không được dạy. Tới trường mà không được đến. Học sinh khóc. Nhớ học sinh. 100 người.
                 Tổ chức tự vệ. Một dao, thừng - để trói Việt gian. Tổ chức tổ bí mật, bán bí mật (ngày ở nhà, đêm lên núi), tổ trung kiên.
                 Danh từ: lên ngủ núi. Nghị quyết không đi giày, không chống gậy. Lau chân sạch rồi mới vào hang.
                 Có những hang to, có colonnade (hàng cột). Hai tháng rưỡi sốt. Có người Thổ cho một chén thuốc khỏi. Có lúc buồn, tưởng như từ hang đến đồng cỏ ngoài hang không xa.
                 Xin Tàu viện trợ. Ngốt người vì sức mạnh của Tưởng. So với mình, bùi ngùi. Được vài khẩu súng đã lấy làm sung sướng. Nó đòi xem lực lượng. Khu chỉ có 6 cây số rộng, 8 cây số dài. Tổ chức cuộc tham quan. Hưng đóng vai thượng cấp. Dẫn đi các nơi. Điều động mít tinh. Nó về làm một báo cáo dài, đã đi tới Ngân Sơn, khen lực lượng mình. Nhưng Hải Thần⁽³⁾ bảo đấy là Cộng, lại không giúp.
                 Cụ bắt tổ chức đội tuyên truyền trong một tháng. Tính đi khai hội cũng mất 1/2 tháng rồi. Cho người về Nguyên Bình tìm địa điểm trước. Rồi ở Sóc Giang về, tới đâu lấy người tới đó.
                 Tổ chức những lớp huấn luyện.
                 Khủng bố ngày ấy, đốt một cái nhà là to lắm. Viết sách. Cố sức giản dị. Có một hôm, một đồng chí hỏi: Việt Nam độc lập gì nhỉ? Họ không nhớ được chữ thành công.
                 Nhớ lời Cụ dặn: Chú Tống⁽⁴⁾ đã biết chính trị thì phải biết thêm quân sự. Chú Hưng biết quân sự thì phải học thêm chính trị.

(1). Trần Canh: Trưởng đoàn cố vấn Trung Quốc.
(2). Một nhân vật hoạt động ở Trung Quốc, cùng thời với Nguyễn Hải Thần. Nguyễn Tường Tam.
(3). Nguyễn Hải Thần: Thủ lĩnh của Việt Nam Cách mạng đồng minh hội (gọi tắt là Việt Cách).
(4). Bí danh của Phạm Văn Đồng.

[loiho000]

8-8-50

                Ở Pò Na, các anh em chưa đến. Cùng một anh ở ban Nghiên cứu. Trời mưa. Lạnh. Nhà chủ tốt. Ông chủ búi tóc, hút thuốc phiện trong màn. Bà chủ na ná bà cụ Tú. Có con gái đi vận tải, về mệt. Có cô Thêm, người Kinh, bố mẹ chết, ở với chú ở Lạng Sơn, đi bán bánh đa, mất hàng sợ chú đánh, trốn đến đây ở với bà cụ. Nói tiếng Kinh có vẻ không thạo mấy.
                 Ông cụ là bố nuôi Lưỡng Nghi. Có con trai đi bộ đội, tiểu đội phó SL⁽¹⁾. Về nghỉ. Con trai nữa bị giặc bắt. Hai con gái lớn. Mới tản cư về. Hôm nay họ làm bún.
                 Chiều khách. Cho bắp. Đưa tăm. Rửa bát. Cho vay muối. Khác với nhiều nhà. Ông cụ nói: Để các anh đi còn bảo cái nhà ấy tốt.
                 - Băn khoăn về chuyện do Hưng kể. Không biết có làm gì nên chuyện không.
                 Nhà này giồng nhiều thứ: chanh, đào, lê, su su, mướp, đậu đũa, mía. Trước mặt ruộng cả một cánh đồng khá rộng.
                 Con gái út đi chợ về. Chị ta răng bạc. Có đi vận tải. Mệt lắm. Ông cụ có 6 gái. Hai con gái theo chồng đi với Pháp. Con rể cả đi lính cho Pháp, mất tích từ hồi Nhật đảo chính.
                 Ông cụ nói: Hút thuốc phiện có người bán cả nhà cả ruộng, tôi chưa bán. Ở đây chỉ còn có tôi hút thôi. Cụ thương bộ đội, nói:
                 - Trong làng họ bảo bộ đội thì khổ gì. Có biết đâu mưa thế này cũng phải đi, rồi ra mặt trận. Tôi có con đi bộ đội, thấy họ nói bộ đội không khổ, tôi tức lắm.
                 Ý nghĩ: Nếu nghĩ vì ta khó nhọc mới có mà không chia sẻ với người khác thì tức là ích kỷ, tư hữu⁽²⁾.

(1). Viết tắt của Sông Lô, tức Trung đoàn 209, trung đoàn chủ lực của Bộ Tổng tư lệnh.
(2). Có thể nhận thấy lúc này đã bắt đầu phong trào chỉnh huấn và đây là Nguyễn Huy Tưởng tự kiểm thảo mình.

9-8-50

                 Nóng ruột đợi anh em. Chuyện anh chính trị viên đại đội độc lập: đề cao sự đề kháng của quân đội, gây cơ sở chính trị. Trước hết dùng tình cảm: Tây miệt thị, tình quê hương, bắt gia đình ngụy binh đi, rồi viết thư khuyên nhủ. Bắt tề, ngụy binh ký giấy - có khi ký giấy trắng để họ bắt buộc đi theo mình. Mua chuộc: muối, thuốc lào. Có khi đang ăn, Tây đến, lên núi nhìn nó ăn, bố trí đánh đường về. Thu phục châu mộc: một đại đội trưởng con quan lang, có uy tín. Dân tin tưởng.
                 Con gái đẹp. Tắm suối. Làm chăn màn: nếu có hai gối tức là nó bằng lòng. Đến phải hỏi con gái họ: nếu không họ cho là khinh họ.

10-8-50

                Văn nghệ bất lực quá. Cần phải gắng làm tươi đời bộ đội.
                 - Một bộ phận báo chí đã đến. Các anh em không đến đây mà đi công tác cả rồi. Chưa biết xoay xỏa ra làm sao.
                 Nhận xét về các nhà: ít đàn ông, phần nhiều là đàn bà.

11-8-50

                Viết: Cách viết kịch⁽¹⁾.
                 Trưa: tán phét với Đạo. Một buổi trưa yên tĩnh, nói chuyện ba lơn. Nắng. Cẩn⁽²⁾ nói chuyện văn nghệ. Họ có vẻ thú bọn mình, nhất là Nam.
                 Chiều tới Q. Các anh em đi. Nam ngơ ngác, không lộ tình cảm. Thảo luận một vài chi tiết với Chính Hữu. Gặp Thiện, Lê Quân: nói chuyện văn chương, Đảng. Hoạt bát. Bông lơn với Hồng Trang, Tâm Trung. Nguyên ngồi trong quán uống rượu gọi. Cùng bạn uống vài hớp. Bọn cán bộ lộ bí mật quá: nào 308, nào hỏi phụ vận trung ương, nào nói danh từ chiến dịch. Cáu và chỉnh họ. Gặp Khoa: biếu ảnh Quách Mạt Nhược⁽³⁾.
                 Ô tô đến. Mưa như trút. Họ đi. Ngồi ăn cơm với Thiện, Lê Quân. Chủ hàng làm cơm xoàng. Gọi thêm đồ ăn: vịt mới mổ. Không cần chiều khách.
                 Uống cà phê nhiều. Không ngủ. Nằm bên lò trằn trọc. Bên ngoài, mấy người đợi ô tô. Họ nói chuyện Cụ Hồ. Có một anh ở Hải Phòng câm, nghe tin Cụ sang Pháp⁽⁴⁾ chỉ âm thầm sợ Cụ bị Tây ám hại. Khi Cụ về, anh ta buột miệng: Cụ đã về Thần thánh hóa Cụ.
                 Hôm qua, cũng nhà này có người ăn phở, trở ra thì thâm tím cả người rồi chết.
                 Đêm ô tô đến. Người ta trở dậy, gọi nhau ra đi. Trằn trọc mãi: báo cáo cho Lành, thư cho Thi, Kim, Tuân. Đầu gối mỏi.

(1). Viết kịch và tổ chức sáng tác tập thể, Nhà xuất bản Văn nghệ, 1951.
(2). Xem chú thích nhật ký 12-9-1950.
(3). Quách Mạt Nhược (1892-1978): Nhà thơ, nhà viết kịch Trung Quốc.
(4). Chuyến thăm Pháp của Hồ Chủ tịch với tư cách là thượng khách của nước Pháp, từ 31-5 đến 16-9-1946 (20-10-1946 về đến Hải Phòng).

12-8-50

                 Sáng lạnh. Nghĩ đến sự nghiệp. Man mác muốn một buổi diễn kịch huy hoàng.
                 Muốn soạn vài kịch nhỏ về khẩu hiệu cho chiến dịch.
                 Soạn xong cách viết kịch. Thấy nhẹ nhõm một cái gì. Hồng Trang kể chuyện đêm qua đi ngủ nhờ. Hỏi nhà một chị cà phê. Chị ta chờ mãi đến đêm. Chị ta người Kinh lấy chồng trên này.
                 Nam uống rượu, chửi. Nhưng tin có tác phẩm.
                 Định nhan tập nhật ký là N5⁽¹⁾.
                 - Trưa tắm xong, gặp Hữu Mai, Hồng Cư⁽²⁾. Có consideration (sự coi trọng) với bọn này. Lê Quân lên nghiên cứu và thí nghiệm thanh niên dân chủ nhân dân (tức TNCS) trong quân đội. Đội xung kích theo sau (brigade de choc). Đạo phản đối việc đem đội xung kích lên trên này, vì nó sẽ thất bại trong nhiệm vụ: nếu không tổ chức xung kích địa phương, có sự hướng dẫn của đội xung kích quốc gia.
                 Đọc: Chủ nghĩa quốc gia và chủ nghĩa quốc tế của Lưu Thiếu Kỳ. Đạo tổ chức học bạch thoại.

(1). Xem chú thích nhật ký 5-8-1950.
(2). Hữu Mai: Nhà văn Hữu Mai Hồng Cư: Phó Chính ủy Trung đoàn 36.

13-8-50

               Viết xong báo cáo về cho Lành: sơ sài. Viết một lô thư cho Thi, Kim, Tuân, Mãi⁽¹⁾. Thoải mái. Viết cả thư cho Cương.
                 Trưa gió thu thổi. Cùng Hữu Mai ra Nà Tú ăn bánh chưng, chuối, dâu da. Vào nhà một bà cụ Thổ đang rang ngô. Một con [là] chị Ngơ, mới 19, xinh đẹp, nói chuyện như tiếng đàn. Người chị lớn, Thanh, ăn nói ý nhị:
                 - Đã 2 lần, 4 lần đi vận tải.
                 - Có nặng không?
                 - Cũng nặng, cũng nhẹ.
                 - Vai có đau không?
                 - Có đau, không đau.
                 Chị đi 6 ngày. Đoàn thể cho 50 đ một ngày. Đem gạo và một cân thịt đi.
                 - Chị gánh gì?
                 Chị cười:
                 - Gánh súng đạn. Gánh hòm đạn có 1000 viên. Còn súng thì gánh 4.
                 - Súng của ai?
                 - Của Hồng quân, của Mao Trạch Đông.
                 Chị lại cười. Chị có học bình dân học vụ. Không có chân trong Phụ nữ cứu quốc, Liên hiệp phụ nữ. Ngót 40 tuổi. Hỏi có mấy con. Chị thẹn thò: 4 con rồi chạy vào bếp. Chị cũng không có chồng.
                 Ở đây, nhiều người không có chồng cả. Công việc hoàn toàn do phụ nữ. Công lao con đường An Lại có lẽ cũng là phụ nữ. Làm bật rõ vai trò của họ lên mới được. Một kịch toàn phụ nữ?
                 - Đã bắt đầu nóng ruột ở mãi nhà.

*
*   *

                Đêm nói chuyện với Lê, Đạo về văn chương. Chuyện Tuân.
                 Tâm sự của những người cán bộ này: muốn làm văn nghệ. Lê; chính trị viên một đoàn chiếu bóng. Đạo: làm báo. Không muốn ở cấp lãnh đạo.
                 Họ rất ngạc nhiên nghe chuyện phụ tình của mình. Lòng họ trong trắng lắm.
                 - Những danh từ: đại táo, tiểu táo. Thuốc lá con cú, con chim, v.v... Người bị đầu độc.

(1). Mãi: Nguyễn Văn Mãi, phụ trách hành chính quản trị của Hội Văn nghệ Việt Nam, sau này là Phó giám đốc Nhà xuất bản Văn học.

[loiho000]

15-8-50

                 Sau một đêm nói chuyện vui với bọn 28⁽¹⁾. Duyệt lại: cách viết kịch. Viết thể lệ giải thưởng cho nhật ký, kể chuyện, ca dao.
                Trời lạnh lạnh. Cảm thấy mình không làm gì. Không đọc, mà cũng lười nghĩ về sáng tác. Trên nhà sàn tối, các cán bộ, nhân viên đã làm việc, đầu cúi xuống bàn, hay những phản kê bên cửa sổ ánh sáng chết rọi vào.
                Ông cụ chủ nhà. Nói chuyện hai năm tản cư: nhà không trông thấy, bán trâu, bán lợn, làm mướn độ thân, nhà làm không có gianh, rất khổ. Đến khi về, giết lợn ăn mừng. Có con đi bộ đội, con dâu không về, có giỗ bảo nó mới về. Hỏi có yêu Cụ Hồ không? Nói có: Ai không yêu Cụ Hồ?
                Họ hút thuốc phiện. Mấy người con gái cũng đi vận tải. Chúng tôi cũng đi tiếp tế gạo, vì già chỉ đi hai ba ngày thôi. Còn đi vận tải thì phải lâu hơn.
                Dự định viết một vở kịch cho 88. Diễn khi vào Nõ. Ngại đi với đơn vị này. Họ có quan niệm sai về văn nghệ, vì anh em văn nghệ động viên hồi thu đông 49.
                - Gặp Hoàng Đạo Thúy, cục trưởng cục Thông tin liên lạc. Máy vô tuyến điện trong hang. Vài hộp Mobiloil: - Đem hết lực lượng đi.
                Anh nói. Nói về chiến thuật Scout (hướng đạo) của anh. Phần tử khá giới thiệu cho Cách mạng. Phần tử trung bình cho đi với Nhật (nay cũng gọi ra). Phần tử tồi cho đi học. Viết cuốn Thông tin liên lạc, in nhà in Tiến bộ đẹp. Cười nói:
                - Mình chính trị hơn các ông ấy nhiều. Mà có phải là scout đâu. Cho một anh công nhân sang nói với công nhân Tiến bộ, thế là xong.
                Phàn nàn máy Tàu xoàng. Cho vô tuyến điện Hồng Kông, toàn lắp bằng máy Mỹ. Chỉ trích sự làm việc luộm thuộm của Tàu. Phàn nàn ở chi bộ Quốc phòng thiệt thòi. Thiên về quân sự.
                Vẫn hút pipe (tẩu). Đắp chăn của con gái để lại. Chết năm xưa, nên đi đâu cũng mang đi.
                Chiều. Thái Duy ở bên kia về⁽²⁾. Nói hành quân vất vả. Đi luôn 3, 5, 6 ngày mới được nghỉ. Có người phải vứt áo xuống suối, chẳng ai nhặt. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận phải xé tranh để khỏi mang. Bộ đội yếu, đi té re nhiều, vì ăn nhiều khoai. Súng nhiều. Phải bỏ lại 9 đại bác. Giải phóng quân cho lừa. lừa cũng chết. Bộ đội rục rịch về. Bọn Thái Dũng⁽³⁾ về nghiên cứu thực địa. Ngày lớn sắp tới rồi. Được tin Tuế⁽⁴⁾ cũng về. Nảy ra ý muốn đi pháo binh: em nuôi.

(1). Tiểu đoàn 28 thuộc Trung đoàn 88, Đại đoàn 308.
(2). Tức là ở bên kia biên giới Trung Quốc về, nơi bộ đội ta sang nhận vũ khí, quân trang quân dụng do nước bạn giúp.
(3). Thái Dũng: Trung đoàn trưởng Trung đoàn 88 thuộc Đại đoàn 308.
(4). Tuế: Doãn Tuế, Trung đoàn phó Trung đoàn 95 pháo binh.

16-8-50

                Lên đường với Thái Duy, anh địch vận [Trung đoàn] 88. Trở lại Nà Suối - gửi một số sách ở [Tiểu đoàn] 28. Trong túi còn đúng 20.000 đ.
                Thái Duy mang ba lô đen trắng bằng chăn. Dù của Giải phóng quân biếu. Gặp Khánh, Vũ. Vũ Yên⁽¹⁾, Doãn Tuế đang thảo luận. Quyết định sang Trịnh Tây⁽²⁾.
                Đưa Tâm Trung, Hồng Trang xem nhật ký. Có ảnh hưởng. Thương Tâm Trung. Chị thiết tha với văn nghệ, thật đầm ấm.
                Lên xe ô tô. Chạy nhanh trên đường núi. Ý nghĩ liên miên. Mù, lạnh, quàng ngoài áo tơi rách. Những người đời vạc làm đêm. Đá. Gỗ. Núi mờ. Có chỗ chỉ còn chỏm. Ruộng nhiều. Vui tự hào. Anh tài xế lái xe tự hào. Trận đánh đang nhộn nhịp. Tây đang ngủ. Nó nghĩ gì đây. Đèn pha chiếu trong sương mù. Đồng bào Thổ, giọng líu lô, khuân những tấm ván nặng lên xe - để làm cầu ở đâu đây. Rồi lại nghĩ đến chỗ họ khiêng xuống. Sự làm việc sốt rét trong đêm. Sao ta lại ngồi trên xe này. Ở đâu lại? Ở nhà đang có một hội nghị báo cáo tình hình quân, dân, chính. Giận họ không cho mình dự, để biết. Xe rú lên. Rồi lại chạy đều đều, rồi chồm lên dữ dội. Những đoàn xe này rầm rộ đi về hàng trăm, đẹp quá. Nó sắp lao mình xuống ruộng, hay đâm vào núi. Rùng mình. Tổng phản công. Chiếm lại Trung du.
                Xe đỗ tại Lũng Đỉnh. Đường lầy lội. Vào nhà một hàng: ăn bánh mì. Họ quen với tài xế. Câu chuyện thân mật. Ngái ngủ. Gặp một đội viên pháo binh. Sáng ra đường. Một anh tài đã dậy. Hai GMC trong sương. Một quả núi mờ bên một quả núi rõ như hình và bóng. Hai hình ảnh chiến tranh trong sương.
                Gần biên giới. Núi lởm chởm, phần nhiều đứng một mình, trơ đá. Một cái đồn biên giới trên một mỏm núi dựng thẳng. Dưới là làng mạc. Xe như luồn qua những quả núi cách nhau, ánh sáng rực rỡ. Chưa có gì là khác. Vượt biên giới lúc nào không biết. Không trông thấy đống đá ngăn đôi hai nước. Giải phóng quân đóng ở một làng cạnh đường. Dây nói sơ sài. Họ lầm lì. 10 giờ tới Hoa Đồng. Vào phố xem. Ô tô chạy mất. Chạy hộc tốc đi tìm ba lô để trên xe. Chân đất dận trên đá nhọn không biết. Đồng đất nước người. Không có nhân dân tệ. Lo. Tài liệu. Tiền. Gặp Uớc, Minh⁽³⁾.

(1). Khánh: Có thể là Cao Văn Khánh, Đại đoàn phó Đại đoàn 308. Vũ: Có thể là Vương Thừa Vũ, Đại đoàn trưởng Đại đoàn 308. Vũ Yên: Trung đoàn trưởng Trung đoàn 102, đơn vị chủ công của Đại đoàn 308.
(2). Trịnh Tây. Một địa danh thuộc Trung Quốc, sát biên giới với Việt Nam.
(3). Ước: Nguyễn Đình Ước, trong Chiến dịch Biên giới là Chính trị viên Tiểu đoàn 40 pháo binh. Minh: Hoàng Đình Minh, bấy giờ là cán bộ cấp đại đội.

18-8-50

                Ở Đại đoàn. Hút Eagle⁽¹⁾. Gặp bọn Minh Bắc, Hồ Phương. Chẳng có gì là đất khách. Sự giúp đỡ của Trung Quốc rõ. Trang bị như Tàu. Mũ sao bát nhất. Chiều ra đứng nói chuyện trên đường cái. Hóng mát. Dân chúng kiện bộ đội Điền Tây: lấy củi, tắm truồng, theo gái. Dân đây lạc hậu, còn nhớ Tưởng [Giới Thạch]. Hay ăn cắp. Mất dép ở đây không biết do đội viên hay dân.
                 Phong cảnh không có gì là khác. Đại đoàn biếu mỗi người một vạn. Hiếm nhân dân tệ quá.
                Tới Trần Độ dự kỷ niệm 19-8. Ở trên gác. Có tiệc trà. Thuốc lá Lion. Giường trải khăn trắng, dưới lót vải sơn tốt. Tối diễn ương ca, hát Hoa Đồng vui, Con chim kháng chiến. Téléphone nói suốt ngày. SL⁽²⁾ được trang bị đầy đủ. Anh em về chế biến quần áo, không thích mặc lối Tàu. Bị phê bình là tiểu tư sản. Kể cũng khắc nghiệt.

(1). Thuốc lá Con cú.
(2). Xem chú thích nhật ký 8-8-1950

19-8-50

               Phố không có gì là Tết⁽¹⁾. Nhưng quang cảnh cũng là Tết. Đọc Biélinski⁽²⁾. Một bài giới thiệu Anna Seghers⁽³⁾ trong Littérature Sovietique (Văn học Xô viết). Lời văn không hay. Tuyên truyền nông. Dự mít tinh kỷ niệm. Không ảnh Cụ, không cờ giữa một đồi thông. Quân nhân triển lãm những vật dụng tự túc: lưới ngụy trang cho đại bác. Áo súng. Bồ. Mũ lá. Bằng lá chít, rễ ngái. Tối diễn ương ca, tuồng về Hội nghị học tập. Kết quả. Có những Giải phóng quân, maillot, quần đùi mang ghế đẩu ra ngồi xem. Quần chúng nông dân cần những cái gì ồn ào.

(1). Tức là ngày lễ Cách mạng 19-8, mà ở trong nước thường có không khí
như ngày Tết.
(2). Biélinski (1811-1848): Nhà phê bình văn học và nhà cách mạng dân chủ Nga.
(3). Anna Seghers (1900-1983); Nữ văn sĩ Đức.

[loiho000]

20-8-50

              Độ biếu đôi giầy.
                Thăm Tĩnh Tây, phố giữa một thành cổ. Đường đá. Gợi phố Hàng Buồm. Bán nhiều thuốc lá. Không có đồ giải khát. Mái ngói đen, tường trắng. Có những nhà kiên cố, thăm thẳm. Đã có nhà: Tân Hoa văn hóa cung ứng xã: ảnh Mao lòe loẹt, Chu Đức, Lénine, Staline, Maiakovski. Những bà cụ bán Bát bảo lường xà. Lê, mắc lì, nhãn, táo. Lê muối. Giải phóng quân đóng. Xuềnh xoàng. Người bán hàng nhao nhao mời mua: hàng họ cũng ế. Các hàng ra cả ngoài thềm. Có một thiếu phụ hao hao đầm, miệng tươi ngồi khâu giầy vải. Giày đen. Hài bạc phếch. Có số nhà, tường trắng bẩn.
                Giải phóng quân thiết lập một radio giữa đường đi. Dân có người nói được tiếng Việt Nam.
                Chiều, một Giải phóng quân kê giường cho một cán bộ. Màn cao, giường trải toile de lit (khăn trải giường). Đêm không ngủ được. Người cán bộ ngáy: không biết anh ta đã chiến đấu ở đâu, mai đi đâu. Có một cái gì thân thân, giữa cái cót mình nằm với cái giường anh nằm với những đồ đạc: đèn pin, rất nhiều giầy, bình toong, ca nước. Sáng hôm sau không nhận ra anh là ai, vì lẫn trong đội viên. Một cảm hứng nhẹ nhẹ, vui vui, bâng khuâng.
                Không biết mua bán gì. Chờ bọn Chính Hữu.

21-8-50

                 Vơ vẩn ở Tĩnh Tây. Mua Eagle mộc. Bút đàm với một anh điện đài Giải phóng quân. Biếu ảnh Hồ Chủ tịch. Giời nóng quá. Oi bức. Không nghĩ ngợi gì cả. Cảm thấy một cái gì trống rỗng.
                Trưa, gặp X Trường, Lương Ngọc. Tắm. Vườn hoa Tĩnh Tây. Đẹp. Cây. Những ghế bằng đá xếp lên nhau. Mấy em gái đi nhìn bọn tài xế tắm cởi truồng nhông nhông bên suối. Quan tài một bộ đội Giải phóng quân chết vì tắm: nhảy xuống nước và va mũi vào đá.
                Rượu say. Mưa. Đường đá lõm bõm. Ngủ tại nhà bưu điện, có một thanh niên Trung Hoa nhã nhặn, biết nói tiếng Việt Nam, cho ngủ nhờ, mượn màn, cho nước uống.
                Tĩnh Tây mới được giải phóng 5 tháng nay. Cổng: Bất diệt tàn phỉ bất thu binh⁽¹⁾, bên những câu đối, giấy dán cửa: cái đỏ cái phai. Bích báo. Cổng tò vò hai bên có những tảng đá hình đầu rau để ngồi. Đằng trong có nhà lớn: Giải phóng quân đóng, có cờ. Sáng, tiếng kèn Giải phóng quân, nghe ầm ề tiếng làm nghĩ tới những ngày Diên An⁽²⁾.
                Mấy hôm trước bắn 4 thổ phỉ phần nhiều là võ quan cao cấp của Tưởng Giới Thạch. Nạn thổ phỉ vẫn còn. Một liên lạc viên 102⁽³⁾ bị giết, cách Tĩnh Tây 3 cây số.
                Vô công rồi nghề quá rồi. Chỉ chơi la cà, mà không nghiên cứu đề tài gì cả. Chưa biết rõ một đơn vị nào. Mưa xong đêm oi bức: mồ hôi ướt đẫm quần áo. Ngứa. Lấy mực đã lâu rồi mà bút chưa hết mực. Chẳng có gì viết cả. Ăn hại cơm. Nhớ cái đêm ngủ bên [anh] Giải phóng quân, vẫn còn phảng phất cảm hứng.
                Vài khẩu hiệu trong nhà Bưu điện: Phát dương tân dân chủ chủ nghĩa đích văn hóa. Phát dương giai cấp hữu ái đích tinh thần⁽⁴⁾. Nỗ lực học tập - Gia khẩu sinh sản. Tường báo: hình Mao trên hai lá cờ Giải phóng quân.

(1). Không tiêu diệt được tàn quân phỉ không thu quân về.
(2). Diên An. Căn cứ địa của cách mạng Trung Quốc.
(3). Trung đoàn 102, tức Trung đoàn Thủ đô.
(4). Phát huy nền văn hóa dân chủ mới. Phát huy tinh thần hữu ái giai cấp.

22-8-50

                 Đuổi theo pháo binh. Cùng đi với [Dương Bích] Liên: cũng khó chịu vì cái lầm lì, hơi ích kỷ của anh họa sĩ trẻ tuổi này. Giữa hai thế hệ, có cái gì thật là cách biệt. Đường xấu, đá lởm chởm. Cũng có những người dân làm đường: gánh đá, đổ đá. Cảm động: làm đường để chở võ khí cho ta. Dân chúng ăn ngô. Mỗi nhà chỉ có một người ở nhà, còn thì ra đường hết. Hoa Đồng nhộn nhịp. Vệ SL⁽¹⁾ nhảy ương ca. Dân có cảm tình với bộ đội. Khâu, vá. Đàn bà nhiều người không có chồng, vấn đề môn đương hộ đối. Có người con gái mới 17, uống thuốc độc vì dì ghẻ hành hạ. Vũ Sắc⁽²⁾ thết cơm, biếu thuốc lá. Cũng gây được ít nhiều cảm tình với ban chính trị SL.

(1). Vệ quốc quân thuộc Trung đoàn Sông Lô.
(2). Vũ Sắc: Cán bộ chính trị Trung đoàn Sông Lô, về sau làm công tác biên tập ở Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân.

23-8-50

                Giặc ném [bom] cầu Lũng Đỉnh không trúng. Trưa nay nghỉ tại Nhạc Huy, cách biên giới ngót 3 cây số. Gió. Giải phóng quân đóng bên cạnh: căng màn. Một người kéo nhị cò cưa. Một người hát. Bình toong, túi dết trên đường. Càng thắm thiết với Giải phóng quân.
                Càng về gần nước càng nóng ruột. Ngày lớn sắp đến. Ta chưa làm gì. Lười và lang thang quá. Dựng một bộ tiểu thuyết về pháo binh chăng? Tiếc không đi với bộ binh: chiến thuật mới. Hôm qua SL diễn tập: có kết quả. Các vệ nóng muốn về. Lừa ngựa trong chợ Hoa Đồng. Có con đã dự cuộc Vạn lý trường chinh: người ta nói thế.
                - 14 giờ, vượt biên giới lúc nào không biết. Lại cái đồn biên giới. Núi non thu hẹp lại. Đã thấy biểu ngữ viết trên núi đá. Bằng chữ Hán: Việt Nam độc lập, Tận tâm cứu quốc. Chữ quốc ngữ: Hoan nghênh những người đi nhân công và làm nhân công để giết giặc. Một cái bốt canh biên giới: Đồn Po Phiao, giữa có sao. Tường chất đá. Vài hàng đá chất bên bờ ruộng.
                Đồng bào áo chàm. Lưa thưa người. Cảm thấy không biên giới mà vẫn Tổ quốc. Trông thấy biểu ngữ thấy rõ Việt Nam.
Một chiếc dakota⁽¹⁾ chó đểu lượn lên rồi lại vòng về.

(1). Máy bay vận tải của Mỹ viện trợ cho Pháp.

24-8-50

                  Đi với pháo binh. Quen nhiều, còn nhớ được vài tên. Quyết định viết tiểu thuyết về pháo binh. Nói chuyện về Đảng với Phao⁽¹⁾. Phao nhận thấy khắc khổ không đi đến đâu. Bây giờ thấy vui.
                Đêm khuya. Phao, Ước bàn về việc điều chỉnh cán bộ. Sáng hành quân sớm: những con lừa béo. Ô tô Giải phóng quân chạy bụi mù.
                - Một cô bé. Nói chuyện rất tươi. Nói thầy em đi với đế quốc từ ngày em còn bé thế này. Em mới độ 11, 12. Hỏi em có yêu thầy không? Đáp: Ghét lắm lố. Bây giờ không biết ở đâu.
                Mến những tiếng: Anh ạ - rất thân mật - của các cụ, các chị, các em vùng này lắm. Nó êm tai vô cùng.

(1). Phao: Chính trị viên Đại đội 301 pháo binh.

25-8-50

               Dự cuộc lau súng của c 1. Ba súng Nhật. Trong hang chăng khăn mặt, yên lừa, ba thồ lủng củng những dây. Nệm. Máng ăn. Lừa tranh nhau ăn. Lưng xây xát, lông trắng. Con đen nhánh, con trắng, con beige (màu be). Trông thấy ngựa hí râm ran, lồng lộn.
                Ông cụ Sáu theo sang chữa súng: cụ lang voi.
                 nghị chi ủy mở rộng: vấn đề đề bạt cán bộ một khi phải thay thế cán bộ ốm, hi sinh, vấn đề san sẻ quần áo cho đơn vị ở nhà, vấn đề trú quân, bí mật v.v...
                - Sáng mùa thu đã mát. Nắng trưa đẹp. Thời gian đi, chưa biết làm gì. Ngày mai sửa soạn đi xuống các đơn vị trung đội. Đêm nay trăng. Ông cụ chủ đặc biệt để ban chỉ huy ngủ giường giữa, nơi thờ phụng mà cụ không cho nằm hôm qua. Bộ đội đã được mến: trẻ em sán vào xem lừa. Dân chúng hỏi nhau: Bộ đội ở đâu về. Đi đâu?
                Liên tưởng những súng, những lừa từ Nhật sang Giải phóng quân, từ Giải phóng quân sang Việt Nam. Có đồng chí Giải phóng quân khi giao lừa cho Việt Nam khóc, dặn trông nom nó. - Nó đúng là chiến sĩ không nói.
                Đời sống pháo binh thêm vui vì những con lừa. Đầm ấm. Cỏ. Ngô. Từ khi khiêng cho đến khi có lừa: những anh nông dân sung sướng. Cười những người khác còn ở giai đoạn 1 (khiêng) trong khi mình đã tiến sang giai đoạn 2 (có lừa) và đang tiến sang giai đoạn 3 (cơ giới). Tủi [cho] những người ở nhà: rách rưới, không có lừa, v.v...

[loiho000]

26-8-50

                   Dự buổi thử tháo và lắp súng của một trung đội. Mới đầu 5 phút, sau hơn 3. Có cảm tình với Sáng và Thông, tiểu đội trưởng. Sáng không về thăm gia đình bao giờ, đột nhiên được tin vợ có con! Anh Thân khì, cười luôn và cũng hay cáu.
                   Xúc: tiểu đội đóng ở một ngôi đền bên hang đá. Lừa ở đấy. Đời sống: sáng thể dục, cho ngựa uống nước. Cho ăn từ 12 đến 14 giờ. Rồi lại từ 21 đến 24 giờ. Từ 2 đến 6 giờ sáng ăn. Họ nhớ số con lừa. Cả tiểu đoàn biết con lừa số 4, gánh khỏe, ít ngã, hiền hòa, nhưng thấy ngựa thì lồng lộn. Luôn luôn cửng dương vật. Sáng dậy, ai động tình, anh em đùa: số 4 tính. Phần nhiều không đánh lừa, tẹt sẽ vào nó thôi. Những chỗ xây xát đã bắt đầu hàn: lông trắng mọc. Mỗi con 4 cân ngô một ngày.
                   - Hôm nay anh em [Đại đội] 303 lên. Số quần áo của cán bộ san sẻ đã tập trung ở c bộ.
                   Sáng bạch. Gió thổi mùa thu đến. Lúa rập rờn trên một  khoảng khá rộng. Một anh nhà quê hót cứt ngựa thành một đống và lợp mái lên trên. Dân quanh miền thường vào hang hốc tránh máy bay. Có nhà làm cao, có thang luồn qua hang đi lên, có cả lan can trông xuống.

27-8-50

                   Hôm nay mưa. Nhà chủ ăn Tết rằm tháng 7 (14-7). Lục đục suốt đêm. Bánh chưng, bánh tái. Phao⁽¹⁾ ngồi biên chế lại c để bổ sung cho các đơn vị khác. Mạnh dạn cất nhắc. Lan⁽²⁾ lên tiểu đoàn phó. Có lẽ Phú⁽³⁾ cũng lên chức này. D này tiến tới thành một e. Pháo binh phát triển mạnh. Tấp nập sửa soạn lên đường. Ra phố. Mấy anh 73⁽⁴⁾ nói chuyện Tàu. Lại lộ bí mật. Một khẩu hiệu ngồ ngộ. Nhà tôi quyết tham gia nhân công. Uống hai bát rượu mạnh của chủ nhà mời. Say.

(1). Phao: Xem chú thích nhật ký 24-8-1950.
(2). Lan: Đào Lan, cán bộ đại đội, sau là Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 40 pháo binh.
(3). Phú: Chính trị viên Đại đội 303.
(4). 73 là mật số của Trung đoàn 209 (tức Trung đoàn Sông Lô).

28-8-50

                   Sáng lạnh. Nhớ một cảnh sum họp đầm ấm gia đình. Một tiêng riu rít trê con.
                   Bắt đầu đọc Politzer.
                   - Hội nghị cấp dưỡng.
                   Mấy vấn đề khó khăn.
                      đại bác
                      máy bay
                      nhảy dù
                      viện binh (bộ)
                   Thành tích:
                      hành quân 1 tháng 5 người ốm
                      cơm : 3 lần khê
                      món ăn không biết thay đổi
                   Trang: không muốn về b 1 vì Dần đánh đập đội viên.
                   Cương lùn: không muốn ở cấp dưỡng, muốn ở đội lừa. Anh em cười lùn chỉ làm nổi cấp dưỡng.
                   Tý: tân binh, hơi một tí xin đi quân y.
                   - Ăn Tết 15 tháng 7 với c 303.

29-8-50

                   Siêu Hải⁽¹⁾ về. Chuyện Liệu kể lại Sơn⁽²⁾ phê bình Những người ở lại và nói bài mình viết về Siêu Hải: cảm tình cá nhân⁽³⁾.
                   Mưa thu. Trời lạnh.
                   Tâm sự Hoàng Đình Minh: phải đổi về f. Buồn bực. Bị nhiều thành kiến ở d. Xu hướng vào Đảng: không được chấp nhận, v.v…
                   Công lao xây dựng pháo binh. Lấy súng ở T.Q. (Tuyên Quang), Phả Lại về. Những công nhân có công trong việc chữa súng: Quế, Sáu, Đó.
                   Minh nói: Tôi không phải kể công vì việc của đất nước cả. Kể chuyện giết Tây hồi đảo chính, gặp Phạm Văn Đồng, vào chiến khu Tam Đảo, không vào Đại Việt, v.v... Khoe giỏi món ăn: 19 món ngon. Khoe con: bây giờ học lục quân (làm thợ) và bị tây bắt 3 tháng rồi thoát ra, v.v... Ngậm ngùi vì anh em lên mà mình phải đổi đi: Tôi già, yếu, ít năng lực.
                   Nông dân học tập tiểu tư sản. Cũng bật lửa, xà phòng thơm, để dành không dùng, khi nào cần vây mới đem ra.
                   Phao, Hải, Minh nói chuyện về những ngày đầu bỡ ngỡ của pháo binh, công sự, đặt ra cách bắn, những ngày thăng trầm, hết súng, mất súng, v.v... Những ngày chạy voi Bản Hẹ, H.7, những ngày tin đại bác vỡ. Các cán bộ tập trung, nhiều đội viên đã thành cán bộ. Sự trưởng thành của pháo binh. Bây giờ đã vững.

(1). Nguyễn Siêu Hải: Đại đội trưởng Đại đội 301 pháo binh, nhà văn quân đội.
(2). Có thể là Trần Huy Liệu và Nguyễn Sơn (nhật ký Nguyễn Huy Tưởng không ít lần nhắc đến vị tướng này với thái độ coi trọng).
(3). Có lẽ là bài Nguyễn Huy Tưởng viết về ký sự Voi đi của Siêu Hải mà Nguyễn Huy Tưởng rất khen.

30-8-50

                 Anh em bàn tán sôi nổi về vấn đề lệnh trên đã quyết định không cho 28 giữ độc quyền tên: Quân tiên phong^(l). Và chờ sau trận đánh này sẽ trao cho đơn vị nào trội nhất.
                   Siêu Hải về thích súng, máy ngắm và lừa ngựa. Chăm nom ngựa.
                   Hoàng Văn Ngưu: 35 tuổi. Bố mẹ chết sớm, anh em ở với nhau, dựng vợ gả chồng cho nhau, chung một nhà. Các em ra bộ đội cả, nay Ngưu thứ hai mới đi. Anh cả ở nhà trông các cháu.
                   Hàm⁽²⁾: ăn nói lè nhè. Làm việc quần quật. Được bầu làm dự bị khi tiểu đội phó bị hi sinh. Được mến. Hôm nay họp chi bộ, được một phiếu bầu làm tổ trưởng.

(1). Tiểu đoàn 28. Trung đoàn 88 là một đơn vị thuộc Đại đoàn 308. Còn gọi là Đại đoàn Quân tiên phong.
(2). Nhân vật người đội viên pháo binh được tác giả giữ nguyên tên trong Ký Sự Cao Lạng.
   
31-8-50

                 Tiến tới thành lập Trung đoàn pháo binh ngay trong mặt trận này. Đỗ Thiện trên bộ T.T.M. (Tổng tham mưu) về. Sáng hôm nay Phú đã cho người đi lĩnh hai khẩu súng Mỹ. Bìa cũng về đây, rất bốc, rất tin tưởng. Nói chuyện SL ương ca. Xét ra pháo binh lầm lì, ít bay bướm(1).
                   Trưa: các anh em tiểu đội lừa đứng trông nom lừa ở các gốc cây. Rỗi rãi, họ trẩy quả bồ quân tranh nhau nhặt.
                   Người gây gây sốt. Mỏi.
                   Một ý nghĩ thoáng qua: thích quần chúng hơn một đảng viên. Vì người đảng viên thường đúc theo một khuôn cứng nhắc, trong khi quần chúng muôn màu muôn vẻ. Đảng chỉ là một tổ chức nhất thời. Loài người phải tiến tới chỗ không còn đảng phái mới hoàn toàn là tự do.
                   Trời hửng, sau mấy đêm ngày mưa rả rích buồn.

 (1). Ý nói ở Trung đoàn Sông Lô có phong trào múa ương ca, không như ở pháo binh.

[loiho000]

1-9-50

                     Gây gây sốt.
                     Họp Hội nghị thống nhất tư tưởng pháo binh. Các cán bộ chỉ có những ý kiến vụn vặt.
                     Đã sang tháng 9. Chiến dịch có thể kéo dài. Không có quần áo rét. Không mang nặng một tác phẩm gì. Mơ hồ một lối viết truyện pháo binh. Lười nghĩ. Không làm gì cho chiến dịch. Cần phải làm một cái gì. Phân chia thì giờ mà làm việc.

2-9-50

                     Dự cuộc bắn tập của pháo binh. Mục tiêu cách 800 và 1100 thước. Lần đầu tiên bắn theo máy ngắm. Lâu. Nhưng trúng. Không quá ghê với tiếng nổ của đại bác. Khẩu súng bắn chồm chồm. Những viên đạn lóng lánh, có những ngòi đựng trong hộp: một việc mới lạ với pháo binh. Người đứng sau đại bác mỗi lúc một đông. Lố nhố. Những binoculaire (ống nhòm) và théodolide (máy kinh vĩ). Gần đó, trên đỉnh một núi đá mọc thẳng, có những người dân lên đứng trông nom máy bay. Có chòi trên ấy. Thấy động thì họ đánh trống.
                     Trưa Siêu Hải khai hội với các cán bộ Trung đội để hỏi anh em có tin máy ngắm không. Anh em đều tin, tuy cũng có những người tin ngắm qua nòng súng.
                     Tối, mít tinh 2-9. Nói chuyện Cụ Hồ. 307 múa ương ca, và nông tác vũ. 303⁽¹⁾ diễn chèo Hữu Lượng. Nói chuyện vui. Có nhiều cảm tình với Phao và Siêu Hải.
                     Phao kể chuyện sau Phố Lu⁽²⁾, Phú, Lan, Quang⁽³⁾ dự định một đám cưới tập đoàn. Toàn mặc kaki. Cô dâu màu đỏ, màu xanh (tranh luận nhiều). Do Hội Văn nghệ Việt Nam đỡ đầu (kết luận ông Tưởng chủ hôn vì ông Tố Hữu bé quá, Nguyễn Đình Thi to quá). Có đoàn kịch Chiến thắng giúp vui (tranh luận không biết có thể có đoàn kịch ấy giúp cho không, nhưng tin tưởng). Nơi cưới, bất đồng ý kiến. Lan muốn ở YB (Yên Bái). Phú: Thanh Cù. Quang: Tuyên Quang. Rồi những lúc lên ký trên bục, v.v... Lần này gặp nhau, họ cười váng vì sau một năm hết chiến dịch này đến chiến dịch khác, hết cuộc hành quân này đến cuộc hành quân khác. Rút cục vẫn không thành một việc gì: - Thế là một năm rồi! Họ kết luận và lại cười xòa với nhau. Vui mà cũng ngậm ngùi. Càng ngày càng thấy rõ một vài nét về pháo binh.
                     Pháo binh mới thêm một đơn vị mới: nguyên bộ binh, áo xanh đồng màu. Nhanh nhẹn. Không chậm chạp lầm lì như các anh pháo binh cũ. Nay vào Trung đoàn và sáp nhập Cục. Tiến tới sư đoàn. Ước nói: Có lẽ chỉ đủ năng lực làm Trưởng ban chính trị c. Phao có thể làm chính trị viên Tiểu đoàn 40.
                     Về khuya. Nói chuyện vui với Phao và Siêu Hải. Hải nói: Đám cưới thế nào cũng có Đỗ Thiện⁽⁴⁾ và Mr Tưởng. Thân mật.

(1). 307: Đại đội 307 pháo binh. 303: Đại đội 303 pháo binh.
(2). Trận công kiên đồn Phố Lu, tháng 1-1950.
(3). Phú, Lan. Xem chú thích nhật ký 27-8-1950. Quang: Trần Thái Quang, Đại đội trưởng Đại đội 307
(4). Cán bộ pháo binh, thân với Siêu Hải và Nguyễn Huy Tưởng.

3-9-50

                     Siêu Hải đi dự lớp của Trung đoàn từ 4 giờ sáng. Lớp này gồm toàn thể các cán bộ từ Tiểu đoàn tới Tiểu đội. Sáng: bắt đầu tập thể dục. Sương mù. Lo ngại máy bay, nhảy dù. Nhưng náo mức.
                     Họp Hội nghị các tân binh phần nhiều người phủ Hoàng Hóa (Thanh). Họ tự phê bình và phê bình nhau. Hiến: lành quên ăn cơm. Phái lười. Hoàng Văn Ngưu chủ tịch. Nói: Anh em nói với nhau thì nói cho nó thẳng; cơm thì nói là cơm, đừng có nói là cháo. Tự phê bình xong, xin anh em nhận xét. Bởi vì khuyết điểm thì nhiều, ưu điểm bao giờ cũng ít. Đi một bước là có khuyết điểm, nói một câu cũng là có khuyết điểm.
                     - Quế, công trường lên. Nói có lẽ lộ. Người đi rầm rập. Ai cũng mong giải phóng Cao Bằng. Được cái người đem SKZ lên, người lại gánh đạn và súng Mỹ về đẹp lắm. Phải cái ta không biết giữ. Vứt ngổn ngang. Mỗi một chuyến có thể trang bị cho một đại đội.
                     Hoàng Văn Thái tới thăm đơn vị.
                     Pháo binh thao diễn tại một bãi cỏ rộng. Thiếu tướng⁽¹⁾ nói thường không hay lắm. Khi bộ đội hát, ông cũng giơ tay đánh nhịp một cách ngượng nghịu. Ông nói có lỗi với văn nghệ vì không gặp các anh em. Và tin rằng mình cũng có thể làm văn nghệ được.
                     Tin: giặc đánh Phú Thọ, qua Đại Đồng, Thanh Cù, Ấn. Thượng. Ở Triều Tiên: Truman cải chính ý kiến của Mac Arthur⁽²⁾ nói sẽ cử sư đoàn Mỹ giữ Đài Loan giúp Tưởng. Hoàng Phương⁽³⁾ làm chính trị viên Trung đoàn pháo binh. Thương hại những con lừa. Có con lồng lộn, đá vung. Có con mồ hôi nhễ nhoại. Bộ tổng tư lệnh rất chú ý đến lừa.

(1). Tức Hoàng Văn Thái. Thiếu tướng Tổng Tham mưu trưởng.
(2). MacArthur (1880-1964); Tướng Mỹ, chỉ huy các lực lượng Liên Hợp Quốc trong cuộc chiến tranh Triều Tiên.
(3). Hoàng Phương: Nguyên một trong những cán bộ chỉ huy của Trung đoàn Thủ đô, giờ được cử làm Chính ủy Trung đoàn 95 pháo binh mới thành lập.

4-9-50

                 Gió heo may. Đã hết tiết thu. Có một cái gì nhẹ nhàng trong người. Lúa mọc cao - Lúa nếp. Những bông còn xanh đen. Mùa sáng tác. Ông Quế xem lại các súng và các ba thồ. Máy ngắm. Culasse (khóa nòng). kim hỏa. Bốn chiếc King Cobra⁽¹⁾ lượn hùng hổ trước hang. Chạy vào sân đứng nhìn phi cơ bay thấp bên sườn núi xa.
                     Tắm rửa sạch sẽ. Chiều ra chơi Trùng Khánh. Bộ đội SL nhan nhản. Những bao tải gạo cách đây mấy hôm cao ngất đến đỉnh hang hôm nay đã thấp. Những con lừa lặc lè bao gạo đem về. Hai người khiêng gạo bọc trong chăn trấn thủ như con lợn con. Liên nói: Bọn trong thành cũng buồn cười chẳng biết gì cuộc sửa soạn lớn lao ngoài này.
                     Chiều buồn rượi. Một màu xám xanh. Ánh tà dương úa. Càng thấy lối làm việc đợi thời của mình không đi đến đâu. Không nghĩ gì cả. Chưa có chuyện gì giúp cho công tác chính trị của pháo binh. Lừa. Súng. Nghĩ đến cuộc triển lãm và những tác phẩm tuyên truyền cho chiến dịch này trong và ngoài nước. Cần phải chấn chỉnh lối làm việc.
                     Nằm hút thuốc lá. Nhà chủ giã gạo trong nhà. Họ khá giả: có cả báo Cứu Quốc tới. Nghĩ đến việc được trọng vọng. Tất cả những tác phẩm của ta: do Đảng cả. Ta có đôi chút tên tuổi, có chút địa vị trong xã hội là vì Đảng cả. Đảng của ta. Có can gì trong Đảng có những thằng đồng chí bần tiện, bợ đỡ cấp trên. Thành tích của Đảng, công lao của Đảng đối với lịch sử, với dân tộc. Những chiến sĩ cộng sản đã hi sinh cho cách mạng, cho kháng chiến. Ta muốn có những lời tuyệt say sưa, nồng nàn để ca tụng Đảng.
                     Phao khai hội suốt ngày: chi bộ, tổ trưởng, tân binh; giải quyết những việc lặt vặt: mua tre, đan sọt, đánh dao, giầy da, v.v... Chiều nói chuyện với anh em tại tiểu đội lừa của Xúc⁽²⁾. Anh em đội viên ngồi trên những phiến đá. Lừa buộc gốc cây. Thỉnh thoảng con số 4 rú lên, khàn khàn và ai oán.
                     Xúc: dùng danh từ sai. Cải chính⁽³⁾ Nhật. Basi (Paris). Nói chuyện vào chợ ở Paris, chuyện đầm dễ dãi. Cười nhe răng vàng. Hai vợ và con đều chết cả. Càng ngày càng thấy thú anh chàng này. Trước cũng đã được đề bạt làm cai Pháp. Cùng với Tuế. Nay: nhất tự cách trùng. Vui vẻ với đội lừa. Muốn tả cảnh thân mật của pháo binh trong trung đội lừa. Cả đêm vất vả. Ngày cắt cỏ, lấy ngô, lấy nước. Trông cho nó không nằm. Nằm nó to bụng. Nghĩ đến công lao của bọn lừa, nay thuộc quyền sở hữu của mấy anh nông dân pháo binh. Có thể thành một scène (cảnh) rất đẹp, rất thân mật như trong Odyssée, về cảnh sinh hoạt tỉ mỉ của đội lừa. Cố tả.
                     Cần phải tả tỉ mỉ, một nông dân cục mịch bắt đầu quen với máy. Tay sần sùi, vụng về tháo lắp những bộ phận của culasse, của súng. Tiếng nổ đầu tiên. Chú trọng anh Tẩy. Đầu óc Phao khá có tổ chức: ngăn hộp đựng các đồ phụ tùng và những bộ phận dự bị.
                     Tối nay Phao họp trung đội 4 (đại đội bộ) để phân công lại và định trách nhiệm rõ rệt cho từng người: quản trị kém nên việc gì Phao cũng phải nhắc. Đêm nay, đại đội ra TK (Trùng Khánh) lấy các hòm đạn ở Trung Quốc xe về. Xe ở Trung Quốc chiều vượt biên giới. Ngày lên đường đã gần.
                     - Viết thư cho Tố Hữu.
                     Nghĩ tới kết thúc của tiểu thuyết: Bước Voi. Tiểu đoàn thành Trung đoàn. Các chiến sĩ lại lăn vào cuộc chiến đấu.
                     Dương Bích Liên khuyên mình nên viết một truyện épique (có tính cách sử thi). Mình nói muốn thiên về những truyện có tính cách lyrico épique (sử thi trữ tình). Có lẽ đấy cũng là bản chất của mình. Thích nhiều những truyện có tính cách trữ tình, thân mật, có chiến đấu, nhưng cũng có nhiều tình yêu, tình bạn và sôi nổi huyết khí thanh niên. Ta vẫn thiên về những truyện thanh niên.
                     Càng ngày càng thấy sốt ruột. Ở với pháo binh 10 ngày rồi. Chưa đi sâu vào các tiểu đội, tuy đã nảy ra một vài điển hình.
                     * Một nhân vật đáng chú ý. Hiếu: chủ tịch Hội đồng binh sĩ đại đội 301. Nông dân, lờ đờ, chậm chạp, nhưng thẳng thắn và rất ráo riết trong việc bênh vực quyền lợi anh em đội viên cho nên rất được anh em tín nhiệm. Cạo trọc, mặt đen. Có chân trong ban Chi ủy. Trong chiến dịch này, có thể đề bạt làm tiểu đội phó. Từ chức Hội đồng binh sĩ, vì tuy được toàn thể anh em tín nhiệm, nhưng sợ anh em dị nghị; chức chủ tịch là cầu thang đưa lên hàng cán bộ. Phụ trách quân lương.
                     Vài giá: 50 đ cốc trứng kem. 30 đ bát phở. 10 đ một chùm nhãn. 35 đ một cốc café. 15, 20, 25 đ một quả lê. 50 đ một đôi lạp xường. 400 đ mười tablets chocolat (thỏi sôcôla). Hơn hai trăm một cân đường bánh.

(1). Một loại máy bay khu trục, còn được gọi là “Cổ ngỗng”.
(2). Lỗ Xúc Tiểu đội trưởng tiểu đội lừa.
(3). Đảo chính.

[loiho000]

5-9-50

                    Vương Thừa Vũ và Cao Văn Khánh⁽¹⁾ tới thăm d. Vũ nói chuyện với các anh em: thân mật, giản dị khiến cho anh em tin tưởng. Nhiệm vụ chiến dịch: mở đường giao thông, anh em không phải khiêng vác. Nêu những điểm không đáng sợ máy bay, xe cơ giới. Khuyên anh em cố gắng giữ sức khỏe. Nói về thế ta hơn địch: võ khí nhiều. Thăm anh em: 303 còn yếu. Nêu sự đoàn kết giữa các binh chủng. Nói về giải thưởng: Anh hùng Cao Bắc Lạng. Pháo binh là một bình chủng đặc biệt, thì phải giật tiếng Anh hùng Cao Bắc Lạng. Pháo binh đặc biệt ở chỗ đánh du kích bằng đại bác, v.v... Anh em tin tưởng.
                    * Tối: dự Hội đồng binh sĩ. Hỗn độn. Hàm phó chủ tịch. Ê à. Nằm xuống giường đọc báo cáo, giọng đều đều. Đọc cả nhật ký công tác. Anh em kêu để anh thư ký đọc. Chất vấn: khuyết điểm về kinh tế, chính trị. Mua bán không cho anh em biết khiến thiếu muối.
                    Dự Hội nghị văn nghệ. Bính chỉ quan niệm có bích báo, chứ không nghĩ bích báo để làm gì. Toàn giọng cảm tưởng. Thống nhất bài hát, thống nhất băng⁽²⁾. Thiếu quan điểm nhân dân.
                    Chuyện Long: [trận] Phủ Thông. Bộ đội để một đường rút cho giặc rồi phục kích. Giặc chạy ra, họ chém lia lịa, có khi chém gẫy đôi người. Long đang chém, có tiếng kêu: Anh Long ơi. Dừng gươm lại. Thì ra một chị trước ở Sơn Tây nơi Long đóng quân. Rồi khi giặc càn quét Sơn Tây, chúng bắt chia cho bọn Phố Ràng, trong giải trí đoàn. Long dừng tay, nên anh em cũng không chém nữa. Qua Phố Ràng, chốn cũ. Còn những xương. Có cả xương ống chân bị xích: một tên lính Đức bị xích để bắn đến cùng.


(1). Vương Thừa Vũ và Cao Văn Khánh. Đại đoàn trưởng và Đại đoàn phó Đại đoàn 308
(2). Có lẽ là viết tắt của băng-rôn khẩu hiệu.

6-9-50

                    Đổi đồng hồ cho Ước. Viết thư cho Lành.
                    Một buổi trưa tại tiểu đội giám mã. Trước mặt ruộng lúa cao vàng, xanh, nâu. Tiếng tanh tách, ruộng trước mặt rập rờn. Những người Vệ đi lọt thỏm giữa lúa. Gần: xóm Than Nà, chỗ vào xóm gốc cây và vài vệt nắng lốm đốm.
                    Một con đường vắt qua núi như một ánh chớp.

                       Lừa:
                    Có con ưa nịnh, có con ác phải gắt.
                    Chuồng phải cho sạch, sợ thối móng.
                    Không được ăn cỏ, có khi nó gặm cột.
                    Quen người chăn, người khác đến không chịu. Sang đàn khác không ăn.
                    Đêm đèn, nhưng che đi sợ nó quen không đi đêm.
                    Tắm, nó đứng yên cho kỳ, bật lông tơ. Tránh để nước vào tai. Nó chết. Lau dử mắt cho lừa. Tắm xong, ngồi lên, nó chịu.
                    Lúc đầu sợ, vì nó to, cứ phải đứng xa cầm chạc, sau lại gần và quen. Bảo nó nó nghe.
                    Lúc để nó ngủ, buộc dây đều hai bên, nó ngủ, ngả và dựa vào nhau, nếu chỉ treo dây một bên, nó ngã.
                    Có con lành, con khác đi xa vài ba trăm thước vẫn thủng thỉnh. Cũng có con thấy bạn đi xa thì cố gắng đuổi kịp, người đi chăn mệt lắm. Khi thấy bạn đã lên đỉnh và khuất, thì nó quên mệt đuổi cho đến khi gặp thì thôi.
                    Ăn muối, đường, trứng, lươn, cây ngô, dưa.
                    Con nhóc nâu không thể để bên con nhóc đen vì nó nghịch nhau.
                    Không nên để cách nhau rộng, vì nó dễ xoay ngang, đá nhau. Cho cách sát nhau.
                    Mới đầu nó hùng hổ. Một người dắt, hai người đánh đu mỗi người một bên bánh, nó vẫn chạy. Đến khi nó mệt thì nó thuần.
                    Nó đói thì ăn đều, đến khi đã no thì hay nghịch nhau. Mệt thì nó ít nghịch nhau.
                    Không có móng, nó ghê nên đi trên cỏ.
   Anh em gọi lừa: con ống xiết, con máy, con nòng⁽¹⁾.
                    Thức: cũng vui. Vì nó ăn sột soạt, có ngủ gật mà nó nghịch nhau thì cũng không ngủ được. Không có giờ, nên gọi nhau lung tung, có người canh mãi không hết sáng, có người mới canh đã sáng.
                    Sáng cho lừa uống. Chiều cho nó nằm vài phút. Nhìn thấy nó béo, sạch, không có mụn nhọt, tự hào và vui.
                    Sau máng, đàn lừa ăn, rayée chân đều không động⁽²⁾.
                    Thỉnh thoảng nó bắt rận cho nhau.
                    Sang ta không có bàn chải sắt. Lấy tre làm bàn chải tắm cho lừa.
                    * Siêu Hải hồn nhiên. Nói sẽ vào đồn, vì đã nhận nhiệm vụ chính. Băn khoăn một quà biếu để kỷ niệm cho anh Tưởng.
                    * Tin giặc ném bom Hoa Đồng. Bộ đội không thiệt hại gì, nhưng dân chúng hoang mang. Giải phóng quân có bắn lên. Việc chuẩn bị có vẻ bị lộ.

(1). Tên các bộ phận của khẩu pháo mà mỗi con lừa chuyên mang.
(2). Rayée tiếng Pháp là chùm sáng. Có thể ý tác giả muốn nói lừa đứng ăn im lìm đến nỗi ánh nắng chiếu lên chân không động đậy.

7-9-50

                    Họp Hội nghị toàn liên chỉ pháo binh. Không khí nặng nề. Soi mói nhau. Phú: tội buôn trâu. Phao: [Đại đội] 301 không chịu được và mong đồng chí Hoàng về để cải thiện đời sống. Ước: tội xa hoa.
                    Phú bị xuống đại đội phó và đồng chí⁽¹⁾ thường.
                    * Giặc ném bom dây xuống TK (Trùng Khánh). Mỗi hố như cái phễu lớn lút đầu người. Phố cháy ra gio. Kho gạo còn nguyên. Một người đàn bà ẳm đứa con, giơ một con gà - duy nhất còn lại – đã chết cứng trên tay. Người trong hang lố nhố và ngẩn ngơ. Những người mất nhà bơ vơ. Tối đến. Không biết ngủ đâu. Còn trơ một cái nhà hàng cơm, người vào đông. Chợ vẫn họp chen chúc người. Dân ra nhặt những mảnh bom về. Vài bộ đội chết. Một anh, tên là Giao bị mất mông, dặn bạn bảo vợ ở nhà: Nàng có thể đi lấy chồng được. Cám ơn chị vợ đã nuôi cháu.
                    Đêm khuya, ăn cháo vịt. Nói chuyện với Siêu Hải, khuyên viết lại Voi chạy. Gợi những cảnh tình để viết. Hải say sưa, hồn nhiên, cười khì khì. Khuyên mình nên giữ gìn, ì không nên exposer⁽²⁾. Đêm khuya nói chuyện văn chương, gác chân lên nhau, càng thấy yêu Siêu Hải. Hải vừa nói chuyện vừa ghi dặn Phao, vừa bảo người chuẩn bị chăn màn, cơm nắm, súng để sáng mai lên đường đi trinh sát chiến đấu. Thỉnh thoảng nghịch đùa với những đội viên lên báo cáo công việc. Thích viết. Có nhiều sôi nổi, trẻ. Đi vào nguy hiểm như không.

(1). Không còn làm chính trị viên nữa.
(2). Ý nói nên bảo trọng.

8-9-50

                  Tinh sương, Hải từ giã ra đi. Lo và nhớ Hải. Sợ xảy ra sự gì bất trắc cho Hải: rất có nhiều tương lai. Mối tình bằng hữu với Hải càng thêm thâm trọng.
                    Nhắc chuyện cô Lường, Hải buồn. Làm gì còn có chuyện ấy nữa. Nhớ lại hồi đánh trận xong, dắt Lường đi, chống súng bên ngực, ngồi nói chuyện với Lường mà không làm gì. Bây giờ không biết hôm đó đã nói chuyện gì với Lường. Trận Phố Lu nhiều đàn bà Thái bị giết. Anh em bảo Hải: Biết đâu trong số đó không có Lường. Hải nhớ và buồn.
                    Gặp Nam Cao. Chuyện Thâm Tâm chết⁽¹⁾. [Nam] Cao nói: Sáu dòng trên báo, hai gạch đen thế là hết. Nam Cao kết luận: Chỉ có tác phẩm, nhiệm vụ làm tròn như Thâm Tâm cũng chẳng đi đến đâu. Tin buồn rồi là hết.
                    Tin ngày mai lên đường. Phao đi khai hội để thảo luận về tổ chức hành quân.
                    * Địa bàn tự do mỗi ngày một thu hẹp. Giặc đóng hết khu X. Ở Trung du, phong trào phụ nữ để bộ đội giải quyết.
                    Minh buồn sắp phải xa đơn vị. Phú mặt ngơ ngác và buồn.

(1). Nhà thơ Thâm Tâm hi sinh ngày 18 tháng 8 năm 1950 tại mặt trận Cao Bằng, không lâu trước khi Chiến dịch Biên giới bắt đầu.

[loiho000]

9-9-50

                    Trời mưa, lạnh. Pháo binh lên đường. Thường lệ pháo binh là thế.
                    Tối, lệnh chưa đi. Lừa ngựa lại trở về. Nhà chủ rang ngô ăn, đầm ấm. Ông chủ nhà niềm nở khác mọi ngày: Để các anh đi, còn nhớ lão già cho ăn ngô. Dân chúng có cảm tình nồng nhiệt nhưng lặng lẽ với bộ đội. Sao⁽¹⁾ Đao, sao Tiên ngồi bên chảo rang ngô, mồ hôi chảy trên cổ tròn. Mắt nói.

(1). Sao: tiếng Tày có nghĩa là cô gái

10-9-50

                    Tổng kết kinh nghiệm văn nghệ sao đây? Lo và thẹn vì đã lười nghĩ.
                    Hôm nay nắng. Gió khô.
                    Hang đá sẵn sàng. Các súng phủ bạt chờ giặc. Ba thồ xếp chung quanh, gọn ghẽ. Giọt nước trên đỉnh hang tĩnh mịch. Một người nằm ngủ trong màn.
                    Ra hàng tìm ổi. Chủ hàng: cụt chân, tai nạn hồi làm mỏ Tĩnh Túc. Một người ẵm đứa con gái bé: mắt nó hõm sâu, toàn trắng trông ghê. Đầu trọc. Nó cũng nghịch như những đứa trẻ thường, nhưng nó không trông thấy gì. Và như thế suốt đời. Thấy có một cái gì ngậm ngùi, bực người bố, bực nhân loại. Nó giơ tay, nó rún chân nhảy trên tay bố. Và lâu lâu nó khóc. Càng thương nó.
                    * Pháo binh. Tưởng một con đường khó nhất, rồi lại có những con đường khó hơn.
                    - Tối, bộ đội tấp nập. Tiếng sắt của vó ngựa. Những nhà hàng quấn quít. Lập lòe thuốc lá. Gậy, đòn tre. Một ánh sáng xanh đèn pin. Một bật lửa. Trên trời xanh: một ngôi sao ngự tọa. Muỗi đốt đít. Con ngựa hí đàng xa. Đoàn vận tải líu lo. Nón to bên người. Một xe súng đi lọc cọc như xe bò. Thuốc lá cháy lẫn đom đóm. Bếp lửa ngoài hàng cháy khói. Tường phá hoại nhô lên như một cây thông. Khiêng và gánh. Phổ mua quinacrine của một nhà hàng xén, ngọn đèn yên gió. Con bò cấp dưỡng. Hai con ngựa trắng cúi đầu, bao tải xòa hai bên.
                    Chiều: một dân chúng trên nhà sàn nhìn ra. Bộ đội đã đi hết.
                    - Những gậy gạc chống. Những bó gạc. Sọt đạn có chân. Télémètre (kính đo xa). Con lừa què. Những đàn ngựa của dân công, lặc lè bồ có bó rơm. Một khẩu súng. Bọc vải bạt. Một cán bộ ngất nghểu trên ngựa: trong bóng tối thân ái gửi lời chào anh Tưởng nhé, thân mật và vui.
                    Nồi cấp dưỡng. Một con bò lùn: con rắn gạo trên vai cày. Ô tô chạy qua. Rẽ rạt hai bên. Một người tạt vào hàng hút thuốc lào. Những cuộn thừng. Những con rắn gạo cuộn bên đầu gánh. Bộ đội lặng lẽ không một ai nói gì. Pha ô tô sáng chói chân và đít lừa. Một người mẹ nựng con bên đường, cạnh súng. Tiếng coong coong của nồi cấp dưỡng thong thả như tiếng chuông chùa. Bộ đội bạn dưới dốc lên. Ngã: loảng xoảng. Thở hổng hộc. Trên rừng cao xào xạc tiếng người: bộ đội trú quân. Lừa số 4 thấy ngựa rú lên. Lừa số 8 hôm nay không phá vì trước khi đi đã chồng cho cậu một tạ. Tiếng Xúc: Siết chặt dây lưng nó lại. Một con lừa lồng lộn, mã thủ khó nhọc mới chế ngự được. Đoàn dân công trước mặt với những bó gậy cao ngất, lầm lì. Hàng quán lơ thơ. Ánh đèn le lói. Ban đêm lừa cao quá. Lừa đói. Nguyễn Hữu Sáng khoe viết nhật ký nói về tình lưu luyến của dân chúng khi bộ đội đi. Tiếng sáo. Hát chèo, tuồng: Ới ông ơi. Điệu xẩm. Bò lũn cũn. Vì sơ suất, ống máy rơi cong một góc. Phao buồn. Chạy đi chạy lại. Truyền xuống: Nghỉ, bỏ ba thồ. Truyền xuống: Chuẩn bị.
                    Tới chỗ trú quân. Có một con đường con, người ngựa ứ lại. Tổ chức tiền trạm kém. Bộ đội làm máng cho lừa. Nó được cởi ba [thổ], gặm cỏ ngon lành. Ngủ bên bờ ruộng, lất phất mù bay vào mặt. Mắt cay xè.

11-9-50

                    Dậy sớm. Xúc đã cho đánh lừa vào chỗ trú rừng sâu. Các bộ đội khác căng lều: chăn đen trắng, phủ lá, chặt cây. Nghỉ tại một nhà sàn có gác. Một cấp chỉ huy nằm trên bạt xanh, đắp chăn kaki. Có người hầu. Nằm sang trọng và uể oải. Bảo [người hầu] mua xôi đỏ, chả của bà cụ làm khi thấy bộ đội đến, ngồi ăn tóp tép. Hình như cũng cảm thấy mình được trang bị khá sang.
                    Nghĩ tới Cương. Thương Cương rất mực.
                    - Lên đường 5 giờ rồi cũng đến tối mới đi. Mỏi quá. Gần QU (Quảng Uyên): pháo binh ngắc lại vì bộ binh. Một con bò đeo ba lô. Gậy, những cây tre của dân công. Trong bóng tối, gặp Đạo và Hưng rẽ xuống một con đường. Gọi lại. Hưng tươi, hỏi đồng chí phụ trách pháo binh. Vẫn cái dáng élégant (duyên dáng).
                    Đêm ngủ tại QU. Rầm rập ngoài đường. Một vài câu sa mạc, bồng mạc. Không có chỗ ngủ, họ ngủ đường. Tiếng gọi nhau. Một vài câu chuyện bông lơn. Vài tiếng thì thào. Ít ngủ và đầu nặng.

12-9-50

                    QU bị tàn phá. Bộ đội [Trung đoàn] 88 đi như nước buổi sớm bên đường: lúa cao. Maxim, mortier⁽¹⁾. Một cán bộ chống can uể oải. Ngụy trang bằng lá. Bò. Hầu bao gạo. Đế mortier. Sten⁽²⁾. Hòm đạn buộc ngoài một xẻng cán ngắn. Ống tre lủng lẳng. Túi đỏ. Khăn xanh. Áo Tàu, áo tím. Gặp Tường Kính⁽³⁾ nhẹ nhõm, tươi, cái áo maillot (may ô), mũ lá ngụy trang. Croiser (đi ngang qua) một bộ phận pháo binh khuân hộp đạn ba viên. Một đồng chí đánh ngã một hộp. Tiếng chết rồi. Anh cán bộ chạy lại, bảo: Phải cẩn thận nhé. Đồng chí trọc đầu, cúi xuống để hộp đạn lên vai, nhăn mặt, xúm lưng⁽⁴⁾. Anh cán bộ giúp cho hắn đứng dậy.
                    Lẻ tẻ những bộ đội sau, đòn gánh lủng lẳng hòm. Một người vắt trên vai một hầu bao nặng muối.
                    * Gặp Cung. Giữa lúc bộ đội trẩy. Cơ quan Cẩn⁽⁵⁾ cũng dọn lên.
                    Bộ đội đã đi cả. Phố vắng. Những tốp nữ dân công áo mới, mũ nhọn, gánh sọt hay vai đeo tay nải tiến về phía TK (Trùng Khánh). Trong một quán bỏ không, một đội viên sốt cuộn tròn dưới bao tải.
                    Tuế nói về thư Cụ gửi cho bọn mình. Muốn viết một kịch về Thư Hồ Chủ tịch.
                    * Chỉ có [cái] đẹp khi con người có ý thức. Cả cái đoàn cần vụ nó vĩ đại chỉ vì đấy là những con người tranh đấu cho một lý tưởng. Bỏ cái ý thức ấy đi, họ chỉ còn là những con người nô lệ, hết đẹp. Những người phu cao su do chủ mộ đi hàng vạn con người cũng chẳng có gì là vĩ đại.
                    - Tin Léo Figuères⁽⁶⁾ bị bắt giữa Quốc hội. Thao thức vì tin này. Bứt rứt. Phục và thương Léo. Những lúc ở bên này.
                    Tin giặc rút Phú Thọ.

(1). Maxim: Đại liên. Mortier. Súng cối (moóc-chi-ê).
(2). Sten: Tiểu liên.
(3). Tường Kính: Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn Bình Ca (Tiểu đoàn 54) thuộc Trung đoàn Thủ đô.
(4). Có lẽ tác giả muốn nói sụn lưng.
(5). Có lẽ là họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung và họa sĩ Trần Văn Cẩn.
(6). Léo Figuères: Đại biểu Quốc hội Pháp, Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Pháp, năm 1950 đã sang thăm Việt Nam, ủng hộ cuộc kháng chiến của ta.

13-9-50

                  Hành quân đi. QU - PH. Nhớ con đường Léa đi Nguyên Bình. Nắng. Những phụ nữ Thổ, Nùng, Mán Lài sửa đường, cả mấy em gánh đá. Họ cười và nói chuyện với đoàn cần vụ. Một sở đập đá mùi thum thủm. Những bếp dọc đường, người trong ánh nắng. Lúa cao. Cán bộ cũng lên cả.
                    Gặp Đạo. Tin Triều Tiên. Trước Nam phần cũng tranh đấu như Nam Bộ. Cũng phổ thông đầu phiếu. Do đấy họ mới nổi dậy chóng thế. Mỹ đàn áp rất gay: triệt hạ hàng làng.
                    Pháp nói: Việt Minh và Trung cộng liên kết với nhau. Chỉ chờ có chứng cớ là đem ra Liên Hợp Quốc. Càng rõ vì sao có thư Cụ. Đã có lệnh thủ tiêu các tài liệu có thể là bí mật.
                    Đạo hỏi Phao về tình hình chi bộ, về tinh thần lính. Sẽ xuống khai hội trong một thời gian ngắn.
                    * Ngủ rừng. Có bố trí nên gọn. Một con bướm lượn trên ngực. Một con quạ kêu trên cành. Nghĩ đến người đội viên, thương và kính phục họ. Chỉ làm, không được hưởng gì. Người thường dân cũng thế. Một tiếng gà gáy trưa.
                    Bên đường, một em bé đang nạy một hòn đá trên sườn núi. Hai người đàn ông cuốc đất xuống đường. Hai ba phụ nữ nằm ngủ bên rệ đường khăn đắp mặt. Bên suối, một tốp phụ nữ đang làm cơm. Thịt, bí đỏ, đu đủ.
                    Một câu nói: Chó chê khỉ lắm lông. Thổ công chê ông Táo nhọ mồm.
                    - Thế này thì như ném đá xuống ao còn gì.

[loiho000]

14-9-50

               Hành quân. Bộ đội chạy: vai bao gạo tướng kèm hai thanh tre như bó lợn. Tiếng kêu coong coong của ca. Thừng buộc nút đầu súng.
                 - Đi nhanh lên anh hùng Cao Bắc Lạng. Ôi thôi, rơi nắm cơm rồi.
                 - Máy bay hay trù nắm cơm lắm.
                 - Lắm lừa quá. Sao có con lừa cao thế.
                
                       Hồ lô nước. Ống nước tre bọc vỏ. Những dân công nep⁽¹⁾, đòn tre cao. Xẻng xè xè, lọc cọc. Một quả bí giữa khúc gạo. Vai nghiêng hòm. Đu đủ, rau muống. Hai súng chập một. Những quả lựu đạn thành chùm. Khăn mặt, slip (xi líp) cùng ngụy trang lùng thùng. Đóng đai hai bao gạo. Tay cầm đồng hồ báo thức. Gánh 6 ba lô da.
                 - Lừa chuẩn bị lên thồ nhớ! Một anh mặt rỗ môi dày nói.

                 Dân công áo chàm lẫn nón sau lưng. Kẹp giữa bộ đội. Những chị phụ nữ cúi đầu, mặt kiên nhẫn. Một dân công có tuổi đầu trọc. Hai bồ cắm cành cây trông như chậu cảnh. Dắt một con chó đen ức trắng.
                 - Anh hùng Cao Bắc Lạng đeo xoang xoảng cả.
                 - Quan ba trông thấy có khoái trí tang bồng không.
                 - 75 hay gì thế, có vẻ ngoan ngoãn phục tùng lắm.
                 - Gớm vận tải khỏe nhất. Những chị dân công lớn nhỏ cúi đầu yểu điệu cành ngụy trang. Bộ đội bloqué (ùn lại) ven rừng bên đống khói lam. Con lừa ghê chân. Một dân công Mán đầu hồng mao, áo rách như khăn quàng. Ánh lên túi thêu của phụ nữ Thổ. Một người dân công nép bên đường ăn vội nắm cơm. Một đội viên húp vội cháo. Hai bó tre cao dựng như khải hoàn môn. Một cột ánh lên hai nón trắng to vành. Một người dân công khăn tay xách chai.
                 - Truyền lên ơ, có đem dù cho ông Dần không.
                 Đuôi lừa vắt như vẫy khăn tay. Cây đi lên, cây đứng. Bốn quả lựu đạn chày cắm trên một bao da sau lưng. Ống tre đút trong túi quần.
                 - Lừa cách nhau 10 thước.
                 - Voi gầm.
                 Bát sứ trong lưới sau ba lô. Gánh hai cuộn dây điện thoại. Các chú thiếu sinh quân áo tím, áo nâu bạc màu, áo xanh lá cỏ, áo kaki bạc trắng. Một chiếc kèn đồng. Một cán bộ sạch sẽ áo quần trắng tay vung vẩy đồng hồ.
                 - Ấy đừng đá tao mày. (lừa)
                 - To quá này.
                 - Tích cực như thế, chứ có đâu như bác xã nhà ta. .

                 Một tiếng huýt sáo bài Tiến về Hà Nội. Ba thồ grincer (kêu cọt ket) se se như tiếng trẻ ọ oẹ. Bên đường nhà [lợp] bằng lá chuối. Mấy phụ nữ dân công nhìn ra. Dây xúc xích. Cổ tay vòng trắng.
                 - Gia đình quân dân thật.
                 - Quân dân tiền tuyến.
                 Túi đỏ giữa cành ngụy trang.
                 - Cố đi rồi về Chính phủ phát vợ.
                 - Cứ phát tiền hơn.
                 - Cấm tranh nhau. Hội nghị nói thẳng.
                 - Vợ vừa làm thồ, vừa đẻ.
                 - Sao anh lại có tư tưởng ấy.
                 - Đi đi, vát.
                 - Đấm tốt đi.
                 Đoàn quân áo dài. Anh em vui giữa lúc người đi người về. Một biểu ngữ bắc qua đường, chỗ dốc đi lên, của e 36.
                 Qиуết giật giải của Hồ Chủ tịch và huy hiệu Anh hùng Cao Bắc Lạng.
                 Đường lầy lội trơn. Hai anh đợi cho quân đi rồi tháo biểu ngữ. Một người ngước lên đọc. Một người vừa chạy vừa nói:
                 - Hoan hô.
                 Chạy.
                 - Truyền xuống chạy nhanh lên.
                 - Câm không truyền à.
                 - Truyền xuống chạy chóng lên.
                 Tiếng lọc cọc. Lá rào rào.
                 - Chạy tướt chưa.
                 - Sao la mãi không lên?
                 - La còn giờ nữa.
                 - Chạy lên.
                 - Bắt đầu hỏa lực mở máy nào.
                 - Gớm thuốc lá con cú không chê được.
                 - Mồm có phải lỗ đít đâu.
                 - Chạy đi.
                 - Quyết giật giải của Hồ Chủ tịch - rồi lại chạy, chân nhem nhép bùn. Vừa chạy vừa nhìn biểu ngữ:
                 - Đây làm gì thế này.
                 - Hú... Hú...
                 Những quả lựu đạn xỏ trong những giỏ con đan bằng tre xinh xinh sau đít.
                 - Bắt đầu. Rất là xa.
                 - Quyết giật giải của Hồ Chủ tịch.
                 - Anh hùng Cao Bắc Lạng.
                 - Α.
                 - A, rất văn nghệ à.
                 - Tuyên truyền à?
                 - Gió lên.
                 - Dưới nhá, dưới nhá.
                 - Dồn lên, dồn lên.
                 - Gớm [thuốc lá] con cú thơm quá. Mẹ kiếp.
                 Một anh đi qua biểu ngữ, dẩu mồm định đọc.
                 - Dưới dồn lên nhé, cách xa lắm rồi.
                 Tiếng núi truyền vang lên, giòn và âm. Tiếng huýt sáo ương ca. Một người Mán khăn vành gánh bọc, thây lẩy một bô đũa tre.
                 - Bác mua con lợn (gạo) bao nhiêu?
                 - 5 vạn.
                 Một anh gánh một hòm đạn, đế mortier. Cuốc, xẻng, súng trên vai. Lưng: hộp máy ảnh, lựu đạn, xà cột, lưới ngụy trang thây lẩy chuôi dao.
                 - Mau lên.
                 Ống tre chạm vào lựu đạn cạch cạch. Ca oang oang.
                 - Giết giặc (nhầm: giật giải).
                 Xẻng cán ngắn.
                 - Cao Bắc Lạng.
                 - Lần này vớ thì bỏ mẹ.
                 - Anh hùng Cao Bắc Lạng (hú,ù).
                 - Văn nghệ bây giờ mới bắt đầu.

[loiho000]

                  Một cán bộ mệt, bandoulière chăn⁽²⁾ và hai bao gạo. Một đồng chí đau tay: bàn tay còng queo còn một ngón. Anh đã dự những trận nào?
                   - Anh em có trông thấy cái gì to to treo ở dưới ấy không?
                   Một người đầu trọc vừa đi vừa hút. Một dân công Mán vừa gánh vừa ho. Một người đứng tuổi:
                   - Gớm các đồng chí đặt khẩu hiệu như thế này. Làm cho người ta thoạt trông đã đọc được mới phải chứ. Phê bình ngay.
                   - Có riêng mình ông [không đọc được]. (Mấy anh trong ban chính trị khó chịu...)
                   Những gạc gậy. Bông áo bút máy, xanh đỏ trước túi. Con chó đen nhởn nhơ chạy theo, quàng cổ cái dây vải trắng.
                   - Trên đứng lại ăn cơm.
                   Tiêng reo rầm rĩ. Há à.
                   - Khấu hiệu dài quá.
                   - Rút kinh nghiệm (hai [cán bộ] ban chính trị nói).
                   Yêng hùng Cao Bắc Lạng.
                   Pháo binh lên dốc.
                   - Còn một tí dốc nữa thôi. Lên đi cho người ta đổi vai.
                   - Mau lên để xem khẩu hiệu. Đẹp quá.
                   - Du lên hộ tớ một tí.
                   - Nặng quá đấy. Đỡ đi.

                   Mấy người đàn bà Mán Lài lưng lom khom, để hở ngực thõng vú. Một người Mán cổ đeo vòng bạc, đầu để chỏm, áo rách. Mán Lài đeo giỏ sau lưng. Khẩu hiệu: Giữ vững kỷ luật chiến trường, treo trên mái một lều lợp chuối. Một đội viên đi một mình nép kêu: úi dùi se sẽ.
                   - Lúc ấy khẩu hiệu là khẩu hiệu gì?
                   - Không biết. Lên dốc mờ cả mắt.
                   - Làm ngay vào chỗ mờ mắt.
                   - Mỗi người đi qua đọc to cho mọi người nghe.
                   - Giữ vững kỷ luật chiến trường.
                   - Giữ vững kỷ luật chiến trường.
                   - Kìa sao không liên tục đi?
                   - Lệnh của đại đội trưởng.
                   - Truyền lên, rẽ sang tay phải để ngựa đi.
                   - Báo cáo lên, ở dưới còn xa lắm.

                   Một cuộn thừng cuốn lối garrot (garô), vắt vẻo sau đít như cái đuôi giữa hàng lựu đạn chày. Rồi lại những người lệch vai vác hòm đạn, bộ phận của liên thanh.
                   Những quả bí xỏ trên đầu gánh, to kệch. Cổ mồ hôi như bôi dầu.

                   * Bị lạc. Nằm nghỉ an nhàn dưới một lều, lợp chuối dãy dài. Một gói cơm lớn với đôi đũa. An nhàn nhìn bộ đội và dân công trẩy qua. Chờ pháo binh. Vì đi quá xa thành lạc. Không thấy sợ. Có một cái gì thoải mái. Một rừng chuối dưới khe. Một con chim the thé trong rừng. Một người Mán, đầu trọc, hồng mao búi thành tóc nhỏ xíu, đi lom khom. Củi đã đốt trên tay, gió. Hai búp chuối đỏ trong tay. Hai người gánh một hòm gỗ, một hòm sắt lênh khênh bên một chiếc nồi đồng. Giữ vững kỷ luật chiến trường, một người Thổ đọc một cách dõng dạc. Hai chị Thổ khiêng hòm đạn, chị đi trước áo nâu, chị đi sau áo chàm, quần đến bẹn, khua gậy, mặt châm kim yêu kiều.
                   Gặp Vi Huyền Trác⁽³⁾. Đóng ở Bố Bạch.
                   - Không mong gặp nhau ở giải phẫu viện đâu nhé.
                   Hơi ngại. Ta có làm sao không?

*

                  - Trung đội 4 có quyết tâm giữ kỷ luật chiến trường không?
                   - Truyền lên: có quyết tâm giật giải của Hồ Chủ tịch không mà đứng cả lại thế kia?
                   Một đội viên thủng thẳng một mình dưới bóng râm dừng lại đọc khẩu hiệu.
                   Tin Hưng và các cố vấn sắp đi qua. [Trung đoàn] 174 làm nhiệm vụ chính. [Trung đoàn] 36 đánh quân nhảy dù.
                   Một đồng chí mặt đỏ gay, lảo đảo.
                   - Không đi được nữa à? - Anh lắc đầu. - Thế thì chiều hôm nay làm thế nào? - Nghỉ. Anh quị xuống và ngã lăn ra bên đường.
                   - Dậy đi. Sao lại liều thế. Anh Hiệu!
                   Hai con bò loang trắng thấp lè tè đi qua.
                   - Ai người ta chả mệt. Đến nơi anh vật ra thế à?
                   - Đi đi, xa lắm rồi. (c trưởng gắt) Đi cả một f. Không đi được thì cho gọi người khác chứ.

                   * Đảng Tàu phê bình: Việt Nam hình thức nhiều. Bắt dân làm nhiều. Khiêng không được thì cán bộ phải mó tay vào. Nhiều người tay không quá.
                   Hỏi một người cần vụ. Nói:
                   - Mệt nhưng vui. Nhà có 3, 4 anh em. Người đi vệ quốc, người đi làm việc. Chỉ có vợ ở nhà. Phải có người ở nhà để đi trâu, đi bò chứ.
                   - Mán chỉ đeo sọt, không biết gánh, nó quay đi quay lại không gánh được, không khiêng. Phải ở núi, xuống thì đau chân, thối chân.
                   Trưa. Nằm ngủ la liệt. Một dân công nằm giữa hai đòn tre khiêng đạn, che cái nón lên trên: giấc ngủ của một người vô tội. Bộ đội ngồi kể chuyện Phố Lu, Nghĩa Lộ.

                   * Siêu Hải yêu lừa, thích ngựa. Vỗ tay vào lừa. Đi đường nói chuyện với anh em.
                   Những lừa và ngựa do Lỗ Xúc trông nom được mọi người trầm trồ khen ngợi, khỏe và béo. Xúc sung sướng. Trước làm tiểu đội phó, văn hóa kém, không học được máy ngắm. Nay đắc địa.
                   Chiều tà, bộ đội tới Bản Viện, cách địch 6 cây số. Bên suối, một bãi đá. Người qua suối, với gậy gộc như cào cào. Những bếp dựng trên bãi. Suối đục. Các chị phụ nữ vén quần. Một chị khăn vuông trắng. Một cái khung đại bác nghễu nghện. Người đã trút được gánh nặng nên đi nhanh. Một phụ nữ áo chàm viền trắng bứt lá về. Người ta đi kiếm củi. Một phụ nữ khuân một cành cây lớn. Việc làm lán bắt đầu. Chiều bảng lảng. Khói tỏa đầy bãi: [giống như] chiều 30. Liên nói: Mình thấy ấm cả người. Sức con người thật lớn. Mùi thịt thơm bay lên. Rồi lại những bộ đội gánh gạo, ba lô. Con lừa ống xiết đứng chờ bên bờ suối quay lại như nói chuyện với mã thủ. Những nón Thổ chụm lại với những người xếp thành hình tròn.
                   Đại đội ở một hang. Suối lượn trước mặt. Giữa hang, mấy phụ nữ nằm như hằng nga ngủ trong rừng. Một bên là những giá để hòm đạn. Vài nón treo trên cành trước hang. Trên bực cao, một nhóm phụ nữ ngồi nói chuyện: một ngôi sao sáng lọt vào. Trong hang đá to, những phiến lớn: dân công ngồi. Vài bếp lửa. Hai đội viên ốm của e 36 ngồi nấu cháo.
                   18.30. Phao khai hội. Báo tin 6 giờ 16 [bắt đầu]. Thời gian còn: 36 tiếng. Một người nêu vấn đề chứng minh thư. Mang chứ. Vì có chết địch nó biết là Vệ quốc quân. Cử người đi BB (Bố Bạch) lấy gạo. Tập trung 5 tải gạo, còn giao trả để công sự. Tơ mơ sáng về báo cáo để cho lừa đi đón. Nướng thịt bò, trừ bữa sáng mai. Phát tiền cho dân công (20 đ một ngày). Trung đội 1 và 3; ăn cơm xong, đi ngay BB để nhận vị trí (nhớ 6 cây số cách vị trí địch. Bí mật). Phổ biến cho anh em: đánh V2⁽⁴⁾ (họp nhóm đừng nói vung). Chúng ta làm nhiệm vụ chính.

                   Việc mai:
                   B 1 và 3: đan sọt. Lấy được càng hay, không thì mua. (Có người nói đã có bao tải. Phao: Càng dày càng hay. Có người đề nghị nhờ dân công. Một người: Dân công có phải là trâu kéo cày cho mình dâu).
                   Công sự [pháo] làm theo kiểu cũ: giao thông hào hai bên. Không dùng ván mà dùng cỏ gianh. Hòm đạn: xúc đất đổ vào để làm công sự. Cửa súng phải có tải. Các hộp đựng ngòi phải vặn ra bằng hết. Nếu không lúc ấy lúng túng.
                   Đạn: sáng mai. Làm thế nào các hòm mở cho dễ. Cắt người thường trực để gọi một cái có ngay để đi lấy đạn. Được thêm 50 viên.
                   Phân chia dân công ngay. Bao nhiêu cho Khánh, bao nhiêu cho Thát. Dân công: 7 giờ sáng đã cơm sáng xong, và xong cả cơm chiều. Còn bộ đội ăn nóng được (vì nhiều bếp).
                   Quân y: tải thương xuống suối, rồi đi BB. Hộp đựng ngòi để đựng thuốc tím.
                   Đội lừa ở lại đây: 5 người. Chiến thắng thì về thồ rồi đi đánh ngay. Chưa chiến thắng thì phải thắng. Một người tỏ ý bi quan. Anh em: Phải tin tưởng. Một người: Ngộ Mỹ...
                   Công sự: 3 giờ chiều mai đi, 6 giờ đào, 3 giờ sáng: xong.
                   Ngưu lo dân công chạy.
                   Công sự.
                   Đề nghị cấp dưỡng nắm cho anh em công sự mỗi người một nắm cơm.
                   Thỉnh thoảng pha trò.
                   Cơm xong, trong bóng tối Nạp và Dần sửa soạn đi.

(1). Tác giả viết không có dấu, nên không rõ ý là các dân Công nép bên đường hay mang nẹp?
(2). Ý nói đeo chăn chéo qua vai.
(3). Bác sĩ quân y và là con của nhà viết kịch Vi Huyền Đắc.
(4). Mật danh của vị trí Đông Khê.