Kỷ niệm Cứu quốc quân

[macbupda]

*
*   *

Cuộc sống của cán bộ gây cơ sở lúc đó thật gian khổ. Lý dịch, xã đoàn đều nắm được danh sách cán bộ cần truy nã. Bọn lưu manh, phản bội chỉ chờ cán bộ sơ hở là lấy đầu đem nộp để lĩnh thưởng gạo, muối, tiền bạc.

Nhưng đêm đêm chúng tôi vẫn vượt biên giới hoặc từ nơi ẩn nấp trên rừng len lỏi xuống bản. Đầu tiên còn gặp nhân mối ở bìa rừng, ven làng. Nhiều khi lỡ hẹn, đi không, về không. Có khi luẩn quẩn lạc đường ; có khi chạm trán với tuần đinh. Còn mưa gió, thú dữ, đói rét, ốm đau... là chuyện hàng ngày. Dần dà bà con đã mời vào nhà, ngồi trong xó buồng cùng gợi nghèo, gợi khổ. Đã bắt rễ được vào một nhà thì chẳng bao lâu cán bộ đã có thể làm quen khắp xóm. Nhưng vẫn phải dè chừng con mắt mật thám, chỉ điểm.

Hàng ngày, cứ sớm tinh mơ, chúng tôi đã trà trộn theo dân làng ra đồng hoặc lên nương, tùy theo từng mùa mà cày cấy, phát bờ, giẫy cỏ, gặt hái. Trước khi tuyên truyền, giác ngộ quần chúng, anh em cũng phải thực sự lao động mới có đủ lương mà ăn. Buổi trưa, dân trở về làng, chúng tôi lại lên ngồi ở một cái chòi canh của dõng bỏ không. Nếu không có động tĩnh gì thì sau khi ăn cơm xong, dân sẽ đem cơm ra cho chúng tôi. Nếu có hiện tượng khả nghi là địch theo dõi thì đành phải nhịn đói. Thường thường có cơm muộn, ăn xong cũng đã một, hai giờ chiều. Lúc đó, vừa tầm dân làng tiếp tục ra đồng hoặc lên rừng, chúng tôi lại theo làm đến hết buổi. Đến chiều, cùng về làng, chúng tôi đi len vào giữa, chung quanh có dân che chở. Cơm nước xong, trời tối mịt, anh em chia nhau đi họp từng nhóm với quần chúng.

Ban ngày, cán bộ thường vừa làm vừa tranh thủ giác ngộ nhân dân. Nhưng chính buổi tối mới là lúc tuyên truyền cách mạng đông vui, sâu sắc nhất. Bà con rất ham hiểu biết, ham học hỏi. Cán bộ vạch tội ác của đế quốc, phong kiến, nguyên nhân mọi nỗi nghèo khổ và sự cần thiết phải làm cách mạng ; rồi nói về Mặt trận Việt Minh, điều lệ của hội, chương trình đấu tranh, hình thức tổ chức, hoạt động, công tác tuyên truyền, giữ bí mật, v.v.

Nhiều cuộc họp rất sôi nổi, bàn cãi đến nửa đêm không dứt. Chúng tôi phải dốc hết cả vốn liếng hiểu biết ra mới thỏa mãn được yêu cầu của quần chúng. Bản thân chúng tôi cũng học tập được rất nhiều ở nhân dân về mọi mặt: từ lòng yêu nước, tinh thần hy sinh vì cách mạng, đến cách làm ăn, sinh sống. Càng lăn lộn với cơ sở, khả năng độc lập công tác của anh em càng được nâng cao, so với thời kỳ ở Võ Nhai, đã tiến bộ nhiều.

Sau những buổi họp bàn công khai như vậy, muốn tránh cho dân làng khỏi liên lụy, tôi thường lên chòi canh của dõng ở giữa đồi biên giới để ngủ. Nhiều đêm chỉ có một mình, trằn trọc thâu canh. Muỗi rừng vo vo, nhiều như trấu, lăn xả vào hút máu. Mùi rêu, lá ải ẩm mốc; tiếng cú nấc lên từng hồi. Đầu óc suy nghĩ miên man. Con đường đánh thông về nước đã vạch ra, nhưng từ nay còn bao nhiêu công việc phải làm! Công việc củng cố các cơ sở còn quá chậm, mặc dù việc phát triển cũng chẳng phải là nhanh chóng. Vài người trong anh em chúng tôi đã có tư tưởng nôn nóng, ngại khó, vừa nghe tin địch rút khỏi Võ Nhai đã muốn kéo quân trở về! Đến nay vẫn chưa nghĩ ra được cách nào liên lạc với Trung ương: nửa năm đã trôi qua mà tin đi tin về đều không có, chẳng hiểu tình hình cách mạng trong cả nước ra sao.

Một đêm, khí trời oi bức. Mây đen đùn lên kín một góc trời. Rồi gió lạnh nổi lên. Mưa ầm ầm trút xuống. Mưa hắt cả vào đất nền chòi. Ngồi trong chòi, quần xắn lên đến gối, bị ướt và gió lạnh, tôi nghĩ không biết nhà cửa, mùa màng của đồng bào đã gây dựng lại được đến đâu; bà Sáng, anh Đủ vừa nhắn về là có thể cho cán bộ về Tràng Xá — Phú Thượng được rồi. Phải bàn ngay với Ban lanh đạo chuẩn bị sẵn người mới được !

Rồi mưa tạnh. Có tiếng sột soạt như chân người bước sau chòi. Tôi nghiêng người nhỏm dậy, nép mình vào bóng tối, nắm lấy khẩu pạc-hoọc. Nhưng không có ai cả! Có lẽ đó chỉ là một con hoẵng đi ăn tha thẩn, thấy động đã phá chạy. Nhớ lại một lần về Bình Nhi công tác với Khai Lạc và Nhác, vừa bước vào nhà hương trưởng, tôi đã thấy trên vách có dán một bản danh sách cán bộ cách mạng Việt Nam đang bị truy nã, trong đó có cả tên mình. Thấy khách vào, chủ nhà đi nấu nước, nấu cơm mời khách. Dọn cơm ra, rót rượu ra chén, chủ nhà mời chúng tôi uống. Hỏi tên họ Khai Lạc xong, chủ nhà nhìn tôi, hỏi:

— Quý danh là gì, bao nhiêu tuổi, ở đâu ?

Tôi đáp:

— Tôi là Chu Hữu Quang, 33 tuổi ở Bản Trang.

Chủ nhà uống cạn chén rượu, cười khà khà :

— Hân hạnh ! Hân hạnh ! Như vậy tôi còn hơn tuổi Chu tiên sinh đấy ! Giờ chúng ta nhận nhau là anh em nhé! Chúc các vị nhất bản vạn lợi này !

Bốn người chúng tôi ăn cơm, uống rượu, cùng nhau trò chuyện rất thân mật...

Lúc ra khỏi cửa, Khai Lạc trách tôi:

— Mày còn tiếc họ Chu lắm à ?

Tôi cười, đáp:

— Thiếu gì người họ Chu! Nó lấy đầu Chu Văn Tấn ở Việt Nam. Tao là Chu Hữu Quang ở Bản Trang. Có gì mà phải sợ?

Đêm khuya, ngồi ở đây, một mình một khẩu súng, nghĩ ngợi rất nhiều. Bao nhiêu anh em hoạt động ở trong nước, hiện nay như thế nào rồi?...

Trời hửng sáng. Tiếng gà gáy ran ran dưới bản. Một đêm mất ngủ đã qua. Ráng mây đỏ hồng báo hiệu một ngày nắng to. Con đường cách mạng còn dài, cứ bền bỉ tiến bước, nhất định phải đi tới đích. Trên biên giới của hai nước đây, vẫn có một khối nông dân lao động hết lòng che chở cách mạng, cưu mang cán bộ. Lực lượng to lớn đó được giác ngộ thì trời đất sẽ thay đổi, người nghèo sẽ hết khổ.

Tiếng mõ trâu lộc cộc. Đồng bào đã lũ lượt kéo nhau ra đồng. Tôi chạy xuống, hòa vào đám đông. Lại bắt đầu một ngày lao động sản xuất và hoạt động cách mạng hăng say. Con đường về nước lại rút ngắn thêm được một ngày.

[macbupda]

VII

Cứu quốc quân rời nước đã được hơn hai tháng. Trong thời gian đó, những gì đã xảy ra ở Võ Nhai ? Giặc còn tiếp tục bao vây, khủng bố nữa không ? Phong trào còn hay mất, ai sống ai chết, các đồng chí Cứu quốc quân phải đi Đại Từ, Sơn Dương, Yên Thế... ra sao? Bao nhiêu câu hỏi đặt ra. Chúng tôi ngày đêm nóng lòng nóng ruột muốn biết tình hình trong nước, nhưng tuyệt nhiên không có một tin tức nào cả.

Ai có thể đảm nhiệm việc đi liên lạc được bay giờ? Bất cứ một đồng chí Cứu quốc quân nào về cũng rất dễ bị lộ và sẽ bị bắt ngay. Người phái đi phải là người tin cẩn, biết đường, quen thuộc, lại đảm bảo không thể bị bắt. Một người có đủ điều kiện như vậy, không phải là dễ kiếm. Anh Quốc Hưng gợi ý:

— Hay ta tìm đến nhờ cô Sao vậy?

Tôi suy nghĩ và thấy không còn có ai hơn được nữa.

— Nhờ cô ấy thì khó đấy. Nhưng ta cứ thử xem sao, may ra cô ấy nhận lời thì tốt...

Bà Sao là em con chú con bác với bố tôi. Vài năm trước bà đã một hai lần sang Võ Nhai thăm người chị ruột lấy ông Sảng Khì, tôi gọi là chú dượng, làm ăn ở Phú Thượng. Lần này, định nhờ bà mượn cớ đi thăm họ hàng mà liệu đường dò la tin tức. Anh Chu Quốc Hưng và tôi đến thăm bà ở tận Lùng Slương (hương Bó Cục).

Thấy chúng tôi vừa bước chân vào sân, bà Sao bảo:

— Hai cháu về à! Vào nhà đi!

Anh Chu Quốc Hưng nói đỡ cho tôi:

— Chúng cháu về khá lâu rồi! Hôm nay mới tới thăm cô và thăm chú...

Chúng tôi vào nhà. Ông chú đang hí húi làm cái gì, bỏ việc đó, đi đun nước.

Sau khi rót nước trà mời uống, ông mới bảo chúng tôi:

— Ấy, có gặp hai cháu ở giữa đường, chú cũng chả nhận họ nhận hàng được đâu...

Lâu ngày xa cách, bà cô tôi hỏi han cặn kẽ mọi tình hình làng xóm, gia đình. Tôi kể rõ chuyện địch khủng bố, làng mạc tan hoang, họ hàng ly tán cho bà nghe. Càng kể lại càng thấy đau lòng vì nỗi nước mất nhà tan, oán thù uất ức nghẹn lên tận cổ. Còn bà Sao thì lại càng xót thương tình máu mủ, nghe đến đâu nước mắt chảy đến đó. Ông chú dượng cũng phải nghẹn ngào quay mặt đi. Nỗi đau khổ, căm thù đã làm cho tình ruột thịt càng thêm thân thiết. Thấy cô tôi xúc động nhiều, sụt sùi khóc lóc, tôi bèn lựa lời an ủi và khuyên giải:

— Cô chú thương xót cho cảnh gia đình nhà cháu, nhưng bây giờ có khóc lóc, đau buồn cũng chẳng lợi gì. Chúng cháu đi làm cách mạng là đã tính trước thấy nhất định phải trải qua thiệt hại, mất mát. Ngay bố cháu đấy, tuy già rồi, thương con thương cháu, nhưng cũng biết là không làm cách mạng thì cũng đến chết đói chết rét, sẽ mãi mãi phải chịu kiếp ngựa trâu, nên đã khuyến khích chúng cháu hăng hái hoạt động và bố cháu cũng chẳng sợ tra tấn, tù đày...

Bà Sao hỏi:

— Nhưng các cháu có vài chục người, súng ống ít ỏi, thì đánh lại làm sao được chúng nó?

Tôi trả lời:

— Hiện nay chúng cháu còn ít người, ít súng nhưng mỗi ngày sẽ nhất định nhiều lên. Hiện nay cả Trung Quốc lẫn Việt Nam, đâu đâu cũng có người nghèo nổi đậy, nhất định đánh đổ được chúng nỏ. Cô không thấy bà con họ hàng dân xóm ở vùng này cũng hết lòng giúp đỡ chúng cháu đấy ư? Ngay cả cô chú cũng có thể giúp chúng cháu được...

Bà Sao nói :

— Cô chủ nghèo lại già rồi giúp gì được cho các cháu ?

Tôi nói :

— Giúp cách mạng có phải là chỉ cần nhiều tiền đâu. Chính bọn giàu có nó lại chẳng bao giờ giúp đỡ mà còn làm hại cách mạng nữa. Còn ta thì người già làm việc nhẹ, việc dễ, miễn có lòng là được. Cháu đến đây hôm nay cũng là có một việc cần muốn nhờ cô giúp cho...

Ông chú dượng hỏi :

— Việc gì, cháu cứ nói ra xem nào... Để chú làm giúp cũng được chứ gì?...

Bà cô tôi thì đắn đo :

— Việc của các cháu toàn là nguy hiểm, làm không quen, sợ hỏng việc cùa các cháu. Ngộ nhỡ lại bị bắt bớ thì khổ...

[macbupda]

Tôi nói :

— Việc này chỉ vất vả thôi, chứ khéo một chút thì cũng không sợ nguy hiểm lắm đâu. Chúng cháu định nhờ cô sang Võ Nhai nghe ngóng hộ tin tức, xem địch còn khủng bố nữa không, nhân dân đã trở về làm ăn như cũ chưa, có điều, chú đi việc này thì không tiện, cô làm dễ trót lọt hơn vì cô đã quen đường, quen người, và nhất là ít bị địch để ý theo dõi như đàn ông.

Cô tôi suy nghĩ rồi hỏi :

— Thế gia đình bác Sảng Khì hiện nay ra sao?

— Lúc chúng cháu ra đi thì gia đình cô chú ấy vẫn mạnh khỏe, làm ăn yên ổn vì không bị khủng bố. Nay cô cứ mượn cớ sang thăm đó thì tiện lắm...

Ông chú dượng nói:

— Được đấy, bà nó cứ đi đi. Việc nhà đã có tôi trông nom cho, có vắng dăm bữa nửa tháng cũng không sao. Nhưng cháu phải bày vẽ rõ ràng cho bà ấy nghe ngóng những gì mới được.

Cuối cùng bà Sao công vui vẻ nhận lời. Hai cô cháu liền bàn bạc cách ra đi. Đồ cải trang, bà Sao vẫn có thể mặc quần áo Nùng Trung Quốc nhưng chỉ cần bỏ búi tóc, rồi chít khăn vấn, ngoài trùm khăn vuông, theo đúng kiểu của phụ nữ giáp biên giới Việt Nam. Dọc đường có ai hỏi thì nhận là người vùng Háng Cáu, Thất Khê, sát biên giới Trung Quốc, nay đi thăm bà chị và họ hàng ở Nà Pài, Phú Thượng. Chỉ nên đem theo một tay nải với hai bộ quần áo, không cần giấy tờ gì hết. Khi đến nơi, chưa nên dò hỏi gì cả, mà cứ đi chơi nhà bà con quen thuộc, thăm sức khỏe một cách bình thường, tự khắc ai biết gì họ sẽ kể cho nghe. Lúc đầu chỉ cần biết tình hình chung chung, xem địch còn khủng bố không, canh phòng tuần tiễu ra sao, dân làng ai còn ai mất, ai bị bắt, ai được tha, ruộng nương nhà cửa thế nào, tai nghe mắt thấy những gì thì nhớ lấy. Dần dà, lựa xem lúc nào thuận lợi nhất, nhân anh Lục Văn Đủ (người chịu trách nhiệm ở lại gìn giữ cơ sở Võ Nhai) ghé lại chỗ nhà ông Sảng Khì, nhân đó lấy tin tức tỉ mỉ hơn.

Bà Sao đi rồi.

Chúng tôi ngày đêm vừa mong tin vừa lo; không hiểu bà đi có trót lọt không? Bà Sao không biết nói tiếng Kinh, gặp tình huống phức tạp sẽ xử trí ra sao ; ra ngoài, lại đi xa, một thân một mình. Lo canh cánh bên lòng, nhưng chúng tôi vẫn cứ hoạt động như thường. Vẫn đi các nơi. Ở cơ sở nào cũng lao động cùng nhân dân địa phương, tuyên truyền cách mạng Việt Nam.

Nửa tháng sau được tin bà Sao trở về. Chúng tôi thở phào sung sướng như trút được gánh nặng. Anh Quốc Hưng và tôi vội sang gặp. Cô cháu đều mừng rỡ vì công việc trót lọt.

Bà Sao kể lại là Cứu quốc quân rút đi được vài hôm thì lính lê-dương, khố đỏ cũng rút đi, chỉ còn lại lính khố xanh và phần lớn là dõng. Chúng tuyên truyền là Cứu quốc quân đã tan rã, trốn lên núi thành người rừng cả rồi. Hiện nay, chúng chỉ đóng vài bốt lẻ, việc càn quét cũng giảm nhiều. Dân làng chỉ còn tập trung ở Nà Pheo, nhưng cũng đã lục tục được về làng cũ làm ăn. Cả những gia đình bị giam vì tình nghi hoặc có người nhà thoát ly làm cách mạng cũng đã được về làng cũ làm ruộng làm nương, nhưng chiều vẫn phải về trại tập trung. Các đồng chí ở lại đã bí mật lãnh đạo bà con đấu tranh, kéo nhau lên châu, lên đồn xin cho các gia đình bị giam đó về hẳn nhà cày cấy cho kịp thời vụ. Giặc đã phải nhượng bộ. Cả bác Khăm, chị gái tôi, và vợ anh Quốc Hưng cũng đã được trở về làng. Tuy mật thám vẫn còn lùng sục, cường hào tổng lý trở lại phá hoại, nhưng tình hình nói chung là dịu hơn. Ông bố tôi thì đã chết ở trại giam Chợ Chu. Việc bắt mối liên lạc với các đồng chí Cứu quốc quân ở Đại Từ, Sơn Dương, Phú Bình, Hữu Lũng... mới đang bắt đầu.

Tin bổ chết ở trại giam của địch làm tôi xúc động và đăm chiêu. Tôi nhớ lại những ngày thơ ấu: tôi là con út nên bố tôi rất thương... Tôi đi rồi, ở quê nhà ông bị thằng trưởng đồn bắt. Nó đánh ông, tra khảo ông, bắt ông gọi con về. Ông chửi lại nó. Gặp người có thể gửi gắm lòng ông được, ông nói : « Nói cho con tôi nó biết là bố nó không sợ đau. Tôi chỉ lo ngoài ấy các con làm không ra gì. Tôi không lo gì cho tôi hết ! Chỉ lo cho các con thôi, lo cho cách mạng nhiều ! ».

Tôi càng nghĩ lời cha dặn lại, càng thấy tội ác của đế quốc chồng chất thêm. « Chúng nó sẽ phải đền tội ». Nhất định là như vậy.

Cuối cùng bà Sao nói:

- Anh Đủ, cô Thu, bà Sáng có nhắn là các cháu có thể cho cán bộ trở về ít được rồi đấy. Và có về thì cũng phải đợi hết mùa mưa lũ. Gặt xong lúa sớm mới có lương ăn.

Nghe lời bà Sao kể lại, chúng tôi càng thấy phấn khởi, càng tin tưởng ở lực lượng cách mạng.

Chúng tôi phổ biến tình hình quê nhà cho anh em Cứu quốc quân. Ai cũng vui vẻ, muốn chắp cánh bay về ngay. Nhưng từ nay đến lúc về được, còn phải nỗ lực làm nhiều việc nữa, không thể nôn nóng.

[macbupda]

*
*   *

Cuộc đấu tranh của cán bộ cách mạng Việt Nam với chính quyền Quốc dân đảng Trung Quốc lúc đó khá phức tạp. Chính sách của bọn Tưởng Giới Thạch đối với cách mạng Việt Nam là chính sách hai mặt. Khi thì thẳng tay đàn áp, khủng bố, thậm chí có lúc cấu kết cả với Pháp để cùng phá hoại; khi thì liên kết, ủng hộ, hòng mua chuộc, lôi kéo để thực hiện những mưu đồ riêng đen tối của chúng.

Nhìn chung, về bản chất, chính quyền đó trước sau chỉ muốn tiêu diệt cách mạng, tiêu diệt Cộng sản. Nhưng hoàn cảnh thực tế bắt buộc chúng phải có những mánh khóe kín đáo, xảo quyệt hơn, không thể trắng trợn được. Trước áp lực của nhân dân, chính phủ Trùng Khánh cuối cùng đã phải tuyên chiến với Nhật, do đó cũng buộc phải thừa nhận khẩu hiệu đúng đắn của Đảng ta là «Việt, Hoa liên hiệp đánh đổ Pháp, Nhật». Hơn nữa, cách mạng Việt Nam đã thành một lực lượng lớn mạnh đáng kể, không thể coi thường.

Vấn đề qua lại giữa nhân dân hai nước có biên giới chung là một chuyện không thường mà cũng lại rất bình thường. Đây là biên giới của hai nước; dân hai bên sang với nhau là không hợp pháp vì bọn thống trị của chế độ đó không cho phép làm tự do. Nhưng lại bình thường ở chỗ bên này bên kia biên giới đều có họ hàng, thông gia với nhau hoặc quen thuộc nhau: núi này sang núi kia có khi chỉ cách một quả đồi, ông em bên này gọi ông anh bên kia cũng nghe thấy tiếng nhau...

Cứu quốc quân sang bên đó, được anh em bên đó giúp đỡ. Cứu quốc quân làm công tác quần chúng, giúp đỡ nhân dân làm nhà làm cửa, đi cày đi bừa, nhổ mạ gánh phân rất thạo v.v. nên được sự yêu thương của nhân dân Trung Quốc. Quần chúng bàn bạc về cách mạng Việt Nam, về chế độ của Tưởng và cách mạng Trung Quốc. Quần chúng hiểu Cứu quốc quân làm gì, sự thông cảm với nhau càng tăng lên và sự tin tưởng của họ đối với cách mạng Trung Quốc càng bền chặt... Địch không dễ gì mà tranh giành ảnh hưởng với ta được. Tuy vậy chúng còn hy vọng, trong quá trình liên hiệp với ta, chúng có thể lôi kéo được cán bộ, tách quần chúng ra khỏi Đảng. Chúng muốn cuối cùng ta sẽ dẫn đường cho chúng thay chân Pháp, Nhật vào làm chủ Đông Dương, như bọn Việt-quốc, Việt-cách, Phục-quốc... Những biện pháp cụ thể để thực hiện những chủ trương trên của chúng cũng lại tùy nơi, tùy lúc, tùy người mà đổi khác, nhiều khi trái ngược lẫn nhau, trên dưới mâu thuẫn. Cho nên, về mặt sách lược, ta cũng cố gắng tìm cách tranh thủ sự ủng hộ của chúng đến một mức nhất định. Và trong những hoàn cảnh cụ thể, nếu khéo biết lợi dụng những mâu thuẫn trong nội bộ chúng, thì ta cũng có thể làm được nhiều việc có lợi cho cách mạng Việt Nam.

Một trong những thủ đoạn của bọn Quốc dân đảng đối với cán bộ ta lúc đó là gây khó khăn về đời sống. Chúng muốn đẩy anh em ta vào thế cùng quẫn, cuối cùng phải đi làm việc cho chúng. Trừ những học sinh quân của ta được bố trí đi học ở Nam Ninh có đời sống tạm gọi là ổn định, tuy rằng mức sống cũng rất thấp, còn tất cả những anh em hoạt động lẻ tẻ ở biên giới thì khá lúng túng về kinh tế. Những đồng chí có nghị lực, có kinh nghiệm hoạt động thì vẫn lăn lộn với phong trào. Họ vừa làm lụng kiếm ăn vừa tuyên truyền tổ chức quần chúng. Cuối cùng chính những cơ sở quần chúng lại giúp đỡ các đồng chí đó sinh sống được dễ dàng. Nhưng cũng có vài anh em vì thiếu khả năng độc lập công tác hoặc cầu an đã đi làm việc cho chính quyền Quốc dân đảng. Số người phản bội thì rất ít. Phần nhiều là để kiếm miếng ăn qua ngày, chờ thời hoặc hoạt động cầm chừng.

Khoảng gần cuối tháng 5 năm 1942, bỗng nhiên hai anh Khoa và Hãn Sinh về Bó Cục để tìm gặp chúng tôi.

Hãn Sinh là người ở biên giới hoạt động từ lâu. Khoa là Cứu quốc quân I, đã từng tham gia khởi nghĩa Bắc Sơn, sau theo tiểu đội của ông Cáp và anh An rút sang Bằng Tường hồi tháng 7 năm 1941 khi địch khủng bố Bắc Sơn. Hà Khai Lạc cho tôi biết là cả hai anh hiện đều làm việc cho chính quyền Quốc dân đảng ở Tĩnh Tây, có lẽ cũng chỉ là một cách mưu sinh tạm bợ chứ không có ý định gì phản trắc. Nhưng từ lâu không gặp hai anh, biết đâu họ đã chẳng có những thay đổi ? Mục đích của họ đến gặp Cứu quốc quân để làm gì? Chúng tôi cần có dự kiến trước để chủ động đối phó.

Nhân có chuyện hai anh Khoa và Hãn Sinh đến tìm gặp chúng tôi, tôi vụt nhớ đến câu chuyện Hà Khai Lạc kể cho tôi nghe. Chuyện đã xảy ra ngót một năm trời...

Tốp thứ nhất do anh Phùng Chí Kiên và anh Giáo chỉ huy đi rồi thì tốp thứ hai do đồng chí Đặng Văn Cáp dẫn đầu cũng lên đường.

[macbupda]

Theo sự phân công của Ban chỉ huy Chiến khu Bắc Sơn, đồng chí Cáp (lúc này đã 48 tuổi) đưa một số đồng chí đi học nước ngoài. Tốp này có anh An (Hoàng Văn Thái), anh Minh (tức Bình), anh Khoa, anh Lạng (tức Hoàng Như Ý) và anh X. (Anh X. bị bắt đi lính khố xanh ở Thất Khê đã đi theo cách mạng). Tất cả định qua Lũng Nghịu (Mục Nam Quan, rồi sang Long Châu, chờ một số học sinh ở trong nước giới thiệu ra. Trừ anh X. và anh Lạng là người mới, còn hầu hết đều là cán bộ Bắc Sơn.

Anh Bình là người thuộc đường, dẫn anh em đi xuyên rừng. Hơn một chục ngày đêm leo dốc vượt đèo, mỗi người chỉ có một túi lương khô. Mưa ướt cả ngày, cả đêm : quần áo ướt, lương khô cũng ướt. Một hôm, vào khoảng chín mười giờ đêm, qua châu Điềm He, anh em định đi lén qua cầu Khánh Khê, không may gặp bọn buôn thuốc phiện lậu ở giữa cầu. Chúng kêu toáng lên. Sợ lộ, anh em phải chạy trở lại, không dám qua cầu nữa. Con sông chắn lối rồi, phải vượt nó mới tiếp tục đi được. Lần mò mãi mới tìm được chỗ người ta ngăn sông để đơm cá. Theo đường ngắn mà đi, đoạn lội, đoạn bơi. Đêm đó, lớp ngóp, lên tới nhà một người quen của anh Binh. Nhà này trước cũng buôn thuốc phiện : người ta làm cho một bữa cơm, thức ăn chỉ có đu đủ muối. Anh em đều mệt và đói nên ăn rất ngon lành. Ăn xong, lên một quả đồi ở trong rừng mà ngủ, không dám ngủ trong nhà dù là người quen. Lúc này tên tuổi và hình ảnh của những người Cộng sản đã được yết bảng ở mọi nơi rồi. Họ bị lính khố xanh, khố đỏ và dõng săn đuổi ; ngay cả đến bọn buôn thuốc phiện lậu cũng đồng tình với bọn lính, tiếp tay cho chúng lùng bắt khi cần thiết. Rời khỏi cái nôi của mình là cơ sở nhân dân, cơ sở quần chúng, anh em cảm thấy bơ vơ.

Tối hôm sau, anh em đi lên Đồng Đăng. Đến gần Đồng Đăng thì bị lính đuổi. Anh em chạy vào rừng, đi thành hai tốp : Một tốp gồm đồng chí Đặng Vãn Cáp, anh Lạng và anh X., có một khẩu súng Mút và một quả lựu đạn Ý ; tốp kia chỉ có mấy con dao. Tốp ông Cáp tới Lũng Nghịu trước. Còn các anh kia, tối hôm sau mới sang được.

Sau đó, một số lên trường quân sự ở Điền Đông, còn bao nhiêu ở lại Tĩnh Tây để học bộc phá. Còn sau đó Khoa ra sao, đi làm cho chính quyền Tưởng như thế nào thì tôi không rõ. Hãn Sinh cũng là người chúng tôi quen biết. Tin vào bản chất của hai anh căn bản là tốt, ban lãnh đạo bàn nhau cần thuyết phục hai anh, khêu gợi lại ngọn lửa cách mạng, kéo các anh trở về phục vụ Cứu quốc quân. Cán bộ của ta còn rất thiếu, có thêm một người là quý. Chúng tôi đã có tiến hành điều tra nghiên cứu từng người hoạt động ở vùng biên giới. Qua lần tiếp xúc này, nếu họ tỏ ra là những người hư hỏng, thì chúng tôi đành phải giữ họ lại. Cứu quốc quân lúc đó đã có thế đứng vững chắc rồi, khi cần thiết có thể dùng vũ lực để đối phó với địch.

Tôi ra tiếp Hãn Sinh và Khoa. Hai anh có vẻ lúng túng, thiếu tự nhiên. Nhất là Khoa càng dè dặt, ít nói. Tôi vui vẻ hỏi thăm các anh về sức khỏe, gợi chuyện gia đình. Khi nhắc đến những kỷ niệm vui buồn của thời kỳ đấu tranh sôi nổi quyết liệt ở Bắc Sơn, không khí chuyện trò đã trở nên thân mật. Tôi kể lại tám tháng đấu tranh vũ trang ở Võ Nhai. Hai anh lâng nghe, vẻ suy nghĩ, xúc động. Tôi nói :

— Kẻ địch tuy khủng bố rất dã man nhân dân Bắc Sơn — Võ Nhai nhưng phong trào không thể mất được đâu. Trái lại, cả cán bộ lẫn quần chúng đều được rèn luyện dày dạn thêm. Tất nhiên, nếu ta làm ăn vụng, không nắm vững đường lối, chính sách của Đảng, thì phong trào có thể tạm thời thất bại. Nhưng không nên vì gặp phải một số khó khăn trước mắt mà đâm ra chán nản...

Anh Khoa nói:

— Gia đình tôi hiện nay cũng đang còn ở cả trong nước. Thực tâm tôi cũng không bao giờ quên các anh, quên Tổ quốc, quên cách mạng. Có điều chấp kinh thì phải tòng quyền. Vì khó khăn về sinh sống, tôi cũng phải đi làm việc cho chính quyền ở đây... Kể ra đến nay tôi cũng chưa làm việc gì.

Đã đến lúc có thể nói thẳng với nhau, tôi liền hỏi :

— Các anh vô đây, tôi cũng chưa rõ mục đích để làm gì. Tốt hơn hết là ta nên nói thật với nhau. Nếu các anh còn coi Cứu quốc quân là đồng chí thì không nên giấu giếm gì cả, nếu có khó khăn ta sẽ giúp nhau cùng giải quyết.

[macbupda]

Hãn Sinh đưa mắt nhìn Khoa như giục nói. Tôi rót nước mời hai anh. Sau một phút suy nghĩ, Khoa ngẩng đầu nhìn thẳng vào mắt tôi, thong thả nói:

— Ngay từ khi các anh mới sang đây, bọn chỉ điểm, đặc vụ đã theo dõi và báo tin cho các cơ quan chỉ huy của Đệ tứ phương diện quân. Nghe nói cả tên đại tướng Trương Phát Khuê cũng ra lệnh cho chủ nhiệm Trần Bảo Xương phải đích thân tìm hiểu các anh để chuẩn bị cho kế hoạch tràn vào Việt Nam. Bọn chúng phái chúng tôi đến đây chính là để tìm hiểu Việt Minh, nhất là tìm hiểu xu hướng chính trị, nòng cốt lãnh dạo. Tóm lại, chúng muốn biết các anh có phải là Cộng sân hay không, thái độ đối với Pháp, Nhật và cả Hoa quân nữa như thế nào. Sau đó, căn cứ vào tài liệu đã thu lượm được, chúng sẽ có chủ trương cụ thể đối với các anh.

Tôi thầm nghĩ: bọn Trần Bảo Xương mới nắm được đại khái một vài tình hình về chúng tôi. Chắc chúng còn nhiều điều nghi hoặc. Chính vì thế nên chúng mới phái anh Khoa vốn là Cứu quốc quân đã am hiểu quen biết chúng tôi nhiều về điều tra thêm. Bọn Quốc dân đảng vốn hay quay quắt, nên chúng tôi vẫn cần giữ kín lực lượng của mình, càng bí mật về mọi mặt càng tốt.

Trước lời lẽ thành thực của anh Khoa, tôi cũng đáp lại với một thái độ tin cẩn:

— Anh tham gia phong trào đã khá lâu, đã từng trải qua chiến đấu, nay lại có kinh nghiệm tiếp xúc với bọn Quốc dân đảng, vậy theo ý anh thì ta nên đối phó như thế nào đối với cuộc điều tra này của chúng ?

Anh Khoa có lẽ một phần xúc động vì nhớ đến trách nhiệm của người cách mạng, một phần lúng túng vì chưa hề nghĩ tới cách đối phó lại cuộc điều tra, nên trả lời :

— Các đồng chí bảo làm thế nào thì tôi sẽ làm như thế thôi... Ý định của chúng nó là như vậy, tùy các đồng chí định liệu... Thú thực là khi Trần Bảo Xương sai tôi về đây, tôi cũng rất phân vân, không biết đối xử thế nào cho phải. Nhưng nay thấy các đồng chí hiểu rõ hoàn cảnh của chúng tôi, tình cảm trước sau như một, thì tôi yên lâm, biết minh phải làm gì rồi. Tôi đã về đây với Đảng, mọi việc xin Ban lãnh đạo cứ quyết định, tôi sẵn sàng làm đến nơi đến chốn...

Hãn Sinh cũng nói:

— Bụng dạ anh Khoa thế nào thì bụng dạ tôi cũng vậy. Dọc đường đi, hai anh em vẫn bàn với nhau là, nếu gặp được đúng tổ chức của ta thì có hy vọng trở lại hoạt động như cũ. Vậy xin các anh cứ giao công tác cho chúng tôi, khó khăn mấy cũng không quản ngại.

Tôi nói:

— Hai đồng chí nghĩ như vậy là rất phải. Anh em ta không bao giờ bỏ nhau được. Còn việc đối phó cụ thể với bọn Trần Bảo Xương như thế nào thì Ban lãnh đạo sẽ họp và quyết định tỉ mỉ sau. Theo tôi nghĩ thì các đồng chí không thể báo cáo sự thật cho nó biết, mà tùy theo nó đã biết đến đâu thì liệu lời nói đến đó, còn cái gì nó chưa biết thì phải báo cáo sai lạc đi. Nếu nó biết rõ đường lối chủ trương, thành phần tổ chức của ta thì khó mà tránh khỏi bị khủng bố. Chỉ cần nhấn mạnh mục đích đánh Pháp, đánh Nhật và khẩu hiệu «Hoa Việt liên hiệp» của ta. Về danh nghĩa, sẽ tùy theo hoàn cảnh mà lấy tên Việt Minh của minh hoặc một tên tổ chức mới nào đó.

Anh Khoa cắt ngang:

— Những việc đại loại như trên, tôi sẽ làm được cả. Nhưng muốn cho nó tin thì ít nhất cũng phải có một vài bằng chứng về sự hợp tác của ta.

— Cái đó anh không lo. Anh cứ về nói với nó là đã liên hệ được với cán bộ Việt Nam quen biết từ trước, nên đã lấy được một số học sinh quân người Việt tình nguyện đi học để rồi giúp nó vào Đông Dương đánh Nhật. Chúng tôi sẽ chọn số anh em, cử đi học, coi như người của anh đã tuyển được cho nó. Nắm được số «con tin» đó rồi, nhất định nó sẽ ủng hộ chúng tôi, mà công việc của các anh thì cũng thuận lợi.

Khoa nói :

— Chúng tôi đề nghị với Ban lãnh đạo là để chúng tôi được trở về Cứu quốc quân công tác, làm việc lâu với bọn chúng e rằng không có lợi...

— Về phần công tác của các anh, chứng tôi sẽ bàn kỹ sau. Tôi chắc Ban lãnh đạo cũng sẽ gắng thu xếp cho các anh trở về càng sớm càng hay. Nhưng bây giở, các anh nên làm cho thật tốt công việc trước mắt đã. Khi nào cần thiết, chúng tôi sẽ gọi các anh về ngay.

[macbupda]

Hãn Sinh và Khoa đi thăm một vài anh em Cứu quốc quân quen biết cũ. Mọi người đều niềm nở hỏi han, tay bắt mặt mừng. Trải qua những ngày lưu vong ò nước ngoài, nay trở về với người thân, vẫn được yêu thương, tin cậy, hai anh càng cảm thấy lòng mình ấm áp, hăng hái.

Ban lãnh đạo đã họp bàn với Khoa và Hãn Sinh kế hoạch cụ thể đối phó với bọn Quốc dân đảng. Sáu đồng chí Cứu quốc quân là Quốc Vinh, Liêm, An, Quảng, Đông, Bộ, đã được lựa chọn để đi Tĩnh Tây theo học lớp quân sự của Tưởng. Họ đều được giải thích kỹ về mục đích, ý nghĩa việc đi học này. Đây là một cách che mắt địch, bề ngoài hợp tác với nó để kéo dài thời gian hoạt động, tạo điều kiện đánh thông đường về nước. Anh em ra đi là tuân theo mệnh lệnh của Đảng, chứ thực tâm chẳng ai muốn đi học kiểu này. Đó quả là một nhiệm vụ khá gay go, nó thử thách lòng trung thành của người cách mạng, sống «gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn ». Tôi dặn anh em lần cuối :

— Nhà trường dạy gì, ta đều nên học cả. Học kỹ thuật của nó để phục vụ chính trị của ta. Học nó để biết rõ nó, sau này mới có cách đối phó lại. Nhưng phải luôn luôn nhớ đến Tổ quốc, nhớ đến Đảng. Anh em cần gần gũi, giúp đỡ lẫn nhau. Và nhớ tìm cách viết thư «khéo» gửi tin tức về. Học xong, chúng tôi sẽ tìm cách gọi các đồng chí trở về.

Anh Chu Quốc Hưng được cử làm đại biểu dẫn anh em lên đường. Anh em đi bộ bốn ngày thì tới Tĩnh Tây, vượt qua một chặng đường núi non hiểm trở, làng bản thưa thớt, thổ phỉ nhan nhản. Tới đâu cũng chỉ thấy cảnh nhân dân thiếu ăn, rách rưới, trẻ con gầy yếu, không khác gì cảnh nô lệ của làng bản bên ta.

Vào tới hành dinh của tướng Trần Bảo Xương, chúng bắt đợi ba ngày ở ngoài nhà khách. Trong thời gian này, chúng cho các loại đặc vụ tới trò chuyện để dò xét. Sau đó, Trần Bảo Xương đã gặp anh Hưng ba lần, dò hỏi xem lực lượng của ta thuộc tổ chức gì, xu hướng chính trị thế nào, từ đâu đến và đi bằng đường nào, v.v. Anh Hưng đã dựa vào cuộc họp bàn ở nhà trả lời ăn khớp với bản báo cáo của các anh Khoa, Hãn Sinh nhưng còn chung chung và ngắn gọn hơn. Nó còn hỏi về tình hình trong nước, như mâu thuẫn Nhật, Pháp, hoạt động của các đảng phái, nguồn lợi kinh tế, mùa màng lương thực, tâm lý nhân dân đối với chiến tranh... Để trả lời, anh Hưng chỉ nặng về tố cáo các hành vi đàn áp, bóc lột của Nhật, Pháp như thuế khóa, phu phen tạp dịch, nỗi khổ của nhân dân, nguyện vọng đánh đổ đế quốc xâm lược...

Ở đây, anh Quốc Hưng đã gặp Vi Đức Minh và Dương Công Bình. Hai đồng chí này cũng ở vào một hoàn cảnh như anh Khoa, vì sinh kế nên phải tạm làm việc cho chính quyền địa phương để chờ bắt liên lạc quay về hoạt động. Hai anh đã giúp đỡ anh Hưng nhiều kinh nghiệm tốt trong việc tiếp xúc, đối phó với bọn Quốc dân đảng.

Khi tiếp nhận sáu học sinh quân của ta, Trần Bảo Xương đã cho tổ chức một tối liên hoan, gồm tất cả học sinh Việt Nam trong trường. Anh Chu Quốc Hưng thấy tình hình thuận lọi, đã công khai đứng ra nói chuyện, kể lại tình hình trong nước, vạch rõ tội của Nhật, Pháp, cảm ơn sự giúp đỡ của Trung Quốc. Trần Bảo Xương cũng phát biểu ý kiến, hô hào đoàn kết đánh Nhật.

Vài tháng sau, lớp huấn luyện quân sự ở Tĩnh Tây mãn khóa, cả sáu người theo học đã yên ổn trở về hàng ngũ ở Bó Cục. Họ đã có thêm một số kiến thức kỹ thuật quân sự cơ bản, đáng quý so với trình độ hiểu biết ít ỏi của chúng tôi hồi đó, giúp ích cho việc mở rộng huấn luyện các cơ quần chúng đang thiếu cán bộ.

Trước hôm ra về, trong lần gặp gỡ cuối cùng, anh Hưng đã yêu cầu với Trần Bảo Xương bốn điểm :

1. Cấp giấy thông hành cho cán bộ Việt Nam được đi lại hoạt động dễ dàng trên đất Trung Quốc, dọc biên giới từ Tĩnh Tây đến Long Châu, Bằng Tường...

2. Giúp đỡ thành lập một cơ quan công khai để làm trạm liên lạc nội bộ, và ngoại giao với chính quyền Trung Quốc.

3. Giúp đỡ vũ khí để đánh Nhật, đánh Pháp.

4. Giúp đỡ mở những lớp huấn luyện quân chính cho các cơ sở của ta ở vùng biên giới.

Trần Bảo Xương nhận giúp điều 1, hứa sẽ trả lời điều 2 sau, còn điều 3, điều 4 thì hắn lựa lời từ chối khéo. Sau đó, hắn còn mời anh Hưng đi thăm trường, thăm phố và cấp cho 500 đồng Trung Quốc làm tiền lộ phí.

[macbupda]

*
*   *

Dưới ách thống trị của bọn Quốc dân đảng, nhân dân Trung Quốc ở vùng Bó Cục, nơi địa đầu biên cương hẻo lánh này, sống cực khổ vô cùng. Trăm thứ tai ương thảm họa đổ lên đầu họ. Chính mắt được trông thấy những cảnh đau lòng đó, chúng tôi luôn luôn liên tưởng đến kiếp sống nô lệ của dân ta. Trong cảnh cùng hội cùng thuyền, anh em càng căm thù tất cả mọi bọn áp bức bóc lột Pháp, Nhật, Tưởng, thấy cần đoàn kết với nhân dân địa phương chống kẻ thù chung.

Trung Quốc đang bị đế quốc Nhật Bản xâm lăng. Chính quyền Tưởng không hề thực tâm nghĩ đến chuyện kháng Nhật nên chúng cũng không bao giờ quan tâm đến đời sống của nông dân, bồi dưỡng lực lượng mạnh mẽ đông đảo nhất đó để đoàn kết kháng chiến. Địa chủ, cường hào, ác bá hoành hành. Bất kể mùa màng luôn luôn thất bát vì các thứ thiên tai, chúng vẫn tha hồ vơ vét tô tức. Chúng còn lợi dụng danh nghĩa ủng hộ kháng chiến, nay quyên mai cúng, bắt bớ lính tráng, phu phen, luôn luôn dặt ra các thứ thuế mới. Bên cạnh các hình thức bóc lột đó là những việc cướp bóc trắng trợn thường xảy ra hàng ngày: bọn lính tráng mua chằng mượn quỵt, bọn thổ phỉ giết người lấy của. Lòng oán thù của nhân dân chồng chất cao như núi.

Ở khu vực Bó Cục, chính quyền Tưởng có cho đóng một số bốt tiền tiêu, kiểm soát đường biên giới. Bọn lính này thông thuộc đường lối, dân tình địa phương. Nhiều khi, chúng đi sục sạo khá xa. Đây là những cái gai cắm vào lưng Cứu quốc quân, chưa dễ mà nhổ ngay ra được. Chúng án ngữ các đường đi lối lại, làm chúng tôi rất lao đao trên suốt một đường dây liên lạc tới Hạ Đống, Long Châu. Mới chỉ vài người có giấy thông hành, còn phần đông anh em khác mỗi khi đi công tác vẫn phải né tránh chúng, luồn lối qua những con đường rừng núi rất vất vả, nguy hiểm.

Nhờ các cụ lão thành, chúng tôi đã tìm ra được một con đường hẻm bí mật từ khu căn cứ Bản Khiếc, Nà Sliềng qua Đông Chiu, Pò Mục, Pá Mác, Nà Nộc, Bản Vạ, Bản Đán, Nà Trảo, Bản Séng, Tà Man, sang sông tới Đoỏng Hình, Sằng Kheo, Bản Càng, Nà Lạng (tức Cúc Khau Kheo) tới Kiều Tấm rồi Long Châu. Con đường này rất hiểm trở, là nơi ẩn náu trốn tránh của bọn giặc cướp. Có một cụ già đã nói: «Tao ở cái đất này ba đời, chưa dám một mình qua vùng Khau Kheo. Thế mà anh em cách mạng Việt Nam nhiều khi tay không, vẫn đi qua đi lại trót lọt được, quả là to gan... ». Đi được như vậy, vì không những chúng tôi biết dựa vào dân mà còn nắm được cả những tên trùm thổ phỉ khiến bọn lục lâm cũng đều « kiềng » mặt.

Một hôm, năm sáu thanh niên Trung Quốc ở Ái Kèng, Bản Trang, Nà Sliềng kéo đến. Tiếng họ oang oang từ ngoài cửa:

— Anh Quang đâu?... Anh Quang có nhà không?

— Tôi đây! Quang đây! — Tôi mau mắn trả lời và từ trong nhà chạy ra.

Anh em thanh niên rất quen tôi, thường ra chợ vẫn gặp nhau. Nét mặt mấy chàng thanh niên còn hăm hăm :

— Các anh phải giúp bọn tôi một tay... Đánh ! Không đánh bỏ xác chúng nó đi thì không hả được cái giận này...

— Chúng nó nhũng nhiễu quá lắm rồi... Cứ nện một trận cho chúng biết tay trai vùng này.

Chúng tôi mời anh em ngồi, hỏi han đầu đuôi sự tình. Thì ra chuyện lính bốt Tồng Phờu làm tình làm tội dân ba làng này. Bốt Tồng Phờu là một đồn tiền tiêu của địch ở một nhánh đồng cụt, có đường thông vào Việt Nam. Từ lâu chúng vẫn cậy thế súng ống vào hạch sách, quấy nhiễu dân, khi mua rẻ con gà, xin khéo mớ rau, hút chạc bữa thuốc phiện, mượn chằng cái áo, lúc lừa gạt, dọa dẫm làm tiền. Chúng còn ăn càn, ngủ bậy, gieo rắc bệnh tật. Cánh thanh niên thì căm nhất là chúng hay phá hội si hội lượn, trêu ghẹo gái làng. Đã có lần họ phục trong rừng đánh cho một hai thằng lính đi ăn lẻ bò lê bò càng, nhưng chúng vẫn chứng nào tật ấy. Cánh thanh niên ngấm ngầm bảo nhau phải làm một mẻ to thì chúng mới khiếp.

Họ bảo chúng tôi :

— Chỉ có tiêu diệt cái bọn lính ở bốt Tồng Phờu này đi thì chúng tôi mới đỡ khổ, các anh cũng mới dễ đi lại hoạt động được. Lần này phải làm gọn cả đồn.

— Làm cách nào ? Chúng nó đầy đủ súng đạn, cộng sự... — Một đồng chí Cứu quốc quân nói.

[macbupda]

Một thanh niên người vạm vỡ, ý chừng là đứng đầu cả đám, sắn tay áo lên, nối bô bô :

— Chúng mày không sợ né. Đây chúng tao quen rồi né. Súng nó nhiều nhưng đánh chúng nó dễ thôi. Cổng ngõ chúng tao biết hết rồi. Gần nó cũng dễ thôi. Chúng tao đi chợ còn vào bốt nó đánh bạc đấy.

Một thanh niên khác kéo tay bạn, nói nhẹ nhàng hơn:

— Bàn với các anh, rồi chúng tôi đánh thôi. Được súng sẽ lại ủng hộ cách mạng Việt Nam.

Anh em ở đây có tính đã nói là làm. Họ cũng lại quen với công việc súng đạn, như hàng ngày lên rừng săn con sói, con gấu. Vì tin cậy, vì nể Cứu quốc quân nên họ mới tới hỏi ý kiến chúng tôi. Nhưng không thể để họ manh động như vậy được. Tôi hỏi:

— Các anh đã hỏi ý kiến anh Phan chưa ?

Anh Phan tức là đồng chí Phan Sèn Chân, một cán bộ Trung Quốc lúc bấy giờ. Đồng chí độ 40 tuổi, người thấp nhưng vạm vỡ, đầu to, cằm nhọn, rất hiền từ và bình tĩnh. Đồng chí đã tham gia Hồng quân (Long Châu đỏ) năm 1927, có uy tín lớn trong sổ các anh em ở đây, đồng thời cũng là người giúp cách mạng Việt Nam nhiều nhất. Nhà đồng chí lúc nào cũng có khách, lúc nào cũng có một mâm ăn. Tôi coi Phan Sèn Chân như anh. Phan Sèn Chân cũng rất tin Cứu quốc quân vì chúng tôi cũng đã góp một phần đắc lực vào việc đẩy phong trào địa phương. Phan Sèn Chân và các đồng chí Trung Quốc còn tỏ ra rất quý mến, gắn bó với Cứu quốc quân. Lúc đó Tân Tứ quân và Bát Lộ quân chưa về liên lạc được.

— Anh Phan đi vắng, chúng tôi chưa kịp gặp, — Một thanh niên trả lời.

Tôi nói:

— Kể ra diệt được cái bốt Tồng Phờu này thì các anh cũng trả được thù, chúng tôi cũng nhổ được một cái gai và có thêm hơn chục khẩu súng. Nhưng gây hại cho chúng ta, đâu phải có mình bốt Tồng Phờu, mà còn nhiều bốt khác nữa. Vậy sau đó, các anh có định tiếp tục đánh nốt các bốt khác không?

— Chúng tôi làm gì có đủ sức đánh nhiều bốt thế?

— Nếu không diệt được tất cả, nó kéo nhau về đây khủng bố dân làng thì tính sao?

Anh em thanh niên im lặng. Một anh vẫn hăng hái:

— Thế chả lẽ chịu chúng nó à ? Đến đâu hay đến đó, cứ diệt cái bọn này đi đã...

Tôi nghiêm nét mặt, nói:

 — Nếu anh Phan có ở nhà thì anh ấy cũng không bằng lòng để các anh làm như vậy đâu.

Chúng tôi thong thả phân tích cho anh em rõ là nếu chỉ vì tức khí nhất thời mà tiêu diệt cái bốt Tồng Phờu, tuy có trả được thù cho dân làng, thêm vài khẩu súng cho Cứu quốc quân, nhưng nhất định bọn Tưởng ở Long Châu sẽ kéo quân về khủng bố. Cứ nguyên một việc phải cung cấp lương thực cho binh lính nó cũng đã đủ chết dân rồi. Vả lại lực lượng ta còn yếu, chưa thể đánh lại chúng được. Cái khổ, cái nhục của ta không phải chỉ do mấy tên lính ở cái bốt tiền tiêu này gây nên. Cái thân chúng nó cũng khổ nhục chẳng kém gì con chó giữ nhà. Chính bọn to đầu ở mãi Long Châu, mãi Trùng Khánh, cái bọn địa chủ, tư bản quan liêu đó mới là thủ phạm gây nên mọi nỗi khổ. Muốn đánh đổ bọn đó phải làm cách mạng, nhổ cỏ phải nhổ tận rễ. Mà muốn làm cách mạng thì không thể làm liều, hám lợi nhỏ trước mắt, bỏ lợi lớn lâu dài. Chúng tôi khuyên anh em hãy nên nén tâm, nuôi dưỡng ngọn lửa căm thù để xây dựng lực lượng cách mạng chờ ngày đánh đổ nó từ trên xuống dưới.

Anh em bắt đầu nghe ra, về lý thì đã chịu, nhưng xem ra vẫn còn có vẻ ấm ức. Sau đó, chúng tôi có gặp đồng chí Phan Sèn Chân, bàn cách giải thích thêm cho họ, Tuổi trẻ vốn hăng hái nhưng nông nổi, nếu được hướng dẫn tốt thì có thể làm nên việc lớn.

[macbupda]

*
*   *

Chính quyền Quốc dân Đảng ở địa phương Bó Cục vả Long Châu, Bằng Tường đã đánh hơi thấy những hoạt động của Cứu quốc quân trên đất nước Trung Quốc không hẳn là có lợi cho chúng. Bọn chúng muốn ta kháng Nhật — Pháp thì ít mà muốn ta phụ thuộc vào đường lối chính trị của chúng thì nhiều. Tuy chưa có bằng chứng cụ thể, chúng vẫn cảm thấy có một sợi dây vô hình nhưng chắc chắn gắn bó Cứu quốc quân với nhân dân địa phương. Chúng muốn điều tra, theo dõi ta nhưng luôn luôn vấp phải bức tường che chở vô hình của nhân dân.

Lòng yêu nước, tinh thần cách mạng, đường lối quần chúng, lối sống giản dị... những đức tính đó của Cứu quốc quân đã nêu được gương tốt cho nhân dân địa phương, tăng thêm lòng tin tưởng cách mạng và giúp cả những kinh nghiệm đấu tranh cho họ. Mối liên hệ tương trợ giữa chúng tôi và các đồng chí Trung Quốc như Pính Chi, Phan Sèn Chân, Nông Kỳ Chấn, Hẻn Máy, Lão Giám, Khím Di... ngày càng mật thiết và có lợi cho nhau. Bọn Quốc dân đảng biết vậy và thấy cần phải đối phó lại.

Các đồng chí Thái Long, Thánh... đã bị bắt giam vì thiếu giấy tờ cư trú, đi lại. Rồi lần lượt đến các đồng chí ở Đoỏng Hình như anh em Hà Châm, Hà Kỳ... có người bị giam dăm bảy ngày. Có người bị giam hàng tháng. Hứa Đình Khánh đã tưởng là mất tích vì bị bắt đến hàng tháng, sau chúng tôi mới được biết.

Những anh em đã nếm mùi nhà giam họ Tưởng mỗi lần nhớ lại còn rùng mình ghê tởm. Bùn lầy, rác rưởi, cứt đái ngập ngụa ; ruồi nhặng bay vo vo, rận rệp bò lổm ngổm. Cơm nước sặc mùi vôi, cá mục lẫn giòi. Chỉ ở vài ngày là mình mẩy, chân tay đều ghẻ lở. Roi vọt, báng súng của lính và cai ngục tha hồ nện xuống đầu tù nhân, nhất là khi không có tí tiền dút lót cho chúng. Tù nhân thì đủ loại người, từ chính trị phạm, nông dân thiếu nợ đến con buôn lừa đảo, lậu thuế, trộm cướp, cờ bạc, gái đĩ... Suốt ngày hỗn loạn, bọn lưu manh đánh nhau, chửi nhau, thậm chí giết nhau. Nhiều người chưa thành án đã ngắc ngoải. Có kẻ được tha về thì đã thành tàn phế. Trong điều kiện nhà tù dã man như vậy, người cách mạng giữ được thân mình cho toàn vẹn để trở về hoạt động cũng là một cuộc đấu tranh đầy nghị lực và mưu trí.

Khi anh Chu Quốc Hưng ở Tĩnh Tây trở về, nhờ có giấy tờ của Trần Bảo Xương cấp phát, anh đã đứng ra nhận cho một số anh em được ra khỏi nhà giam trước. Sau đó, chúng tôi lại vận động các bà con họ hàng hoặc thôn trưởng, hương trưởng quen thuộc đứng ra bảo lĩnh nên số anh em còn lại cũng lần lượt được tha hết. Có thể là lúc này, chính sách của bọn Quốc dân đảng đối với cách mạng Việt Nam bắt đầu mềm mỏng hơn và bọn ở Tĩnh Tây đã chỉ thị cho bọn ở Long Châu phải thả chúng tôi ra. Ban lãnh đạo phán đoán như vậy và thấy cần kịp thời nắm thời cơ, đẩy mạnh công tác ngoại giao.

Trần Bảo Xương đã nhận lời với anh Chu Quốc Hưng là sẽ cấp giấy thông hành cho Cứu quốc quân đi lại hoạt động dễ dàng và nghiên cứu việc cho chúng tôi thành lập một cơ quan thường trực để tiện việc tiếp xúc giao dịch với họ. Có được sự thỏa thuận đó rồi, chúng tôi thúc bọn cấp dưới ở Long Châu thực hiện càng sớm càng tốt. Ông Hồ Đức Thành vốn quen biết tên sư trưởng Long Châu là Hải Cạnh Cương. Ông Thành đã giới thiệu chúng tôi đến gặp hắn không lấy gì làm khó khăn lắm. Hải Cạnh Cương đã cấp giấy thông hành cho Cứu quốc quân đi lại suốt từ Tĩnh Tây qua Long Châu đến Bằng Tường.

Khoảng tháng 9 năm 1942. Hải Cạnh Cương lai báo cho chúng tôi được biết là tên đại tướng tư lệnh Đệ Tứ phương diện quan Trương Phát Khuê đã đồng ý cho chúng tôi thành lập Biện sự xứ ở Long Châu, đại diện cho cách mạng Việt Nam hoạt động ở vùng này.

Đây là một thắng lợi ngoại giao có ý nghĩa quan trọng đối với chúng tôi lúc đó. Đem một lực lượng cách mạng thoát vòng vây sang nước ngoài hoạt động, sống dưới chính quyền về cơ bản đối lập với đường lối chính trị của mình, chúng tôi đã tránh được những chủ trương cơ hội chủ nghĩa, không đầu hàng hoặc thỏa hiệp vô nguyên tắc với đối phương, cũng không theo đuôi quần chúng manh động làm liều, Cứu quốc quân làm dúng tinh thần Nghị quyết Trung ương lần thứ tám của Đảng, biết dựa vào quần chúng cơ bản, tranh thủ ngoại giao, giữ vững được đường lối chính trị độc lập của mình. Cuối cùng, đã buộc đối phương phải coi chúng tôi như một lực lượng đồng minh không thể coi thường.

Sau khi được chính quyền Quốc dân đảng công khai thừa nhận, uy tín của Cứu quốc quân càng lên cao. Sẵn danh chính ngôn thuận, các thôn trưởng, hương trưởng, vốn có cảm tinh với chúng tôi, càng nhiệt liệt giúp đỡ thêm về mọi mặt tin tức, giấy tờ... Đặc vụ, chỉ điểm bớt nhòm ngó. Nhân dân không còn phải giấu giếm, mỗi kỳ hội họp, giỗ tết, tha hồ mời mọc Cứu quốc quân về nhà. Nhiều anh em từ xa tự động tìm đến bắt liên lạc.