Kỷ niệm Cứu quốc quân

[macbupda]

Tối hôm đỏ, đồng chí Vũ Anh mới về gặp chúng tôi. Trông anh không khác gì ngày ở Pác Bó, vẫn cái vóc người đậm, thấp, đôi lông mày rậm, dài và giọng nói oang oang. Thấy tôi, anh nhận ra ngay. Anh bắt tay tất cả chúng tôi rất vui vẻ. Và hỏi chúng tôi yêu cầu những gì. Tôi báo cáo lại tình hình từ lúc đánh du kích tám tháng ở Tràng Xá và nêu rõ mục đích của việc chúng tôi đến đây. Nghe xong, đồng chí Vũ Anh nói:

— Đồng chí cứ yên trí ở địa phương đây. Mai, kia sẽ có người ra làm việc với các đồng chí!

Hai hôm sau, bốn anh từ hang Lũng Hoàng tới gặp chúng tôi. Có hai người quen và hai người chưa lần nào gặp mặt. Hai người quen là anh Tống và anh Hoa. Anh Tống có lần đã giảng chủ nghĩa Mác-Lê-nin cho tôi hồi ở Pác Bó.

Anh Hoa siết chặt tay tôi, nói:

— Khá lâu rồi không được gặp nhau !... Các đồng chí có khỏe không?

Bên trong cái hang không sáng lắm. Các anh mời chúng tôi ngồi và bắt đầu giới thiệu từng người. Lúc đó tôi mới biết thêm hai anh chưa từng gặp trước đó là anh Văn và anh Lã.

Cuộc họp thật vô cùng bổ ích và hứng thú.

Tôi báo cáo trước. Tôi trình bày về quá trình thành lập của Cứu quốc quân I và II, sự khủng bố của Pháp Nhật, về tám tháng đấu tranh vũ trang ở Tràng Xá — Võ Nhai, việc tạm rút lui của Cứu quốc quân sang biên giới Việt — Trung... Tôi nói rõ từ chủ trương chung về chính trị, quân sự đến các biện pháp, hành động cụ thể. Cuối cùng tôi nêu lên những khó khăn, nhất là hiện nay Cứu quốc quân đang trên đường về nước : trong giai đoạn hoại động mới này chúng tôi rất cần hiểu biết tình hình trong nước, ngoài nước, chắp được mối liên lạc với phong trào các nơi, để có chủ trương, hành động dúng, kế hoạch phối hợp sát.

Trong lúc nghe báo cáo, các anh nhìn chúng tôi, rồi lại nhìn nhau. Khi nghe địch dốt nhà phá làng, cuộc sống trong thời gian tám tháng đánh du kích, vấn đề ăn, ở, rời cơ quan, phát triển cơ sở quần chúng, có đồng chí ứa nước mắt khóc.

Các anh hỏi rất kỹ về các kinh nghiệm chống khủng bố, đánh du kích, làm binh vận, gìn giữ và củng cố cơ quần chúng... Cả kinh nghiệm về ngoại giao với chính quyền Tưởng, đối phó với phỉ...

Sau đó, anh La báo cáo. Anh giới thiệu tình hình phong trào Cao Bằng. Phong trào Việt Minh từ mấy vùng thí điểm đều đã phát triển rộng khắp và mau lẹ. Các đội tự vệ hoạt động mạnh, các công tác giao thông, bảo vệ trừ gian... đều được tiến hành tốt, Các đội cứu quốc với đủ mọi giới phụ lão, thanh niên, phụ nữ, nhi đồng... đã phát triển khắp tỉnh kể cả những vùng rẻo cao của đồng bào Mèo, Mán. Có những «xã hoàn toàn», những «châu hoàn toàn», ở đó toàn dân đã vào Việt Minh. Một chính quyền «hai mang» đã thành hình : lý trưởng, chánh tổng vẫn đi họp châu, họp tỉnh nhưng lại làm việc theo đường lối. chính sách của cách mạng. Có nơi Ban Việt Minh xã phải trực tiếp đứng ra giải quyết công việc, vì nhân dân chỉ tín nhiệm nó. Việc chuẩn bị khởi nghĩa đang được tiến hành gấp rút.

Anh Hoa, anh Tống, anh Văn đã bổ sung nhiều vấn đề rất quan trọng. Nghe đến đâu tôi thấy sáng ra đến đấy và mình tự bảo mình: «Cứu quốc quân còn phải học tập nhiều ở các đồng chí».

Cuộc họp cũng bàn thêm về tình hình trong nước, ngoài nước. Tình hình chung có nhiều thuận lợi. Chúng tôi rất tin tưởng, phấn khởi vì cuộc trao đổi ý kiến đã giúp nhau nhìn nhận tình hình sáng rõ hơn. Những thành tích của Cứu quốc quân cũng như của phong trào Cao Bằng đã động viên, cổ vũ lẫn nhau. Tôi đã nhận thức được sâu sắc rằng: các đội vũ trang cách mạng với vũ khí thô sơ, biết dựa chắc vào nhân dân, biết áp dụng linh hoạt chiến thuật du kích hoàn toàn có khả năng lập được căn cứ địa ở vùng nông thôn, rừng núi, giữ vững và phát triển lực lượng để từng bước tiến lên đánh tiêu hao, tiêu diệt được quân đội đế quốc có trang bị vũ khí tối tân. Các đội tự vệ Cao Bằng và Cứu quốc quân đã chứng thực cụ thể điều đó. Muốn giữ vững và mở rộng căn cứ địa cách mạng, phải phát động được quần chúng một cách mạnh mẽ, trên cơ sở đó kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Những kinh nghiệm trên đây rất bổ ích cho đợt hoạt động trước mắt, đồng thời càng khuyến khích động viên chúng tôi mạnh dạn mở rộng phong trào, mở đường về xuôi.

[macbupda]

Qua trao đổi, cuộc họp đã căn cứ vào tinh thần Nghị quyết Trung ương lần thứ tám quyết định làm bốn việc lớn :

1. Giữ vững cơ sở vùng biên giới, đánh thông đường từ đó về Bình Gia, Bắc Sơn, Võ Nhai.

2. Gây dựng các cơ sở mới ở Cao — Bắc — Lạng. Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang, củng cố các cơ sở cũ và nối liền các đường liên lạc với nhau.

3. Xúc tiến việc thành lập đội xung phong Nam tiến do đồng chí Văn trực tiếp chỉ huy, Cứu quốc quân sẽ phái một tiểu đội lên Cao Bằng để cùng các đồng chí ở Cao Bằng đánh thông đường về xuôi. Từ Chiến khu Bắc Sơn — Võ Nhai, Cứu quốc quân sẽ mở bốn con đường lên đón các mũi Nam tiến thọc xuống, là :

a) từ Thất Khê, Đông Khê lên Cao Bằng.

b) từ Hội Hoan, Bình Gia lên Văn Mịch, Na Rì.

c) từ Võ Nhai lên Na Rì.

d) từ Chợ Chu lên Chợ Đồn, Chợ Rã.

4. Tìm bắt liên lạc với Trung ương ở dưới xuôi.

Có được phương hướng hoạt động cụ thể, chúng tôi thấy vững tâm và hăng hái hẳn lên. Cần phải bắt tay vào việc ngay. Ngày hăm ba tháng Chạp, ông Táo lên chầu trời, đã qua rồi. Không thể về kịp Long Châu trước Tết được. Nhưng chúng tôi cũng nhất định phải lên đường. Anh em ở đơn vị đang mong. Lúc này một ngày là rất quý.

Trước khi ra về, anh Lý Quang Hoa trao cho chúng tôi nhiều tài liệu chính trị, quân sự và vật kỷ niệm như: tranh ảnh, sách báo, cờ của Trương Phát Khuê và của các tổ chức Quốc dân đảng tặng Đoàn ngoại giao Việt Minh ở Trung Quốc⁽¹⁾. Những thứ này giúp ích rất nhiều cho Cứu quốc quân làm triển lãm lưu động trong khi đi vũ trang tuyên truyền sau này. Các anh còn trao cho chúng tôi một trăm đồng Đông Dương làm hoạt động phí và bốn mươi đồng để úy lạo Cứu quốc quân. Nhưng về sau chúng tôi cũng không dùng tới số tiền úy lạo đó, mà đem nộp cả vào tiền hoạt động phí. Anh Văn hỏi :

— Các đồng chí còn cần giúp đỡ gì nữa không?

Tôi nói :

— Trong khi tuyên truyền, huấn luyện, chúng tôi rất cần một tấm bản đồ để đi nói chuyện về tình hình thế giới. Tấm bản đồ đó phải dễ xem, dễ hiểu, dễ mang mà lại đầy đủ cả các châu trên thế giới. Đến nay vẫn chưa kiếm đâu ra. Nếu các anh có, cho xin.

Anh Tống nói :

— Ở đây cũng chẳng có đâu... Nhưng nếu cần thì vẽ thôi.

Anh Tống lấy bút chì xanh đỏ vẽ luôn lên một tờ giấy trắng. Tôi mới học đến lớp nhì tiểu học nên thấy anh Tống vẽ tài quá, vừa theo dõi tay anh đưa nét bút rất mạch lạc vừa nhìn anh rất thích thú. Anh Tống tô màu đỏ lên đất nước Xô-viết. « Mình nói trước quần chúng mà có cái này thì có tác dụng lớn đây. Họ mới thấy được rằng đất nước mình ở đâu, vị trí của đất nước này như thế nào», tôi nghĩ như vậy thôi chứ không nói ra lời. Còn Khai Lạc cứ trầm trồ nói với tôi :

— Không hiểu ông này học đến đâu mà tài nhớ thế! Cầm bút là vẽ liền, chẳng giập xóa gì cả !

Anh Tống vẽ xong, giơ ra xa ngâm rồi đưa cho tôi, gật đầu :

— Đồng chí dùng tạm !

Tôi mỉm cười như muốn nói : «Tốt chán ! Tôi có mong gì hơn đâu». (Tấm bản đồ đó sau được vẽ thành nhiều bản, phát cho các tổ tuyên truyền, dùng rất tiện lợi). Chúng tôi nghỉ ngơi thoải mái. Đôi lúc, chợt nảy ra một ý gì mới, chúng tôi lại cùng trao đổi với nhau. Tình đồng chí càng thêm nồng đượm.

⁽¹⁾ Chính quyền của Tưởng trao tặng phẩm trong lúc Việt Minh còn có Đoàn ngoại giao ở Tĩnh Tây.

[macbupda]

Công việc xong xuôi, chúng tôi chuẩn bị lên đường. Sâm sẩm tối, các anh thết chúng tôi một bữa cơm ở ngay cơ quan. Gọi là bữa tiệc thì đúng hơn vì nó có đủ thịt gà, chân giò ninh măng, cá rán, bánh dày, cơm nếp, bánh cuốn.

Đã đến lúc phải chia tay nhau. Các anh lần lượt siết chặt tay chúng tôi. Mỗi cử chỉ, mỗi hành động, mỗi lời nói của các anh đều đầy tình quyến luyến.

Chúng tôi đi từng trạm, cách nhau khoảng năm, mười cây số thì tới một trạm giao thông. Dọc đường cứ từng chặng, từng xóm đều có người mời chúng tôi vào nghỉ. «Chỗ nghỉ» nào cũng mời ăn, nơi thì mời rượu, nơi thì xôi vò chè đường, nơi thì bánh trôi. Thì ra nhân dân địa phương đã được báo trước là «sẽ có hai đồng chí Bắc Sơn đi qua ». Thành thử cứ khoảng hai, ba cây số là y như có một «Trạm giao thông đặc biệt». Mời các đồng chí vào : lại có một bữa cỗ chờ sẵn. Trước tấm lòng quý hóa của đồng bào và các đồng chí ở địa phương, mình từ chối không được. Không ăn nhiều thì cũng phải ăn qua loa chút ít. Chỉ thế thôi cũng đã đủ bội thực rồi. Có nơi không thể nào lại ăn luôn được, đồng chí giao thông phải xách đi... Đến bản của đồng chí Nông Công Dũng thì gặp một cán bộ ở đấy hỏi cách chữa cho một đồng chí bị thương ở chân. Hỏi ra mới biết các đồng chí tự vệ ở đó thử súng bắn phải chân một cán bộ địa phương. Không thể đưa người bị thương đi «nhà thương» được, sẽ lộ mất! Tôi hỏi qua vết thương, nói cho các đồng chí ấy đi tìm co Slẩm ca, một thứ cây thuốc nam mọc ở rừng: co Slẩm ca sẽ hút chất thuốc súng ra và vết thương sẽ khỏi.

Đến chặng cuối cùng, không thể mang đi hết tất cả « tặng phẩm» của đồng bào, chúng tôi đành phải để lại. Vả lại đây đã hết vùng có cơ sở của ta, phải để cho đồng chí giao thông rảnh tay đi dò đường.

Qua sự tiếp đón của quần chúng cơ sở trên những chặng đường chúng tôi đã đi, chúng tôi thấy trình độ giác ngộ của đồng bào ở đấy khá cao : ở các « xã hoàn toàn », « châu hoàn toàn» này, phong trào Việt Minh với các Hội cứu quốc đủ mọi giới phát triển rất sâu rộng ; công tác lãnh đạo tổ chức cơ sở quần chúng của các đồng chí Cao Bằng rất giỏi. Chúng tôi thấy cần phải học tập nhiều nữa, để khi về, cùng anh em đưa phong trào cách mạng Võ Nhai — Bắc Sơn tiến mạnh hơn nữa.

Tới Pác Bó, nghỉ ăn cơm với anh Lê, nói với anh Lê thêm những chuyện mà lượt đi chưa kể hết được, nhất là những chuyện về Ông Ké. Từ biệt anh Lê, trèo qua núi sang đất Trung Quốc, đến Lục Tùng ngủ.

Hôm sau, chúng tôi vượt qua Tĩnh Tây độ chục cây số mới nghĩ lại. Rút kinh nghiệm lúc đi, lúc về không cẩn thận để rơi vào tay bọn Trần Báo thì thật là nguy hiểm.

Ngày thứ ba, đi đến quá chiều, tới gàn Pảo Hí (trên đường Tĩnh Tây — Pảo Hí) thì gặp một toán lính Quốc dân đảng cùng hành quân một chiều. Chúng tôi liền nhập bọn theo sau, hy vọng sẽ tránh được cướp bóc, thổ phỉ trong những ngày cuối năm này. Ai ngờ khi kéo vào một thị trấn thì thấy nhà nào nhà nấy vội vàng đóng sập cửa lại. Đối với nhân dân, bọn lính Tưởng này cũng chỉ là một lũ cướp ngày còn trắng trợn hơn thổ phỉ. Chúng cáu quá, chửi rủa om sòm, đập phá lung tung. Chúng tôi cũng vội tách ra khỏi bọn lính, không nhỡ bị dân nghi là đặc vụ Tưởng thì có khi mất mạng oan !

Đúng chiều ba mươi Tết thì chúng tôi tới một vùng thuộc huyện Thượng Kim. Qua xóm, qua làng, phố xá, thị trấn, đâu đâu cũng thấy nhộn nhịp, ồn ào. Trẻ con mặc áo đẹp, cười đùa hớn hở. Những cặp vợ chồng gánh gà, tay dắt con cái, đến nhà ông vãi⁽¹⁾ ăn Tết. Trông cảnh người sum họp gia đình ngày Tết, lại nhớ đến anh em Cứu quốc quân ở hương Bó Cục chắc cũng đang chờ minh về. Vừa đi tôi vừa bảo Khai Lạc:

— Mấy thằng đoán mình làm sao rồi vớ !

Khai Lạc gật đầu, nói :

— Quần chúng ở vùng xóm Nà Sliềng, Khẻo Mèo, Bản Trang cũng mong lắm đấy !

Chúng tôi lại nhắc đến ông Nông Nhì Có ở Long Châu, vợ là người Nùng. Đây là một gia đình tốt, từ anh Vân đến các anh khác qua Long Châu đều vào nhà ông Nông ăn, ở. Khi chúng tôi đi, ông Nông bảo « Đi đâu thì đi ! Tết, phải về ! ».

⁽¹⁾ Bố vợ.

[macbupda]

Chúng tôi đi giữa những câu đối bằng giấy hồng điều điểm kim nhũ với nét chữ còn tươi màu mực tàu đen nhánh dán ở khắp cửa mọi nhà, giữa những ngọn đèn lồng đủ kiểu thắp sáng tưng bừng. Nhưng hai anh em vừa đói vừa rét... Phải già một buổi nữa mới tới được Long Châu ! Phải cố tìm chỗ ngủ ! Chúng tôi đã hỏi tới năm, sáu nhà nhưng không một ai cho nghỉ nhờ. Chúng tôi biết, ngủ ba mươi Tết, mồng một đi, tức là «mang tài đi», người ta kiêng, do đó mà không cho ngủ.

Đi qua cửa một ngôi nhà một gian hai chái. Trời chưa tối hẳn. Nhìn vào nhà, thấy có một bà cụ, một chị con gái, một anh con trai và một đứa cháu nhỏ. Sau một phút chần chừ tôi bước lên hè, nói :

— Chúng cháu ở Long Châu. Về Tết, không kịp. Không có chỗ ngủ. Bà cho chúng cháu ngủ nhờ một đêm. Ngồi ngoài hè cũng được. Có cái nhà mà dựa. Mai sẽ đi Long Châu.

Bà cụ không ngảnh ra. Tiếng nói buông từ trong nhà :

— Cẳm dắp làu làu cần hơn hử lan tò thêm ! (Đêm ba mươi ai cho các cháu trọ nữa!) — Bà cụ nói bằng tiếng Nùng.

Tôi mạnh dạn :

— Cháu cũng biết thế rồi ! Nhưng đứng mãi ở ngoài đường không tốt đâu. Người ta cho là phỉ, không hay đâu ! — Tôi trỏ tay xuống chỗ mình đang đứng, nổi tiếp — Bà cho nghỉ ở đây cũng được...

Lúc đó bà cụ mới ngảnh mặt ra nói:

— Nếu khó khăn như thế thì cháu vào nhà.

Được lời như cởi tấm lòng, tôi cùng Khai Lạc bước vào. Ngoài mấy cái buồng ngủ, nhà chỉ có một cái chõng và cái bàn thờ. Trên bàn thờ, khói hương nghi ngút, có thịt gà, bánh chưng, bánh gio...

Chúng tôi vào ngồi được một lúc, không khí trong nhả vẫn lặng lẽ. « Họ » không nói gì đến chúng tôi cả, kể cả chị con gái và anh con trai. Chúng tôi hiểu biết phong tục ở đây nên cũng không lấy thế làm điều oán thán... Chị con gái đứng dậy, đi thắp hương. Trông lên bàn thờ, tôi thấy hai họ. Tôi hiểu vì sao anh con trai không nói. Tôi bụng bảo dạ: «Đây là ồng rể về trông nom nhà thay con trai đây !».

Tôi phá tan cái im lặng nặng nề :

— Bà có bánh trái gì bán cho cháu vài cái. Cháu có mấy nắm cơm, ăn hết rồi !

Bà cụ nói chậm rãi :

— Bánh bà không có nhiều đâu ! Nhưng nếu cháu đói, bà lấy mấy cái cho cháu ăn thôi.

Tôi đỡ lấy cái bánh, mùi nếp thơm phức. Cả nhà chỉ có mỗi cái đèn trên bàn thờ. Hai chúng tôi bóc bánh ra ăn trong lúc cả gia đình bà cụ ăn cơm ở gian sau.

Có chất gạo vào, bụng ấm hẳn lên. Hai chúng tôi đợi khuya mới đi ngủ, nằm trên cối chõng.

Ngoài kia, gió thòi ào ào. Hai anh em nằm úp thìa cho đỡ rét : chõng hẹp vậy mà hai người ngủ còn hơi rộng ! Nếu trở mình cả hai cùng phải trở.

Người tuy mệt mỏi, nhưng không sao ngủ được. Sắp giao thừa rồi. Tôi nhớ đến nhà, đến quê hương. Tôi nhớ lại những cái Tết năm xưa ở Phú Thượng, Bó Tát. Rồi cái Tết ở Tràng Xá năm ngoải, tuy đời sống có thiếu thốn, đấu tranh có gay go, nhưng lúc vui lúc buồn đều có đoàn, có đội bên nhau. Tết năm nay, còn nằm ở đây. Nửa ngày đường nữa mới đến được Long Châu ! Không biết còn xảy ra chuyện gì nữa không?

Mùng một Tết. Chúng tôi dậy thật sớm. Để phần nào trả ơn tấm lòng nhân đức của bà cụ đã cho ăn, cho ngủ, chúng tôi gửi bà cụ hai đồng. Đối với chúng tôi, số tiền này lúc đó là khá to. Bà cụ từ chối, nhưng chúng tôi cứ để lại và chào ra đi.

Đường sá vắng ngắt. Gió thổi heo hút.

Quần áo đầy bụi đất, chúng tôi vẫn rảo bước, lòng náo nức nghĩ đến công việc sắp bắt tay vào làm...

[macbupda]

Quá trưa thì tới Long Châu. Chúng tôi vào nghỉ chân nhà ông Nông. Vừa thấy chúng tôi, ông Nông đã trách:

— Đi gì mà cứ biền biệt mãi thế ! Đi suốt cả đời rồi, năm hết Tết đến cũng phải liều liệu về sớm một chút chứ !

Hà Khai Lạc cười nói:

— Ấy thế còn là sớm đấy. Qua Tĩnh Tây mà không bị ăn đất là may, chứ còn nghĩ gì đến chuyện ăn Tết nữa.

Trên bàn thờ, hai con gà thiến béo vàng, mỏ ngậm đóa hoa hồng. Dưới bếp, mùi xào nấu thơm lừng. Ông Nông bưng hai dĩa bánh ra, bảo :

— Ăn tạm một vài miếng thôi, còn để dành bụng mà ăn cơm.

Tôi nói nhỏ với Khai Lạc :

— Cứ chén thật no vào, ăn xong ta đi ngay, không chờ cơm nữa.

Khai Lạc gật đầu.

Ăn xong tôi nối với ông Nông :

— Thôi năm mới, xin chúc cả nhà khỏe mạnh, gặp mọi sự may mắn, làm ăn tấn tới. Chúng tôi phải đi đây !

Ông Nông tức quá, nói gần như quát :

— Không đi đâu cả. Vừa mới về, ngồi chưa kịp nóng chỗ đã nhấp nhổm định chạy là thế nào? Làm cách mạng còn lâu dài, chứ đâu phải sớm chậm một hai ngày. Phải ở đây ăn Tết, ít nhất xong ngày mùng hai rồi muốn đi đâu thì đi...

Bà Nông đang mở hòm ở trong buồng, chùm chìa khóa rung lẻng xẻng, cũng hớt hơ hớt hải chạy lên, khóa chặt cửa lại, nhất định không cho đi.

Cuối cùng, chúng tôi đành phải nói thực là vừa đi họp xa về, đã trót hẹn anh em về trước Tết, nếu về muộn anh em đi công tác mất, không kịp phổ biến nhiệm vụ mới thì hỏng công việc.

Tôi an ủi thêm :

— Thôi, gia đình thấy chúng tôi đi về mạnh khỏe, chân cứng đá mềm thế này, lại thấy phong trào mở rộng, thì cũng đủ mừng cho chúng tôi rồi.

Bà Nông đưa bánh cho chúng tôi đem đi ăn đường. Chúng tôi nể quá đành phải cầm lấy một chiếc mang theo. Cả hai vợ chồng miễn cưỡng phải thả chúng tôi ra nhưng vẫn còn nhìn theo, luyến tiếc.

*
*   *

Ngựa hồi tàu càng đi càng nhanh. Tám giờ tối về tới Bản Khiếc⁽¹⁾, vào nhà Pính Chi. Cả gia đình đang cùng với anh em Cứu quốc quân uống rượu, ăn cơm. Thấy chúng tôi về, cả nhà reo lên mừng rỡ. Chị Pính Chi lập tức dọn ngay mâm bát đi. Theo tục lệ địa phương, khi có khách quý đến giữa bữa ăn gia đình phải dọn ngay mâm bát đang ăn dở đó đi dù chỉ là mới nhấm nháp, để dọn mâm bát mới ra mời khách. Tiệc vui «sai mạ» (vừa đánh đố vừa uống rượu) kéo dài mãi tới đêm khuya.

Mùng hai Tết Quý Mùi (6 tháng 2 năm 1943) tất cả Cứu quốc quân còn lại ở Bó Cục họp nghe phổ biến nghị quyết của cuộc họp ở hang Lũng Hoàng và đặt kế hoạch công tác, phân công nhau thực hiện.

Mùng ba Tết, tất cả chia tay lên đường làm nhiệm vụ mới.

⁽¹⁾ Bản Khiếc, nơi dừng chân của Cứu quốc quân trên đất nước bạn, nay đã biến thành một hồ nước mênh mông của một công trình thủy lợi quy mô lớn. Những vết tích của nghèo đói, lạc hậu cũng đã chìm sâu dưới đáy hồ. Dân làng Bản Khiếc đã chuyển đi dựng làng mới, sống một cuộc đời no ấm, sung sướng dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Trung Quốc đứng đầu là Mao Chủ tịch kính mến. Sau Cách mạng tháng Tám thành công và những năm trước 1964, tôi cũng đã có dịp trở lại thăm Bó Cục. Dân làng quen biết bên đó cũng đôi lần qua thăm chúng tôi. Gặp nhau vui mừng khôn kể. « Hết cơn bĩ cực tới tuần thái lai ». Tinh thần quốc tế vô sản tốt đẹp giữa hai Đảng, hai nước Việt, Trung lại càng gắn bó chặt chẽ mối tình hữu nghị đó (CVT).

[macbupda]

IX

Nghị quyết cuộc họp ở Lũng Hoàng đặt trách nhiệm cho Cứu quốc quân bắt liên lạc với Trung ương ở xuôi và xây dựng khu căn cứ, đánh thông đường từ Thái Nguyên lên Cao Bằng, Thái Nguyên về xuôi.

Để thực hiện nghị quyết nói trên, Ban lãnh đạo Cứu quốc quân đề ra nhiệm vụ cho giai đoạn tới là : lập khu căn cứ mới ở Định Hóa. Căn cứ vào tình hình phong trào lúc này có chiều hướng phát triển thuận lợi và địa thế tốt, dựa vào núi Hồng — một dãy núi rất rộng — chúng tôi thấy có thể thành lập một khu căn cứ rộng lớn.

Từ Hội nghị Lũng Hoàng trở về, tôi đã nghĩ nhiều đến anh Hai Cao, một đồng chí cùng hoạt động ở tỉnh Thái Nguyên với tôi trước đây bị địch bắt và giam ở căng Bá Vân. Đồng chí hoạt động ở Ninh Bình trong những năm 37, 38, 39. Vợ đồng chí ấy ở Làng Mới là nơi vợ tôi đang «làm lẽ» cho một người tên là Triều để tiện hoạt động cách mạng, che mắt bọn mật thám. Tôi có ý định vô Làng Mới làm hai việc : một, xem tình hình cơ sở ở vùng này ; hai, tìm chị Hai Cao để chắp mối liên lạc với Trung ương ; ngoài ra, nhân tiện thăm nhà tôi, xem tình hình như thế nào. Tôi báo cáo ý định ấy với Ban lãnh đạo Cứu quốc quân. Các đồng chí tán thành.

Con đường từ hương Bó Cục về đến Đại Từ, tôi thuộc như lòng bàn tay. Sau Tết nguyên đán Quý Mùi (tháng 2 năm 1943) tôi rời Bó Cục về nước. Qua những nơi nào Ban lãnh đạo Cứu quốc quân đã điều cán bộ tới «đóng cọc» làm công tác củng cố cơ sở, mở rộng phong trào từ sau khi có Nghị quyết Lam Sơn, tôi cũng tổ chức các cuộc họp để nắm tình hình và cùng bàn phương hướng làm việc cho các địa phương rồi mới lại tiếp tục đi. Đến Bình Gia tôi bàn thêm với đồng chí Hồng Thái nhiệm vụ đánh thông hành lang Bắc Sơn — Võ Nhai lên Na Rì (Bắc Cạn) và kiểm tra xem vấn đề chắp mối giữa Tràng Xá và Yên Thế như thế nào.

Vấn đề mở lớp huấn luyện chính trị và quân sự cho từng địa phương lúc này thật gấp thiết. Đâu cũng kêu thiếu cán bộ.

Cuối tháng 2 năm 1943, tôi đặt chân lên đất Võ Nhai. Hai triền núi xanh rì ôm lấy những mảnh ruộng màu mỡ. Mới xa nó có một năm trời mà tưởng như xa đã lâu lắm ! Và giờ đây, trở lại mảnh đất đã sinh ra trung đội Cứu quốc quân II, đã anh dũng đấu tranh với kẻ địch mạnh hơn mình gấp bội, tôi muốn nhìn cho thỏa lòng cái màu xanh của rừng cây, những ruộng, những nương và những con người đã hy sinh cả thân mình, nhà mình để bảo vệ cách mạng. Là người con của Võ Nhai, tôi muốn nói lên hết tình cảm của mình, tấm lòng của mình đối với nhân dân các dân tộc ở đây. Song tất cả những điều gì mình muốn nói, cũng không ngoài việc động viên nhân dân giành lấy chính quyền. Có chính quyền cách mạng thì nhân dân các dân tộc mới có cơm no áo ấm, mới không bị đàn áp bóc lột. Muốn đi tới cái đích đó, bây giờ phải chịu đựng gian khổ, phải làm cách mạng, vì kẻ địch vẫn còn kia !

Về đến Võ Nhai, họp với anh em trên hang Thẩm Phie Khao ở Nà Kháo. Rồi tổ chức mít-tinh, gặp quần chúng. Rồi vào La Hiên, đi qua Đồng Hỷ chắp mối liên lạc. Xong, lên Phú Lương mở lớp huấn luyện, rồi đi Đại Từ, giao nhiệm vụ, đồng thời nắm chắc tình hình Định Hóa để định ngày lên Định Hóa.

Mấy ngày đêm ròng ra thiếu ăn thiếu ngủ, vượt núi, xuyên rừng, lọt qua những chặng kiểm soát của địch, tôi về đến Đại Từ vào một ngày cuối tháng ba âm lịch Quý Mùi (4-1943).

Đại Từ là vùng cơ sở của ta. Anh Đường Nhất Quý, anh Thượng, anh Hòa, anh Tài và tôi đi suốt đêm gần đến Làng Mới thì trăng đã chếch ngang đầu. Làng Mới có đường cái lớn xuyên qua. Sáng ra sẽ có nhiều người qua lại. Nếu để họ trông thấy đoàn chúng tôi ăn mặc toàn đồ đen, bọc đồ và súng ống đầy đủ, sẽ không có lợi, nên chúng tôi bảo nhau rảo bước chân hơn nữa.

Từ lâu rồi, từ ngày hai vợ chồng phải xa nhau vì địch tăng cường khủng bố, tòi vẫn mong có ngày hôm nay. Giờ đây, nhân một chuyến đi công tác, được phép qua đây gặp vợ, lòng tôi càng bồn chồn, nôn nao khó tả. Tính tuần trăng, đã mười bảy trăng tròn xa cách rồi !...

[macbupda]

Đến làng lúc nào không hay. Anh Nhất Quý ra hiệu cho chúng tôi dừng lại. Tôi trông lên trời đêm. Mảnh trăng khuyết sáng lạnh vẫn còn. Chúng tôi đã đứng trước một cái cổng gỗ đóng kín bưng. Một, hai con chó gừ gừ đâu đây nhưng chưa cắn thành tiếng. Anh Nhất Quý gõ vào cánh cửa cổng theo mật hiệu. Tiếng gừ gừ biến thành những tiếng ẳng ẳng, inh ỏi từ bốn ngả chõ vào. Có tiếng người ở trong nhà đi ra. Nghe tiếng chân bước, tôi biết có hai người đang tiến lại cổng. Những con chó quái ác vẫn sủa. Có tiếng một chị phụ nữ quát chó. Tôi giật mình: «Tiếng ai như tiếng Ân !». Vừa lúc cánh cổng hé ra rồi mở rộng : một người đàn ông đã hiện ra trước mặt anh Nhất Quý và chênh chếch sau lưng người đó là một chị phụ nữ. Trong ánh trăng nhạt, nhìn người đàn ông mặc bộ quần áo nâu cũ kỹ, tôi nhận thấy ngay anh là người Kinh. Tôi nghĩ : «Đây phải chăng là cái anh Triều, người nhận vợ tôi làm lẽ? ». Tôi đã từng được anh Nhất Quỷ kể cho nghe đôi nét về gia đình anh Triều. Đây là một cơ sở tốt của ta ở Làng Mới này. Hai vợ chồng không có con nên đã nuôi hai em nhỏ — một trai, một gái — làm con nuôi.

Người đàn ông đã nhận ra anh Nhất Quý. Nhưng khi thấy lố nhố phía sau anh nhiều người toàn mặc quần áo đen, khăn gói, bọc đồ gọn gàng, súng bên mình thì anh ta có vẻ ngạc nhiên. Con chó vẫn còn gừ gừ đâu đấy ở một xó tối. Tôi lại nghe thấy tiếng nạt chó. Tôi muốn kêu lên : «Ân ! Ân có nhận ra tôi không?» nhưng kịp ghim lại. « Bây giờ chưa phải lúc ». Một giọng nói vùng đồng chiêm trũng cất lên, nhanh, nhưng thấp :

— Anh Nhất Quý ! Mời anh vào !... Mời các đồng chí vào!

Rồi người đó quay gót. Anh Nhất Quý và chúng tôi theo sau.

Gian nhà tối om. Một đốm lửa nhỏ bằng hạt đỗ lóe lên.

Tôi đã trông rõ người vừa đốt đèn rồi. Mắt tôi dán theo từng cử chỉ của người đó.

Tất cả chúng tôi đứng túm tụm với nhau trong bóng tối. Tôi quên cả mệt khi nhìn rõ vợ tôi trong chiếc áo cánh nâu của người Kinh. Tôi thấy nhà tôi thì thào với anh Nhất Quý : « Ở đâu về ? ». Anh Nhất Quý nói khẽ, giọng trở nên khò khè, khàn khàn : «Ở Đại Từ về !». Nhà tôi lại thì thào: «Có ăn cơm không?». Anh Nhất Quý gật đầu và cũng thì thào nói cho biết số người đi cùng.

Sau khi giới thiệu chúng tôi với anh Triều — lúc này tôi mới thật biết tên người chủ nhà — anh Nhất Quý nói qua tình hình công tác của chúng tôi. Anh Triều thì hình như rất quen với những chuyện người đến đêm hôm như thế. Anh ta làm cái gì cũng nhẹ nhàng, khi thật cần thiết mới nói, mà nói thì khe khẽ, như sợ mọi tiếng động dù nhỏ cũng có thể lọt ra ngoài được.

Chỉ một loáng đã thấy cơm dọn ra. Chỉ có một món : thịt gà nấu với măng chua. Có tiếng nhỏ nhẹ bằng tiếng Kinh nhưng phát âm còn pha tiếng miền núi :

— Các anh đi ăn cơm cho nóng sốt !

Chúng tôi thoáng nhìn nhau mà không nói nên lời. Lặng thầm thôi mà cảm thông với nhau hết sức. Nhà tôi vẫn nhớ là tôi ưa món măng chua, một món ăn mang tình cảm quê hương rất mặn nồng.

Cơm xong thì vừa tờ mờ sáng. Anh Triều nói qua tình hình ở đây cho mọi người biết. Và anh hất hàm ra phía ngoài, tiếp :

— Đây gần đường cái, bọn nó luôn luôn nhòm ngó. Nhưng chưa xảy ra chuyện gì. Mấy nhà chung quanh giác ngộ cả. Các đồng chí không phải lo. Ngày mai, tôi đi gặp các đồng chí, rồi ta sẽ bàn sau.

Tôi hỏi :

— Bây giờ chúng tôi ở đâu cho tiện? Liên lạc thế nào?

[macbupda]

Anh Triều đáp:

— Cẩn tắc vô ưu ! Các đồng chí tránh lên bãi nương sau nhà. Chúng tôi sẽ cử người nghe ngóng tình hình chung quanh, bảo đảm an toàn.

Rồi anh Triều dẫn chúng tôi qua bãi nương, lên núi đá có cây, sau nhà. Chúng tôi tìm chỗ bằng phẳng định ngủ một giấc, nhưng rồi cũng chẳng ngủ được. Anh Nhất Quý và một số đồng chí nhìn ra chung quanh xem xét. Tôi giở bản đồ ra nghiên cứu...

Tối hôm đó, chúng tôi gặp các đồng chí Mùa, Đương, Triều, Vũ, Điện là các đảng viên ở Làng Mới để trao đổi tình hình. Chúng tôi rất mừng khi thấy anh em ở cơ sở hoạt động tốt và khẩn trương. Rồi chúng tôi đến nhà anh Nhì, chị Lẻn. Nhà này ở vào chỗ vắng hơn, gặp đồng chí mình và quần chúng cũng tiện, nhưng phải đi qua cánh đồng. Chúng tôi thấy ở lân, ở hang thì tương đối an toàn, song không tiện khi cần gặp quần chúng. Lúc bấy giờ, thấy có ông Chén, nhà ở cầu Tà Ma đi vào, có cái lợi là không phải qua đường cái, không phải qua cánh đồng — những nơi đông người, dễ bị người ta thấy — xuyên núi, xuống dốc là đến nhà ông ấy ngay, vừa giữ được bí mật, vừa tạo được thế bất ngờ khi có động.

Chúng tôi tổ chức nhiều cuộc họp, vạch ra nhiều phương án. củng cố các cơ sở cũ, điều tra nghiên cứu cơ sở mới, phát triển xuống Nà Khao hướng vào Cốc Lùng, Bãi Hội, đi dần vào dãy núi Hồng. Về phương án tìm bắt liên lạc với Trung ương, chúng tôi bàn đến chị Hai Cao.

Anh em ít chú ý đến chị này. Chị vốn là người miền xuôi, theo chồng lên Làng Mới làm ăn. Chị cũng là người giác ngộ. Chính anh Hai Cao là người đã đưa mấy đồng chí hiện nay là đảng viên ở Làng Mới vào Đảng. Sau khi chồng bị địch bắt, chị Hai Cao làm lụng vất vả để nuôi hai con. Tôi hỏi:

— Chị ấy là người thế nào? Có phải đảng viên không?

— Chưa phải đảng viên đâu ! Nhưng chị ấy tốt, chỉ biết làm ăn thôi mà ! — Đồng chí Đương đáp.

— Chị có hay đi thăm chồng không? — Tôi hỏi thêm.

— Không thấy chị ấy đi lần nào cả.

Tôi nghĩ bụng : «Thế là có đầu mối rồi!». Và tôi bày kế hoạch để anh em vận động chị Hai Cao đi thăm chồng và giúp đỡ chị cả tiền nữa để chị có thể đi được.

Anh em đã trình bày hết lẽ mà chị Hai Cao cũng không dám đi. Thật là gay go ! Nhưng dù thế nào cũng phải làm bằng được công việc này. Trước hết giải quyết tư tưởng cho chị Hai Cao; sau là tìm một người nữa đi cùng với chị.

Anh em gợi ý, giới thiệu người, có nhắc đến lên chị Mễ. Chị này góa chồng, buôn bán thạo, ăn nói lưu loát, nhanh nhẹn. Có đồng chí dáng suy nghĩ, gật gật đầu, nói: «Nhất túm mà lưỡng lợi đấy!» Ý nói: Dùng chị Mễ thì được hai cái lợi: một, chị Mễ sẽ đi với chị Hai Cao ; hai, chị Mễ thường hay đi lại nhà ông Tư ở Bãi Hội. Ông Tư sẽ trở thành một cơ sở rất tốt cho ta. (Về sau này, ông Tư là người đã đưa đường cho số anh em vượt ngục ở Chợ Chu về tới khu căn cứ an toàn).

Chúng tôi giao việc giác ngộ chị Mễ cho anh Đương, chị Đương, anh Triều.

Sau khi tuyên truyền giáo dục, động viên khuyến khích chị Mễ và thấy tương đối đã có kết quả, anh Đương đến báo cho chúng tôi biết.

Vào một buổi tối, tôi tới gặp chị Mễ ở nhà anh chị Đương. Không để chị kịp ngạc nhiên tôi thăm hỏi về tình hình buôn bán lời lãi và đời sống. Tôi cũng không quên nói tôi là người thân của anh chị Đương và anh Triều. Chị Mễ nhìn tôi chăm chăm. Rồi cái dáng người dong dỏng cao của chị hơi cúi xuống, chị bùi ngùi nói :

— Em đi chợ, nó chẹn đầu chẹn đuôi, có còn được bao nhiêu đâu !

[macbupda]

Tôi khêu gợi cảnh nước mất nhà tan, gia đình mỗi người một nơi. Tôi cũng nêu ra để chị Mễ thấy chỉ có tham gia cứu nước mới là con đường sống.

Chị Mễ chép miệng :

— Đàn bà chúng tôi dù có muốn cứu nước, nhưng anh bảo làm gì được?

— Không phải thế đâu chị ạ ! Toàn dân, đàn ông, đàn bà, đều có thể cứu nước được cả. Mỗi người làm mỗi việc, dù việc nhỏ như giúp cán bộ hoạt động, cũng là cứu nước. Truyền cho một cái tin, đưa hộ cho một cái thư, cũng là cứu nước.

Chị Mễ trở nên bạo dạn hơn :

— Thế anh bảo tôi làm gì ?

Tôi nhìn chị đăm dăm, gật gật đầu, nói :

— Làm gì cũng có thể được. Cốt có quyết tâm hay không ! Có quyết tâm thì đẻ ra mưu trí ! Thiếu quyết tâm sinh ra vụng.

Chị Mễ ngồi im lặng, lắng nghe, vẻ mặt xúc động. Tôi nói tiếp:

— Làm cách mạng thì phải chịu khổ. Khổ trước, sướng sau. Hạnh phúc lúc đó mới lâu bền.

Đến đây, mắt chị Mễ sáng long lanh. Chị sôi nổi:

— Anh giao cho tôi việc gì nào?

— Chị có thể về Thái Nguyên được không? — Tôi hỏi.

Chị Mễ trả lời không trù trừ:

— Được!

Tôi bảo chị:

— Tốt lắm! Để dịp nào chị nhé !

Sau buổi ấy, tôi lại giao cho anh chị Đương theo dõi chị Mễ. Chị Mễ đứng không yên, ngồi không yên, khác hẳn mọi khi. Chị khoe với anh chị Đương : « Anh Tân Hồng chỉ bảo rõ lắm ». Số anh em theo dõi chị Mễ báo cáo : « Chị Mễ muốn được giao công tác lắm rồi ».

Còn chị Hai Cao thì anh em đã tốn công vận động chị đi thăm chồng mà chị ấy còn ngần ngại. Chị sợ mình lại bị bắt thì hai con bơ vơ không nơi nương tựa. Cuối cùng, nghe ra, chị cũng muốn đi nhưng lại sợ không dám đi một mình. Tôi đưa ý kiến để chị Mễ cùng đi với chị Hai Cao. Anh em tán thành và chị Hai Cao cũng bằng lòng.

Một hôm khác, tôi lại tới gặp chị Mễ ở nhà ông Chan, Tôi nói cho chị Mễ biết về chị Hai Cao. Chị Mễ rơm rớm nước mắt nói : «Cảnh ngộ chị Hai còn éo le hơn cảnh ngộ của em nhiều. Em thương chị ấy lắm».

Việc tìm giao thông đưa thư về căng Bá Vân như vậy đã tạm ổn. Bây giờ cần phải tiến hành gấp một công tác mới là điều tra nghiên cứu xem anh Hai Cao từ khi bị địch bắt đến giờ còn giữ được tinh thần bất khuất của người đảng viên Cộng sản hay không. Hoặc ít nhất cũng cần biết xem thái độ của anh Hai Cao trong căng Bá Vân ra sao. Công việc này cũng đòi hỏi thời gian và sự khôn khéo. Không phải mình mình làm được nên phải nhờ các đồng chí đảng viên ở địa phương giúp đỡ. Không làm tốt khâu công tác này thì hai chị giao thông của chúng tôi có thể bị bắt, bị tra tấn, công việc không những xôi hỏng bỏng không mà còn đi đến chỗ nguy hiểm nữa.

[macbupda]

Tôi tự đặt cho mình một kế hoạch công tác mới và nhờ tổ Đảng ở đây giúp một tay.

Mấy ngày sau đó, các đồng chí địa phương đã điều tra được thái độ của anh Hai Cao theo yêu cầu của tôi. Anh vẫn tốt.

Tôi viết thư cho anh Hai Cao.

Anh Hai Cao,

Tôi với anh xa nhau khá lâu nay, chúng tôi đi công tác xa về. Phong trào hiện nay mạnh và rộng, đang tốt. Chúng tôi cần tìm lạc với anh Vân. Nhờ anh chuyển thư này qua đường dây lạc cho anh Vân.

Ba

Tôi viết tiếp một cái thư thứ hai gửi Trung ương. Cả hai thư đều viết trên giấy mỏng, chữ nhỏ, bện chặt lại như hai tổ sâu, dán kín lại.

Buổi tối hôm đó, chị Mễ tới chỗ tôi hẹn gặp. Mục đích của tôi lần này là giáo dục bồi dưỡng thêm và giao công tác cho chị. Gặp chị, lúc đầu tôi chỉ nói chuyện làm ăn, sức khỏe... Một lúc lâu, không thấy tôi đả động gì đến chuyện trước, chị Mễ gặng hỏi :

— Anh bảo tôi làm gì cơ anh?

Tôi nhìn chị, nghiêm trang nói :

— Đoàn thể hôm nay giao cho chị một công tác. Chị đi cùng với chị Hai Cao đến căng Bá Vân thăm anh Hai Cao, và đưa cho anh ấy cái thư này — Tôi giơ bức thư trước mắt chị và nhắc lại rành rọt từng tiếng một, vì e rằng trong những phút xúc động này chị ấy chưa nghe ra — Chị cùng với chị Hai Cao đến căng Bá Vân thăm anh Hai Cao, rồi đưa cho anh ấy hai cái thư này. Chị nhận là em dì họ chị Hai Cao. Gặp anh Hai Cao, chị cứ nói chuyện bình thường, không phải nói gì khác. Đưa được thư là thành công.

Rất nhanh nhẹn và thông minh, chị Mễ lận cái thư gửi anh Hai Cao vào trong vành khăn, còn cái tổ sâu thứ hai thì đút vào gấu áo cánh nâu của minh. Tôi tả cho chị nghe về hình dạng của người sẽ nhận thư để chị đỡ ngạc nhiên khi tới gặp hoặc để khỏi lầm với người khác.

Trước khi chị lên đường, tôi dặn dò thêm về công lác bí mật, rồi nói:

— Bí mật được là thành công!

Anh em chúng tôi giúp đỡ hai chị mọi thứ cần thiết để đi được thuận lợi. Và chúng tôi coi như việc đã trót lọt, «chỉ còn chờ kết quả tốt».

Một tuần lễ qua đi.

Vào một đêm, được tin cơ sở báo cho biết chị Mễ và chị Hai Cao đã về, tôi vội đến ngay. Chị Mễ trả lại tôi một cái tổ sâu ! Tôi cầm lấy : dấu tôi dán vẫn còn nguyên! Chưa có ai đụng tới nó ! Thế là thế nào nhỉ? «Tại sao anh Hai Cao lại không nhận?». Trong đầu óc tôi, dồn dập bao nhiêu câu hỏi. Kết quả trái ngược hẳn với điều mong đợi của chúng tôi.

Chị Mễ nói:

— Anh Hai Cao nhận cái của anh ấy thôi. Xem xong, anh ấy hỏi em là «ai bảo đưa, người như thế nào, bao nhiêu tuổi, tại sao lại quen». Em biết thế nào thì nói thế thôi. Anh ấy nhìn em lâu lắm mà không nói. Rồi anh ấy bảo chúng em chờ vài hôm. Anh ấy không nhận cái này đâu — chị Mễ chỉ vào cái tổ sâu tôi cầm — em chờ mất hai ngày đấy. Gớm cái anh Hai Cao ! Em thấy thật đúng như lời anh Tân Hồng nói, người đâu mà nóng tính. Em vừa hỏi tại sao anh không nhận thì anh ấy đã xua em như xua tù và mặt đỏ lên : «Thôi cứ mang về ! Chưa biết thế nào !» Trông anh ấy sợ sợ là. Em không dám hỏi thêm.