Lịch sử Quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam tại Lào trong KCCM

[quansuvn]

Trên cơ sở những vấn đề cơ bản về chính trị, quân sự đã được thỏa thuận, ngày 20 tháng 10 năm 1957, đại diện Pa-thét Lào và đại diện Chính phủ Vương quốc chính thức, ký kết việc thành lập Chính phủ Liên hiệp có Pa-thét Lào tham gia. Ngày 2 tháng 11 năm 1957, Lào ký kết Hiệp định Viêng Chăn, thành lập Chính phủ Liên hiệp Lào (lần thứ nhất) và vấn đề các lực lượng Pa-thét Lào sáp nhập quân đội Vương quốc, tổ chức chính quyền Vương quốc 3 hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ. Ngày 19 tháng 11 năm 1957, Quốc hội Lào thông qua danh sách Chính phủ Liên hiệp do Hoàng thân Xu-va-na Phu-ma làm Thủ tướng. Pa-thét Lào giữ hai ghế trong Chính phủ gồm: Hoàng thân Xu-pha-nu-vông làm Bộ trưởng Kế hoạch, đồng chí Phu-mi Vông-vi-chít giữ chức Bộ trưởng Bộ lễ nghi.


Mặc dù đế quốc Mỹ và các thế lực phản động cố tình tìm mọi cách gây cản trở Chính phủ Vương quốc Lào hoà hợp với các lực lượng Pa-thét Lào, nhưng dư luận quốc tế đều đồng tình và ủng hộ. Các nước Việt Nam, Liên Xô, Trung Quốc lần lượt công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với Chính phủ Liên hiệp Lào. Đến đây, cách mạng Lào đã có bước phát triển thuận lợi cả về đối nội và đối ngoại, ở hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ, cơ sở cách mạng và các lực lượng vũ trang Pa-thét Lào được xây dựng vững mạnh. Cuộc đấu tranh thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 về Lào đã thu được thắng lợi bước đầu rất quan trọng, góp phần đưa nước Lào đi theo con đường hoà bình, trung lập, hoà hợp dân tộc.


Để đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, tháng 11 năm 1957, Hội nghị Trung ương Đảng Nhân dân Lào nêu rõ: “Nhiệm vụ chủ yếu hiện nay là tập trung mọi lực lượng đấu tranh đòi thực hiện các hiệp định đã ký để củng cố và phát triển những thắng lợi đã giành được”. Hội nghị chủ trương: “chuyển phương châm đấu tranh từ đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh quân sự bảo vệ hai tỉnh tập kết, sang đấu tranh công khai hợp pháp trên toàn quốc, kết hợp đấu tranh chính trị của quần chúng với đấu tranh nghị trường và đấu tranh pháp lý, buộc phía Vương quốc phải thực hiện đúng đắn các thỏa thuận giữa hai bên”¹ (Lịch sử Quân đội nhân dân Lào, Sđd,  tr. 137).


Theo đề nghị của Trung ương Đảng và Bộ chỉ huy tối cao Lào, Trung ương Đảng ta cử đồng chí Chu Huy Mân nguyên Đoàn trưởng Đoàn 100 (sau hơn 3 tháng về nước nhận công tác mới ở Việt Nam) sang tỉnh Sầm Nưa cùng lãnh đạo, chỉ huy Đoàn 100 tập trung giúp bạn xây dựng kế hoạch, chuẩn bị mọi mặt đưa các lực lượng Pa-thét Lào về hoà hợp dân tộc.


Sau khi trao đổi tình hình và dự đoán khả năng phát triển của cuộc đấu tranh trong thời gian tới, hai bên ta và bạn thống nhất nhận định: Trong khi Đảng Nhân dân Lào chủ động đề ra chính sách hoà bình, trung lập, hoà hợp dân tộc, xây dựng một nước Lào độc lập, dân chủ, thống nhất, phồn vinh; các thế lực phái hữu thân Mỹ ở Viêng Chăn sẽ tìm mọi cách chia rẽ các lực lượng Pa-thét Lào, trước hết là các lực lượng vũ trang, hòng làm suy yếu cách mạng Lào. Do đó, cuộc đấu tranh hoà hợp dân tộc của Lào trong thời gian tới sẽ diễn biến phức tạp và quyết liệt. Trước tình hình đó, phía Pa-thét Lào cần chuẩn bị mọi mặt, nhất là nâng cao sức mạnh chiến đấu của các lực lượng vũ trang, sẵn sàng đánh bại mọi âm mưu phá hoại của kẻ thù trong bất kỳ tình huống nào.


Để chuẩn bị đưa lực lượng về hoà hợp dân tộc, Quân ủy và Bộ chỉ huy tối cao Lào, có trao đối với Đoàn 100 đã thống nhất kế hoạch: Một là, tranh thủ thời gian mở đợt sinh hoạt chính trị tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ học tập về chủ trương chính sách, đường lối của Đảng Nhân dân và trận Lào yêu nước, xây dựng mối quan hệ máu thịt bền vững với nhân dân. Hai là, tổ chức sắp xếp quân đội Pa-thét Lào thành hai tiểu đoàn 1 và 2. Ba là, đại bộ phận lực lượng còn lại của quân đội Pa-thét Lào (có 700 đảng viên) chuẩn bị phục viên về các tỉnh, làm nòng cốt cho quần chúng đấu tranh, thực hiện hoà hợp dân tộc, thống nhất đất nước Lào.


Theo đề nghị của bạn, Đoàn 100 thống nhất với bạn chọn một số cán bộ, chiến sĩ trẻ, khoẻ trong các đơn vị bộ đội Pa-thét Lào sang Việt Nam học văn hoá, chính trị và huấn luyện quân sự, nhằm đào tạo thành những cán bộ lãnh đạo, chỉ huy và chuyên môn các ngành, để sau này về nước làm nòng cốt phát triển lực lượng vũ trang cách mạng Lào. Lúc đầu, ta và bạn thống nhất chọn 500 người sang học dài hạn, nhưng do yêu cầu nhiệm vụ cấp thiết trong nước, bạn chỉ chọn được 330 người sang học tập ở Việt Nam.


Nhằm giúp bạn tổ chức thực hiện tốt kế hoạch đề ra, Đoàn ủy và đồng chí Đoàn trưởng giao nhiệm vụ cho các tổ cố vấn chính trị, tham mưu và hậu cần chuẩn bị theo nhiệm vụ chuyên môn. Tổ cố vấn chính trị, do đồng chí Lê Tự Lập - Phó đoàn trưởng thứ nhất phụ trách, khẩn trương chuẩn bị những nội dung văn kiện, tài liệu cơ bản giúp bạn thực hiện công tác giáo dục tư tưởng và tổ chức thực hiện chính sách đối với cán bộ, chiến sĩ bạn. Đồng chí Đinh Văn Tuy - Đoàn trưởng kiêm phụ trách tổ cố vấn tham mưu, giúp bạn soạn thảo kế hoạch tổ chức lực lượng, bảo đảm vật chất cho các đơn vị hành quân về các địa phương thực hiện hoà hợp dân tộc. Tổ cố vấn hậu cần do đồng chí Đức Phương - Phó đoàn trưởng thứ hai phụ trách có nhiệm vụ giúp bạn chuẩn bị kế hoạch bảo đảm vật chất lương thực, thuốc men cho các lực lượng bạn vào hoà hợp, đồng thời tổ chức thanh lý các cơ sở vật chất, hậu cần chuyển giao cho hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ.


Quá trình chuẩn bị thực hiện hoà hợp dân tộc, đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư Đảng bạn kiêm Chỉ huy tối cao quân đội Pa-thét Lào, khi sang làm việc với đồng chí Nguyễn Khang và các đồng chí Thường vụ Ban cán sự miền Tây, thường đến gặp đồng chí Chu Huy Mân ở Đoàn 100 trao đổi bàn bạc những vấn đề cơ bản của cách mạng Lào và mối quan hệ giúp đỡ giữa Đoàn 100 với bạn trong tình hình mới.

[quansuvn]

Sau một thời gian chuẩn bị, giữa tháng 12 năm 1957, các đơn vị Pa-thét Lào bắt đầu hành quân chuyển lực lượng về các địa phương, khu vực theo thỏa thuận giữa Pa-thét Lào và Chính phủ Vương quốc Lào. Trong hai ngày 8 và 18 tháng 12 năm 1957, hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ lần lượt được chuyển giao cho Chính phủ Vương quốc. Ngày 15 tháng 12 năm 1957, hai tiểu đoàn Pa-thét Lào chuyển về khu vực Cánh Đồng Chum sáp nhập vào quân đội Vương quốc Lào.


Trong khi đó, một bộ phận cán bộ, chiến sĩ được cử sang học dài hạn ở Việt Nam, do đồng chí Xa-mán Vi-nhạ-kệt - Phó chủ nhiệm Chính trị quân đội Pa-thét Lào phụ trách cũng tạm biệt khu tập kết sang Việt Nam học tập. Đại diện của quân đội ta đã ra tận vùng biên giới Việt - Lào đón tiếp và đưa bạn về Trường Văn hoá 399 thuộc Quân khu Việt Bắc (nay là Quân khu 1). Lãnh đạo, chỉ huy khu 100 cử đồng chí Quang Tăng, nguyên cố vấn Tiểu đoàn 701 cùng các đồng chí Tân Kền, Lê Khế, Cẫn, Nghiễn, Đạt, Quyên, Thành, Nghề, Đổng, Tiến... về giúp các đồng chí Xa-mán Vi-nhạ-kệt, Xôm-xác-xay-xổm-kham quản lý và tổ chức lớp học tập. Quân khu Việt Bắc cử một số cán bộ chuyên môn giúp bạn suốt những năm học tập ở Trường Văn hóa 399.


Đến cuối năm 1957, cuộc đấu tranh thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ ở Lào đã thu được thắng lợi, đưa nước Lào theo con đường hoà bình, trung lập, hoà hợp dân tộc. Trong quá trình phía Pa-thét Lào chuyển lực lượng hoà hợp dân tộc, những cán bộ cố vấn Đoàn 100 đã kiên trì giúp bạn giáo dục bồi dưỡng phẩm chất, năng lực lãnh đạo và kinh nghiệm đấu tranh cho cán bộ, đảng viên bạn, nhất là cán bộ chủ trì. Những kinh nghiệm Đoàn truyền đạt cho bạn đã để lại ấn tượng tốt về trách nhiệm và tình cảm gắn bó của cố vấn Việt Nam, góp phần động viên bạn thêm tin tưởng, quyết tâm đấu tranh với các thế lực phái hữu Viêng Chăn trong thời gian thực hiện hoà hợp dân tộc.


Trong những năm giúp bạn và cùng bạn chiến đấu, tất cả cố vấn quân sự Đoàn 100 đã có sự đóng góp to lớn không chỉ công sức, mà cả xương máu vào thắng lợi chung của bạn. Sát cánh cùng bạn chiến đấu, các đồng chí Hoàn, Phạm Xuân Thuỳ, Hoàng Đình Cầu, Trương Hoàng, Võ Ngọc Anh đã anh dũng ngã xuống ở các mặt trận Mường Pơn (Sầm Nưa) và Bun Nưa (Phong Xa Lỳ). Tấm gương hy sinh vì nghĩa lớn giúp bạn của các đồng chí mãi mãi là tấm gương chói lọi về tinh thần quốc tế cao cả, tô thắm lịch sử truyền thống của Đoàn 100 nói riêng và lịch sử truyền thống chuyên gia quân sự và quân tình nguyên Việt Nam nói chung, mở đầu quan hệ đoàn kết chiến đấu đặc biệt Việt - Lào trong cuộc kháng chiến chống Mỹ ở Lào.


Đầu tháng 1 năm 1958, sau khi cơ bản hoàn thành các nhiệm vụ giúp bạn ở hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ Đoàn 100 được lệnh rút quân trở về nước nhận nhiệm vụ mới. Tại một địa điểm thuộc khu vực tập kết của các lực lượng Pa-thét Lào, Trung ương Đảng và Bộ chỉ huy tối cao Lào đã tổ chức trọng thể lễ tiễn Đoàn cố vấn quân sự Việt Nam về nước. Trong buổi lễ, đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư và chỉ huy tối cao quân đội bạn biểu dương sự giúp đỡ to lớn của Đoàn 100 đối với cách mạng Lào. Đảng quân đội Pa-thét Lào và nhân dân các bộ tộc Lào mãi mãi “biết ơn Đảng, nhân dân và quân đội Việt Nam; biết ơn cán bộ cố vấn Đoàn 100 đã hết lòng hết sức giúp đỡ cách mạng và quân đội Lào... Thời gian sẽ đi qua, nhưng tình nghĩa Lào - Việt vẫn mãi mãi sáng ngời trong lịch sử”¹ (Phát biểu của đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư và chỉ huy tối cao quân đội Lào tại buổi tiễn đưa Đoàn 100 trở về nước (Ghi theo hồi ký của đồng chí Chu Huy Mân, nguyên Đoàn trưởng Đoàn 100)).


Lịch sử còn mãi mãi ghi lại những hình ảnh vô cùng cảm động của những cán bộ, chiến sĩ Pa-thét Lào và chuyên gia quân sự Việt Nam nắm chặt tay nhau như không muốn rời trong buổi tiễn đưa người anh em “Bộ đội Cụ Hồ” về đất nước thân yêu của mình. Theo kế hoạch, từ khu vực Na Mèo, nơi giáp giới giữa biên giới hai nước Việt - Lào, lãnh đạo, chỉ huy Đoàn 100 tổ chức đơn vị hành quân về nước. Lần trước, sang giúp bạn vào giữa mùa mưa, từ thị trấn Hồi Xuân, đoàn phải vượt qua nhiều núi rừng ở suối sâu với bao khó khăn, vất vả; lần này trở về Tổ quốc vào đầu mùa xuân, anh em đều phấn khởi, bởi nhiệm vụ quốc tế giúp bạn đã hoàn thành tốt đẹp.


Theo quy định của Bộ Quốc phòng nước ta, Đoàn 100 hành quân từ biên giới Việt - Lào bằng ô tô theo đường 217 về thẳng Thủ đô Hà Nội qua nhiều xóm làng, khu phố trước đây bị chiến tranh tàn phá, nay đang được xây dựng lại khang trang, đẹp đẽ hơn xưa. Ngày 15 tháng 1 ăm 1958 Đoàn về đến Hà Nội. Đại diện cơ quan Bộ Quốc phòng đã đón tiếp và bố trí các cán bộ của Đoàn 100 nghỉ ở trường An-be Xa-rô (Albert Sarraut) cũ, bên cạnh dinh Chủ tịch nước thuộc khu Ba Đình (nay là quận Ba Đình, Hà Nội). Đồng chí Nguyễn Chí Thanh - Ủy viên Bộ Chính trị Phó Bí thư Tổng Quân ủy, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị thay mặt Trung ương Đảng, Tổng Quân ủy và Bộ Quốc phòng đến thăm, sau đó mở tiệc chiêu đãi Đoàn ở nhà khách 33 Phạm Ngũ Lão (Hà Nội). Tại buổi chiêu đãi, đồng chí Nguyễn Chí Thanh biểu dương thành tích to lớn Đoàn 100 đã đạt được trong công tác giúp bạn xây dựng, chiến đấu thắng lợi và trao tặng mỗi cán bộ, chiến sĩ của đoàn một “Huy hiệu Bác Hồ”. Đây là lần thứ hai, cán bộ, chiến sĩ Đoàn 100 được vinh dự nhận huy hiệu của Bác.


Trải qua gần 4 năm (tháng 7-1954 đến tháng 1-1958) làm nhiệm vụ quốc tế giúp bạn ở hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ, cán bộ, chiến sĩ Đoàn 100 không quản khó khăn, gian khổ đẩy mạnh các mặt hoạt động xây dựng, chiến đấu và công tác, giúp bạn giành nhiều thắng lợi. Sau một thời gian về nước, Đoàn 100 giải thể theo quyết định của Bộ, kết thúc một giai đoạn lịch sử giúp bạn theo phương thức mới của quân đội ta trong những năm đầu đoàn kết đấu tranh đòi đối phương thực hiện Hiệp nghị Giơ-ne-vơ về Lào.


Những tháng đầu năm 1958, tình hình các nước trên bán đảo Đông Dương diễn biến phức tạp do sự can thiệp của đế quốc Mỹ. Ở Lào, đế quốc Mỹ từng bước can thiệp ngày cặng sâu vào công việc nội bộ của bạn. Chúng tìm mọi cách hỗ trợ bọn tay sai phá hoại việc thi hành Hiệp định Viêng Chăn đã ký về Lào. Nhằm có chỗ dựa và thế mạnh can thiệp vào Lào, Mỹ cố dàn xếp mâu thuẫn trong nội bộ bọn tay sai, lập ra "mặt trận liên minh chống cộng" ở Lào. Thực hiện âm mưu đó, tháng 6 năm 1958, Mỹ thúc ép sáp nhập đảng "quốc gia tiến bộ" của Ka-tày và Đảng "Tự do" của Phủi-xa Na-ni-con thành một đảng mang tên "Đảng Tập hợp Lào" thân Mỹ và tổ chức "Ủy ban bảo vệ quyền lợi quốc gia", do CIA đỡ đầu nhằm tập hợp số sĩ quan trẻ trong quân đội và cảnh sát ngụy làm lực lượng xung kích chống phá các lực lượng Pa-thét Lào.


Tháng 8 năm 1958, đế quốc Mỹ tổ chức lật đổ Chính phủ Liên hiệp có Pa-thét Lào tham gia và dựng chính quyền phản động cực hữu thân Mỹ ở Viêng Chăn, do Phủi-xa Na-ni-con làm Thủ tướng và Ka-tày làm Phó thủ tướng, không cho các thành viên của Pa-thét Lào và lực lượng trung gian tham gia Chính phủ mới. Tiếp đó, Mỹ từng bước đưa bọn tay sai trong "Đảng Tập hợp Lào" nắm chính quyền từ tỉnh xuống huyện, bản.

[quansuvn]

Cùng với việc lập ra bộ máy ngụy quyền, đế quốc Mỹ cũng tăng cường xây dựng đội quân ngụy Lào từ 25.000 quân lên 44.000 quân và thực hiện viện trợ khẩn cấp 34 triệu đô, đưa nhiều trang bị kỹ thuật vào Lào. Ngày tháng 2 năm 1959, đế quốc Mỹ xúi giục chính phủ thân Mỹ ở Viêng Chăn công khai tuyên bố chấm dứt hiệu lực Hiệp định Giơ-ne-vơ ký năm 1954 về Lào và các hiệp nghị Viêng Chăn ký giữa chính quyền Vương quốc với Pa-thét Lào, từ bỏ chính sách hoà bình, trung lập, hoà hợp dân tộc, công kích chống các nước Việt Nam, Trung Quốc, thông báo xin viện trợ và tiếp nhận cố vấn quân sự Mỹ đến Lào.


Đối với cách mạng Lào, chúng tăng cường các cuộc vây ép, bắt bớ, sát hại, trả thù những người kháng chiến cũ, những cán bộ chiến sĩ Pa-thét Lào về các địa phương theo quy định Hiệp nghị Viêng Chăn. Cuộc khủng bố diễn ra ở nhiều vùng nông thôn và thành thị, nhân dân một số nơi đứng lên đấu tranh, nhưng ít hiệu quả do chưa có chủ trương phương hướng lãnh đạo đúng đắn, cơ sở cách mạng bị phá, nhiều cán bộ phải phân tán rút vào rừng duy trì lực lượng. Thâm hiểm hơn, sau nhiều lần dụ dỗ, mua chuộc không thành, ngày 11 tháng 5 năm 1959, đế quốc Mỹ huy động 3 tiểu đoàn đến bao vây, hòng tước vũ khí Tiểu đoàn 2 của Pa-thét Lào ở Cánh Đồng Chum và Tiểu đoàn 1 ở Xiêng Ngân. Trước tình hình đó, cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 1 và Tiểu đoàn 2 đã đấu tranh chống âm mưu, thủ đoạn phá hoại của địch. Nhờ tinh thần dũng cảm, mưu trí, ngày 18 tháng 5 năm 1959, cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 2 đã cùng với một số gia đình vợ con vượt vòng vây của địch tiến về hướng đông bắt liên lạc được với Việt Nam. Trong khi đó, Tiểu đoàn 1 tuy bị địch khống chế, nhưng hầu hết cán bộ, chiến sĩ đã bí mật phân tán rút từng bộ phận ra các cơ sở ở vùng Xiêng Ngân, Luông Phra Băng, sau đó tìm cách chuyển ra vùng biên giới Lào - Việt Nam an toàn.


Trước những khó khăn của các lực lượng Pa-thét Lào, Bộ Chính trị Trung ương  Đảng ta nhận định về tình hình Lào và chủ trương: Tích cực chi viện cho cách mạng Lào giành thắng lợi. Bộ Chính trị coi giúp cách mạng Lào là nhiệm vụ quốc tế quan trọng của Đảng ta trên cơ sơ nguyên tắc: “Giúp bạn để bạn tự lực là chính, giúp tân lực cũng để bạn đảm nhiệm được sự nghiệp cách mạng của mình”¹ (Lịch sử các đoàn quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam tại Lào (1945-1975), Sđd, tr. 115).


Quán triệt chủ trương của Bộ Chính trị, Thường vụ Tổng Quân ủy ta quyết định điều động gấp một số cán bộ từng là quân tình nguyện trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và Đoàn 100, tổ chức thành từng bộ phân đến đón Tiểu đoàn 2 và các lực lượng Pa-thét Lào rút sang các khu vực Mai Sơn, Hát Lót (Sơn La), Mường Xén (Nghệ An) và Đồng Hới (Quảng Bình); đồng thời chỉ thị cho các đồn biên phòng và nhân dân vùng biên giới Việt - Lào tuyên truyền vận động quần chúng đón tiếp, giúp đỡ bạn. Đối với Tiểu đoàn 2 Pa-thét Lào sau khi rút ra vùng biên giới được ta đón tiếp chuyển về đóng quân ở Xuân Thành, Phủ Quỳ thuộc phía tây Nghệ An. Đây là địa bàn thuận lợi cho bạn ăn ở, sinh hoạt, học tập và liên lạc với lãnh đạo cao cấp của Đảng Nhân dân Lào.


Sự kiện Tiểu đoàn 2 Pa-thét Lào phá vây rút lui an toàn về khu vực gần biên giới Lào - Việt là thắng lợi của cách mạng Lào. Chính phủ Vương quốc lo sợ, nội bộ phân hoá, nhân dân các bộ tộc Lào trông chờ Tiểu đoàn 2 hoạt động để tiếp tục xây dựng căn cứ, giữ vững lực lượng Pa-thét Lào, đẩy mạnh phong trào cách mạng toàn quốc.


Trước tình hình mới, tháng 5 năm 1959, Thường vụ Trung ương Đảng và Tổng Quân ủy ta chỉ định Thiếu tướng Lê Chưởng phụ trách trưởng đoàn cán bộ Việt Nam bên cạnh Trung ương Đảng Nhân dân Lào giúp bạn. Ngay sau đó, lãnh đạo đoàn giao nhiệm vụ cụ thể cho từng cán bộ giúp bạn và gấp rút tổ chức bộ phận kiêm nhiệm cả công tác giúp bạn, quản lý nội bộ. Do bạn chưa tổ chức được cơ quan, nên đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn để nghị đoàn cán bộ ta (lúc này chưa gọi là Đoàn 959), tham gia ý kiến về nội dung chuẩn bị của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ nhất, khoá I, họp ngày 3 tháng 6 năm 1959.


Trên cơ sở phân tích tình hình, Trung ương Đảng Nhân dân Lào quyết định chuyển hướng đấu tranh. Đường lối đấu tranh trong giai đoạn mới được xác định là: Từ hình thức đấu tranh công khai hợp pháp là chủ yếu chuyển sang đấu tranh vũ trang là chủ yếu; đồng thời kết hợp vận dụng hình thức đấu tranh chính trị hợp pháp trong phạm vi nhất định. Hội nghị dự kiến cuộc đấu tranh có thể xảy ra ba khả năng: Một là đế quốc Mỹ công khai đưa lực lượng quân Mỹ và khối quân sự Đông Nam Á vào Lào; hai là tăng cường đàn áp, khủng bố các lực lượng Pa-thét Lào và nhân dân các bộ tộc Lào một cách khốc liệt; ba là qua đấu tranh, lực lượng cách mạng phát triển, nội bộ bọn phản động phân hoá, lật đổ bọn tay sai thân Mỹ, phái trung gian nắm chính quyền, tiến hành đàm phán với Pa-thét Lào. Trên cơ sở phân tích thực lực của cách mạng Lào, Trung ương Đảng bạn xác định: tránh khả năng thứ nhất, tranh thủ khả năng thứ ba và khẳng định: dù tình hình diễn ra theo khả năng nào, nhân dân các bộ tộc Lào đoàn kết vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, quyết tâm đấu tranh và cuối cùng nhất định giành thắng lợi.


Sau Hội nghị, Đoàn cán bộ Việt Nam cùng với bạn tổ chức học tập phổ biến nghị quyết cho cán bộ, đảng viên và các đơn vị quân đội Pa-thét Lào. Mặc dù người ít, nhưng các cán bộ đoàn ta được bố trí hợp lý, vừa tổ chức giúp ban biên soạn tài liệu theo tinh thần nghị quyết Đảng bạn phù hợp với từng đối tượng, vừa khẩn trương giúp phương tiên cơ sở vật chất chu đáo cho các lớp học. Sau một thời gian chuẩn bị, đầu tháng 6 năm 1959, lớp học cán bộ đầu tiên của bạn được tổ chức ở Xuân Thành, Phủ Quỳ (Nghệ An) Tham dự gồm những cán bộ từ trung đội trở lên của Tiểu đoàn 2 và một số cán bộ trung cao cấp các địa phương của Lào. Đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư; đồng chí Khăm-tày Xi-phăn-đon - Ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Lào trực tiếp phổ biến nghị quyết cho lớp học. Căn cứ vào tình hình và đặc điểm của lớp học, Thiếu tướng Lê Chưởng phân chia lực lượng của Đoàn cán bộ Việt Nam thành hai bộ phận: một bộ phận giúp cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 2 học tập; một bộ phận đi cùng bạn tổ chức những cán bộ, đảng viên từ trong nước sang học tập ở một số khu vực dọc biên giới từ Lai Châu đến Quảng Trị. Qua học tập, cán bộ, đảng viên của bạn phấn khởi, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân Lào và thắng lợi của sự nghiệp cách mạng Lào, quyết tâm nhận nhiệm vụ trở về Tổ Quốc chiến đấu để giành thắng lợi.


Cùng thời gian này, Đoàn xây dựng đề nghị kế hoạch giúp bạn chỉnh đốn lực lượng, bổ sung quân số, vũ khí trang bị, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu mới. Trên cơ sở đề nghị của ta, bạn chủ trương xây dựng từ nòng cốt là Tiểu đoàn 2 phát triển thành 3 tiểu đoàn mang phiên hiệu các tiểu đoàn 1, 2, 4; quân số mỗi tiểu đoàn khoảng 200 người. Theo yêu cầu của bạn, Đoàn ta cử 3 tổ cán bộ đến giúp xây dựng 3 tiểu đoàn, mỗi tổ có một đồng chí phụ trách và bộ phận cơ yếu điện đài. Ngoài ra, bạn còn đề nghị ta viện trợ bổ sung vũ khí trang bị, quân trang, quân dụng và tổ chức huấn luyện về kỹ thuật, chiến thuật cho các đơn vị của bạn.

[quansuvn]

Quan tâm sâu sắc đến cách mạng Lào, Bộ Chính trị ta xác định phương hướng, chủ trương giúp cách mạng Lào trong tình hình mới. Ngày 2 tháng 7 năm 1959, Bộ Chính trị ta nhận định: Từ sau Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, âm mưu nhất quán của đế quốc Mỹ là tích cực can thiệp mọi mặt vào nội bộ Lào. Chúng đã gây ra nội chiến, làm cho sinh hoạt chính trị trong nội bộ nước Lào mất hết khả năng phát triển hoà bình.


Triển khai thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị về công tác giúp bạn, tháng 7 năm 1959, Bộ Tổng tham mưu ta đề xuất phương án hoạt động quân sự ở Lào: Hướng chiến lược chủ yếu là ở Thượng Lào, lấy hai tỉnh Sầm Nưa và Phong Xa Lỳ làm căn cứ. Trung Lào là hướng hoạt động phối hợp, Hạ Lào thì xây dựng lực lượng chính trị, quân sự bí mật rồi tiến tới đấu tranh vũ trang. Phương châm hoạt động là kết hợp quân sự với chính trị, tác chiến tuyên truyền với xây dựng.


Tháng 7 năm 1959, Bộ Chính trị ta và Bộ Chính trị bạn trao đổi thống nhất quyết định mở đợt hoạt động quân sự trong mùa mưa năm 1959, lấy Tiểu đoàn 2 làm nòng cốt chiến đấu, chuyển từ đấu tranh công khai hợp pháp sang đấu tranh vũ trang trên toàn quốc, đẩy mạnh chiến tranh du kích, giành lại chính quyền ở thôn xã, vận động thanh niên tòng quân, xây dựng bộ đội chủ lực và phát triển lực lượng vũ trạng địa phương, chuẩn bị chiến đấu lâu dài. Đồng thời liên hệ đón số binh sĩ cũ của Tiểu đoàn 1 phân tán ở khu vực Xiêng Ngân ra vùng căn cứ bổ sung quân số khôi phục lại tiểu đoàn này cho bạn.


Thực hiện chủ trương giúp bạn mở đợt hoạt động trong mùa mưa năm 1959, Tổng Quân ủy ta chỉ thị cho Quân khu Tây Bắc (nay là Quân khu 2) và Quân khu 4 cử một số đơn vị cấp đại đội, tiểu đoàn, phối hợp với bạn tiến công một số cứ điểm của địch sát vùng biên giới Việt - Lào; đồng thời tuyên truyền vận động nhân dân, xây dựng cơ sở kháng chiến. Nhằm giữ bí mật, các đơn vị cả Lào và Việt Nam đều lấy danh nghĩa Tiểu đoàn 2 trở về hoạt động. Ngày 18 tháng 7 năm 1959, các đơn vị bạn chia làm ba bộ phận theo ba hướng trở về nước: Bộ phận thứ nhất gồm Tiểu đoàn 2, do đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư Đảng bạn trực tiếp chỉ đạo; đồng chí Lê Chưởng, phụ trách Đoàn trưởng đoàn cán bộ Việt Nam giúp bạn cùng đi với tiểu đoàn tiến từ đông nam Sầm Nưa lên vùng đông nam Xiêng Khoảng (hướng chủ yếu). Bộ phận thứ hai, gồm Tiểu đoàn 4, do đồng chí Khăm-tày Xi-phăn-đon - Ủy viên Trung ương Đảng Nhân dân Lào trực tiếp chỉ đạo, tiến từ Mường Xon - bắc Sầm Nưa, Phong Xa Lỳ - Luông Phra Băng đến Xiêng Ngân (hướng thứ yếu). Bộ phận thứ ba do một đại đội của Tiểu đoàn 1 phụ trách, từ bắc đường số 8 đến đường số 12 - Khăm Muộn (hướng phối hợp). Các tiểu đoàn 1, 2, 4 đều có một tổ chuyên gia và bộ phận điện đài cùng đi theo từng hướng. Những cán bộ và lực lượng du kích bạn vượt ra vùng biên giới đều được động viên, giao nhiệm vụ cùng đi với các tiểu đoàn trở về địa phương khôi phục lại phong trào, xây dựng cuộc sống của mình.


Đợt hoạt động quân sự của các lực lượng Pa-thét Lao bắt đầu. Tiểu đoàn 2 phân tán cùng nhân dân các địa phương nổi dậy, một số đơn vị địch chống cự yếu ớt, một số không dám chống cự. Tiểu đoàn 2 đã phối hợp với nhân dân nổi dậy đập tan ách kìm kẹp của địch, giải phóng các huyện Mường Sầm, Sầm Tố, Mường Xon (tỉnh Sầm Nưa), Xốp Nao, Xốp Hun (tỉnh Phong Xa Lỳ); Pak Khao, Xốp Văn (tỉnh Luông Phra Băng), khu vực Sảm Chè (Xiêng Khoảng), vùng Căm Cớt, Bô Ri Khăm (tỉnh Bô Li Khăm Xay), Na Pê, Na Hương, Lạc Sao (tỉnh Khăm Muộn).


Trước khí thế tiến công của cách mạng Lào, chính phủ Phủi-xa Na-ni-con ban hành lệnh khẩn cấp tại năm tỉnh Bắc Lào, đồng thời huy động lực lượng mở các cuộc càn quét khủng bố, đánh phá các vùng căn cứ dọc biên giới Lào - Việt. Nghiêm trọng là ngày 26 tháng 7 năm 1959, theo lệnh Mỹ, chính phủ Phủi-xa Na-ni-con bắt giam Hoàng thân Xu-pha-nu-vông và một số lãnh tụ của Pa-thét Lào trong Chính phủ Liên hiệp ở Viêng Chăn. Tiếp đó, trước sức ép của Mỹ, Hội đồng Bảo an Liên hiệp Quốc quyết định thành lập “Tiểu ban điều tra về Lào” nhằm lên án Việt Nam và yêu cầu Liên hiệp quốc đưa quân vào Lào.


Xác định âm mưu và thủ đoạn mới của địch, Bộ Chính trị Trung ương Đảng ta và Đảng bạn trao đổi thống nhất đánh giá: Đợt hoạt động trong mùa mưa năm 1959 đã đạt được các mục tiêu đề ra, không cần kéo dài thời gian hoạt động nữa, địch có thể viện cớ gây tình hình phức tạp thêm. Theo chủ trương đó, ngày 15 tháng 9 năm 1959, ta và bạn kết thúc đợt hoạt động quân sự thứ hai kéo dài từ ngày 28 tháng 8 năm 1959. Trong đợt hoạt động này, Tiểu đoàn 2 cùng lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương đánh 40 trận, giải phóng thêm 13 điểm. Các tiểu đoàn 1, 2, 4 Pa-thét và các đơn vị Việt Nam được lệnh chuyển sang vùng biên giới Việt - Lào, sau đó tập trung ở huyện Yên Lập tỉnh Phú Thọ. Để chấn chỉnh lực lượng, bạn đề nghị Đoàn ta giúp xây dựng hai tiểu đoàn 1 và 2 thành hai tiểu đoàn chủ lực mạnh, quân số mỗi tiểu đoàn từ 650 đến 700 người; đồng thời đề nghị Việt Nam viện trợ bổ sung vũ khí trang bị và cử các tổ chuyên gia giúp hai tiểu đoàn cả về quân sự, chính trị và chuyên môn kỹ thuật.


Bạn còn đề nghị ta thành lập khung Trường Văn hoá Xuân Thành, bổ sung chuyên gia đào tạo cán bộ cho các tỉnh phía nam ở Đồng Hới (Quảng Bình). Cùng thời gian này, cán bộ ta tích cực giúp các tỉnh bạn xây dựng được hơn 100 trung đội bộ đội địa phương, khôi phục và tổ chức mới một số tiểu đội, trung đội du kích, bảo vệ địa phương.


Trước yêu cầu tình hình nhiệm vụ mới của cách mạng Lào và theo đề nghị của Đảng Nhân dân Lào giúp bạn lâu dài, ngày 12 tháng 9 năm 1959, Bộ Quốc phòng - Tổng tư lệnh ta ra quyết định (số 446/QĐ) thành lập Đoàn 959 (còn gọi là Đoàn công tác miền Tây) thuộc Bộ Quốc phòng. Nhiệm vụ là trực tiếp làm chuyên gia về quân sự cho Quân ủy Trung ương và Bộ chỉ huy tối cao quân đội Pa-thét Lào, tổ chức chi viện vật chất của Việt Nam cho cách mạng Lào và trực tiếp chỉ huy các đơn vị quân tình nguyện Việt Nam hoạt động ở khu vực Sầm Nưa, Xiêng Khoảng và Viêng Chăn. Thiếu tướng Lê Chưởng - Ủy viên Ban công tác Lào phụ trách Đoàn trưởng Đoàn cán bộ Việt Nam được cử làm Đoàn trưởng kiêm Bí thư Đoàn ủy Đoàn 959. Các đồng chí Khanh, Quang, Hưng là những cán bộ dân chính và đồng chí Lê Tiến Phục, cán bộ quân đội cùng một số đồng chí khác làm Ủy viên Đoàn ủy.


Những tháng cuối năm 1959, Đoàn chuyên gia quân sự 959 khẩn trương chấn chỉnh lực lượng, củng cố tổ chức và chuẩn bị các mặt công tác sẵn sàng nhận lệnh hành quân sang giúp Pa-thét Lào phát triển lực lượng, bảo vệ và mở rộng vùng giải phóng. Cách mạng Lào có bước phát triển mới cả thế và lực.


Ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 về Đông Dương và hoạt động trong điều kiện bí mật, xa đất nước, cán bộ, chiến sĩ Đoàn 100 (lúc mới thành lập có 106 người) đã nỗ lực phấn đấu, hoàn thành tốt nhiệm vụ Đảng, quân đội và nhân dân giao, góp phần quan trọng giúp bạn củng cố khu căn cứ hai tỉnh tập kết, xây dựng lực lượng từng bước tự đảm nhiệm được nhiệm vụ trong giai đoan chuyển biến có tính chất bước ngoặt của cách mạng Lào. Thành tích của Đoàn 100 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu bước mở đầu trong quan hệ giúp bạn toàn diện, hiệu quả của quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam đối với cách mạng Lào những năm tiếp theo.


Kế tục Đoàn cố vấn quân sự 100, theo đề nghị của Đảng Nhân dân Lào, Trung ương Đảng và Tổng Quân ủy ta thành lập Đoàn chuyên gia quân sự 959. Tuy số lượng Đoàn không đông, nhưng đủ các thành phần, gồm cả cán bộ quân sự, chính trị, hậu cần và các binh chủng chuyên môn kỹ thuật được giao nhiệm vụ khẩn trương chuẩn bị về mọi mặt và sẵn sàng nhận lệnh sang Lào giúp bạn đẩy mạnh xây dựng, nâng cao khả năng tự lực, độc lập chiến đấu và công tác trong giai đoạn chuyển từ đấu tranh chính trị sang chiến tranh cách mạng, tạo thế và lực mới đánh bại một bước âm mưu thực hiện chiến lược “chiến tranh đặc biêt của đế quốc Mỹ, thực hiện hoà hợp dân tộc ở Lào.

[quansuvn]

Chương hai
SÁT CÁNH VỚI BẠN CHỐNG CHIẾN LƯỢC
"CHIẾN TRANH ĐẶC BIỆT" CỦA ĐẾ QUỐC MỸ (1960-1965)

I. XÂY DỰNG LỰC LƯỢNG VÀ CĂN CỨ KHÁNG CHIẾN, CHUYỂN HƯỚNG ĐẤU TRANH, TẠO THẾ PHỐI HỢP GIỮA HAI CHIẾN TRƯỜNG LÀO - VIỆT (1960-1962)

Bước vào Xuân Hè 1960, một cục diện mới đã xuất hiện trên bán đảo Đông Dương. Ở miền Nam Việt Nam, phong trào Đồng khởi phát triển đã chuyển cách mạng miền Nam từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công mạnh mẽ, đẩy chiến lược "chiến tranh một phía" của đế quốc Mỹ đến bờ vực phá sản. Tại Lào, sau sự kiện Tiểu đoàn 2 Pa-thét Lào nổ súng chống đế quốc Mỹ và tay sai (tháng 5-1959), phong trào kháng chiến của nhân dân các bộ tộc Lào đã tiến lên giai đoạn mới, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang trên cả nước. Ở Cam-pu-chia, chính quyền Vương quốc tiếp tục đi theo con đường hoà bình trung lập.


Sự phát triển của cách mạng ba nước Đông Dương, trong đó Việt Nam trở thành "điểm nóng" của loại hình chiến tranh nổi dậy giải phóng dân tộc và Lào trở thành "một thách thức mới" đã tác động mạnh đến chiến lược toàn cầu của đế quốc Mỹ. Từ chiến lược quân sự "trả đũa ồ ạt", đế quốc Mỹ buộc phải chuyển sang chiến lược "phản ứng linh hoạt". Ngày 20 tháng 1 năm 1960, khi nhận chức thống Ken-nơ-đi tuyên bố: "Chúng ta hãy làm cho mọi người biết rằng chúng ta sẽ trả bất cứ giá nào, gánh vác bất cứ gánh nặng nào, đương đầu với bất cứ sự gian khổ nào, ủng hộ bất cứ bạn bè nào, chống lại bất cứ kẻ thù nào, để bảo đảm sự sống còn và thắng lợi của thế giới tự do"¹ (Về chiến lược quân sự toàn cầu của đế quốc Mỹ (1946-1990), Nxb Sự thật, H. 1990, tr. 29). Đối với Đông Dương, đế quốc Mỹ đưa "chiến tranh đặc biệt" vào Lào² (Ngày 23 tháng 7 năm 1959, trước áp lực của Mỹ, Chính phủ Pháp và Chính phủ Vương quốc Lào tuyên bố đồng ý để Mỹ cung cấp vũ khí, trang bị và đưa cố vấn quân sự vào Lào để huấn luyện quân đội Viêng Chăn), miền Nam Việt Nam, đồng thời khiêu khích chống phá miền Bắc Việt Nam, phá hoại con đường hoà bình trung lập ở Cam-pu-chia.


Đế quốc Mỹ tiến hành chiến lược "chiến tranh đặc biệt" ở Lào nhằm tiêu diệt lực lượng cách mạng, nô dịch nhân dân các bộ tộc Lào, biến Lào thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mỹ, dùng Lào làm bàn đạp để bao vây, tiến công phe xã hội chủ nghĩa, trực tiếp là Việt Nam và Trung Quốc, biến Lào thành lá chắn ngăn chặn ảnh hưởng của phong trào giải phóng dân tộc sang khu vực phía tây sông Mê Kông, trước hết là Thái Lan.


Trước âm mưu và hành động mới của đế quốc Mỹ đối với Lào, đầu năm 1960, cơ quan Trung ương Đảng Nhân dân Lào, Tổng Quân ủy và Bộ chỉ huy tối cao Pa-thét Lào đang đứng trên đất Việt Nam di chuyển vào Lam Sơn tỉnh Thanh Hoá, chuẩn bị về nước. Theo yêu cầu của bạn, Tổng Quân ủy, Bộ Tổng tư lệnh và Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam điều Đoàn chuyên gia quân sự 959 đi cùng các cơ quan bạn; đồng thời chỉ thị cho Bộ tư lệnh Quân khu 4 và Bộ tư lệnh Quân khu Tây Bắc củng cố bộ phận công tác C (Lào) để giúp quân khu chỉ đạo lực lượng chuyên gia và quân tình nguyện giúp bạn ở một số khu vực Nam Lào và Bắc Lào.


Đoàn 959 biên chế 88 cán bộ, chiến sĩ cùng các cơ quan Trung ương bạn hành quân vào Thanh Hoá. Tại đây Đảng bộ Đoàn 959 đã triệu tập Đại hội đại biểu toàn Đảng bộ để nghiên cứu, thảo luận dự thảo Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam và bầu đại biểu đi dự Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ III (tháng 9-1960). Đồng thời, Đoàn 959 tổ chức học tập quán triệt về quan điểm, phương châm, nguyên tắc giúp bạn và kiện toàn tổ chức, bố trí cán bộ giúp bạn. Mọi cán bộ chuyên gia quân sự Đoàn 959 đều thấm nhuần quan điểm, phương châm, nguyên tắc "tích cực giúp đỡ cách mạng Lào là một nhiệm Quốc tế quan trọng của Đảng ta", "tinh thần giúp đỡ trên nguyên tắc bạn tự lực là chính, ta giúp đỡ tận lực".


Qua nghiên cứu học tập quán triệt dự thảo Báo cáo của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III và quan điểm, phương châm, nguyên tắc giúp bạn của Đảng, lãnh đạo, chỉ huy Đoàn 959 đã giải quyết tốt cho cán bộ, đảng viên, chiến sĩ những vướng mắc về tư tưởng, chính sách hậu phương quân đội, xác định rõ lập trường, tin tưởng và phấn khởi lên đường thực hiện nghĩa vụ quốc tế đối với cách mạng Lào.


Từ đây, hệ thống chuyên gia quân sự Việt Nam giúp bạn được tổ chức lại ở Lào. Về tổ chức, có các tổ chuyên gia giúp các cơ quan Trung ương và Trung ương Quân ủy Lào, trong các quân khu, tỉnh và đơn vị quân đội Pa-thét Lào. Có thể là giúp bạn về đường lối, chính sách, kinh nghiệm và vật chất, tham gia chiến đấu khi cần thiết. Riêng chuyên gia quân sự, theo yêu cầu của bạn, ta tổ chức thành hai bộ phận: Bộ phận cơ quan và bộ phận trực tiếp giúp bạn. Bộ phận cơ quan gồm có chuyên gia tham mưu, chính trị, hậu cần và công tác hậu phương trong nước. Trong ngành tham mưu, chính trị, hậu cần thực hiện hai nhiệm vụ: làm chuyên gia giúp các cơ quan tổng cục của Tổng Quân ủy, Bộ chỉ huy tối cao bạn và giúp đoàn ủy quản lý nội bộ ngành. Bộ phận trực tiếp giúp bạn gồm chuyên gia các khu, tỉnh đội, các tiểu đoàn, bệnh viện và nhà trường. Bạn còn đề nghị ta bố trí chuyên gia quân sự giúp đến cấp đại đội và cử một số trực tiếp làm cấp phó ở tiểu đội, phụ trách xạ thủ súng cối, súng máy, trung liên, đại liên.


Đường lối, chủ trương của hai Đảng về cách mạng Lào, những chủ trương, biện pháp của hai Tổng Quân ủy và sự chỉ đạo của Bộ Tổng tham mưu ta đối với nhiệm vụ giúp bạn được triển khai thực hiện qua Đoàn 959. Với tinh thần quốc tế cao cả, Đoàn 959 tập trung mọi khả năng giúp bạn củng cố cơ quan lãnh đạo, chỉ huy, xây dựng một số đơn vị chủ lực mạnh, tổ chức huấn luyện bộ đội địa phương, dân quan du kích ở các vùng xung yếu, làm nòng cốt cho phong trao đấu tranh cách mạng Lào trong giai đoạn mới.

[quansuvn]

Bộ phận cơ quan Trung ương Đảng Nhân dân Lào về nước trong tình thế đế quốc Mỹ và tay sai đang ráo riết triển khai thực hiện “chiến tranh đặc biệt”. Sau khi hất Pháp, đế quốc Mỹ ra sức tập hợp tay sai để dựng lên chính quyền phản động thân Mỹ, dùng viện trợ quân sự, chuyển vũ khí và đưa nhân viên cơ quan PEO (Phòng đánh giá chương trình viện trợ)¹ (Thực chất là một tổ chức quân sự trá hình) vào Lào, tiến hành cải tổ, biến quân đội Vương quốc thành quân đội ngụy tay sai2 (Mỹ cải tổ quân đội Vương quốc theo kế hoạch: Lập bộ tư lệnh các lực lượng cơ động đóng tại Luông Phra Băng chỉ huy 8 binh đoàn cơ động (GM). Lập bộ tư lệnh các lực lượng chiếm đóng đặt tại Xa Vẳn Na Khệt chỉ huy các lực lượng chiếm đóng, cảnh sát, dân vệ và công chức vũ trang với lực lượng gồm 12 - 20 tiểu đoàn tình nguyện (BV). 40 -  122 đại đội dân vệ xung kích (AC) và 3.000 - 4.000 cảnh sát từ Bộ Nội vụ chuyển thuộc Bộ Quốc phòng. Lập sở phối hợp an ninh phụ trách tình báo, chia chiến trường Lào thành 5 quân khu. Hệ thống cố vấn Mỹ chi phối mọi hoạt động của ngụy quân, ngụy quyền Lào được thiết lập và tăng cường; ở một số nơi, nhân viên của tổ chức quân sự trá hình PEO được bố trí xuống đến cấp tiểu đoàn) làm công cụ trực tiếp tiến hành chiến tranh; đồng thời triển khai xây dựng "lực lượng đặc biệt" để sử dụng nó chống phá cách mạng. Đội quân "lực lượng đặc biệt" không nằm trong hệ thống quân chính quy Lào mà do CIA trực tiếp huấn luyện, chỉ huy và nuôi dưỡng³ (Nguồn gốc của "lực lượng đặc biệt" là những nhóm phỉ người H'Mông do Pháp nhen nhóm tập hợp trước đây. Đế quốc Mỹ xúc tiến xây dựng "lực lượng đặc biệt" từ bộ tộc ít người sống ở vùng núi cao của Lào nhằm biến đội quân này thành một lực lượng xung kích tiến công lấn chiếm vùng giải phóng hoặc thọc sâu vào hậu phương của cách mạng Lào để hoạt động phá hoại, dồn dân vào các trại tập trung. Mặt khác, qua xây dựng "lực lượng đặc biệt" ở Lào làm kinh nghiệm để Mỹ xây dựng những đội quân tương tự ở các nước có nhiều dân tộc ít người, nhằm khai thác triệt để tình trạng lạc hậu và kỳ thị dân tộc phục vụ cho ý đồ can thiệp vào các nước này). Mặt khác đế quốc Mỹ lôi kéo quân đội các nước đồng minh của Mỹ (Thái Lan, Phi-líp-pin, Sài Gòn) tham gia cuộc chiến tranh xâm lược Lào.


Chính phủ Vương quốc Lào bị chia rẽ, mâu thuẫn gay gắt do đế quốc Mỹ tăng cường các hoạt động can thiệp vào. Sau các cuộc đảo chính lật đổ lẫn nhau, ngày 24 tháng 4 năm 1960, phe cực hữu tổ chức cuộc tổng tuyển cử phi pháp, dựng lên Chính phủ thân Mỹ, do Chậu-xổm Xa-nít làm Thủ tướng, Phu-mi Nô-xa-vẳn làm Bộ trưởng Quốc phòng. Chậu-xổm Xa-nít công khai tuyên bố "chuyển chính quyền toàn quốc thành chính quyền quân sự", "lập lại an ninh bằng sự đầu hàng không điều kiện của Neo Lào Hắc Xạt". Phu-mi cử chỉ huy quân sự làm tỉnh trưởng nơi điều động binh lính thẳng tay đàn áp, khủng bố phong trào trào yêu nước và cách mạng. Chế độ độc tài quân sự được dựng lên theo kiểu ở miền Nam Việt Nam chứng tỏ đế quốc Mỹ đã can thiệp sâu vào công việc nội bộ của Lào.


Trước tình hình đó, Đảng Nhân dân Lào kiên trì lãnh đạo nhân dân các bộ tộc đấu tranh chống đế quốc Mỹ và tay sai. Phong trào cách mạng dấy lên mạnh mẽ ở các vùng nông thôn, miền núi đã thúc đẩy phong trào đồng bằng và đô thị, tác động mạnh đến xu hướng dân tộc dân chủ, hoà bình trung lập phát triển trong các tầng lớp trung gian, tư sản dân tộc và nhiều phần tử phong kiến.


Đêm 23 rạng ngày 24 tháng 5 năm 1960, theo lệnh của Thường vụ Trung ương Đảng Nhân dân Lào, Tỉnh ủy Viêng Chăn chỉ đạo cơ sở nội thành được sự giúp đỡ của binh lính, cảnh sát tiến bộ tổ chức giải cứu Hoàng thân Xu-pha-nu-vông cùng các vị lãnh tụ Neo Lào Hắc Xạt khỏi trại giam Phôn Khêng. Theo yêu cầu của bạn, Đoàn chuyên gia quân sự 959 tham gia bố trí lực lượng đón và đưa hoàng thân Xu-pha-nu-vông cùng các đồng sự của ông qua sự truy lùng, bao vây ráo riết của địch trở về căn cứ an toàn.


Sự kiện Chủ tịch Neo Lào Hắc Xạt cùng các đồng sự vượt ngục thắng lợi đã gây tiếng vang lớn trong và ngoài nước. Cách mạng Lào giành được một thắng lợi quan trọng. Uy tín và ảnh hưởng của Đảng Nhân dân Lào, Mặt trận yêu nước Lào, lực lượng vũ trang Pa-thét Lào với sự giúp đỡ chi viện của Quân đội nhân dân Việt Nam thông qua Đoàn 959 ngày càng nâng cao. Tháng 6 năm 1960, Đảng Nhân dân Lào họp hội nghị Trung ương lần thứ tư. Hội nghị nhận định: "Trong thời gian qua, Mỹ ra sức can thiệp sâu vào Lào về mọi mặt nhất là về quân sự. Chúng đã nắm quân đội, dùng bọn tay sai phản động nhất thiết lập chế độ độc tài quân phiệt hòng biến Lào thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự gây chiến"¹ (Sự kiện về quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Lào từ năm 1954 đến 1964; tài liệu lưu tại Viện Lịch sử quân sự Việt Nam). "Nội bộ giai cấp thống trị ngày càng mâu thuẫn và phân hoá"² (Sự kiện về quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Lào từ năm 1954 đến 1964; tài liệu lưu tại Viện Lịch sử quân sự Việt Nam). "Tinh thần dân tộc dân chủ và xu hướng đi theo con đường hoà bình trung lập trong Nhân dân Lào động cũng như trong giai cấp trung gian và cả một bộ phận của giai cấp thống trị đang phát triển ngày càng mạnh"³ (Sự kiện về quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Lào từ năm 1954 đến 1964; tài liệu lưu tại Viện Lịch sử quân sự Việt Nam). Mục tiêu chính trị của cách mạng Lào không thay đổi. Những công tác cần kíp trước mắt của cách mạng là: Tiếp tục củng cố và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân, đề cao hơn nữa chất lượng chính trị và trình độ chiến đấu, tăng cường việc chống càn quét, chống dồn dân, phối hợp quân sự và chính trị, củng cố và mở rộng các vùng căn cứ; đẩy mạnh hơn nữa công tác binh vận đối với quân ngụy, làm cho họ trở thành lực lượng ủng hộ cuộc đấu tranh cho hoà bình trung lập.


2 giờ 45 phút ngày 9 tháng 8 năm 1960, tại Viêng Chăn, một bộ phận quân đội Vương quốc (tiểu đoàn du số 2, tiểu đoàn bộ binh hỗn hợp số 4, một số đơn vị cơ giới, phi đội không quân và cảnh sát), do viên đại úy Coong Le - tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn dù số 2 và trung úy Đươn Xa Na Lát chỉ huy tiến hành cuộc đảo chính lật đổ Chính phủ Chậu-xổm Xa-nít. Quân đảo chính chiếm Đài phát thanh, Ngân hàng, Bưu điện, trụ sở Quốc hội, Bộ Quốc phòng, Cơ quân Quân khu 5 và nhiều vị trí quan trọng khác trong thành phố. 7 giờ ngày 9 tháng 8, lực lượng đảo chính lập "Ủy ban cách mạng" (sau đổi thành "Ủy ban đảo chính") do Coong Le làm Chủ tịch và tuyên bố trên Đài phát thanh "chống sự can thiệp của Mỹ, chấm dứt nội chiến, lập lại hoà bình, hoà hợp dân tộc, thương lượng với Pa-thét Lào thi hành chính sách trung lập thật sự”¹ (Lịch sử các đoàn quân tình nguyên và chuyên gia quân sự Việt Nam tại Lào (1945-1975), Sđd, tr. 127); kêu gọi nhân dân binh lính, sĩ quan, cảnh sát trong cả nước ủng hộ “Ủy ban đảo chính”.


Ngày 10 tháng 8 năm 1960, Chậu-xổm Xa-nít và Phu-mi chạy sang Thái Lan tập hợp lực lượng nhằm chiếm lại Viêng Chăn. Ngày 17 tháng 8 năm 1960, Quốc hội Lào thông qua danh sách Chính phủ do Hoàng thân Xu-va-na Phu-ma làm Thủ tướng và thông qua đường lối hoà bình trung lập của "Ủy ban đảo chính".

[quansuvn]

Trước những diễn biến mới, Bộ Chính trị Đảng Nhân dân Lào đã trao đối với Bộ Chính trị Đảng Lao động Việt Nam. Về sự kiện Viêng Chăn, hai bên thống nhất nhận định: đây là một cuộc đảo chính bộc phát về quân sự do ảnh hưởng, tác động của phong trào yêu nước của nhân dân Lào nên có tính chất quần chúng và tiến bộ. Đảng Nhân dân Lào lấy danh nghĩa Mặt trận Neo Lào Hắc Xạt ra tuyên bố: "Đoàn kết ủng hộ và sẵn sàng tiếp sức, đàm phán với Ủy ban đảo chính, đảm bảo thực hiện đường lối, chính sách hoà bình trung lập, hoà hợp dân tộc"¹ (Lịch sử Quân đội nhân dân Lào, Sđd, tr. 156). Trung ương Đảng Nhân dân Lào điện khẩn cấp cho Tỉnh ủy và Thành ủy Viêng Chăn: "Triệt để lợi dụng thời cơ địch đang hoang mang dao động, đẩy mạnh hoạt động phát triển lực lượng, mở rộng ảnh hưởng của Neo Lào Hắc Xạt... Bằng mọi cách liên lạc và giúp đỡ các đơn vị Vương quốc nổi dậy chống bọn phản động, tạo thành phong trào binh biến khắp nơi,... phát động phong trào đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng,... Hưởng ứng cuộc nổi dậy của quân đội và nhân dân Viêng Chăn".


Thực hiện chủ trương của Đảng Nhân dân Lào một đoàn cán bộ cao cấp do đồng chí Nu-hắc Phum-xa-vẳn - Ủy viên Trung ương phụ trách và ba đại đội Pa-thét Lào đươc điều động khẩn cấp vào Viêng Chăn cùng với Tỉnh ủy và Thành ủy lãnh đạo nhân dân chống Mỹ và tay sai; hợp tác với Chính phủ Phu-ma; hỗ trợ lực lượng của Coong Le. Theo đề nghị và được sự đồng ý của Trung ương Đảng Nhân dân Lào, Đoàn chuyên gia quân sự 959 cử cán bộ giúp các đại đội Pa-thét Lào vào Viêng Chăn; đồng thời chỉ thị cho chuyên gia giúp các địa phương đẩy mạnh phong trào đấu tranh của quần chúng trên cả nước, ủng hộ lực lượng đảo chính chống Mỹ và tay sai, hợp tác với các lực lượng tiến bộ lật đổ chính quyền phản động thân Mỹ để lập ra chính quyền cách mạng.


Tại Viêng Chăn, ngày 7 tháng 9 năm 1960, đại diện Neo Lào Hắc Xạt và đại diện Chính phủ Vương quốc đã thỏa thuận để lực lượng vũ trang Pa-thét Lào vào phối hợp với lực lượng đảo chính bảo vệ Chính phủ và nhân dân, chống lại các cuộc tiến công, phá hoại, gây rối của quân phiến loạn cực hữu phản động. Ba đại đội Pa-thét Lào có cán bộ chuyên gia Đoàn 959 đi cùng tiến vào Viêng Chăn, gồm Đại đội 8 do Chăn Co phụ trách, Đại đội 14 do đồng chí Khun Chăn Đeng phụ trách và một đại đội của Tiểu đoàn 500 do đồng chí Xỉ Thong phụ trách. Các đại đội Pa-thét Lào đã phối hợp với các đơn vị quân Coong Le đánh bại các cuộc tiến công của địch ở Pắc San, Pạc-ka-đình, Na-khưa, Na-chong thuộc ngoại vi Viêng Chăn.


Ở các địa phương, chuyên gia Đoàn 959 giúp bạn xây dựng phát triển các tổ đội vũ trang tuyên truyền có bộ đội tình nguyện tham gia, vượt qua khó khăn gian khổ để gây dựng cơ sở và phát động chiến tranh du kích ở các địa phương.


Cục diện chính trị ở Lào chuyển biến mau lẹ. Lực lượng cách mạng do Đảng Nhân dân Lào lãnh đạo thực hiện liên minh với lực lượng trung lập do Thủ tướng Phu-ma và Coong Le nắm, chĩa mũi nhọn chống Mỹ và lực lượng phe cực hữu phản động được Mỹ dựng lên.


Thực hiện chủ trương xây dựng căn cứ kháng chiến, đầu tháng 9 năm 1960, trong lúc đế quốc Mỹ và tay sai đang dồn lực lượng để giành lại Viêng Chăn, Trung ương Đang, Tổng Quân ủy và Bộ chỉ huy toi cao Pa-thét Lào chỉ đạo đưa một bộ phận lực lượng vào giúp lực lượng trung lập giữ Thủ đô; đồng thời quyết định mở đợt hoạt động quân sự giải phóng Sầm Nưa, xây dựng Sầm Nưa thành căn cứ địa cách mạng của cả nước.


Sầm Nưa thuộc tỉnh Húa Phằn ở Bắc Lào, phía tây tỉnh Luông Phra Băng, tây nam giáp tỉnh Xiêng Khoảng và tây bắc giáp Việt Nam. Lực lượng giải phóng Sầm Nưa gồm: Bộ phận chỉ huy có các đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư, Xi-xa-vạt Kẹo Bun Phăn - Tổng tham mưu trưởng, Xa-mán - Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị; chuyên gia có các đồng chí Lê Chưởng - Trưởng đoàn chuyên gia 959, Thăng Bình - Tham mưu trưởng đoàn 959 và một số cán bộ chuyên gia 959 giúp các cơ quan bạn. Bộ phận tác chiến có Bộ chỉ huy nhẹ Quân khu Tây Bắc, do đồng chí Phạm Nghiêm - Phó chính ủy Lữ đoàn 335 phụ trách, Tiểu đoàn 3 (Lữ đoàn 335, Quân khu Tây Bắc) được tăng cường 4 khẩu cối 82 ly, do Tiểu đoàn trưởng Huỳnh Lê và Chính trị viên tiểu đoàn Tạ Đình Am chỉ huy, Tiểu đoàn 1 Pa-thét Lào và một tổ chuyên gia Đoàn 959.


Ngày 5 tháng 9 năm 1960, Tiểu đoàn 1 Pa-thét Lào phối hợp với Tiểu đoàn 3 quân tình nguyện nổ súng tiến công các vị trí địch ở vòng ngoài sát biên giới Lào - Việt nhằm thăm dò phản ứng của địch và tranh thủ sự đồng tình của Chính phủ Phu-ma. Ngày 24 tháng 9, liên quân Việt - Lào đánh chiếm điểm cao Huội Thầu, dùng cối bắn thẳng vào sân bay Sầm Nưa. Bị tập kích bất ngờ, quân địch hoảng sợ bỏ chạy. Liên quân Việt - Lào truy kích chúng đến Mường Pơn. Toàn bộ quân địch ở đây gồm 2.000 tên thuộc ba tiểu đoàn bộ binh và một đại đội dù, 1.000 dân vệ tan rã và đầu hàng. Ngày 30 tháng 9 năm 1960, thị xã Sầm Nưa và phần lớn tỉnh Sầm Nưa hoàn toàn giải phóng. Chiến thắng Sầm Nưa thể hiện sự tiến bộ về trình độ chiến đấu của liên quân Việt - Lào, về hiệu quả công tác của chuyên gia quân sự Việt Nam.    Sầm Nưa vừa giải phóng, một bộ phận cơ quan Trung ương Đảng, Tổng Quân ủy, Bộ chỉ huy tối cao Pa-thét Lào và Đoàn chuyên gia quân sự 959 khẩn trương di chuyển về đây, xúc tiến xây dựng Sầm Nưa thành căn cứ địa kháng chiến của Trung ương và cả nước Lào.


Đế quốc Mỹ và tay sai điên cuồng phá hoại cách mạng Lào. Trước mắt chúng thúc ép phái hữu chiếm lại Viêng Chăn dập tắt lực lượng đảo chính. Ngày 15 tháng 9 năm 1960 tại thành phố Pắk Xế, được Mỹ và các thế lực phản động trong chính quyền Vương quốc Thái Lan và chính quyền Sài Gòn làm hậu thuẫn, phe phiến loạn cực hữu Phu-mi - Bun-ùm lập ra "Ủy ban cách mạng" để chống lại cuộc đảo chính của Coong Le và Chính phủ Phu-ma. Quân phiến loạn cực hữu tập trung lực lượng, chuyển lên đóng ở phía nam và tây nam Viêng Chăn chuẩn bị phản công chiếm lại thành phố. Tình hình Viêng Chăn trở nên hết sức căng thẳng.


Tháng 10 năm 1960, Trung ương Đảng Nhân dân Lào họp quyết định: “Phối hợp và giúp đỡ lực lượng đảo chính, mở rộng mặt trận dân tộc, giữ vững và thúc đẩy Chính phủ Phu-ma thực hiện từng bước chính sách hoà bình trung lập thực sự, tiến tới thành lập Chính phủ Liên hiệp, đấy mạnh đấu tranh quân sự, chính trị đánh bại bọn can thiệp Mỹ và bọn phản động Phu-mi - Bun-ùm"¹ (Sự kiện về quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Lào từ năm 1954 đến 1964, tài liệu lưu tại Viện Lịch sử quân sự Việt Nam). Đồng thời, Trung ương Đảng bạn chỉ rõ: "Mặc dù thế nào ta cũng phải giữ khu căn cứ và lực lượng vũ trang, không phải hợp tác như thời kỳ 1957 nữa"² (Sự kiện về quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Lào từ năm 1954 đến 1964, tài liệu lưu tại Viện Lịch sử quân sự Việt Nam).

[quansuvn]

Qua đánh giá tình hình toàn quốc, nhất là Viêng Chăn, hai Bộ Chính trị Việt Nam và Lào thống nhất chủ trương đẩy mạnh hoạt động quân sự tiêu diệt sinh lực địch, mở rộng vùng giải phóng, qua đó phân tán lực lượng địch và hỗ trợ cho lực lượng bảo vệ Thủ đô, đồng thời dự kiến chuẩn bị phương án có thể rút khỏi Viêng Chăn.


Trên tinh thần đó, Tổng Quân ủy Việt Nam và Tổng Quân ủy Lào thống nhất chủ trương phối hợp lực lượng hai bên mở đợt hoạt động quân sự Đông Xuân 1960-1961 trên chiến trường Lào nhằm tăng cường ưu thế cho lực lượng cách mạng, tạo điều kiện thuận lợi để tiếp tục tiến công quân địch và sẵn sàng đối phó với những chuyển biến của tình hình do sự cấu kết của các lực lượng phản cách mạng trong nước, sự can thiệp của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đối với cách mạng Lào.


Theo phân công của Trung ương Đảng ta, Đại tướng Võ Nguyên Giáp - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Tổng Quân ủy, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trực tiếp chỉ đạo hoạt động của bộ phận quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam tại Lào thông qua Bộ Tổng tham mưu. Theo yêu cầu của bạn, Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam chỉ thị cho Quân khu 4 và Quân khu Tây Bắc chuẩn bị một bộ phận chuyên gia và quân tình nguyện sẵn sàng cơ động sang chiến trường Lào sát cánh với bạn chiến đấu trên những hướng có ý nghĩa chiến lược. Đoàn chuyên gia quân sự 959 điều cán bộ, gồm cả các đồng chí lãnh đạo cao cấp vào Viêng Chăn trực tiếp giúp các lực lượng vũ trang yêu nước chấn chỉnh lực lượng, tổ chức phòng thủ chống các cuộc tiến công của quân phái hữu phản động; đồng thời điều động một số chuyên gia quân sự trực tiếp giúp các đơn vị chủ lực Pa-thét Lào xây dựng, chuẩn bị bước vào chiến đấu.


Ngày 1 tháng 11 năm 1960, Cục Tác chiến (Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam) đề xuất một số ý kiến về tác chiến và xây dựng lực lượng vũ trang ở Lào. Cục Tác chiến nhận định cả ba lực lượng hiện tại ở Lào chưa có một lực lượng nào có ưu thế quân sự rõ rệt1 (Ba lực lượng gồm: Lực lượng cách mạng có Pa-thét Lào liên minh với lực lượng đảo chính của Coong Le. Lực lượng cực đoan phản động thân Mỹ, do Phu-mi và Bun-ùm nắm. Lực lượng phản động nặng về thân Anh, Pháp gồm phe Phu-ma, Nhà vua và bọn tướng tá của quân đội Vương quốc do Uôn-ra-ti-con nắm). Cuộc chiến tranh hiện tại ở Lào, trong đó quân đội Pa-thét Lào liên minh với một bộ phận quân đội Vương quốc do đại úy Coong Le lãnh đạo, chống lại bộ phận của quân đội Vương theo Phu-mi, Bun-ùm và Uôn-ra-ti-con được đế quốc Mỹ, Thái Lan và chính quyền Sài Gòn giúp đỡ. Dự kiến những khả năng phát triển của tình hình Lào, Cục Tác chiến đề nghị nhiệm vụ trước mắt của quân đội Pa-thét Lào là: Phải giữ vững và củng cố những căn cứ địa đã được thành lập, gây dựng và mở rộng thêm những căn cứ mới, tạo điều kiện thuận lợi để tiếp tục tấn công quân địch và sẵn sàng đối phó với những biến chuyển của tình hình do sự cấu kết của các lực lượng phản cách mạng trong nước, sự can thiệp trắng trợn của bọn đế quốc và bè lũ tay sai của chúng dẫn đến.


Phương châm hoạt động của quân đội Pa-thét Lào là: Kết hợp tác chiến với địch vận; kết hợp việc đánh giặc với việc xây dựng cơ sở nhân dân và phát triển lực lượng vũ trang; kết hợp tác chiến với huấn luyện, kiên quyết và liên tục đánh địch, tiêu diệt từng bộ phận, tiến tới giành và giữ chắc thế chủ động. Phương hướng hoạt động chủ yếu là vùng Xiêng Khoảng. Cố gắng mở rộng cơ sở nhân dân, thu hẹp sự chiếm đóng của địch, tiến tới giải phóng toàn bộ khu này để nối liền hai khu căn cứ chủ yếu của toàn quốc với nhau, tạo thành một căn cứ thống nhất vững mạnh. Phương hướng hoạt động thứ hai là khu vực Luông Phra Băng, từ khu căn cứ đông Mường Khoa thuộc Phong Xa Lỳ phát triển cơ sở và hoạt động mở rộng về phía thị xã Phong Xa Lỳ và phía Mường Sài, Luông Nậm Thà"¹ (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập 1, Sđd, tr. 401).


Về xây dựng quân đội Pa-thét Lào, Cục Tác chiến đề nghị: "Phương châm xây dựng quân đội là dựa vào sự giúp đỡ tích cực của bạn và khả năng thực tế của Lào, kết hợp việc giải quyết những nhu cầu chiến đấu trước mắt với việc thực hiện nhiệm vụ cách mạng lâu dài, vừa tác chiến vừa xây dựng theo từng bước một cách thận trọng nhưng toàn diện, bảo đảm đủ sức để duy trì và phát triển chiến tranh du kích ở các địa phương, đồng thời có sẵn trong tay một lực lượng dự bị tương đối mạnh để tiến hành những hoạt động có tính chất quyết định"² (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập 1, Sđd, tr. 401).


Những tháng cuối năm 1960, tình hình Lào diễn biến phức tạp. Ngày 15 tháng 11 năm 1960, tại Xa Vẳn Na Khệt, Phu-mi Nô-xa-vẳn dựng lên một chính phủ riêng biệt để chống lại các lực lượng đối lập. Ngày 6 tháng 12 năm 1960, tại Viêng Chăn, được Mỹ giúp sức, Cu-pra-xít, chỉ huy trưởng Quân khu 5 tiến hành đảo chính nhằm lật đổ Chính phủ Phu-ma, nhưng bị các lực lượng trung lập yêu nước chống trả quyết liệt, buộc phải lui về căn cứ quân sự Chi-nai-mô.


Trước tình hình Viêng Chăn trở nên đặc biệt nghiêm trọng, ngày 7 tháng 12 năm 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp điện gửi Thiếu tướng Chu Huy Mân - Ủy viên Trung Đảng đang công tác tại Khu ủy Tây Bắc. Nội dung điện ghi: "Theo đề nghị của Trung ương Đảng bạn, Bộ Chính trị ta quyết định đồng chí Chu Huy Mân sang Lào giúp bạn, tối nay phải có mặt tại Hà Nội". Sáng ngày 8 tháng 12 năm 1960, tại Hà Nội, Thiếu tướng Chu Huy Mân dự họp ở Bộ, nghe báo cáo tình hình Lào. Đang làm việc, nhận được tin có một sĩ quan của Coong Le lái máy bay T28 từ Viêng Chăn sang hạ cánh ở sân bay Bạch Mai mang thư của "Ủy ban đảo chính" gửi Thủ tướng Phạm Văn Đồng đề nghị Chính phủ Việt Nam giúp đỡ khẩn cấp. Trước tình hình đó, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nêu rõ: "Mỹ đã can thiệp rất thô bạo vào Lào và đang trực tiếp chỉ huy các lực lượng tay sai triển khai đánh chiếm Viêng Chăn. Trên một mặt trận nóng bỏng, lại rất nhạy cảm về chính trị và ngoại giao như Thủ đô Viêng Chăn, thì sự giúp đỡ của Việt Nam lúc này phải bí mật và nhanh chóng, chủ yếu là giúp ý kiến cho bạn làm, không dùng ta. Giữ được hay phải rút khỏi Viêng Chăn đều phải sử dụng tốt lực lượng trung lập Coong Le để liên minh chiến đấu với Pa-thét Lào lâu dài, chĩa mũi nhọn chống Mỹ và phái cực hữu tay sai”.


Nhiệm vụ của Trưởng đoàn cố vấn quân sự lúc này rất nặng nề và tế nhị: ra trận một mình, rất gấp, lại không có một bộ tham mưu như thường lệ; làm cố vấn quân sự cho cả hai phái lãnh đạo của nước Lào kháng chiến là Chính phủ Vương quốc và Neo Lào Hắc Xạt, khi lâm trận thì làm cố vấn cho những người chỉ huy bộ đội đánh trận. Điều đặc biệt là phải hợp tác với những người trong Chính phủ Vương quốc mà mình chưa hiểu họ. Còn về lực lượng thì đánh bằng quân đội Vương quốc, một quân đội mà mình không tổ chức, chưa từng huấn luyện, chỉ huy họ trong tác chiến gay go ác liệt họ có thể nghe theo mình, cũng thể chống lại mình"¹ (Từ Viêng Chăn đến Cánh Đồng Chum đăng trên Tạp chí Lịch sử Quân sự số 6 năm 1999, tr. 74).

[quansuvn]

Thực hiện nhiệm vụ được giao, ngày 8 tháng 12 Thiếu tướng Chu Huy Mân đi bằng máy bay từ sân bay Gia Lâm (Hà Nội) sang sân bay Vạt Tày, gần Viêng Chăn (Lào). Các đồng chí Xinh-ca-po Chu-la-ma-ly và Phun-xi-pa-xót của Đảng bạn đón đồng chí Chu Huy Mân. Phía bạn thông báo: "Quân địch ở sát cửa ngõ Thủ đô, có thể ngày mai chúng sẽ trực tiếp đánh Viêng Chăn". Giữa lúc đó, quân cực hữu phản động do cố vấn Mỹ chỉ huy từ căn cứ Chi-nai-mô bắn pháo vào Viêng Chăn. Lập tức, đồng chí Xinh-ca-po gặp Coong Le, động viên bộ đội trung lập nỗ lực chiến đấu. Đồng chí Cố vấn trưởng nắm tình hình nhận thấy lực lượng Coong Le tỏ ra dao động trước hoả lực pháo binh địch. Sau khi cân nhắc mọi mặt, đồng chí Cố vấn trưởng điện về Hà Nội đề nghị đưa ngay một bộ phận lực lượng pháo binh sang Viêng Chăn giúp bạn.


Ngày 9 tháng 12 năm 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quyết định chi viện pháo binh cho Viêng Chăn; đồng thời chỉ thị cho Quân khu 4: "Địch tăng cường lực lượng ở phía Nam, có âm mưu đánh chiếm thành phố trong đêm 9 tháng 12, yêu cầu quân khu giúp bạn hành động hết sức nhanh chóng phô trương thanh thế, uy hiếp hướng Thà Khẹt, buộc địch phải rút một phần lực lượng về phối hợp bảo vệ Viêng Chăn"² (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập I, Sđd, tr. 407).


Ngày 12 tháng 9, lực lượng pháo binh chi viện gồm 29 đồng chí¹ (Cán bộ pháo binh sang Viêng Chăn có thượng úy Nguyễn Duy Trác - Đại đội trưởng trinh sát pháo binh; thượng úy Đỗ Ba Bút, giáo viên chiến thuật Trường sĩ quan Pháo binh; trung úy Nguyễn Trí Năng, cán bộ Trường sĩ quan Pháo binh; pháo thủ của Sư đoàn bộ binh 312; 2 khẩu 105 ly (tháo rời từng bộ phận), 2 khẩu cối 120 ly và một số đạn) đến Viêng Chăn. Đồng chí Lê Kích - Chủ nhiệm pháo binh Quân khu Tây Bắc được phân công chỉ huy chung về pháo binh, làm tham mưu hoả lực cho đồng chí Chu Huy Mân; đồng chí Nguyễn Duy Trác tham mưu hoả lực cho đồng chí Lê Kích; đồng chí Đỗ Ba Bút làm Bí thư chi bộ, đồng chí Nguyễn Trí Năng phụ trách 2 khẩu pháo 105 ly và khẩu cối 120 ly triển khai ở phía bắc Thủ đô gần sát bờ sông Mê Kông hỗ trợ lực lượng Coong Le.


Các đồng chí Chu Huy Mân² (Các bạn Lào gọi là Thao Chăn), Phun-xi-pa-xớt và Xinh-ca-po trao đổi về cách làm việc giữa cố vấn Việt Nam, Pa-thét Lào và trung lập. Hai bên thống nhất, những việc thuộc loại kỹ thuật, cố vấn và Pa-thét Lào thống nhất trước sau đó bạn chủ động bàn với Coong Le. Trước đó, ngày 10 tháng 12 năm 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ thị cho Quân khu 4 và Quân khu Tây Bắc: Mỗi quân khu chuẩn bị 2 tiểu đoàn, sẵn sàng đợi lệnh sang Lào hoạt động. Tiếp đó, hai ngày 12 và 14 tháng 12, Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ thị tiếp cho hai quân khu: Quân khu 4 tăng cường thêm 1 đại đội hoạt động phối hợp với bạn ở hướng Thà Khẹt; chuẩn bị 1 tiểu đoàn, nghiên cứu khả năng tổ chức lực lượng có thể đưa vào hoạt động ở Hạ Lào. Quân khu Tây Bắc chỉ đạo lực lượng gấp rút hoạt đông, nổ súng ngay và đánh mạnh với tinh thần tích cực và khẩn trương³ (Biên niên sự kiện Bộ Tổng thơm mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập I, Sđd, tr. 407).


Chấp hành mệnh lệnh, Bộ tư lệnh Quân khu 4 sử dụng Tiểu đoàn 929 (Trung đoàn 120) quân tình nguyện quân khu và 2 đại đội Pa-thét Lào phối hợp tiến công căn cứ địch ở Noọng Hét. Ngày 16 tháng 12 năm 1960, liên quân Việt - Lào bắt đầu nổ súng. Đại bộ phận Tiểu đoàn 929 tiến công Noọng Hét, nhưng do chủ quan, đánh giá địch thấp, nên những lần tiến công đầu tiên bộ đội đã gặp phải sự phản kích điên cuồng của địch. Trong khi đó, 1 trung đội của Tiểu đoàn 929 phối hợp với 2 đại đội Pa-thét Lào tiến công địch và giải phóng Lằng Khằng (19-12). Bộ tư lệnh Quân khu 4 khẩn trương tổ chức rút kinh nghiệm chuẩn bị sẵn sàng tiến đánh Noọng Hét lần thứ hai¹ (Quân khu 4 - Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Nxb Quân đội nhân dân, H. 1994, tr. 52).


Ngày 17 tháng 12 năm 1960, quân phiến loạn cực hữu phản động, do cố vấn Mỹ chỉ huy chia thành nhiều mũi mở đợt tiến công mới vào Viêng Chăn. Pháo binh Thái Lan từ căn cứ Noọng Khai bắn sang chi viện và một bộ phận lực lượng quân phái hữu ẩn nấp trong các sứ quán Mỹ, Thái Lan, ngụy Sài Gòn, cơ quan PEO... làm nội ứng. Trên các mũi, xe thiết giáp quân phái hữu tiến trước, được pháo binh ở căn cứ Chi-nai-mô bắn hỗ trợ vào tuyến phòng ngự ngoại vi thành phố.


Lực lượng bảo vệ Viêng Chăn gồm 1 tiểu đoàn dù, 1 tiểu đoàn thiết giáp với 20 xe bọc thép AM của phía trung lập, 1 đại đội Pa-thét Lào (36 người), 4 khẩu pháo và 29 cán bộ, chiến sĩ đoàn chuyên gia, cố vấn Việt Nam, tổng quân số khoảng 700 người. Được các tầng lớp nhân dân ủng hộ, lực lượng bảo vệ Thủ đô đã đánh trả các cuộc tiến công của địch. Pháo binh Việt Nam đánh mạnh vào các  căn cứ Chi-nai-mô, các vị trí địch ở phía đông thành phố, góp phần ngăn chặn, đẩy lùi các mũi, các đợt tiến công của địch.


Giữa lúc đó, đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí Đảng Nhân dân Lào bí mật vào Viêng Chăn. Căn cứ vào dự kiến của hai Đảng và tình hình thực tiễn, đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn và đồng chí Chu Huy Mân trao đổi, thống nhất quyết định rút lực lượng khỏi Viêng Chăn dự kiến theo ba phương án:

Phương án 1, rút về Sầm Nưa, vùng căn cứ lớn và vững chắc của cách mạng Lào. Nhưng về Sầm Nưa phải vượt qua chặng đường rừng hơn 500 km, cuộc hành quân khó khăn lực lượng trung lập Coong Le có thể rơi rớt, thậm chí có thể tan rã trên đường hành quân.

Phương án 2, rút về vùng rừng núi Mường Phương, cách Viêng Chăn 160 km về phía bắc Viêng Chăn. Đường hành quân về Mường Phương không xa, việc di chuyển có thể hoàn thành trong vài ngày, nhưng xét tổng thể phương án này không thể thực hiện được vì đó chỉ là phương án phòng ngự.

Phương án 3, không đưa lực lượng Coong Le về đóng quân ở căn cứ của Pa-thét Lào, mà sử dụng lực lượng này một cách tích cực và kiên quyết, tiến công mở ra địa bàn mới vùng Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng¹ (Từ Viêng Chăn đến Cánh Đồng Chum, Tlđd; tr. 75, 76). Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng là địa bàn chiến lược, một vùng cao nguyên rộng lớn, địch sơ hở, dùng lực lượng không lớn đánh đòn bất ngờ chớp nhoáng có thể giành thắng lợi. Thực hiện phương án này chính là quán triệt tư tưởng chiến lược tiến công của lực lượng kháng chiến Lào, từ Viêng Chăn tiến lên đánh chiếm Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng, nối liền với tỉnh Sầm Nưa, mở rộng căn cứ địa, tạo thế và lực mới cho cách mạng Lào phát triển.

[quansuvn]

Qua trao đổi, hai bên thống nhất thực hiện phương án thứ ba. Ngày 18 tháng 12 năm 1960, các đội du kích và thanh niên tình nguyện ở lại nội thành và vùng ven tiếp tục bám trụ chiến đấu. Lực lượng trung lập Coong Le, Pa-thét Lào, các đồng chí lãnh đạo bạn, cố vấn, chuyên gia và pháo binh Việt Nam bí mật rời Viêng Chăn, hành quân bằng cơ giới lên phía bắc. Ngày 19 tháng 12 năm 1960 đoàn tới Văng Viêng (bắc sông Nậm Lịch), cách Viêng Chăn 150 km về phía bắc. Tại đây, Cố vấn trưởng Chu Huy Mân nhận được chỉ thị của Đại tướng Võ Nguyên Giáp do đồng chí Doãn Tuế - Tham mưu phó Bộ tư lệnh Pháo binh, phái viên của Bộ từ Hà Nội sang truyền đạt. Nội dung chỉ thị nêu rõ: "Phải nỗ lực cao nhất tiến công Cánh Đồng Chum, nhanh chóng chiếm lấy cao nguyên; trường hợp quân Coong Le quá yếu kém, tan rã trên đường tiến quân, thì thực hiện phương án đưa Coong Le và một số người gần gũi về Sầm Nưa để khôi phục và phát triển lực lượng này, liên minh với Pa-thét Lào chiến đấu chống Mỹ".


Ngay sau đó, đồng chí Chu Huy Mân căn dặn cán bộ chuyên gia và bộ đội pháo binh: "Tình hình rất phức tạp. Diễn biến rất mau lẹ. Những ngày tới có thể sẽ còn gặp nhiều khó khăn. Các đồng chí nhớ kỹ là dù hoàn cảnh nào cũng không được để bị bắt sống và dù hoàn cảnh nào cũng cố gắng giác ngộ lực lượng khởi nghĩa càng nhiều càng tốt và bảo vệ bằng được các đồng chí lãnh đạo cách mạng của bạn. Vấn đề bí mật bao giờ cũng phải hết sức quan tâm. Chúng ta sang giúp bạn nhưng chưa phải trong điều kiện công khai như thời kỳ có liên minh chiến đấu Việt - Miên - Lào"¹ (Kể về đồng đội, Hồi ký, Nxb Quân đội nhân dân, H. 1995, tr. 89). Cuộc hành quân đang được chuẩn bị gấp, đồng chí Chu Huy Mân nhận được điện trở về nước.


Tại Hà Nội, Đại tướng Võ Nguyên Giáp chủ trì một cuộc họp gồm cán bộ tham mưu, chính trị và Thiếu tướng Chu Huy Mân bàn kế hoạch hành quân tiến công Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp nêu rõ: "Phải nắm chặt Coong Le, đề phòng Coong Le và một số người lúc khó khăn có thể làm phản, giết mình rồi chạy trốn; dọc đường số 7 có nhiều phỉ Mẹo, phải tổ chức đánh phỉ để mở đường tiến quân; đến Mường Sủi phải nắm địch ở ngã ba Phiên Luông và Cánh Đồng Chum, đánh giá tình hình và quyết định tiến vào Cánh Đồng Chum hay Sầm Nưa... Ở phía đông bắc Cánh Đồng Chum sẽ có một lực lượng ta từ Quân khu 4 lên đánh chiếm Noọng Hét và Bản Ban hỗ trợ"² (Từ Viêng Chăn đến Cánh Đồng Chum, Tạp chí Lịch sử quân sự (số 1 năm 2000), tr. 72, 73), về việc cử người thay đồng chí Chu Huy Mân³ (Lúc này đồng chí Chu Huy Mân đang bị ốm), Chủ tịch Hồ Chí Minh cho ý kiến: "Giúp bạn phải giúp tận tình, chú Mân cứ đi mang theo thuốc chữa bệnh, chú Văn giữ liên lạc với chú Mân"⁴ ().


Trở lại Văng Viêng, Cố vấn trưởng phân tích và xác định nguyên tắc tiến công Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng. Kế hoạch quy định, 1 trung đội Pa-thét Lào và 1 khẩu pháo 105 ly do trung úy Nguyễn Trí Năng chỉ huy ở lại Vang Viêng hoạt động nghi binh, bảo vệ cho bộ phận còn lại hành quân. Trước ngày xuất phát, đồng chí Cố vấn trưởng gặp Ki-nim Phôn-sê-na - quyền Thủ tướng Chính phủ Vương quốc trình bày chủ trương tiến công Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng. Đồng chí Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn - Tổng Bí thư Đảng bạn rời Văng Viêng và ủy nhiệm ch đồng chí Xinh-ca-po đi cùng lực lượng tiến công Cánh Đồng Chum.


Ngày 26 tháng 12 năm 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp điện chỉ thị cho đồng chí Chu Huy Mân: Cuộc hành quân đánh Sa La Phu Khun là hành quân chiến đấu, đơn vị chiến đấu đi trước, cơ quan đi sau, phải trang bị vũ khí để tự vệ, đi cuối có đơn vị chiến đấu; cần dự kiến kế hoạch thứ 2 nếu đánh Sa La Phu Khun không thành, hoăc địch tăng cường hướng Cánh Đồng Chum; cần tăng cường lực lượng giữ Văng Viêng mới bảo đảm được cho căn cứ và đường hàng không, hành quân thuận lợi¹ (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập I, Sđd, tr. 407, 408). Cùng ngày 26 tháng 12, Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ thị cho Quân khu 4 đánh Noọng Hét: Nắm vững nguyên tắc đánh chắc thắng; không đặt yêu cầu quá cao, yêu cầu chung là tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, giải phóng Noọng Hét, mở đường để phát triển vào trong; tiếp tục chuẩn bị tiến vào Bản Ban sau khi giải phóng Noọng Hét² (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập I, Sđd, tr. 407, 408).


Ngày 27 tháng 12 năm 1960, thực hiện chỉ thị giữ Văng Viêng, Bộ Tổng tham mưu điện cho đồng chí Hoà, chỉ huy khu vực Văng Viêng: Muốn cố thủ Văng Viêng cần phải tăng cường lực lượng, chặn đánh địch từ Sê-nê Sum lên, giữ chân và tiêu hao chúng dọc đường bằng cách tích cực đánh chặn ở nơi thuận lợi, bố trí nhiều tuyến chiến đấu, kết hợp chướng ngại vật, phá cầu, cài mìn..., lợi địa hình hiểm trở bố trí phục kích và tập kích địch ở hai bên đường và sau lưng; có kế hoạch phòng giữ các đường tắt đến Văng Viêng; chỉ để một bộ phận canh gác sân bay Văng Viêng, giữ kho tàng...; cần có một lực lượng cơ động nhỏ làm dự bị, báo cáo tỷ mỷ kế hoạch phòng ngự Văng Viêng về Bộ¹ (Biên niên sự kiện Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), Tập I, Sđd, tr. 408).


Theo kế hoạch thống nhất giữa ta và bạn, ngày 28 tháng 12 năm 1960, lực lượng Pa-thét Lào tiến công đánh chiếm ngã ba Sa La Phu Khun. Địch ở Luông Phra Băng bị uy hiếp mạnh phải cầu cứu viện binh. Lập tức, Bộ Tổng tham mưu điện cho Tư lệnh Quân khu Tây Bắc: cần nhanh chóng đánh Mường Ngòi, nhưng bảo đảm chắc thắng sau đó để bộ đội bạn đi trước lên bao vây Nậm Bạc² (). Cùng thời gian này, Quân khu 4 bổ sung thêm lực lượng của Sư đoàn 324 và xây dựng gấp 10 km đường từ Mường Xén đến Noọng Hét, kéo pháo vào áp sát căn cứ địch, nổ súng tiến công Noọng Hét lần thứ hai. Sau ba ngày (từ ngày 28 đến ngày 31-12), được pháo binh chi viện, liên quân Việt - Lào (Tiểu đoàn 929 và 2 đại đội Pa-thét Lào) đã giải phóng hoàn toàn Noọng Hét. Chiến công đầu của bộ đội tình nguyện Quân khu 4 phối hợp với bộ đội Pa-thét Lào tiến công vào những vị trí quan trọng của địch đạt hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng Việt - Lào tiến đánh Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng.


Ngày 28 tháng 12 năm 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp điện chỉ đạo đồng chí Chu Huy Mân: Địch ở Luông Phra Băng bị uy hiếp mạnh ở phía bắc, chúng sợ ta từ đông bắc đánh xuống, từ phía nam đánh lên. Ngày 29, địch sẽ điều 1 tiểu đoàn đến Luông Phra Băng và có thể tăng cường hoả lực cho hướng này hoặc Cánh Đồng Chum. Ta cần đề nghị bạn đẩy lùi địch, giữ vững ngã ba Sa La Phu Khun; đồng thời tích cực nghi binh ở Luông Phra Băng; liên lạc với bộ đội Xiêng Ngân tiến công vào Luông Phra Băng. Hướng chính của ta là nhanh chóng đánh chiếm Mường Sủi, phát triển chiếm một số điểm cao ở Cánh Đồng Chum, không chế sân bay. Trong khi đó, lực lượng ta sửa đường đưa pháo và cơ giới chuẩn bị tiến công Cánh Đồng Chum. Mọi hành động phải bí mật, tích cực ngụy trang xe cộ và người tiến về hướng chính.