Quân dân Phú Yên góp phần quyết định đánh bại cuộc hành quân Átlăng...

[macbupda]

Phụ nữ, nữ thanh niên có phong trào chăm sóc người thân đi chiến đấu, đi dân công, chăm sóc gia đình thương binh, liệt sĩ, phong trào “Mùa đông binh sĩ”, lạc quyên tiền, vải may áo cho chiến sĩ; phong trào “nhận con” - vận động mỗi gia đình nhận 2-3 chiến sĩ do các đơn vị giới thiệu làm con nuôi, mỗi xã nhận 20-30 chiến sĩ làm con nuôi; nhận con em vùng tạm chiếm làm con nuôi. Nhân dân các xã của Tuy An, Đồng Xuân đã nhận nuôi hơn 200 thiếu niên vùng tạm chiếm Khánh Hoà, lo học tập lên đến cấp II, sau đó số này về lại Khánh Hoà chiến đấu. Nhiều nữ thanh niên hưởng ứng phong trào nữ thanh niên xung phong lấy thương binh làm chồng,...

Các cụ bạch đầu quân đan hàng vạn giỏ tre để gánh gạo đi chiến trường, vót hàng triệu cây chông tre để cắm ở các bãi bố phòng chống địch nhảy dù, chông càn quét. Các cụ nhắc nhỏ con cháu việc canh phòng - nhất là quan sát để kịp kéo “bồ tín hiệu” khi có giặc đến. Các cụ cũng tham gia canh phòng cùng con cháu trong làng, trong những dịp nông dân, thanh niên đi dân công chiến trường, ở làng chỉ còn người già, phụ nữ, trẻ em,...

Cả ngày lẫn đêm, nông dân, thanh niên, kể cả người già tham gia đào giao thông hào, làm hầm trú ẩn, làm hầm chông, xây dựng làng chiến đấu, bố phòng chống địch. Các hào giao thông ngầm đào dưới chân các luỹ tre làng để phòng tránh máy bay địch ném bom, oanh tạc, tránh địch khi chúng càn vào làng. Nhiều lũy tre làng dọc theo đường đi được dân làng đốn ngã hàng loạt làm chướng ngại vật cản địch càn. Công sức, tài sản nhân dân bỏ ra không kể xiết.

Sau khi địch thất thủ Điện Biên Phủ, binh lính ngụy còn ở Phú Yên càng hoang mang dao động, khi ra đường nghe ta nổ súng là bỏ chạy. Ta đẩy mạnh công tác địch vận.

Các cụ bạch đầu quân, các mẹ, các chị thường hát ca các câu hò, vè tại những vùng gần đồn địch, như:

Đó đây giặc Pháp thua to
Pháp thua về nước anh lo đường nào
Đường về Tổ quốc đồng bào
Là đường vinh dự lẽ nào anh quên

Hoặc:

Anh theo giặc Pháp đốt làng
Gây bao máu thắm nhuộm tràn đồng quê
Hãy mau mang súng trở về
Vợ con anh đợi, bạn bè chờ mong.

Với tác động của công tác binh địch vận, nhiều lính ngụy mang súng quay về với nhân dân, với chính quyền kháng chiến, hoặc trốn về với gia đình, ở Hoà Kiến, ngày 4 tháng 6 năm 1954, Đội công tác địch vận của các ông Lê Hân, Hồ Mạch, Nguyễn Ưng đã liên lạc bằng thư với Lê Dần - phụ trách một trung đội ngụy quân. Lê Dần đã đưa cả trung đội 22 người mang theo cả vũ khí về với kháng chiến. Chị Phan Thị Ỷ ở Liên Trì tuyên truyền lôi kéo 3 binh lính địch ở Cổ Rùa bỏ ngũ về với nhân dân.

Trong thời điểm địch tiến hành cuộc hành quân Átlăng ở Phú Yên, các lực lượng quần chúng đã vận động được 292 lính ngụy bỏ ngũ màng theo 250 súng về với nhân dân.

Cuối tháng 3 năm 1954, Tỉnh ủy và Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh mở Đại hội liên hoan mừng công toàn tỉnh tại Kỳ Lộ (xã Xuân Quang) có trên 400 đại biểu về dự. Đại hội hạ quyết tâm phát huy thắng lợi, đẩy mạnh khí thế thi đua giết giặc lập công, nỗ lực phục vụ tiền tuyến, quyết tâm đánh bại chiến dịch Átlăng, bảo vệ hoàn toàn phần đất tỉnh nhà, không để địch chiếm đóng. Sau Đại hội mừng công, lực lượng ta nhanh chóng tiến sâu vào phía nam tỉnh, chuẩn bị những trận đánh mới.

Đêm 21 tháng 4 năm 1954, Tiểu đoàn 365 tăng cường một đại đội của Tiểu đoàn 375, được dân quân du kích các xã và hơn 1.400 dân công xã Hòa Tân dùng ghe thuyền, bí mật đưa bộ đội sang phía nam sông Bàn Thạch. Bộ đội ta đã tiêu diệt gọn 1 tiểu đoàn ngụy tại Bàn Nham và Bàn Thạch (xã Hòa Xuân). Sau đó, dân công lại dùng sức người và ghe thuyền vận chuyển thương binh và chiến lợi phẩm về vùng căn cứ.
Chiều ngày 1 tháng 6 năm 1954, Trung đoàn 803 tiến công cứ điểm Tuy Bình. Lợi dụng mây mù, máy bay trinh sát của địch không hoạt động được, công binh Trung đoàn 803 cùng hơn 1.000 dân công huyện Sơn Hòa, nhiều nhất là của xã Suối Trai dùng ghe, sõng ghép nối làm cầu phao từ bến Suối Trai qua sông Ba, dài khoảng 200m trước lúc trời tối để cho bộ đội sang sông. Kết thúc trận đánh bộ đội địa phương và dân công huyện Sơn Hòa đã dùng phà chiến lợi phẩm bắc cầu từ bến Tuy Bình qua sông Ba, sang địa phận phía bắc để chuyển chiến lợi phẩm về vùng căn cứ của tỉnh trong hai đêm liền.

Chuẩn bị mở cuộc hành quân Átlăng, thực dân Pháp liên tiếp tung các toán gián điệp, biệt kích vào vùng tự do Liên khu 5 để điều tra thu thập tin tức, phát hiện cơ quan chỉ đạo, công binh xưởng, kho tàng, hành lang vận tải đi các chiến trường, nơi trú quân của bộ đội chủ lực để chỉ điểm cho máy bay oanh tạc, chuẩn bị dọn đường cho bộ binh tấn công. Thực dân Pháp còn đặc biệt chú ý đến hoạt động chiêu hàng, chiến tranh tâm lý, nhằm gây chia rẽ khối đoàn kết kháng chiến của ta.

[macbupda]

Chủ động đối phó với các âm mưu và hành động của địch, nhiệm vụ của Công an Phú Yên lúc này là: “Chủ động đánh địch bảo vệ tính mạng và tài sản của nhân dân, của cách mạng, không cho địch lập tổ chức tề ngụy, quét sạch bọn tay chân, bọn lưu manh, côn đồ, làm trong sạch địa bàn, bảo vệ cán bộ, bảo vệ cơ quan, kho tàng, vùng căn cứ cách mạng”. Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh đã giao cho ngành công an khảo sát, huy động nhân lực và bảo vệ cho các địa điểm dân công, cán bộ, bộ đội, phá hoại đường giao thông, cầu cống, trục quốc lộ 1 và liên tỉnh lộ 5, tỉnh lộ 6, tỉnh lộ 7 một cách tích cực; bảo đảm an toàn, trật tự tuyệt đối khu vực tiêu thổ kháng chiến ở thị xã và hướng dẫn nhân dân thị xã tản cư, lánh cư về nông thôn an toàn, sớm ổn định chỗ ăn, chỗ ở cho dân, bảo vệ tài sản không thất thoát; khảo sát địa điểm và cùng với chính quyển hướng dẫn nhân dân, đơn vị di dời tài sản, trâu, bò, chuẩn bị thực hiện “vườn không nhà trống” khi địch đến, chuẩn bị kế hoạch phục vụ cho chiến trường Tây Nguyên về nơi tập kết dân công của mỗi trạm. Chọn địa điểm hướng dẫn, bảo vệ hành lang, di dời 2.500 tấn lúa và 200 tấn gạo, hàng triệu hàng hoá các kho mậu dịch từ Tuy Hoà 1 sang khu vực núi Tuy Hoà 2 (Suối Muồng, Suối Cái, phía đông Vân Hoà) để cất giấu vừa bí mật vừa an toàn; Cùng với Văn phòng Tỉnh ủy, Văn phòng Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh khảo sát, dự kiến chuẩn bị cho cơ quan Tỉnh ủy, Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh, các bộ phận phía sau của tỉnh ở phía bắc Đồng Xuân như đồng Xe, suối Cối, Kỳ Lộ, Đồng Hội (Xuân Quang), Đá Mài; bộ phận chỉ đạo gọn nhẹ của tỉnh vẫn đặt phía nam Tuy Hoà 2 như Tây Hoà Kiến, Hoà Quang, Hoà Định; Chuẩn bị di dời bệnh viện dân y, quân y, quân giới lên hướng Ma Choi, Thồ Lồ, Đá Mài; di dời trại giam, trại cải tạo An Xuân về phía Phước Tân, Đá Mài và có địa điểm dự bị ở Thồ Lồ. Đặc biệt số phạm nhân quan trọng giao cho một bộ phận tổ chức giam giữ riêng thật cẩn mật, đề phòng địch giải thoát.

Ngành công an đã triển khai các hoạt động theo nhiệm vụ được giao. Kiện toàn tổ chức bộ máy, huấn luyện, phân công cán bộ nhằm tăng cường cho cơ sở huyện, xã và đồn kiểm soát, tăng lực lượng nghiệp vụ cho cơ sở, sắp xếp gọn bộ máy công an cấp tỉnh: phân hai bộ phận trực tiếp chỉ đạo và theo cơ quan bảo vệ an toàn phương tiện làm việc, hồ sơ, giấy tờ, giữ vững liên lạc với công an Khu 5, Tỉnh ủy, Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh, bảo vệ hai cơ quan Tỉnh ủy và Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh.

Sau khi cán bộ lãnh đạo công an tỉnh được quán triệt quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và chỉnh huấn cho nội bộ ngành công an, tập huấn nghiệp vụ, chọn và phân công một số cán bộ các phòng ban, tăng cường cho công an huyện và các đồn công an để cử người tăng cường cho công an xã trọng điểm, địch có thể đánh chiếm trước. Số cán bộ còn lại cơ quan phân làm hai bộ phận. Bộ phận bám địch, bám dân để chỉ đạo đánh địch do đồng chí Trưởng ty Công an Nguyễn Thế Vịnh và đồng chí Trưởng ban Bảo vệ chính trị Nguyễn Nhưng trực tiếp chỉ đạo. Bộ phận di chuyển cơ quan, tài liệu đến căn cứ bắc Đồng Xuân để bảo vệ tài sản, bảo vệ tài liệu và giữ liên lạc với cấp trên, cấp dưới, quan hệ với cơ quan Tỉnh ủy, Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh do các đồng chí Trưởng ban Tư pháp và Trưởng Văn phòng công an phụ trách.

Đối với công an huyện, công an xã, đồn công an cũng được phân làm hai bộ phận. Bộ phận bám dịch, bám dân: khi địch chưa đánh đến thì tổ chức nắm địch, tuyên truyền, phát động quần chúng nhân dân, tham gia xây dựng làng chiến đấu, làm hầm chông, cạm bẫy, chuẩn bị đánh địch, giáo dục ý thức phòng gian bảo mật “không biết, không nghe, không thấy”. Khi địch đánh đến thì giúp dân tản cư, lánh giặc. Khi dân tản cư công an cùng với du kích bám địch, bảo vệ tài sản, nhà cửa cho nhân dân, tuần tra, canh gác, đề phòng kẻ gian lợi dụng, cướp bóc tài sản của nhân dân; địch đến thì cùng với du kích đánh địch, báo tin thường xuyên cho nhân dân yên tâm tản cư lánh địch. Bộ phận cùng với nhân dân tổ chức nhóm, trưởng liên gia giúp đỡ cho nhân dân tản cư lánh địch khi có lệnh. Phân công đảng viên, công an làm nòng cốt hướng dẫn nhân dân đi tản cư theo hướng đã chuẩn bị và đi có trật tự. Khi địch càn quét xong thì tổ chức nắm địch, hướng dẫn dân về nhà lấy lương thực, thực phẩm bổ sung hay hồi cư về nhà theo lệnh điều khiển của Ủy ban kháng chiến hành chính xã, thôn. Nhắc nhở nhân dân đề phòng hầm chông, cạm bẫy của ta hay của địch gài lại. Khi dân về, tổ chức canh gác, tuần tra, nắm địch, đề phòng địch càn quét trở lại, khi địch càn quét trở lại, kịp thời báo tin và hướng dẫn nhân dân tản cư như trước, nhất là việc trật tự, bảo đảm bí mật hướng lánh cư.

Đối với vùng sau lưng địch hay vùng địch chưa càn quét đến, công an có nhiệm vụ cùng với du kích tổ chức nắm địch, tuần tra canh gác, báo tin, báo động cho nhân dân yên tâm sản xuất làm ăn. Khi tiền tuyến cần huy động nhân tài, vật lực, nhất là dân công phục vụ chiến trường, hay lương thực, thực phẩm, phục vụ cho tiền tuyến, nuôi dưỡng thương binh, bệnh binh, mai táng liệt sĩ, giam giữ, nuôi tù hàng binh, phải phối hợp cùng chính quyền phục vụ đầy đủ, nhất là bảo vệ hành lang cho dân công đi chiến trường, hay nơi trú quân của bộ đội...

Các phòng chức năng của công an tỉnh chủ động phối hợp với công an các huyện, xã rà soát lại danh sách đối tượng lâu nay công an đã quản lý, xử lý hoặc sử dụng để nắm địch, đánh địch. Trên cơ sở đó phân làm ba loại: Loại nguy hiểm: địch đến có thể bắt tay và làm tay sai cho chúng, chống phá cách mạng, đề nghị Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh tập trung cải tạo kể cả số lưu manh chuyên nghiệp đầu sỏ (cụ thể như Trương Bội Hoàng, Đặng Phú Tân,...) Loại lưng chừng: gió mạnh chiều nào ngã theo chiều đó - cách mạng mạnh thì theo cách mạng, địch mạnh thì chạy theo địch - đề nghị bắt buộc đi tản cư theo quần chúng, không được ở nhà, bên ngoài thì thuyết phục nhưng nội dung bên trong là phải buộc họ tản cư với quần chúng để có sự giúp đỡ, giám sát của quần chúng. Loại lưng chừng hay bất mãn cá nhân, bố trí cơ sở quần chúng giám sát, ngăn chặn hành động đột xuất của họ - kể cả số lưu manh, ăn cắp vặt ở nông thôn.

Các loại đối tượng này được phân loại, lập thành danh sách và có đối sách từng loại, được thống nhất từ cơ sở xã, phường, đến Ủy ban kháng chiến hành chính huyện và được Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh phê duyệt trước. Khi địch đánh phá đến đâu, tuỳ tình hình, công an sẽ xử lý theo kế hoạch, có trường hợp đột xuất công an tỉnh xin ý kiến Tỉnh ủy và Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh để xử lý.

[macbupda]

Thực hiện sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, công an Phú Yên đã triển khai hàng loạt các biện pháp công tác. Để đối phó với hoạt động gián điệp biệt kích của địch, Công an Phú Yên đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng quân sự, giao thông, liên lạc, mậu dịch tổ chức bảo vệ an toàn hành lang vận chuyển quân, vận chuyển lương thực, vũ khí, đạn dược từ Phú Yên đi chiến trường Tây Nguyên. Các trạm kiểm soát ở phía nam và phía tây của tỉnh đểu được tăng cường lực lượng, dọc tuyến biển đặt thêm một số trạm để kiểm soát hoạt động xâm nhập của gián điệp, biệt kích địch tung ra vùng tự do, đồng thời bố trí lực lượng trinh sát ở những vùng trọng điểm, vùng xung yếu điều tra nắm tình hình kịp thời phát hiện các hoạt động xâm nhập của địch. Nhờ triển khai đồng bộ các biện pháp công tác, lực lượng công an đã phát hiện bắt giữ 4 tên gián điệp biệt kích tung vào khu vực miền Tây Sơn Hoà; bắt gọn 1 toán biệt kích nhảy dù xuống đồng Chay - xã Xuân Phước, huyện Đồng Xuân; phối hợp với bộ đội, dân quân và nhân dân đánh bại 11 cuộc đổ bộ của địch vào vùng ven biển huyện Tuy An, Sông cầu tiêu diệt 156 tên, làm bị thương 175 tên khác, bảo vệ an toàn vùng tự do ven biển Phú Yên.

Lực lượng công an từ tỉnh, huyện đến các xã đều chủ động tiến hành rà soát các loại đối tượng như bọn Việt gian, địa chủ, chức sắc tôn giáo phản động, có biện pháp, đối sách thích hợp khi chiến sự xảy ra. Đối với bọn phản động có tư tưởng chống đối, ta kiên quyết bắt xử lý; một số ta dùng biện pháp giáo dục thuyết phục để hạn chế sự hoạt động chống phá của chúng. Ở những địa bàn trọng điểm như Tuy Hoà, Sơn Hoà nơi mà địch có thể đánh chiếm trước, lực lượng công an có kế hoạch xây dựng cơ sở bố trí người ở lại. Trong các cơ quan, ban, ngành, lực lượng công an đã làm tốt công tác vận động phòng gian, bảo mật, xây dựng khu căn cứ kháng chiến gồm các xã Phú Mỡ, Thồ Lồ, vùng đồng bào các dân tộc ở Đá Mài, Bầu Bèng thuộc huyện Đồng Xuân.

Đi đôi với việc triển khai các biện pháp công tác, công an Phú Yên đã tổ chức lại bộ máy gọn, nhẹ, sẵn sàng di chuyển cơ động bất cứ lúc nào. Một số cán bộ làm công tác hành chính được tập huấn nghiệp vụ, sau đó phân bổ về các địa phương tăng cường cho các đơn vị cơ sở. Ty Công an cũng đã thành lập lại Đội Công an xung phong chuẩn bị cho việc phối hợp với bộ đội, du kích đánh địch. Hầu hết lãnh đạo chủ chốt của Ty Công an Phú Yên như các đồng chí Nguyễn Thế Vịnh, Lê Công Như... đều bám địa bàn để chỉ đạo chuẩn bị đánh địch.

Khi quân Pháp tiến công ồ ạt từ các hướng vào Phú Yên, do làm tốt công tác chuẩn bị đánh địch từ trước, lực lượng công an Phú Yên đã phối hợp với dân quân du kích, bộ đội địa phương chủ động chặn đánh địch quyết liệt, đồng thời bố trí lực lượng bám trụ, nắm tình hình địch, diệt tề, trừ gian, trấn áp các phần tử nhen nhóm phản động; tổ chức sơ tán cơ quan, dời trại giam với hơn 400 phạm nhân lên Xuân Lãnh rồi La Hai một cách an toàn. Bảo vệ hành lang chuyển quân và nơi đóng quân của bộ đội.

Đối với những nơi địch chưa đánh chiếm và vùng căn cứ, lực lượng công an đẩy mạnh công tác phát động quần chúng phòng gian bảo mật, thực hiện khẩu hiệu “Ba không”. Xây dựng tổ chức “Liên gia bảo vệ kháng chiến” bố phòng canh gác, chống địch càn quét, sơ tán người và tài sản, tiêu diệt các toán biệt kích vũ trang, bảo vệ an toàn vùng căn cứ và các cơ quan đầu não của tỉnh.

Công an Phú Yên đã tiến hành xây dựng mạng lưới đặc tình trong bộ máy ngụy quyền cấp tỉnh. Sau một thời gian nghiên cứu chuẩn bị, đồng chí Nguyễn Thế Vịnh - Trưởng ty Công an đã trực tiếp thực hiện phương án trinh sát nội tuyến. Đồng chí Lê Viết Tài (tức Lê Văn Miễn) là cán bộ trinh sát và đồng chí Võ Thành Long là cơ sở của ta được chuyển sang hoạt động hợp pháp trong vùng địch. Tháng 2 năm 1954, địch chiếm thị xã Tuy Hoà, bộ máy ngụy quyền được thành lập gồm: Trung tá Nguyễn Văn Đạt - tỉnh trưởng; thiếu tá Phạm Hữu Ngũ - trung đoàn trưởng trung đoàn bảo an và thiếu tá Lâm Bính - chỉ huy trưởng lực lượng Cảnh bị. Bằng mối quen biết trước với Lê Ba ở Văn phòng Tỉnh đường, đồng chí Long được Ba giới thiệu vào làm việc tại trung đoàn bảo an, đồng chí Tài trực tiếp liên lạc giữa đồng chí Vịnh và đồng chí Long.

Sau một thời gian tạo được sự tin cậy, đồng chí Long đã bố trí cho Phạm Hữu Ngũ gặp trực tiếp đồng chí Vịnh. Bằng sự tác động khôn khéo của đồng chí Vịnh, Phạm Hữu Ngũ nhận làm việc cho ta. Ngũ đã trực tiếp quan hệ với Đạt và thông qua mối quan hệ này ta nắm thêm được Lâm Bính. Đường dây liên lạc được tổ chức rất công phu bằng những tín hiệu mật mã khác nhau và cơ sở nội thị giúp đỡ. Những trường hợp cần thiết, Đạt, Bính, Ngũ tổ chức những cuộc hành quân trá hình ra vùng giáp ranh để gặp ta. Bằng cách này họ đã tiếp xúc với ta rất an toàn và bí mật.
Với những tin tức quan trọng mà Đạt, Ngũ, Bính cung cấp, ta đã nắm tình hình bộ máy chính quyền địch ở Trung ương và trong tỉnh; nắm được âm mưu, kế hoạch hoạt động, phương án tác chiến của Pháp trong cuộc hành quân Átlăng, phục vụ đắc lực cho Tỉnh ủy, Khu ủy Khu 5 chỉ đạo đánh địch.

Nhờ sự chuẩn bị khẩn trương, chặt chẽ, chu đáo, chủ động tổ chức nắm tình hình địch, nắm chắc các đối tượng chính trị, hình sự và phối hợp với lực lượng vũ trang đánh địch có hiệu quả, lực lượng công an Phú Yên giữ vai trò quan trọng góp phần đánh thắng bước 1 cuộc hành quân Átlăng của thực dân Pháp trên địa bàn Phú Yên.

Quân và dân Phú Yên đã tự lực tự cường, chủ động chuẩn bị chống phá cuộc hành quân Átlăng của địch với tương quan lực lượng quá chênh lệch, ta có khoảng 2. tiểu đoàn địa phương mà phải đương đầu với 20 tiểu đoàn địch được trang bị hiện đại. Nhưng do có tinh thần yêu nước và ý chí căm thù giặc cao, cùng với lực lượng dân quân du kích đông đảo của toàn tỉnh⁽¹⁾, được rèn luyện và thử thách qua nhiều năm chống địch đổ bộ càn quét ven biển và vùng giáp ranh phía tây nam tỉnh, được nhân dân nuôi dưỡng và động viên cổ vũ đặc biệt được sự lãnh đạo sáng suốt tài tình của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Bộ Tổng Tư lệnh, Khu ủy, Bộ Tư lệnh Liên khu trực tiếp là sự chỉ đạo cụ thể sát sao của Tỉnh ủy và sự chỉ huy năng động của Tỉnh đội dân quân Phú Yên đã đánh bại bước một quan trọng cuộc hành quân Átlăng của thực dân Pháp.

⁽¹⁾ Mỗi thôn trong tỉnh đều có một trung đội du kích, mỗi trung đội có khoảng 30-40 du kích đều ở trong tuổi thanh niên.

[macbupda]

III. PHỐI HỢP VỚI LỰC LƯỢNG LIÊN KHU ĐÁNH BẠI
HOÀN TOÀN CUỘC HÀNH QUÂN ÁTLĂNG

Giữa lúc địch đang loay hoay củng cố thế trận, Bộ Tư lệnh Liên khu 5 quyết định rút một số đơn vị địa phương lên bổ sung cho chủ lực và tách một số đơn vị chủ lực đã có ra làm nòng cốt xây dựng các đơn vị mới của liên khu và các tỉnh. Chỉ trong vòng 30 ngày trên chiến trường Liên khu 5, trung đoàn chủ lực của liên khu (Trung đoàn 96) và một số tiểu đoàn tập trung khác của các địa phương cũng được thành lập.

Riêng với Phú Yên, đồng chí Nguyễn Chánh, Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 5 trực tiếp giao nhiệm vụ cho cơ quan chiến dịch, khẩn trương tổ chức lực lượng, tranh thủ thời cơ tiêu diệt sinh lực địch ở đồng bằng Phú Yên. Mặt trận rút Đại đội 4 của Tiểu đoàn 19 Trung đoàn 108, Đại đội 10, Tiểu đoàn 49 (Quảng Nam) và Đại đội 389 (Phú Yên) thành lập Tiểu đoàn 375 gồm 4 đại đội trực thuộc Tỉnh đội Phú Yên⁽¹⁾. Ban chỉ huy Tiểu đoàn gồm đồng chí Phạm Dưng - tiểu đoàn trưởng, đồng chí Nguyễn Hoanh - Chính trị viên, đồng chí Nguyễn Lầu - Chính trị viên phó, đồng chí Đôn Thanh - Tiểu đoàn phó.

Ngoài việc, chỉ đạo thành lập Tiểu đoàn chủ lực 375, tháng 3 năm 1954, Liên khu 5 điều động Tiểu đoàn 365 của Trung đoàn 803 về tăng cường cho chiến trường Phú Yên. Bộ Tư lệnh Liên khu còn bổ sung cho Phú Yên một đội đặc công gồm 60 cán bộ, chiến sĩ do đồng chí Đoàn chỉ huy.
Sau khi thành lập, Tiểu đoàn 375 nhanh chóng hành quân vào Đồng Xuân, Tuy An chiến đấu. Chiều tối 6 tháng 3 năm 1954, hai đại đội của Tiểu đoàn 375 vừa đến Xuân Sơn chưa kịp liên lạc với Tỉnh đội Phú Yên thì trinh sát báo tin sắp có đoàn xe địch chở lính Âu - Phi và hàng quân dụng từ Tuy Hòa ra La Hai.

Từ ngày đánh ra Phú Yên, địch chưa thấy chủ lực ta xuất hiện nên chúng chủ quan, sơ hở. Trên đường số 6 (đoạn từ Chí Thạnh lên La Hai) hầu như ngày nào cũng có các đoàn xe quân sự địch đi lại.

Với ý chí sẵn sàng tấn công tiêu diệt địch tranh thủ, yếu tố bí mật bất ngờ, Ban chỉ huy tiểu đoàn dù chưa kịp liên lạc báo cáo với Tỉnh đội đã khẩn trương chuẩn bị trận địa để tiêu diệt địch.

Tiểu đoàn 375 (thiếu)⁽²⁾ có du kích xã An Định dẫn đường, ngay trong đêm đã triển khai đội hình phục kích trên đường số 6 (tại xóm Bàu Vườn). Đường số 6, ở đoạn này chạy sát và thấp hơn đường xe lửa. Tiểu đoàn chiếm lĩnh trên các sườn đồi rậm rạp phía nam đường. Bộ phận chặn đầu lót trong các nhà dân.

Sáng ngày 7 tháng 3, một đoàn xe 26 chiếc chở một đại đội lính Âu - Phi từ Tuy Hòa ra La Hai. Sau khi đội tuần tra của địch vừa quay gót trở về, 2 đại đội ta nhanh chóng bí mật vận động chiếm lĩnh trận địa bình tĩnh chờ đoàn xe địch đến. Hai chiếc xe Jeép đi đầu xuất hiện, ta để cho chúng đi qua trận địa an toàn. Liền sau đó một đoàn xe quân sự chở đầy lính Âu - Phi và hàng quân dụng nối đuôi nhau đi vào trận địa phục kích của ta. Chờ khi toàn đội hình của chúng đã lọt gọn vào trận địa, quân ta mới nổ súng, bộc phá tiêu diệt chiếc xe đi đầu. Các xe sau dồn lên thành một hàng dọc sát liền nhau. Bọn giặc đang lúng túng, kinh hoàng thì cả 2 đại đội ta đồng loạt nổ súng, ném lựu đạn. Khẩu Rimlé⁽³⁾ 2 nòng gầm lên tạo thành lưới lửa đan chéo vào đội hình địch. Bị đánh bất ngờ, quân giặc hoàn toàn không kịp đánh trả. Nhiều tên chết vắt xác trên thành xe, một số tên sống sót chạy tản xuống lề đường lao bừa xuống bãi lầy, bị quân ta tiêu diệt và bắt toàn bộ.

Sau chưa đầy 20 phút, bộ đội ta tiêu diệt gọn đại đội Âu - Phi và đoàn xe quân sự 26 chiếc thu nhiều vũ khí, quân trang quân dụng.

Trận vận động phục kích tiêu diệt đại đội Âu - Phi và đoàn xe quân sự của Tiểu đoàn 375 có ý nghĩa vô cùng to lớn. Trận đầu ra quân thắng lớn đã khích lệ tinh thần chiến đấu của quân và dân Phú Yên, đặc biệt là cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 375 tạo niềm tin tưởng lớn lao cho quân và dân tỉnh nhà: ta nhất định bẻ gãy được cuộc hành quân Átlăng. Chiến thắng này làm rung động tinh thần chiến đấu của giặc Pháp. Lần đầu tiên trên chiến trường Phú Yên ta đã xóa sổ hoàn toàn một đại đội Âu - Phi và đoàn xe quân sự 26 chiếc của địch⁽⁴⁾.

⁽¹⁾ Đại đội 1 do đồng chí Nguyễn Tài Nhuệ làm Đại đội trưởng; đồng chí Hồ Đắc Liên, Chính trị viên. Đại đội 2 do đồng chí Nguyễn Ngọc Bôi làm Đại đội trưởng; dồng chí Võ Sở, Chính trị viên. Đại đội 389 do đồng chí Võ Khắc Phụng, Đại đội trưởng; đồng chí Lê Hữu Giá, Chính trị viên. Đại đội 4 trợ chiến do đồng chí Trần Chiến Lược, Đại đội trưởng; đồng chí Lê Thám, Chính trị viên.
⁽²⁾ Lúc này Đại đội 389 đang hoạt động ở nam Tuy An chưa về chiến đấu trong đội hình Tiểu đoàn 375.
⁽³⁾ Một loại súng trung liên hiện đại của Pháp, ta thu được tại đèo Hải Vân, trang bị cho tiểu đoàn.
⁽⁴⁾ Những trận đánh tiêu biểu của lực lượng vũ trang Phú Yên; Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Phú Yên xuất bản năm 2005.

[macbupda]

Đúng như nhận định của ta, sáng ngày 8 tháng 3 năm 1954 từ La Hai, địch cho đoàn xe cứu thương xuống trận địa để thu dọn chiến trường, có máy bay và xe quân sự đi theo hộ tống. Từ Chí Thạnh, chúng cho hai mũi tiến quân. Một đại đội đi thẳng vào khu vực trận địa để thu dọn chiến trường. Hai đại đội đến ga Phong Niên, hành quân ngược lên An Nghiệp và Đồng Me, An Định để làm hành lang bảo vệ cho đại đội thu dọn chiến trường.

6 giờ sáng ngày 8 tháng 3 năm 1954 đại bác địch từ Chí Thạnh bắn liên hồi vào An Nghiệp, An Định. Sau đó bộ binh địch dàn hàng ngang chia làm ba tốp tiến vào Đồng Me xã An Định. Chúng vừa đi vừa bắn thị uy. Khi chúng cách các luỹ tre đầu làng khoảng 50m, bộ đội và du kích đồng loạt nổ súng. Bị đánh bất ngờ, bọn giặc hốt hoảng nằm xuống, bám lấy bờ ruộng để chống cự. Chúng chưa kịp chấn chỉnh đội ngũ thì Đại đội 3 đánh bạt từ sưòn trái sang và khẩu Rimlé 2 nòng bắn chéo trùm lên đội hình địch. Địch nghe tiếng Rimlé 2 nòng biết là gặp phải chủ lực của ta nên vội vã tháo chạy, bỏ lại trận địa hàng chục xác chết và bị thương.

Vừa đánh xong trận Đồng Me, ngày 9 tháng 3 năm 1954, Tiểu đoàn 375 nhận được thông báo của Tỉnh đội Phú Yên kèm theo chỉ thị: “tiểu đoàn ngự lâm quân số 1 của địch đang chuẩn bị càn quét vùng An Lĩnh, Tiểu đoàn 375 có nhiệm vụ bảo vệ khu căn cứ và đánh tan cuộc hành quân càn quét của địch”⁽¹⁾.

Nhận được chỉ thị của Tỉnh đội, Ban chỉ huy tiểu đoàn quyết định triệu tập cán bộ đại đội và cán bộ tham mưu họp để phân tích tình hình và lập phương án tác chiến. Cuộc họp thống nhất nhận định hướng hành quân của địch và chọn Eo Gió là nơi phục kích. Ban chỉ huy tiểu đoàn bố trí Đại đội 1, Đại đội 2 đánh chính diện, ém quân hướng tây nam đối diện trảng cỏ. Khi có lệnh bí mật vận động chiếm lĩnh trận địa dọc theo sườn đồi. Hoả lực được bố trí ở điểm trung tâm để yểm trợ cho toàn trận địa và tiêu diệt các mũi phản kích của địch. Đại đội 3 ém quân ở phía đồi đối diện hơi chếch về hướng đông bắc có nhiệm vụ đánh tạt sườn vào đội hình địch, ngăn không cho chúng tháo chạy về Chí Thạnh.

Đêm ngày 9 tháng 3 năm 1954, tiểu đoàn bí mật hành quân đến nơi ém quân. 10 giờ sáng 10 tháng 3, pháo địch từ Chí Thạnh bắn tới tấp lên các sườn đồi Đồng Tròn, An Lĩnh, rồi bắn dịch lên các sườn đồi ở Eo Gió. Hết đợt pháo, máy bay Moral quần lượn quan sát khu vực vùng IV An Lĩnh để chúng tập trung quân. Tranh thủ lúc pháo địch chuyển làn các đại đội nhanh chóng vận động chiếm lĩnh trận địa và tổ chức bố trí, ngụy trang đội hình, máy bay địch không phát hiện được. Đúng như nhận định của Ban chỉ huy tiểu đoàn, địch tiến quân chia làm 2 mũi để hỗ trợ nhau và hội quân tại trảng cỏ giữa Đồng Tròn, chấn chỉnh đội hình để vượt Eo Gió vào An Lĩnh. Vượt qua một đoạn đường gần 10km dưới trời nắng gắt, mang vác nặng nên địch đã thấm mệt. Vừa đến trảng cỏ, chúng vội vã tháo ba lô, cởi súng, ngồi chờ đồng bọn. Đợi cho toàn bộ quân địch đã tập trung giữa trảng cỏ, chỉ huy tiểu đoàn ra lệnh nổ súng. Tất cả các loại súng của ta đồng loạt nã đạn vào đội hình địch. Địch thất thần, hoảng loạn, nhiều tên chết ngay tại chỗ, những tên sống sót bò dạt ra các hướng bám vào các chướng ngại vật chống cự lại, một số tìm cách chạy thoát thân. Đại đội 3 đồng loạt đánh chặn không cho chúng thoát về Chí Thạnh. Bị lưới lửa tập trung, bất ngờ, địa hình tác chiến bất lợi nên địch hoàn toàn bị tê liệt, chống trả yếu ớt. Chúng lập tức gọi máy bay, phi pháo đến yểm trợ. Mười phút sau, máy bay địch xuất hiện. Chúng quần lượn, bắn bừa bãi vào các sườn đồi ngăn chặn không cho bộ đội ta tiếp tục truy kích. Tiểu đoàn quyết định thu quân, đưa vũ khí chiến lợi phẩm, thương binh, tử sĩ về tuyến sau.

Trận chiến đấu diễn ra chưa đầy 20 phút, bộ đội ta đánh tan tiểu đoàn ngự lâm quân của địch, loại khỏi vòng chiến đấu trên 100 tên, thu hàng trăm súng các loại. Ta thương vong 8 đồng chí.

Như vậy là ngay sau khi thành lập, Tiểu đoàn 375 chỉ trong bốn ngày đã đánh liền bốn trận lớn, trận nào cũng đạt hiệu suất chiến đấu cao. Thắng lợi đó làm cho cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 375 thêm phấn khởi, quyết lập nhiều chiến công xuất sắc hơn nữa để góp phần mau chóng quét sạch quân địch, giải phóng tỉnh nhà. Chiến thắng này cũng làm rúng động tinh thần chiến đấu của các cánh quân địch đang tham gia bước 1 cuộc hành quân Átlăng.

Sau chiến thắng Eo Gió, địch ở Chí Thạnh tăng cường xây dựng lô cốt phòng thủ, không dám tổ chức càn quét ra các vùng lân cận.
Sau hơn một tháng phải ngừng cuộc hành quân Átlăng để tập trung lực lượng đối phó với ta ở chiến trường bắc Tây Nguyên, trung tuần tháng 3 năm 1954 địch chuyển sang bước 2 của kế hoạch. Ngày 10 tháng 3, hai binh đoàn cơ động số 41, 42 từ Phú Yên theo đường số 1 và 6 đánh ra Diêu Trì (Bình Định). Ngày 12 tháng 3, địch huy động lực lượng lớn quân cơ động cùng 18 tàu chiến, 13 máy bay, 230 xe cơ giới đánh ra Quy Nhơn. Các binh đoàn cơ động số 11, 21, 100 và dù chiếm đèo An Khê chuẩn bị đánh xuống.

⁽¹⁾ Những trận đánh tiêu biểu của lực lượng vũ trang Phú Yên, Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Phú Yên xuất bản năm 2005.

[macbupda]

Ngày 10 tháng 3, quân địch từ Sông Cầu bắt đầu tiến ra đèo Cù Mông. Cùng ngày, bọn địch ở La Hai cũng theo đường số 6 tiến ra Vân Canh (Bình Định), phối hợp với hai cánh quân lớn của chúng từ biển đổ bộ lên Quy Nhơn và từ An Khê đánh xuống, Đại đội 371 Đồng Xuân và du kích các xã Xuân Thọ, Xuân Lộc, Xuân Cảnh, Xuân Thịnh phục kích trong các rừng dừa và trên đèo Cù Mông đánh địch nhiều trận. Có trận du kích đào hầm “độn thổ” ngay sát đường chờ quân địch tập trung đông mới giật bom, diệt hàng chục tên. Địch chưa kịp hoàn hồn, lực lượng ta bất ngờ xung phong, thu vũ khí, rồi nhanh chóng luồn ngay vào rừng dừa, làm địch không kịp đối phó. Từ Sông Cầu đến đèo Cù Mông, địch phải đi mất hai ngày và bị bộ đội địa phương, du kích ta diệt hơn 100 tên.

Thời điểm địch chuẩn bị bước hai kế hoạch Átlăng cũng là lúc mọi sự chuẩn bị của ta cho chiến dịch Điện Biên Phủ đã hoàn tất. Đúng một ngày sau khi địch đánh ra nam Bình Định thì ngày hôm sau (13-3-1954) quân ta tiến công tiêu diệt cứ điểm Him Lam, mở đầu chiến dịch tiến công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Cuộc chiến đấu của quân và dân Phú Yên nói riêng, quân dân Nam Trung Bộ nói chung lúc này có tác dụng trực tiếp “chia lửa” với chiến trường Điện Biên Phủ. Sự phối hợp hoạt động giữa các chiến trường tạo thế trận mới, đẩy địch càng lún sâu vào thế bị động đối phó, tiếp tục phân tán lực lượng. Trong lúc muốn tăng lực lượng cho Tây Nguyên, địch lại phải điều binh đoàn dù rời khỏi địa bàn này vào tháng 3 năm 1954.

Theo kế hoạch đã vạch sẵn, khi quân địch đánh ra Bình Định bộ đội địa phương cùng dân quân du kích và nhân dân Phú Yên liên tục tổ chức chiến đấu, kiên quyết đánh bại bước 2 cuộc hành quân Átlăng của địch. Tiêu biểu là các trận ngày 24 tháng 3, chặn đánh cánh quân từ Phú Yên ra hợp với cánh quân ở Quy Nhơn, diệt 800 tên; trận tập kích “Trung Hoa hý viện” diệt 200 tên; trận đánh cứ điểm Thượng An... Liên khu còn sử dụng một số tiểu đoàn chủ lực cùng với lực lượng vũ trang địa phương Phú Yên, Đắc Lắc tiến công tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, góp phần chặn cánh quân đánh theo đường bộ ở ven biển, làm suy yếu cánh quân địch trên đường số 19... Lợi dụng lúc địch tập trung lực lượng đánh ra vùng tự do, quân và dân các tỉnh vùng địch hậu đẩy mạnh tiến công vào Đà Nẵng, Hội An, Ninh Hoà, Nha Trang, Phan Thiết, đánh cắt đường số 1 trên đèo Hải Vân; tiêu diệt nhiều xe địch trên các đường số 1, đường xe lửa Nha Trang - Sài Gòn, Phan Rang - Đà Lạt, đánh sâu hướng đường số 21, Ninh Hoà - Buôn Ma Thuột... Bị đánh ở nhiều nơi, cả trước và sau lưng, địch càng thêm bị động và lúng túng.

Ngày 19 tháng 3, Tỉnh ủy Phú Yên họp Hội nghị nhận định tình hình cuộc kháng chiến chung trong liên khu và trong tỉnh qua 2 tháng đánh trả chiến dịch Átlăng. Hội nghị chủ trương giữ vững và tăng cường thế tiến công địch, bảo đảm tiếp tế cho các mặt trận, phát triển mậu dịch lên vùng căn cứ địa, tăng cường công tác tư tưởng trong Đảng bộ, trong các lực lượng vũ trang và nhân dân.

Ngày 21 tháng 3, Tiểu đoàn 365 từ đường 19 (nam Bình Định) vừa hành quân vào đến xã Xuân Quang huyện Đồng Xuân (Phú Yên) thì phát hiện một tiểu đoàn địch từ La Hai đang hành quân lên vùng Suối Cối, xã Xuân Phước. Cùng hành quân với tiểu đoàn có đồng chí Hà Vi Tùng, Trung đoàn phó Trung đoàn 803. Tuy chưa nắm rõ âm mưu thủ đoạn của địch, thời gian lại vô cùng gấp rút, lực lượng ta vừa hành quân dài ngày còn mệt mỏi, nhưng với ý chí sẵn sàng tấn công tiêu diệt địch và tranh thủ thời cơ, yếu tố bí mật bất ngờ, đồng chí Hà Vi Tùng đã quyết định hội ý với Ban chỉ huy tiểu đoàn (lúc này đồng chí Phạm Đình Dư, Tiểu đoàn trưởng chưa về kịp) về hướng hành quân của địch và lệnh cho đơn vị chuẩn bị đánh địch theo phương án vạch sẵn.

[macbupda]

Phương án tác chiến cụ thể như sau: Lựa chọn suối Cối⁽¹⁾ dưới chân núi Hòn Ông làm trận địa phục kích. Đại đội hoả lực được bố trí ở chân núi Hòn Ông dọc theo suối Cối; Đại đội 211 bố trí hướng nam chân núi có nhiệm vụ chặn đầu không cho địch chạy về Xuân Phước; Đại đội 212 được bố trí ở các rẫy mía phía đông suối Cối đánh lướt sườn vào đội hình địch; Đại đội 213 bố trí phía bắc chân núi, có nhiệm vụ khoá đuôi không cho địch thoát chạy về Xuân Quang. Tất cả các đơn vị đều ém quân quanh chân núi, xoá hết dấu vết hành quân để giữ bí mật trận địa.

Đúng như nhận định của ta, 12 giờ 30 phút ngày 21 tháng 3 năm 1954 địch hành quân đến suối Cối. Chúng có vẻ chủ quan, khinh thường, vừa nghênh ngang hành quân, vừa bắn súng thị uy. Hành quân một khoảng đường khá xa, mang vác nặng dưới cái nắng oi nồng, gay gắt nên bọn địch đã thấm mệt và khát nước. Vừa đến suối Cối, chưa được lệnh chỉ huy, nhiều tên đã vội chạy xuống suối rửa mặt, tay, chân và uống nước. Lúc đầu chỉ một vài tên sau đó cả bọn cùng ùa xuống suối. Bọn chỉ huy địch thấy thế cho phép quân lính dừng chân nghỉ giải lao. Chớp thời cơ địch đang lộn xộn, ta nổ súng. Hoả lực từ súng phóng bom, ĐKZ, Bazôka, đại liên của ta chụp xuống lòng suối, lòng đường. Nhiều tên địch chết ngay tại chỗ. Những tên còn sống sót chụp lấy vũ khí bám vào bờ suối vừa bắn trả quyết liệt, vừa men theo bờ suối rút chạy. Vừa dứt hoả lực, 3 đại đội của ta từ 3 hướng đồng loạt xung kích chia cắt địch ra từng nhóm nhỏ để tiêu diệt. Song vốn là một tiểu đoàn thiện chiến nên sau những phút hoảng loạn ban đầu, địch tổ chức chống trả một cách ngoan cố và liều lĩnh. Kết hợp với súng phóng bom, pháo cối áp đảo địch, bộ đội ta tổ chức nhiều đợt xung phong, quần nhau với địch quyết liệt. Sau hơn 4 giờ chiến đấu quân ta làm chủ hoàn toàn trận địa, xoá sổ tiểu đoàn ngự lâm quân số 2, mang biệt hiệu “Hổ xám” của địch, tiêu diệt tại chỗ 123 tên, bắt 90 tên, một số tên chạy thoát. Ta thu trên 300 súng các loại và 8 máy vô tuyến điện. Ta tổn thất 50 đồng chí, trong đó có 3 cán bộ đại đội.

Đây là lần đầu tiên, một tiểu đoàn ta xoá sổ một tiểu đoàn thiện chiến của địch trên chiến trường Phú Yên. Chiến thắng đã khích lệ tinh thần chiến đấu của quân và dân Phú Yên, đặc biệt là cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 365. Sau trận này địch vô cùng khiếp sợ, tinh thần chiến đấu bị suy sụp góp phần dẫn đến thất bại của chiến dịch Átlăng.

Trong trận đánh này, lực lượng ta đã chọn địa đoạn vừa gần chân núi, vừa gần suối lại cạnh đường hành quân của địch, ta bố trí giấu quân kín đáo, bố trí trận địa hoả lực phát huy được sức mạnh của các loại hoả khí (nhiều tầng, có tầm bắn khác nhau, cơ động dễ dàng, kiểm soát được các tử giác). Khi nổ súng triển khai đội hình xung phong nhanh, đồng loạt, bất ngờ chặn được địch, dồn địch vào thế bất lợi. Tuy nhiên, địa hình hiểm trở cũng là bất lợi với ta, địch đã lợi dụng địa hình, địa vật để phản công quyết liệt, làm trận đánh phải kéo dài trên 4 tiếng đồng hồ.
Tận dụng thời cơ để tấn công địch khi mới về đến chiến trường Phú Yên là chủ trương hết sức chủ động linh hoạt của Ban chỉ huy tiểu đoàn mà tiêu biểu là đồng chí Trung đoàn phó Hà Vi Tùng. Chính yếu tố bất ngờ này đã góp phần kết thúc trận đánh thắng lợi với hiệu suất chiến đấu cao (địch nhận định quân chủ lực ta chưa có ở Phú Yên nên rất chủ quan). Tuy hình thức chiến thuật của trận đánh là phục kích, nhưng thực tế trận đánh có hình thức tao ngộ chiến, bởi thời gian chuẩn bị trận địa phục kích gần như không đáng kể, ta nắm địch chưa thật vững, chưa thành thạo địa hình và chưa củng cố lực lượng. Trên đường hành quân, nghe báo tin có địch càn quét, chỉ huy tiểu đoàn quyết định nhanh chóng và chính xác địa điểm bố trí trận địa tiêu diệt địch. Trận đánh giằng co, kéo dài, quyết liệt nhưng trước các tình huống khó khăn, ác liệt đó chỉ huy đơn vị đã bình tĩnh nghiên cứu tình hình thực tế, giữ vững quyết tâm, xử trí linh hoạt và kiên quyết thực hiện thắng lợi mục đích của trận đánh và ý định chiến thuật đề ra.

Hai tiểu đoàn bị xóa sổ tại Phú Yên chỉ trong vòng 15 ngày đã khiến Bộ chỉ huy quân Pháp hết sức bất ngờ, lúng túng. Chúng báo động cho các đơn vị: “Chủ lực Việt Minh đã vào Phú Yên”. Sau hai tháng tiến công ra Phú Yên địch đã phải trả cái giá bằng hàng nghìn binh lính bị tiêu diệt để kiểm soát vài thị trấn, một thị xã.

⁽¹⁾ Suối Cối, một nhánh suối nhỏ bắt nguồn từ hồ Phú Xuân và đổ vào sông Kỳ Lộ. Đến mùa khô bị kiệt nước, nhiều chỗ lộ ra những bãi sỏi nhỏ tạo thành đường đi cho nhân dân quanh vùng. Đoạn đường từ Xuân Quang đi Sơn Hội đến chân núi Hòn Ông (cao 758m), phía bên phải là sườn núi cây cối khá rậm rạp, phía bên trái là suối Cối chạy dọc theo đường đi, có đoạn con đường đi hẳn vào lòng suối (khi mùa khô). Bên kia suối Cối, những triền đồi thoai thoải, nhân dân làm rẫy trồng mía và làm ruộng bậc thang, dân cư thưa thớt ở dọc theo con suối.

[macbupda]

Riêng quân và dân Phú Yên, trong hai tháng đầu chưa có bộ đội chủ lực phối hợp, với ý chí tự lực, tự cường, dựa vào làng chiến đấu vận dụng linh hoạt các cách đánh du kích, đã loại khỏi vòng chiến đấu hơn 2.400 tên địch, giam chân một phần tư lực lượng cơ động của địch, góp phần tạo thuận lợi cho hướng chủ yếu tiến công giành thắng lợi.

Tiểu đoàn 365 và Tiểu đoàn 375, sau khi lập được những chiến công xuất sắc ở Tuy An, Đồng Xuân đã nhanh chóng tiến sâu vào phía nam, chuẩn bị những trận đánh mới.

Từ đầu tháng 4, sau các trận bị ta tiêu diệt nặng ở suối Cối (Xuân Phước), An Nghiệp, An Lĩnh (Tuy An), quân địch bắt đầu co cụm, tổ chức phòng thủ ở Chí Thạnh, Quán Cau, thị xã Tuy Hòa, Bàn Nham, Tuy Bình... Hai tiểu đoàn 365 và 375 vừa tiến vào phía nam đã cùng các đại đội địa phương huyện và du kích tranh thủ tổ chức tập kích vào các cụm quân địch, khi công sự của chúng mới xây dựng còn sơ sài.

Đêm 10 tháng 4, Tiểu đoàn 375 cùng Đại đội 374 Tuy An tập kích vào cụm quân địch ở đèo Quán Cau. Tuy nhiên, do kế hoạch tập kích bị lộ nên địch tăng cường lực lượng cùng các loại hoả lực chủ động phục kích khi ta vừa bắt đầu tiếp cận mục tiêu làm lực lượng ta thương vong khá nặng (trên 50 đồng chí). Do hoả lực địch quá mạnh, lực lượng ta phải rút lui không đưa được 19 tử sĩ về tuyến sau chôn cất⁽¹⁾. Đây là một khuyết điểm lớn. Tiểu đoàn bị Bộ Tư lệnh Liên khu 5 kiểm điểm nghiêm khắc.

Đêm 20 rạng ngày 21 tháng 4, Tiểu đoàn 365 được tăng cường một đại đội của Tiểu đoàn 375 tiến công cứ điểm Bàn Nham - Bàn Thạch (xã Hòa Xuân) do tiểu đoàn khinh quân 506 của địch chốt giữ.

Tối 20 tháng 4 năm 1954, lực lượng ta được du kích Hòa Tân dùng thuyền vượt sông Bánh Lái ngay trong đêm. Sau khi vượt sông đơn vị bí mật vượt qua khu vực ruộng sình lầy đến vị trí tập kết.

1 giờ 30 phút rạng sáng 21 tháng 4 năm 1954, trên hướng nam (khu A), tổ bộc phá đã tiếp cận mục tiêu và đặt xong bộc phá. Bất ngờ, một tên lính trong đồn nghe tiếng động khả nghi liền bắn một phát súng trường. Đồng chí Thơ, bộc phá viên của Tiểu đoàn 365 tưởng có lệnh nổ súng tấn công nên cho bộc phá nổ tung hàng rào số 1. Trước tình hình đó, tiểu đoàn ra lệnh tấn công mặc dù chưa đến giờ hợp đồng nổ súng. Hoả lực của ta bao gồm các loại ĐKZ, Bazôca, đạn cối, AT bắn chế áp vào đồn để xung kích xông lên chiếm lĩnh trận địa. Bộ đội ta lần lượt dùng lựu đạn, thủ pháo, trung liên, đại liên và hỏa lực cá nhân đánh chiếm từng khu nhà lính, nhà tên quan tư chỉ huy, kho đạn và các mục tiêu khác. Chỉ sau 30 phút chiến đấu, ta làm chủ khu A, chỉ huy tiểu đoàn ra lệnh cho đại đội 211, 212 phát triển qua khu B chi viện cho Đại đội 213 và Đại đội 1 Tiểu đoàn 375.

Tại khu B, do bị mất yếu tố bất ngờ (khu A nổ súng trước thời gian quy định) nên địch đã kịp đề phòng và tổ chức phòng ngự rất chặt chẽ. Ngay từ phút đầu hoả lực ĐKZ, bộc phá của ta đã đánh sập được một lô cốt đầu cầu, mở toang cửa mở cho xung kích tràn vào đánh chiếm. Các lô cốt còn lại bắn chặn đội hình tấn công của ta. Chỉ huy tiểu đoàn ra lệnh tập trung hoả lực diệt các lô cốt và các lỗ châu mai còn lại, tạo điều kiện cho xung kích đánh vào tung thâm. Với chiến thuật đánh cuốn chiếu, ta đã lần lượt đánh chiếm lô cốt thứ 2 và các dãy nhà lính. Tuy nhiên, do chưa diệt được lô cốt ở khu tung thâm trong lúc đạn cối 60 ly và AT đã hết, địch tập trang hỏa lực ngăn chặn lực lượng ta đánh chiếm tung thâm. Cùng lúc địch yêu cầu pháo binh từ đầu cầu Bàn Thạch và pháo hạm từ biển bắn cấp tập vào đội hình ta. Trận chiến đấu diễn ra vô cùng ác liệt, bộ đội ta liên tục xung phong nhưng bị hỏa lực của địch ngăn chặn dữ dội, nhiều đồng chí bị hy sinh và bị thương, trong đó có đồng chí Nguyễn Náo - Tiểu đoàn phó. Trời đã gần sáng, mặc dù ta chỉ mới đánh chiếm được một nửa khu B nhưng lực lượng ta thương vong khá nhiều, đồng chí Hà Vi Tùng hội ý với các đại đội cho dừng trận đánh để giải quyết thương binh và tử sĩ.

Nghe tiếng kèn lệnh, bộ đội ta tuần tự rút ra dưới làn mưa pháo của địch. Tiểu đoàn để lại 1 tiểu đội cùng dân quân Hòa Xuân chôn cất các liệt sĩ, lực lượng còn lại rút về Hòa Mỹ.

Sau hơn 3 giờ chiến đấu, ta diệt gọn cứ điểm Bàn Nham, một nửa đồn Bàn Thạch, loại khỏi vòng chiến đấu hơn 200 tên địch, trong đó có tên tiểu đoàn trưởng, bắt 90 tên, trong đó có tên tiểu đoàn phó. Ta thu trên một trăm súng các loại, trong đó có 1 cối 80 ly, 2 cối 60 ly, 6 đại liên, 12 trung liên, 70 tiểu liên, 20 súng trường và nhiều quân trang quân dụng. Đặc biệt ta thu được một số tiền Đông Dương rất lớn (đây là tiền lương tháng của lính ngụy vừa mới đưa về, chưa kịp cấp phát). Ta hy sinh 30 đồng chí, trong đó có đồng chí Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 365; 109 đồng chí bị thương, trong đó có 2 đồng chí cán bộ đại đội.

Trận tiêu diệt cứ điểm Bàn Nham - Bàn Thạch đã giáng một đòn đích đáng vào mưu đồ chiếm đóng lâu dài của địch, tạo thế liên tục tiến công trên chiến trường.

⁽¹⁾ Hồ sơ lưu trữ Bộ Quốc phòng - phòng số 1, bản số 41.

[macbupda]

Tuy trận đánh thắng lợi giòn giã nhưng sự tổn thất của ta cũng khá nặng nề. Chiến công và tổn thất đó đã để lại bài học kinh nghiệm quý giá. Đó là trong công tác chuẩn bị chiến trường phải nắm chắc và phán đoán đúng quy luật hoạt động, cách tổ chức phản kích của địch khi bị ta tấn công. Từ những đánh giá nhận định đúng về địch để hạ quyết tâm chiến đấu chính xác và có cách đánh bảo đảm chắc thắng, sử dụng lực lượng thích hợp, trang bị hợp lý đủ sức chiến đấu trong những tình huống diễn biến phức tạp.

Trong trận Bàn Nham - Bàn Thạch, nếu như chúng ta phối hợp chặt chẽ hơn giữa các đơn vị, đồng loạt nổ súng trên 2 hướng; bộ phận thọc sâu hợp đồng chặt chẽ với bộ phận đánh phá cửa mở, cả lực lượng bên trong và lực lượng ở cửa mở phải đồng loạt diệt lô cốt, phá rào bảo đảm an toàn cho lực lượng xung kích thì kết quả trận đánh sẽ lớn hơn, hạn chế được thương vong cho ta.

Sau khi ta tập kích đồn Bàn Nham, địch tức tối lồng lộn, tìm cách lùng sục lực lượng ta để tiêu diệt. Chúng nhận định bộ đội chủ lực của ta đang đóng ở xung quanh khu vực Hoà Bình, Hoà Đồng, Hoà Phong, Hoà Mỹ nên tổ chức càn quét lên địa bàn các xã này. Lực lượng tiến hành càn quét là tiểu đoàn ngự lâm quân số 6 của địch. Đây là tiểu đoàn chuyên bảo vệ dinh Bảo Đại, được điều động về Phú Yên để tham gia chiến dịch Átlăng. Ngoài việc tinh thông võ nghệ, huấn luyện bài bản, tiểu đoàn này còn được trang bị vũ khí hiện đại hơn so với các đơn vị ngụy quân khác của địch. Chính vì vậy nên địch tỏ ra chủ quan và kiêu ngạo, coi thường lực lượng ta.

Ngày 29 tháng 4 năm 1954, sau khi nhận được báo cáo của trinh sát về việc địch chuẩn bị càn quét, Tỉnh đội Phú Yên chỉ thị: “Địch sẽ càn quét lên Hòa Bình, Hòa Mỹ, Hòa Đồng để tìm và diệt bộ đội chủ lực ta. Lực lượng gồm tiểu đoàn ngự lâm quân số 6, có phi pháo yểm trợ. Tiểu đoàn 375 có nhiệm vụ chặn đứng cuộc hành quân càn quét của giặc, bảo vệ khu căn cứ của ta”⁽¹⁾.

Nhận được chỉ thị, Ban chỉ huy tiểu đoàn liền tổ chức ngay cuộc họp dưới chân núi Một, thôn Hội Cư gồm cán bộ từ tiểu đội trưởng trở lên. Tiểu đoàn lúc này chỉ còn Đại đội 1⁽²⁾, các đại đội khác đang hoạt động ở phía bắc tỉnh, quân số có 108 chiến sĩ. Lực lượng địch đông hơn hẳn ta, được trang bị vũ khí hiện đại. Nghiêm chỉnh chấp hành mệnh lệnh của Tỉnh đội, đồng chí Tiểu đoàn trưởng thay mặt Ban chỉ huy tiểu đoàn vạch phương án tác chiến: điều động Đại đội 1 cùng Trung đội 17 của Đại đội 377 ém quân ở thôn Phú Lạc cách ga - Gò Mầm⁽³⁾ 1.000m về phía nam. Toàn đơn vị phải giữ bí mật tuyệt đối không để lộ một dấu vết nào cho địch biết có lực lượng ta tại đây. Khi giặc Pháp đi càn về đến cầu Phú Thứ, tổ hỏa lực gồm 2 khẩu trung liên đầu bạc và Rimlé 2 nòng bố trí chiếm lĩnh hai mố bê tông ở cống ga Gò Mầm bắn chính diện vào đội hình của giặc. Đại đội 1 và Trung đội 17 đánh tạt sườn vào đội hình, không cho giặc chạy thoát. Tiểu đoàn cũng giao nhiệm vụ cho đồng chí tổ trưởng trinh sát liên hệ với trạm thủy nông Đồng Cam ngay trong đêm đóng cống ga phía đầu nguồn để nước kênh cạn, thuận tiện cho bộ đội qua kênh.
Trận địa được bố trí xong. Đại đội 1 Tiểu đoàn 375 và Trung đội 17 chuẩn bị lại vòng ngụy trang, lau chùi vũ khí và nghiêm lệnh ém quân tuyệt đối bí mật chờ giặc đến. Nhân dân thôn Phú Lạc phấn khởi lo cơm nước cho bộ đội và du kích đầy đủ để ngày mai chiến đấu.

Khoảng 8 giờ sáng ngày 30 tháng 4, địch từ Phú Lâm kéo lên, chúng đi theo đội hình với tư thế sẵn sàng chiến đấu. Khi địch lọt vào trận địa của ta, chỉ huy Đại đội 1 đề nghị cho nổ súng nhưng Ban chỉ huy tiểu đoàn ra lệnh toàn bộ trận địa tiếp tục giữ bí mật chờ giặc đi càn về sẽ nổ súng tiêu diệt. Thắng lợi sẽ chắc chắn hơn. Toàn đơn vị chấp hành quân lệnh.

Bọn giặc kéo quân qua ga Gò Mầm một cách tự do. Chúng lên đến Phú Thứ chia làm hai toán: một toán đi càn lên Hoà Phong, một toán qua cầu Phú Thứ càn vào Hoà Đồng, hai cánh quân sẽ hội nhau tại Hoà Mỹ rồi rút về.

Khoảng 3 giờ chiều, chúng về đến Phú Thứ, mang theo gà, vịt, heo, bò cướp được của nhân dân. Phần vì mệt mỏi sau một ngày càn quét, lại không hề gặp lực lượng ta nên giặc rất chủ quan, hàng ngũ lộn xộn. Đại đội 1 Tiểu đoàn 375 cùng trung đội du kích xã Hoà Tân nhanh chóng bí mật chiếm lĩnh trận địa, địch không hề hay biết. Khi địch đến cách trận địa của ta 40m, Tiểu đoàn trưởng ra lệnh nổ súng. Khẩu Rimlé 2 nòng cùng hai khẩu trung liên đầu bạc đồng loạt nhả đạn. Nhiều tên giặc gục chết ngay tại chỗ, số còn lại tạt ra hai bên đường, số rơi xuống mương, số chạy xuống cánh đồng tìm cách chống cự. Ngay lúc đó vang lên tiếng thét xung phong, bộ đội ta lưỡi lê sáng ngời đầu súng nhanh chóng ập tới áp sát cạnh sườn đội hình giặc, chúng khiếp đảm không dám chống cự, vội vã giơ tay xin hàng. Trận đánh diễn ra nhanh chóng, trong vòng 15 phút, ta diệt và bắt gần 100 tên địch, trong đó có tên trung úy Trần Văn Hành. Đồng bào Hoà Đồng, Hoà Mỹ, Hoà Tân, Hoà Bình ra cùng bộ đội dân quân du kích thu chiến lợi phẩm đưa về căn cứ. Ba ngày sau đồng bào còn phải dọn nhiều xác giặc nổi trôi theo kênh nước. Lực lượng ta bị thương 3 đồng chí.

Chiến thắng Gò Mầm - một trận đánh đạt hiệu suất chiến đấu rất cao có ý nghĩa quan trọng trong việc động viên khích lệ tinh thần chiến đấu của lực lượng vũ trang tỉnh nói chung, Tiểu đoàn 375 nói riêng. Chiến thắng đó khẳng định sự lớn mạnh, trưởng thành vượt bậc của tiểu đoàn. Chỉ hơn một đại đội, ta vẫn có thể đánh bại một tiểu đoàn thiện chiến của địch, làm cho quân và dân trong tỉnh vô cùng phấn khởi, tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng.

⁽¹⁾ Những trận đánh tiêu biểu..., Sđd, tr. 135.
⁽²⁾ Đại đội 1 Tiểu đoàn 375 do đồng chí Nguyễn Tài Nhuệ làm Đại đội trưởng và đồng chí Hồ Đắc Liên, Chính trị viên.
⁽³⁾ Ga: Cống bơm, thoát nước.

[macbupda]

Trận Gò Mầm thắng lợi là nhờ chỉ huy Tiểu đoàn 375 tuyệt đối tin tưởng vào dân, dựa vào sự giúp đỡ, che chở của dân để trú quân, phối hợp cùng trung đội du kích địa phương đánh giặc. Lực lượng chủ lực mới đến hoạt động ở một địa bàn không quen thuộc, thường xuyên bị địch càn quét, chưa nắm rõ tình hình về mọi mặt, trong khi yêu cầu chuẩn bị cho trận đánh gấp, phải bảo đảm bí mật tuyệt đối là vấn đề hết sức nan giải. Ban chỉ huy tiểu đoàn đã mạnh dạn tin vào dân, đặt niềm tin tuyệt đối vào nhân dân. Nếu không có sự che chở của nhân dân, trận Gò Mầm chắc chắn khó thắng lợi, bởi vì trận địa phục kích nằm ngay giữa cánh đồng trống, không có vật che khuất, địa bàn thuộc vùng địch tạm kiểm soát. Mặt khác, mọi công việc tiếp tế hậu cần cho tiểu đoàn đều dựa hẳn vào dân. Sự tin tưởng đó còn thể hiện ở chỗ tiểu đoàn đã phối hợp tác chiến tốt với lực lượng vũ trang địa phương. Mặc dù trình độ tác chiến, trình độ kỹ thuật, chiến thuật cá nhân, trang bị giữa tiểu đoàn và lực lượng vũ trang địa phương có sự chênh lệch, nhưng chính mối quan hệ quân dân thắm thiết, sự tin cậy đã tạo nên sự thống nhất, chặt chẽ trong hành động góp phần tạo nên thắng lợi của trận đánh.

Thắng lợi của trận Gò Mầm còn nhờ chỉ huy Tiểu đoàn 375 nắm chắc quy luật hoạt động của địch. Nắm vững địa hình, chọn địa đoạn phục kích phù hợp, giữ vững yếu tố bất ngờ, gây tổn thất nặng nề cho địch. Qua trinh sát, nghiên cứu địa hình, chỉ huy tiểu đoàn chọn ga Gò Mầm làm trận địa phục kích là hợp lý, táo bạo, bất ngờ. Bởi vì khi bị phục kích, toàn bộ đội hình địch sẽ bị phơi ra trước hoả lực của ta, do giữa cánh đồng trống trải. Trong khi đó, lực lượng ta tận dụng vật che chắn là các cống nước bằng bê tông vừa cao hơn địa hình xung quanh để bố trí hoả lực, vừa là công sự che chắn đạn khi địch phản kích. Cự ly giữa làng Phú Lạc (nơi ta trú quân) với trận địa phục kích cũng rất lý tưởng, vừa không quá xa để ta cơ động lực lượng, vừa đủ bảo đảm an toàn cho nhân dân khỏi bị đạn lạc trong giao chiến. Mặt khác, do nắm chắc quy luật hoạt động, bản chất của địch nên ta đã đón đánh địch khi chúng hành quân về, lúc này chúng rất chủ quan, chúng không bao giờ nghĩ ta có thể dám phục kích giữa cánh đồng trống, lại phải mang vác thêm nhiều thứ của cải cướp bóc được của nhân dân nên khi bị phục kích bất ngờ, đội hình sẽ rối loạn, chúng sẽ không kịp phản ứng. Kết quả trận đánh đã phản ánh đúng nhận định của ta.

Sau khi chiếm đóng thị trấn Chí Thạnh và các huyện phía bắc, địch đã nhiều lần tổ chức các cuộc càn quét đánh phá vào căn cứ nhưng đều bị lực lượng ta đánh cho tan tác, buộc chúng phải tháo chạy. Bị thua đau, nhưng bọn chỉ huy Pháp và bè lũ tay sai không từ bỏ ý đồ. Chúng cho rằng, nếu không đánh phá để xóa bỏ căn cứ An Lĩnh thì chi khu quân sự, trung tâm hành chính, các cơ sở kho tàng và phương tiện chiến tranh ở thị trấn Chí Thạnh cũng như các cứ điểm, đồn bốt của chúng đóng dọc trên trục đường quốc lộ 1A, từ phía nam đèo Quán Cau ra đến phía bắc Tam Giang, giáp với huyện Sông Cầu sẽ bị quân ta bao vây, uy hiếp.

Để tránh nguy cơ bị tiêu diệt, tiếp tục thực hiện kế hoạch bình định lấn chiếm và tìm diệt quân chủ lực của ta, sáng ngày 2 tháng 5 năm 1954, địch điều động một tiểu đoàn lính ngụy, được hỗ trợ của pháo binh, vượt qua đèo Thị tiến dọc theo tỉnh lộ 6 đến cầu Giữa, cách thị trấn Chí Thạnh khoảng 1km, băng qua đường sắt, nhằm hướng nam, tiến vào thôn Phong Thăng xã An Định, để từ đó mở cuộc càn quét vào thôn Phong Thái thuộc vùng V xã An Lĩnh.

An Lĩnh là một trong những địa bàn quan trọng trên chiến trường bắc Tuy An, một địa bàn toàn rừng núi, có Phân viện dã chiến 205 của liên khu, nhiều kho tàng dự trữ và cũng là nơi tập kết chuyển quân của ta.

Đại đội 2 Tiểu đoàn 375 do đồng chí Hồ Đình Phượng chỉ huy được lệnh bí mật về trú quân ở thôn Phong Thái đã được ba ngày, sẵn sàng cơ động khi có lệnh của trên. 9 giờ ngày 2 tháng 5 năm 1954, trinh sát đại đội báo tin, quân ngụy đã càn vào thôn Phong Thái, từ hướng bắc đang tiến về phía đơn vị, chỉ cách ta khoảng hơn 3km. Chỉ huy đại đội ra lệnh xuất quân.

Địa đoạn diễn ra trận đánh thuộc thôn Phong Thái vùng V xã An Lĩnh. Tại đây, có con đường mòn độc nhất chạy giữa thung lũng đi từ Phong Thăng, An Định đến vùng V An Lĩnh. Xung quanh địa bàn diễn ra trận đánh là núi đồi, sim, mua mọc lúp xúp xen kẽ với một số cây lớn. Phía đông đường mòn độc đạo có con suối nhỏ chạy dọc theo đường mòn, lòng suối cạn có nhiều tảng đá lớn lởm chởm, bên kia bờ suối là những bãi mía. Rải rác trong khu vực còn có một số mồ mả xây bằng đá tảng rất thuận tiện cho việc bố trí hỏa lực, trận địa phục kích.

Nhận lệnh hành quân của Đại đội trưởng, toàn đơn vị vận động theo hàng dọc, hướng về phía địch, bám sát đội hình, vừa đi vừa chạy trên con đường mòn độc nhất, băng qua làn đạn pháo mịt mù khói bụi vượt qua các đồi gò cao, trảng và khe suối lởm chởm đá và gai dưới ánh nắng oi bức. Khi cách địch khoảng 300m bất ngờ một loạt đạn pháo địch từ Chí Thạnh bắn trúng vào đội hình làm một số cán bộ, chiến sĩ ta thương vong, đội hình tiến quân của đại đội bị chia cắt làm đôi.