Miền Trung những tháng ngày không quên

[macbupda]

12 giờ 30 phút, anh Phan Hàm cầm ống nói dằn mạnh: Khai hỏa.

Không gian yên tĩnh bị phá vỡ. Từng loạt đạn cối dội xuống trận địa quân địch; tiếp đến bộc phá, đại liên nổ giòn nhưng vẫn chỉ là đơn phương, một phía. Phía địch vẫn yên ắng, hay là chúng tôi đã rời khỏi khu vực khi chiều.

Tôi đang phân vân chưa tìm được lời giải thì đồng chí mật mã hớt hải đến gặp trung đoàn trưởng báo cáo có điện tối hỏa tốc của Bộ chỉ huy chiến dịch. Anh Phan Hàm bỏ ống nói cầm tờ giấy giơ ra ánh trăng đọc. Vừa sửng sốt vừa tự hào, anh cho gọi tội đến thông báo: chiều nay địch vừa đưa đến Plây Ring GM. 100 và tiểu đoàn 4 của trung đoàn 4 của trung đoàn bộ binh ngoại quốc thứ hai, một tiểu đoàn pháo 105 mi-li-mét, một bộ phận D.B (sư đoàn thiết giáp). Chúng tôi thực sự xúc động về sự quan tâm của cấp trên, trong thời gian ngắn đã hai lần cung cấp cho cấp dưới những thông tin về địch rất cụ thể. Song chúng tôi cũng tự trách mình trong tổ chức nắm địch có nhiều thiếu sót cần khắc phục, vì biết địch, biết ta trăm trận đánh trăm trận thắng như người xưa đã nói.

Như vậy là trung đoàn 803 (thiếu) đang phải đương đầu với một lực lượng địch đông hơn gần tám lần. Tất nhiên lực lượng ít cũng có những khó khăn nhất định. Nhúng giờ đây chúng tôi đang là người giữ thế chủ động. Việc quyết định đánh địch trong đêm nay là hoàn toàn chính xác, tạo bất ngờ lớn đối với địch. Khi 4.000 quân quan địch cùng hàng trăm xe, pháo chủ quan không đề phòng đang nằm phơi mình la liệt trên đất thì hỏa lực súng cối 60, 81 mi-li-mét của ta bất thần dội xuống đầu chúng; đạn cối của ta rơi đâu trúng đấy, gây cho địch thương vong rất cao trong giờ đầu của trận tập kích, khiến địch trở tay không kịp. Giá thêm vài cơ số đạn cối nữa địch sẽ càng rối ren, chiến thắng của ta càng lớn. Có thể nói ngót nửa giờ đầu của trận tập kích ta hoàn toàn làm chủ, tiếng súng tiến công hoàn toàn là của ta, địch đã bị tê liệt. Trước cuộc tiến công đơn phương của ta trong giờ phút mở đầu của trận đánh, anh Phan Hàm quay sang trao đổi với tôi: Lạ thật! Sao đánh trúng “Dim xăng” (GM.100) mà thế này nhỉ? Gần nửa giờ rồi chưa nghe súng địch chống cự gì cả hè! Liền sau đó từng loạt súng địch bắn lẻ tẻ lúc đầu, sau tăng dần lên, rồi từng loạt tiếng víu víu trên đầu. Dần dần tiếng súng kháng cự của địch tăng lên. Địch hồi phục tổ chức đánh trả. Trận đánh mỗi lúc một ác liệt. Tôi đề nghị và được trung đoàn trưởng chấp thuận: Lệnh cho các đơn vị kiềm chế địch ở những nơi chúng chưa đánh tới, dốc sức tiêu diệt gọn từng cụm địch đã bị đánh tê liệt. Cách đánh địch không tràn lan này phù hợp với lực lượng ta quá ít mà địch thì đông đã có hiệu quả rõ rệt. Một số cụm quân địch ở đông, đông nam đã bị tiểu đoàn 39 xóa sổ...

Theo kế hoạch đã định, đúng 3 giờ 35 phút sáng ngày 22 trung đoàn 803 rút khỏi trận địa về trú quân tại một địa điểm cách Plây Ring chừng 15 km. Trời sáng dần, mặt trời nhô lên đỏ chói, ba chiếc máy bay Hen-cát xám xịt từ phía bắc lao vào bắn xối xả quanh khu vực Plây Ring nhằm truy kích đối phương cùng là lúc trung đoàn 803 chúng tôi đã đến nơi trú quân an toàn, nghỉ ngơi, tổng kết trận đánh. Rôm rả nhất vẫn là các đơn vị báo cáo kết quả diệt địch, với những con số cứ vênh nhau. Lãnh đạo và chỉ huy trung đoàn đang nghe bộ phận tác chiến báo cáo con số kết quả cuối cùng báo cáo cấp trên diệt và làm bị thương 600 lính Âu Phi, phá hủy 30 xe quân sự... thì đồng chí mật mã lại đến trước trung đoàn trưởng với vẻ mặt rạng rỡ niềm vui: Báo cáo anh có điện của cấp trên gửi.

- Điện gì? - Anh Phan Hàm hỏi.

- Dạ! Điện chiến thắng. - Đồng chí mật mã trả lời. Chưa hiểu nội dung nói gì nhưng thấy anh Phan Hàm niềm vui cứ rạng lên qua những dòng đọc là tôi cũng vui theo. Đọc xong anh cười to và quay sang tôi:

- Anh Khánh ơi! Ta chưa kịp tổng hợp báo cáo, trên đã làm thay ta.

- Thay gì? - Tôi hỏi lại.

- Về kết quả trận đánh. - Rồi anh đưa tôi bức điện. - Anh coi sẽ rõ...

Một loáng sau, các cán bộ chính trị, tham mưu quây quần trước lều chỉ huy trung đoàn hòa chung niềm vui. Các máy điện thoại chuông đổ liên tục, giọng điện thoại viên hối hả: Ghi ngay đi, kết quả đầu tiên trận đánh Plây Ring: nguồn tin chính xác cho biết đêm ngày 21 tháng 3 tại Plây Ring GM.100, tiểu đoàn 4, trung đoàn bộ binh quốc tế thứ hai, một tiểu đoàn pháo và một bộ phận D.B đã bị ta tập kích thiệt hại nặng. Tin đầu tiên, tổng số thương vong hơn 900 tên, 20 xe vận tải, 200 xe tăng, thiết giáp, xe kéo pháo bị phá hủy, bộ phận thiệt hại nặng nhất là sở chỉ huy GM.100.

[macbupda]

Ta thắng lớn, chỉ có 20 chiến sĩ bị thương. Địch bị thiệt hại nặng nề, buộc tướng Đờ Bô-pho phải hủy bỏ cuộc hành huân quét khu du kích Đắc Pớt được chuẩn bị từ lâu có máy bay địch ở Đà Nẵng, Nha Trang hỗ trợ.

Từ đầu chiến dịch trung đoàn 803 đã ba lần đánh thắng GM.100. Lần đầu diệt một trung đội ở Kon-sơm-lư, lần thứ hai ở Đắc Đoa diệt một đại đội và lần này.

Giữa lúc niềm vui tràn ngập niềm vui, trung đoàn 803 được lệnh của Tư lệnh kiêm Chính ủy chiến dịch Nguyễn Chánh hành quân gấp về đông Cheo Reo, phá vỡ tuyến phòng thủ của địch trên đường số 7 - đoạn Cheo Reo đi Bà Lá. Mệnh lệnh đến gấp, gạo, muối thiếu (vì dân công vận chuyển chưa lên kịp). Nhưng khí thế chiến thắng Plây Ring thôi thúc, chúng tôi xốc lại đội hình lên đường với khí thế thần tốc. Gần 20 ngày hành quân vượt núi, xuyên rừng, chiều ngày 9 tháng 4 tới địa điểm tập kết mỗi chiến sĩ chỉ còn một ngày gạo. Đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn họp bàn, không có cách nào khác đã quyết định, dồn gạo cho tiểu đoàn 39 ở lại chiến đấu, các đơn vị khác, kể cả cơ quan trung đoàn bộ ngay trong đêm xuống Phú Yên nhận gạo chuyển lên.

Có lương thực, lại được lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương giúp đỡ, chi trong 12 ngày trung đoàn liên tiếp đánh thắng 4 trận; vận động tiến công cứ điểm Trà Khê (10-4), tập kích Buôn Ma Bét (12-4), cường tập diệt cứ điểm Ai Nu (19-4), vận động tập kích buôn Kà Ting (21-4), diệt gọn 6 đại đội, phá hủy 21 xe quân sự. Hệ thống phòng thủ của địch từ Cheo Reo đi Bà Lá hoàn toàn sụp đổ, đường số 7 bị cắt đứt, chi khu quân sự Cheo Reo bị cô lập, địch phải dùng máy bay tiếp tế cho các cứ điểm còn lại. Địch ở đông Đắc Lắc đã buộc phải co cụm vào căn cứ Tuy Bình, Cheo Reo và khu vực ngã ba Thuần Mẫn.

Nhiệm vụ tiếp theo mà Bộ tư lệnh chiến dịch giao cho trung đoàn 803 là thừa thắng phát triển về phía tây, tiến công tiêu diệt cụm cứ điểm Tuy Bình - Củng Sơn - Ai Riêng, mở rộng hành lang phát triển thế trận vào đường 21.

Ý định của cấp trên thật rõ. Nhưng làm thế nào để thực hiện? Đánh cùng một lúc cả ba cứ điểm hay tiêu diệt lần lượt từng cứ điểm theo lối cuốn chiếu? Cách đánh thứ nhất quá sức của một trung đoàn (thiếu) lại bị tiêu hao trong quá trình chiến đấu! Cách đánh thứ hai không thật ổn, không đáp ứng được diễn biến mau lẹ của tình hình trên toàn tuyến. Đánh một điểm có sức thối động hai điểm còn lại, bắn một mũi tên trúng ba mục tiêu. Cụ thể là điểm nào trong ba điểm cần chọn?

Đó là những câu hỏi đầy trách nhiệm đặt ra trong cuộc họp đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn bàn biện pháp thực hiện mệnh lệnh của cấp trên. Cuối cùng chúng tôi quyết định tập trung lực lượng đánh Tuy Bình và phải thắng. Mất Tuy Bình hai cứ điểm Củng Sơn, Ai Riêng không còn chỗ dựa, không đủ sức trụ lại.

Tuy Bình là cứ điểm mạnh nhất trong cụm cứ điểm Tuy Bình - Củng Sơn - Ai Riêng. Là cứ điểm địch tăng cường trong cuộc hành quân Át-lăng. Tại đây có tiểu đoàn khinh quân 504, một đại đội pháo 105 mi-li-mét, một trung đội xe bọc thép chốt giữ, trong khi Củng Sơn và Ai Riêng mỗi cứ điểm chỉ có 1 - 2 đại đội. Là cứ điểm mạnh cả về thế hiểm và lực lượng đông, nhưng từ khi cuộc hành quân Át-lăng liên tiếp bị thất bại, cứ điểm Tuy Bình bị cô lập, quân đồn trú ở đây hoang mang dao động, lo sợ bị ta tiến công, liên tiếp báo động nhiều lần trong ngày, tung lực lượng ra phát hiện dấu vết đối phương. Cái mạnh không bù được cái yếu đang ngày càng phát triển là tinh thần binh lính đang sa sút, lo sợ như cá nằm trên thớt. Nhưng nó vẫn giữ vai trò nòng cốt là chỗ dựa cả tinh thần và vật chất đối với đồn bốt trong khu vực.

Từ những phân tích trên, đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn thống nhất quyết tâm: tập trung lực lượng tiến công Tuy Bình, đồng thời sử dụng một lực lượng nhỏ chặn đánh, tiêu diệt địch ở Củng Sơn, Ai Riêng sẽ rút chạy khi Tuy Bình bị tiêu diệt.

Khó khăn lớn nhất và lần đầu xuất hiện là muốn tiếp cận cứ điểm Tuy Bình phải vượt sông Ba. Tôi kiến nghị và được đảng ủy trung đoàn chấp nhận là phải cử cán bộ chính trị đặc trách làm công tác động viên đội thanh niên xung phong và nhân dân địa phương tích cực tham gia làm cầu phao qua sông Ba, do công binh trung đoàn đảm trách thiết kế và chỉ huy thi công. Sau bốn ngày làm việc sôi nổi và hào hứng, chiếc cầu phao bằng vật liệu tre nứa tại chỗ đã hình thành, chờ lệnh là lắp ráp phục vụ bộ đội vượt sông.

Một trục trặc khiến chúng tôi hồi hộp, tim đập nhanh như muốn rời khỏi lồng ngực! Vào thời điểm ngày N đang đến gần thì bộ phận đi trước chuẩn bị chiến trường sơ hở, địch phát hiện dấu vết, liền tung quân phong tỏa, các bến vượt, chúng tôi tưởng trận đánh không thành. Nhưng mọi việc qua đi, “thiên thời” đã ủng hộ chúng tôi. 16 giờ ngày 1 tháng 6, lợi dụng mây mù máy bay trinh sát địch không hoạt động, công binh và thanh niên xung phong khẩn trương lắp ráp cầu sớm hơn kế hoạch dự định. Chỉ sau một giờ chiếc cầu phao bằng tre nứa song mây đã hình thành nối đôi bờ tây và đông sông Ba và hàng chục chiến sĩ công binh đứng ngâm mình dưới nước để giữ cho cầu khỏi chòng chành khi trung đoàn qua sông.

[macbupda]

20 giờ ngày 1 tháng 6 - giờ G đã đến! Trận đánh mới chỉ mở đầu mà chúng tôi thấy nhẹ nhõm lâng lâng, bởi có biết bao khó khăn, trăn trở đã vượt qua mới có được giây phút này, giây phút báo hiệu thắng lợi đang tới gần. Đúng như chúng tôi khẳng định, qua được sông là thắng lợi một nửa. Vì địch quá ỷ lại cái thế hiểm của dòng sông, nhưng khi ta đã qua sông đang áp sát hàng rào phòng thủ, đang thực hành đánh bộc phá với tiếng nổ chẳng khác nào đạn pháo 105 mi-li-mét khiến địch vừa khó hiểu vừa hoang mang dẫn đến rời bỏ vị trí tháo chạy hoặc giơ tay hàng. Chỉ ở khu vực sở chỉ huy tên tiểu đoàn trưởng dựa vào trung đội xe bọc thép tổ chức phản kích, liền bị ĐKZ bắn hạ, địch hết đường chống cự. Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn khinh quân 504 chết tại trận, cứ điểm Tuy Bình bị đập tan, ta thu hàng trăm súng các loại, hàng chục xe quân sự, bắt sống 500 tù binh.

Tuy Bình thất thủ, ngay đêm ngày 1 tháng 6, địch ở Củng Sơn đầu hàng. Hai đại đội địch ở buôn Ai Riêng bỏ trốn, bị ta phục kích sẵn trên đoạn buôn Bô-en đường 9B chưa kịp nổ súng, chúng đã giơ tay hàng. Hành lang vào đường 21 được mở toang, các huyện phía tây Phú Yên, đông Ma Đrắc (Đắc Lắc) được giải phóng, trung đoàn 803 lại được lệnh của Bộ chỉ huy chiến dịch chuẩn bị thọc sâu vào Tuy Hòa (Phú Yên).

Trên hướng chính diện, ngày 24 tháng 6 trung đoàn 96 phục kích diệt toàn bộ binh đoàn cơ động 100 trên đường rút chạy tại đèo An Khê. Thừa thắng ta phát triển tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch của binh đoàn cơ động 42, quét sạch địch trên đường 19, giải phóng hoàn toàn huyện An Khê, phần lớn tỉnh Gia Lai, bao vây thị xã Plây Cu.

Thế trận ở tỉnh Đắc Lắc đang có chiều hướng phát triển thuận lợi. Bộ tư lệnh Liên khu 5 hạ quyết tâm: khu vực Quy Nhơn, Plây Cu, Tuy Hòa để lại một lực lượng nhỏ chủ lực cùng với bộ đội địa phương bao vây tiến công các cụm quân địch, tập trung toàn bộ các trung đoàn chủ lực tiến vào Đắc Lắc:

Trung đoàn 96 tiến công hướng đường 7, trước mắt bao vây Cheo Reo, giải phóng toàn bộ bắc Đắc Lắc, sau đó tiến công thị xã Buôn Ma Thuột;

Trung đoàn 108 bỏ qua cụm cứ điểm ở khu vực Plây Cu, tiến về phía nam cắt đường số 14, sẵn sàng diệt địch ở thị xã Plây Cu tháo chạy, sau đó phát triển về hướng Buôn Ma Thuột;

Trung đoàn 803 phát triển vào hướng đường 21, tiêu diệt địch ở Ma Đrắc, sau đó tùy tình hình tiến sâu về phía nam Buôn Ma Thuột hoặc chuyển về phía đông cùng lực lượng tại chỗ giải phóng toàn bộ hoặc một phần Khánh Hòa; phối hợp với các trung đoàn bạn đang bao vây và đánh địch ở thị xã Buôn Ma Thuột.

Ôi! Thật phấn khởi đến xúc động. Kết quả thắng lợi mà các trung đoàn chủ lực góp phần trong 5 tháng qua thật lớn, làm chuyển biến rõ rệt cục diện, tạo tiền đề khả thi để cấp lãnh đạo và chỉ huy liên khu có được một quyết tâm táo bạo là giải phóng Đắc Lắc bằng ba “mũi giáp công” đánh vào Buôn Ma Thuột, giải phóng thị xã Buôn Ma Thuột - thủ phủ của cao nguyên miền Tây. Dẫu chặng đường phía trước còn lắm gian nan, nhưng chúng tôi được quyền chia sẻ sự lãng mạn của mình với cấp trên, chuẩn bị tinh thần vượt khó để thực hiện một ước mơ chưa đặt ra trong kế hoạch hoạt động quân sự Đông Xuân 1953 - 1954 trên chiến trường Nam Trung Bộ.

Để thực hiện quyết tâm trên của Bộ chỉ huy chiến dịch, trung đoàn 803 có cuộc chia sẻ lực lượng lần thứ hai. Lần thứ nhất chiến dịch chưa mở màn, tiểu đoàn 365 đã phải tách khỏi đội hình trung đoàn vào Phú Yên tham gia trực tiếp chống cuộc hành quân Át-lăng đợt 1 của địch đánh ra Tuy Hòa. Lần này đến lượt tiểu đoàn 59 được lệnh ngược lên Đắc Lắc, trung đoàn 803 (thiếu) gồm tiểu đoàn 39 và tiểu đoàn 365 được lệnh về lại tham gia phản công chống lại cuộc hành quân Át-lăng đợt hai của địch ở khu vực Phú Yên - Tuy Hòa - đường 21.

Tôi cùng tiểu đoàn 59 trở lại hoạt động ở khu vực đường 14 - đoạn ngã ba Thuần Mẫn - Buôn Hồ, là do Tư lệnh chiến dịch Nguyễn Chánh trực tiếp ra lệnh. Phấn khởi và lo lắng đan xen khi nhận lệnh. Phấn khởi vì được cấp trên tin giao nhiệm vụ. Lo lắng nơi mình sắp đến là vùng sâu do địch kiểm soát khống chế, bị chúng lừa mị và xuyên tạc, cơ sở quần chúng còn yếu hoặc không có. Hơn nữa đồng bào trên đó đang bị đói phần vì địch vơ vét, phần do mùa màng thất bát.

[macbupda]

Tôi đã trình bày những trăn trở này trong cuộc họp thường vụ đảng ủy trung đoàn, có cả đồng chí Bí thư tỉnh ủy Đắc Lắc dự. Các anh trong thường vụ đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn hoàn toàn thông cảm với những lo lắng của tôi, ưu tiên tối đa cho chúng tôi như quân số, vũ khí được bổ sung đầy đủ, đạn dự trữ nhiều hơn để có điều kiện hoạt động dài hơi. về lương thực các anh cũng băn khoăn, lo lắng, cố thỏa mãn định suất gạo ăn trong hành quân, đủ dùng trong vài ba ngày đầu mới đến. Tiếp sau đó thế nào thì chỉ còn nhắc nhau những việc có tính nguyên tắc, biết rồi nhưng sao lúc này thấy thiêng liêng đến thế, như một biện pháp bất biến mỗi khi gặp khó khăn. Phải tin dân, dựa vào dân, “khó trăm lần dân liệu cũng xong”. Đồng chí Bí thư tỉnh ủy Đắc Lắc lắng nghe những vấn đề chúng tôi trao đổi, chia sẻ những trăn trở với chúng tôi. Cuối cùng anh nói: Đúng là ở một số nơi sát đồn bốt địch cơ sở của ta còn yếu, thậm chí có nơi còn là vùng trắng. Còn nói chung nhân dân vẫn hướng về kháng chiến, có nơi còn là căn cứ kháng chiến của tỉnh. Thắng lợi chiến dịch Bắc Tây Nguyên đã có ảnh hưởng lớn. Nhiều binh lính ngụy bị thương bỏ ngũ về buôn làng kể lại cảnh thất bại của Pháp, ngụy gây nên không khí hoang mang trong ngụy quân, ngụy quyền; bọn tề điệp ác ôn không dám hống hách với nhân dân, đêm đến phải vào đồn bốt ngủ tập trung. Ở một số buôn làng vùng địch, trong các thị trấn, thị tứ nhân dân tự động tìm bắt liên lạc với kháng chiến, có bà con xin ở lại làm đường dây liên lạc giữa vùng du kích và vùng tạm chiếm, ở nhiều buôn làng ta đã gây được cơ sở⁽¹⁾ những tổ trung kiên, một số nơi phát triển được đảng viên⁽²⁾. Ngừng một lát, như chợt nghĩ ra một biện pháp hay, anh vui vẻ tiếp: Để tạo thuận lợi, tỉnh ủy cử hai đồng chí Y Yôn (Minh Sơn) dân tộc Ê-đê, quê Buôn Hồ, Y Phảy dân tộc Gia Lai quê Cheo Reo đi cùng đơn vị, chắc chắn hai đồng chí này sẽ giúp được nhiều việc trong thời gian tiểu đoàn lên trên đó làm nhiệm vụ. Cả hai anh được xem như già làng của cách mạng đã giúp chúng tôi thật nhiều trong thời điểm đầy cam go. Anh Y Yôn từng là thiếu úy trong quân đội Pháp rất thạo tiếng Pháp, tham gia cách mạng từ sau tháng 8 năm 1945, qua các chức vụ tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn N’trang Long, rồi trung đoàn phó trung đoàn 84 kiêm tỉnh đội trưởng dân quân Đắc Lắc. Anh Y Phảy, một thanh niên có tinh thần yêu nước rất sớm, là một đại đội phó chiến đấu dũng cảm, được dân tộc anh tin yêu, mến phục. Các anh không chỉ giúp chúng tôi khắc phục khó khăn về ngôn ngữ bất đồng khi chúng tôi làm công tác vận động quần chúng mà cả việc vận động bà còn giúp đỡ về lương thực trong tình hình đơn vị hết nguồn tiếp tế.

Cuối tháng 5 chúng tôi chia tay nhau. Trung đoàn 803 (thiếu) đi về phía biển, tiểu đoàn 59 ngược lên miệt rừng đại ngàn Đắc Lắc, cứ như cuộc lên rừng xuống biển thời con cháu Lạc Long Quân và Âu Cơ, lưu luyến mà không bịn rịn. Đầu tháng 6 tiểu đoàn 59 tới khu vực ngã ba Thuần Mẫn với nhiệm vụ được giao đánh cắt giao thông, chặn địch chi viện cho thị xã Plây Cu đang bị trung đoàn 108 bao vây; uy hiếp thị trấn Buôn Hồ, phát triển tiến công về hướng Buôn Ma Thuột hợp điểm cùng với các đơn vị bạn giải phóng thị xã này khi thời cơ cho phép.

Nhờ nhân dân che chở, cung cấp tình hình địch và dẫn đường, ngày 10 tháng 6, tiểu đoàn 59 đã tổ chức thành công trận phục kích trên đường 14, diệt một trung đội địch, phá hủy 6 xe quân sự. Thắng lợi tuy không lớn nhưng đúng lúc, đã góp phần hỗ trợ địa phương đẩy mạnh công tác xây dựng cơ sở quần chúng và vận động bà con các dân tộc tham gia kháng chiến.

Việc phải đến đã đến. Lương thực dự trữ cạn dần. Từ ngày 10 đến ngày 20 tháng 6 lượng gạo còn lại rất ít, bộ đội phải ăn rau rừng thay cơm, dành gạo cho số anh em đau yếu. Nhưng nhờ hai đồng chí Y Yôn, Y Phảy vận động, bà con các dân tộc hưởng ứng. Nhiều gia đình tự nguyện ăn rau rừng, củ nần (loại củ hoang dại, có rễ đắng, phải ngâm nước gạo, nước gio 1 ngày rồi mới nấu ăn được) dành gạo nuôi bộ đội đánh giặc. Một miếng khi đói bằng một gói khi no, việc làm đầy nghĩa cử của bà con các dân tộc nơi đây khiến chúng tôi vô cùng xúc động, nhắc nhở chúng tôi càng phải quyết tâm vượt khó hoàn thành tốt nhiệm vụ...

Tình hình chuyển biến mau lẹ. Lúc này trung đoàn 96 đã siết chặt vòng vây quận lỵ Cheo Reo, nã pháo vào cứ điểm, địch hoảng sợ kéo cờ trắng đầu hàng; trung đoàn 803 (thiếu) đánh cắt đường 21, bao vây thị trấn Ma Đrắc, có một bộ phận thọc sâu vào Lắc mở đường xuống nam thị xã Buôn Ma Thuột đang bị lực lượng vũ trang địa phương bao vây, uy hiếp.

Trung đoàn 108 (thiếu) đang trên đường phát triển xuống nam Plây Cu, được lệnh của Bộ chỉ huy chiến dịch, bằng mọi cách chặn đánh tiêu diệt binh đoàn cơ động 42 đang từ thị xã Plây Cu rút về hướng Buôn Ma Thuột. Tiểu đoàn 59 chúng tôi đang trên đường phát triển về hướng Buôn Hồ cũng nhận được lệnh cùng trung đoàn 108 đánh địch rút lui. Chúng tôi quay ngược đội hình tiếp tục hành quân gấp, khoảng 14 giờ ngày 8 tháng 7 thì gặp trung đoàn 108 (thiếu tiểu đoàn 50) tại địa điểm tập kết cách đường 14 ba ki-lô-mét về phía đông để triển khai công việc chuẩn bị chiến đấu.

⁽¹⁾ Khu I (Ma Đrắc) có 43 trong 79 buôn; khu II (bắc Buôn Hồ) liên lạc được 20 buôn của 3 xã trong số 100 buôn của 6 xã; khu III (tây Cheo Reo) liên lạc được 4 xã có 75 buôn trong số 94 buôn: Khu IV (đông Cheo Reo) liên lạc với xã Plây Pa 15 buôn.
⁽²⁾ Ea Bia có 6 đảng viên, Ea Bol mỗi buôn có 1 chi bộ, Ea Klôt có 42 đảng viên, xã Sông Ba có 1 chi bộ

[macbupda]

Tình hình lúc này thật khẩn trương, cả hai bên đều muốn vượt lên thời gian giành thuận lợi về mình. Địch muốn tháo chạy thật nhanh tránh đụng độ với ta khi qua đèo Chư Đrếch. Ngược lại ta cần phải tranh thủ tối đa thời gian chiếm cho được con đèo trước khi địch tới. Bởi Chư Đrếch là con đèo duy nhất trên đường 14 đoạn từ Plây Cu đi Buôn Ma Thuột vừa đẹp về cảnh quan du lịch vừa giữ thế hiểm về mặt quân sự - một địa điểm phục kích đánh chặn địch lý tưởng. Phía tây đèo là dãy núi cao, rừng rậm có giá trị khống chế toàn bộ không gian con đèo. Phía đông đèo là quần thể đồi núi cỏ tranh xen kẽ rừng thưa với nhiều khe suối nhỏ, khó đi.

Từ nhiệm vụ được giao, từ đặc điểm địa hình kể trên, thường vụ đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn họp thống nhất quyết tâm: tây đèo là trận địa chính sử dụng tiểu đoàn 19 làm nhiệm vụ chặn đầu, tiểu đoàn 59 làm nhiệm vụ khóa đuôi, tiểu đoàn 29 được bố trí phía đông đèo làm nhiệm vụ đánh cắt giữa đội hình quân địch.

Cuộc hành quân chiếm lĩnh trận địa thật vất vả gian nan. Từ đông đường sang tây đường chỉ năm bảy bước chân, nếu dàn hàng ngang không đầy một phút. Vậy mà hai tiểu đoàn và cơ quan trung đoàn bộ phải thức trọn một đêm với bao cực nhọc mới qua nổi. Đó là vì để bảo đảm bí mật trận địa, không để lộ bất cứ dấu vết gì trên mặt đường, toàn bộ lực lượng làm nhiệm vụ trên mặt đường, toàn bộ lực lượng làm nhiệm vụ bên tây đèo đã thành hàng dọc, lần lượt từng người một tư thế lom khom chui qua một cái cống thoát nước trên đỉnh đèo có đường kính hẹp chưa đầy một mét. Giây phút qua cống sao mà dài thế, như đi vào cõi âm, lạnh lẽo, khó thở, cảm giác lâng lâng…

Một ngày mới đã đến. Ngày 19 tháng 7, khi mặt trời ló rạng, cực nhọc căng thẳng đã được đền bù, toàn bộ trận địa phục kích của trung đoàn 108 thiếu có sự phổi thuộc của tiểu đoàn 59 trở thành trung đoàn đủ đã được hình thành trong an toàn và bí mật, tất cả đều cách mặt đường từ 300 đến 500 mét, riêng đơn vị chặn đầu cách 200 mét để đề phòng địch lùng sục phát hiện. Nhưng một vấn đề mới lại nảy sinh, nếu địch qua đèo trong đêm tối thì ta rất dễ bị lạc hướng vì khoảng cách mặt đường quá xa? Sáng kiến của một đơn vị được nhân rộng, biến thành mệnh lệnh chung: tất cả các mũi xung kích đều phải chuẩn bị dây rừng buộc từ cây này sang cây khác thành một hàng dọc ra sát mép đường để đêm tối lần theo dây khi có lệnh xuất kích, đảm bảo nhanh mà không lạc hướng.

Ngày 21 tháng 7 đã đến. Hai ngày trôi qua trong yên tĩnh. Không gian đèo Chư Đrếch vẫn y nguyên như nó vốn có, không một biến dạng, đổi mầu, thay đổi dấu vết, mặc dầu đã có gần một nghìn con người đang ăn ở, sinh hoạt trên các sườn núi phía đông và phía tây con đèo. Địch chưa đến nhưng chúng tôi coi như đã đạt phần nửa của sự thắng lợi. Nhưng cũng đã xuất hiện vấn đề, tuy chưa đến mức nôn nóng, nhưng ai nấy đều tự hỏi mình, cái phải đến sao chưa thấy đến, hay là địch rút theo hướng khác.

Vào lúc 7 giờ sáng, ngày 12 tháng 7, cơ quan tham mưu chiến dịch điện xuống thông báo địch từ ngã ba Chư Sê đang xuôi về phía nam, trung đoàn cần tổ chức theo dõi và sẵn sàng chiến đấu cao... Tiếng động cơ từ phía bắc vọng lại mỗi lúc một gần. Trận địa phục kích ở tây và đông đèo chuyển động, nhưng vẫn ẩn mình thật kín trong các hầm hào dã chiến, dưới các lớp ngụy trang, dành sự bất ngờ tối đa cho địch.

Bỗng tiếng động cơ biến mất! Không gian khu đèo lại yên tĩnh trở lại.

- Tại sao không nghe thấy tiếng động cơ xe cơ giới của địch. - Tôi điện hỏi trung đoàn trưởng.

- Địch dừng lại cách chân đèo 2 ki-lô-mét và đang cho quân chiếm lĩnh các điểm cao hai bên đường. - Trung đoàn trưởng trả lời và nhắc chúng tôi tuyệt đối không được chủ quan lơ là mất cảnh giác.

Tuy chưa phát hiện dấu vết khả nghi, nhưng việc binh đoàn cơ động 100 bị trung đoàn 96 của ta xóa sổ ở đèo Măng Giang trên đường 19 vừa qua đã khiến Sốc-ken, viên đại tá chỉ huy binh đoàn cơ động 42 phải thận trọng. Y đã ra lệnh dừng lại, đóng thành cụm, căng lều bạt, cho nổi lửa, khói bay mù mịt làm như đóng quân dã ngoại lâu dài; đồng thời cho binh lính người địa phương cải trang giả dân lùng sục vào hai bên đường phát hiện đối phương.

Ngày 15 tháng 7. Ba ngày trôi qua, vẫn chưa thấy có dấu hiệu gì chứng tỏ địch chuẩn bị vượt đèo.

Tư tưởng nôn nóng xuất hiện, đã có ý kiến nên chuyển sang tập kích địch đóng quân dã ngoại.

Vấn đề không phải là chuyển đổi cách đánh, mà là làm gì để đối phó với âm mưu thâm độc của địch. Đóng quân dã ngoại chỉ làm để che giấu ý đồ kéo dài thời gian án binh bất động, ta hết lương thực buộc phải lui quân. Sự “thi gan” của địch đã gây khó khăn cho ta. Nước sinh hoạt thiếu, đại tiện kiểu “hố mèo” đã đến thời kỳ hiệu lực giảm, mùi hôi theo gió bay qua gây cảm giác khó chịu khi hít thở. Lớn nhất vẫn là nguồn lương thực dự trữ đang trong tình trạng báo động, vắt cơm hàng ngày nhỏ dần; bộ phận phía sau chủ động ăn cháo nhường gạo cho bộ phận phía trước. Cá biệt có đơn vị đã phải ăn rau rừng, củ nần.

Được tin này các cán bộ tiểu đoàn, trung đoàn phân nhau xuống tận tiểu đội, trung đội nắm tình hình cùng chiến sĩ bàn bạc cách khắc phục. Đảng ủy và ban chỉ huy trung đoàn hội ý bất thường kêu gọi đảng viên, cán bộ, chiến sĩ kiên trì chịu đói, chịu khát bền bỉ chờ địch “nhất định thắng địch”. Đồng chí chính ủy kiêm bí thư đảng ủy trung đoàn trực tiếp quản lý và điều hành việc phân phối gạo hàng ngày, dành ưu tiên gạo cho lực lượng trực tiếp chiến đấu.

[macbupda]

18 giờ ngày 16 tháng 7, trung đoàn trưởng điện xuống thông báo địch có triệu chứng chuẩn bị rút quân và chỉ thị cho các đơn vị phải chuyển vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao. Tiểu đoàn 19 chặn đầu được lệnh chuyển đội hình chiến đấu ra sát mép đường! Cả đêm 16 rạng ngày 17 trên toàn trận tuyến yên lặng mà sôi động. Yên lặng là dành sự bất ngờ cuối cùng cho địch, đẩy chúng càng chủ quan khi qua đèo. Sôi động mà không ồn ào, chỉ nhắc khẽ nhau kiểm tra lại vũ khí trang bị, nhắc lại những động tác xử lý đối phó với những tình huống bất trắc và kiểm tra lại giây phút xuất kích nếu địch vượt qua đèo trong đêm nay...

Sự “thi gan” của địch đến hồi kết thúc. Chúng đã thất bại trong âm mưu đóng quân dã ngoại dài ngày buộc ta phải lui quân khi lương thực không còn. Nhưng dù đói, dù khát, dù phải tìm rau rừng thay cơm ta vẫn kiên trì chờ địch

Thời cơ diệt địch đã đến! Khoảng 10 giờ ngày 17 tháng 6, có hai xe jeep chạy qua đèo rồi quay nhanh trở lại thăm dò, nghe ngóng động tĩnh, phát hiện dấu vết khả nghi khu vực đỉnh đèo. Nhưng không gian vẫn yên tĩnh, cảnh quan chẳng hề thay đổi, các trận địa cả tây và đông đèo chưa được lệnh nổ súng, giây phút bí mật ém quân vẫn còn.

11 giờ 45 phút ngày 17 tháng 7 trận đánh bất đầu. Đoàn xe địch nổ súng máy tăng tốc lao về phía trước, vấp phải lực lượng chặn đầu của tiểu đoàn 19 đánh trả. Bộ phận tuần tiễu, lùng sục đi trước của địch bị đại đội 212 (tiểu đoàn 29) diệt gọn. Cả đoàn xe phía sau nối đuôi nhau lao đến đầu đèo - một đơn vị chặn đầu khác xuất kích vừa đến mặt đường bị hỏa lực địch trên xe chống lại, ta thương vong gần một trung đội. Cuộc chiến đấu chặn đầu diễn ra ác liệt. Các đơn vị phía sau của ta tiếp tục xông lên, dựa vào sườn đồi cao tung lựu đạn vào các xe, tốp đi đầu 7 xe bị phá hủy. Đoàn xe phía sau của địch vẫn vọt lên phía trước, lọt vào trận địa của tiểu đoàn 19 chặn đầu, tiểu đoàn 29 cắt giữa ở đông đèo và tiểu đoàn 59 chúng tôi ở tây đèo khóa đuôi. Cuộc chiến đấu giữa ta và địch trên khu vực đỉnh đèo và nam đèo xen kẽ, ác liệt, thương vong của cả hai bên tăng lên. Máy bay địch kéo đến yểm trợ không thành phải bỏ đi. Địch liều mạng rút chạy, ta kiên quyết chia cắt, đánh chặn bằng đủ loại hỏa lực lựu đạn, súng trường, trung liên, ĐKZ...

Khoảng hai giờ chiều trận đánh kết thúc. Ta hoàn toàn làm chủ trận địa, tiêu diệt 300 tên, bắt sống 200 tên, phá hủy 62 xe, thu nhiều vũ khí, trang bị của địch.

Từ thời điểm này đường số 14 từ Plây Cu đi Buôn Ma Thuột bị ta khóa chặt. Ý định của Đờ Bô-pho rút binh đoàn cơ động 42 về tăng cường phòng thủ Buôn Ma Thuột không thành.

Từ đèo Chư Đrếch lộng gió, chúng tôi có được giây phút thư giãn hít thở khí trời trong lành và thả sức phóng tầm mắt ngắm nhìn cảnh quan nên thơ của khu đèo mà chúng tôi đang làm chủ sau một trận đấu trí, đấu lực đầy cam go với kẻ địch tinh khôn và xảo quyệt. Cũng từ mảnh đất đang còn khét mùi thuốc súng, với lòng tràn đầy hứng khởi, tự tin, chúng tôi lại bước vào chuẩn bị kế hoạch thực hiện nhiệm vụ của Bộ chỉ huy chiến dịch giao, tiếp tục phát triển vào phía nam, tiến công dứt điểm thị xã Buôn Ma Thuột, giải phóng tỉnh Đắc Lắc, một kế hoạch cách đây một tháng mới chỉ là dự báo, nay đã có cơ hội thực hiện. Vì chiến thắng Chư Đrếch đã góp phần tạo lực mới, thế mới - vô hiệu hóa cụm cứ điểm mạnh của địch ở thị xã Plây Cu, đẩy thị xã Buôn Ma Thuột vào thế bị cô lập, đang trong thế bị bao vây từ bốn phía. Quân đồn trú ở đây ngày đêm hy vọng mỏng manh lực lượng cứu viện đang tới gần nay đã trở thành tuyệt vọng. Tàn quân của binh đoàn cơ động 42 sống sót trở về kể lại những giờ phút hãi hùng khi bị quân Việt Minh tiến công tại đèo Chư Đrếch càng làm cho binh sĩ địch trong thị xã Buôn Ma Thuột hoang mang lo sợ, hễ thấy bóng Việt Minh là tìm cách bỏ chạy. Tận dụng thời cơ thuận lợi, các đội công tác áp sát thị xã, thâm nhập nội thị vận động quần chúng sẵn sàng nổi dậy phối hợp cùng lực lượng vũ trang từ ngoài vào khi có lệnh.

Kế hoạch triển khai đã hoàn tất, trung đoàn 108 không ngược đường 14 trở ra phía bắc phối hợp cùng trung đoàn 96 tiến công dứt điểm cụm quân địch ở thị xã Plây Cu (việc này chỉ trung đoàn 96 cùng lực lượng vũ trang địa phương Gia Lai đủ sức đảm nhận) mà quẹo xuống đông Cheo Reo nhận gạo rồi quay trở lại ngã ba Thuần Mẫn chờ lệnh phát triển vào phía nam. Tiểu đoàn 59 sau khi được trang bị vũ khí vừa thu được của địch, được trung đoàn 108 nhường lại toàn bộ số gạo dự trữ của mình cũng chỉ vừa đủ ăn trong ba ngày. Biết khó khăn đang ở phía trước nhưng chúng tôi phải lên đường ngay làm nhiệm vụ của đơn vị phái đi trước, áp sát bao vây, uy hiếp Buôn Hồ tiêu diệt địch hoặc bức chúng rút lui, tạo điều kiện thuận lợi cho các đơn vị phía sau nâng cao tốc độ tiến công và cùng đội hình tiến công tiến vào mục tiêu cuối cùng - thị xã Buôn Ma Thuột.

Ngày 19 tháng 7 khi mặt trời khuất sau đèo Chư Đrếch, không gian yên tĩnh là lúc tiểu đoàn 59 chúng tôi lên đường... Mờ sáng ngày 20 vừa tới địa điểm tập kết cách thị trấn Buôn Hồ 3 ki-lô-mét về phía đông bắc thì nhận được điện của Bộ tư lệnh Liên khu: Tiểu đoàn lui quân về ngay Phù Cát, vì Hiệp định Giơ-ne-vơ đã được ký kết, lệnh ngừng bắn đối với khu vực miền Trung có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8.

Lệnh lui quân đến giữa lúc chúng tôi gặp nhiều khó khăn, gạo hết, đội hình hành quân nặng nề; phải mang vác cả vũ khí thu được của địch, khiêng cáng các đồng chí thương bệnh binh nặng mà đường hành quân dài nhiều đoạn phải cắt rừng!

Trung đoàn 108 cũng được lệnh rời khỏi vùng dễ xảy ra đụng độ sớm ngày nào hay ngày ấy, song các anh có thuận lợi là trong tay đang nắm giữ nhiều xe vận tải quân sự thu được của địch sau trận Chư Đrếch. Nhưng số người biết lái xe ngày đó rất hiếm, anh Giáp Văn Cương tham mưu trưởng trung đoàn phải vào cuộc, tham gia lái xe. Người nhiều, lái xe ít cứ thế mà nêm đến khi nào chật cứng mới thôi. Xe nào xe nấy ngất ngưởng người, vũ khí, trang bị bon bon ngược đường 14 quẹo phải sang đường 19 rong ruổi về tập kết tại Quảng Ngãi.

Khúc khải hoàn đầy gian khổ diễn ra nhiều vẻ với nhiều cách thức tổ chức lui quân khác nhau, như tiểu đoàn 59 chúng tôi nỗi vất vả gian nan còn nhiều hơn cả khi tiến vào bắc Kon Tum trong giai đoạn mở màn chiến dịch.

[macbupda]

2

Như vậy là cùng với chiến dịch Điện Biên Phủ chấn động địa cầu diễn ra trên chiến trường Bắc Bộ, chiến dịch Tây Nguyên cũng được triển khai ở chiến trường Nam Trung Bộ chống lại cuộc hành binh với quy mô lớn của địch. Như các bạn đã biết, trong kế hoạch chiến lược Thu Đông năm 1953 và mùa xuân năm 1954, tướng Na-va, tư lệnh quân viễn chinh Pháp ở Đông Dương xác định - giữ thế phòng ngự ở miền Bắc, thực hiện tiến công chiến lược ở miền Nam, nhằm bình định miền Nam và miền Trung Đông Dương, đặc biệt là tiến công chiếm đóng vùng tự do Liên khu 5. Theo Na-va, vùng tự do (còn gọi là vùng đồng bằng) Liên khu 5 của Việt Minh là vùng quan trọng về kinh tế, chính trị và chiến lược, vì vậy Na-va đã tập trung tại đây khá đông lực lượng cơ động⁽¹⁾ mở cuộc hành quân mang tên Át-lăng nhằm mục đích chủ yếu là phòng ngừa một hiểm họa rất lớn, phá tan mối đe dọa thường xuyên với miền Nam Đông Dương bao gồm Nam Bộ, Hạ Lào và Cam-pu-chia. Đó là vì Khu 5 hiện nay là một căn cứ tiến công của đối phương vào những năm 1954 - 1955⁽²⁾.

Tham vọng về cuộc hành binh Át-lăng của Na-va quả là lớn, nó chứa đựng nhiều tính toán âm mưu không chỉ khoanh trong địa bàn Lỉên khu 5 mà rộng đến cả miền Trung và miền Nam Đông Dương. Nhưng giấc mộng lớn của Na-va đã tan thành mây khói: So sánh lực lượng trong cuộc đụng đầu này ta 1 địch 4 (ta 10 tiểu đoàn, địch 40 tiểu đoàn), về trang bị vũ khí thì khoảng cách còn xa hơn nhiều, nhưng ta vẫn thắng, thắng giòn giã và thắng to hơn bất kỳ các đợt hoạt động quân sự nào trước đó. Chỉ trong 200 ngày đêm liên tục chiến đấu (từ ngày 26 tháng 1 năm 1954 đến ngày 17 tháng 7 năm 1954), quân dân Nam Trung Bộ đã tiêu diệt 28.771 tên địch; thu 7.592 súng các loại (có 30 khẩu pháo, 121 trọng liên, 1.852 trung liên, 92 súng cối), 400 tấn đạn, 2.400 viên đạn pháo, cối, 273 xe các loại; phá hủy 70 tấn và 8 kho đạn, 8 đầu máy và 57 toa xe lửa, 854 xe cơ giới, 6 máy bay; đốt cháy 6 triệu lít xăng và 7 kho xăng; san bằng 182 đồn bốt tháp canh từ tiểu đội đến tiểu đoàn; giải phóng toàn bộ tỉnh Kon Tum, đại bộ phận tỉnh Gia Lai, nhiều vùng đông dân ở Nam Tây Nguyên và các tỉnh tạm chiếm ở vùng đồng bằng ven biển. Mầm sống hòa bình không ngừng nảy nở, đơm hoa kết trái, làm lành vết thương chiến tranh, nhưng những trận đánh Măng Đen, Măng Bút, Kông Brây, Đắc Đoa, Thượng An, An Khê, Đắc Pớt, Plây Ring, Tuy Bình, Chư Đrếch... thì vẫn đang là hội chứng về thất bại của cuộc hành quân Át-lăng đối với quân viễn chinh Mỹ thay Pháp tiến hành xâm lược miền Nam nước ta. Biết sư đoàn mình phải đóng hậu cứ tại An Khê, tướng Kin-na, tư lệnh sư đoàn kỵ binh bay số 1 Mỹ đã vận động ngoài hành lang một cách mạnh mẽ ở Oa-sinh-tơn, Sài Gòn và Băng Cốc để sư đoàn được đóng căn cứ ở bên trong Thái Lan, từ đó sư đoàn có thể tiến hành chiến dịch, chiến đấu ở bên trong lãnh thổ Việt Nam, vì đóng quân ở An Khê nơi quân Pháp đã thua trận, sẽ ảnh hưởng đến tinh thần quân linh. Nhưng đề nghị của Kin-na đã nhận được câu trả lời của cấp trên là tồi tệ, thậm chí còn bất lịch sự. Còn trung tá Mo, chỉ huy tiểu đoàn 1 lữ đoàn 3 kỵ binh bay bị ta đánh thiệt hại nặng ở thung lũng Ia Đrăng hồi tháng 11 năm 1965 phải rút về Plây Cu lại là người mang trong mình nhiều hội chứng nhất đối với cuộc hành quân Át-lăng của tướng Na-va. Khi mới đến Việt Nam, tiểu đoàn 1 của Mo được máy bay trực thăng Si-núc (Chinook) chở từ Quy Nhơn lên An Khê, khi “chúng tôi băng qua một đường băng nhỏ với một đài quan sát là một tòa nhà ba tầng cũ kỹ quét vôi màu vàng ở cuối đường băng phía tây bắc, tôi nhận thấy đường băng đó như là điểm bắt đầu đối với binh đoàn cơ động 100 của Pháp vào ngày 24 tháng 6 năm 1954 vì nó hướng về phía tây trên đường 19 và đi thằng vào trận địa phục kích của Việt Minh, trận phục kích đã góp phần quyết định số phận thống trị của thực dân Pháp ở Đông Dương”. Khi đặt chân đến An Khê, Mo và ba người đi một chiếc xe Zeep đến tận cầu Đắc Pớt (chân đèo Măng Giang), nơi xảy ra trận ta phục kích tiêu diệt hoàn toàn binh đoàn cơ động 100, diệt và làm bị thương 700, bắt sống 1.200 (trong đó có toàn bộ ban chỉ huy binh đoàn do đại tá Ba-ru cầm đầu), thu toàn bộ vũ khí trong đó có 8 khẩu pháo 105 mi-li-mét, 229 xe (trong đó có 1 xe tăng). Mo kể lại: “Tôi đi trên bãi chiến trường khoảng hai tiếng đồng hồ. Những mảnh xương, những bộ phận vũ khí và xe cộ, những mảnh đạn và đồ đạc vẫn còn vứt bừa bãi trên mặt đất. Từ cuộc viếng thăm này tôi rút ra một bài học: Cái chết là cái giá anh phải trả cho việc đánh giá thấp đối phương ngoan cường này”.

Thế đấy, cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp kết thúc cách đây ngót nửa thế kỷ nhưng hội chứng của cuộc chiến tranh đó thì vẫn còn dai dẳng. Còn thắng lợi mà quân và dân Nam Trung Bộ quê tôi giành được trong chiến dịch Tây Nguyên cứ ngời sáng mãi với thời gian, năm tháng.

⁽¹⁾ Gồm sáu binh đoàn: binh đoàn số 10 vừa từ Pháp sang; binh đoàn số 100 từ chiến trường Nam Triều Tiên về; binh đoàn số 11 từ Bình - Trị - Thiên vào; binh đoàn số 21 từ Nam Bộ ra; hợp cùng các binh đoàn số 41, 42 và một số tiểu đoàn độc lập đã có mặt ở chiến trường Nam Trung Bộ từ trước.
⁽²⁾ Na-va, Đông Dương hấp hối, Nxb Plông, Pa-ri, 1958.

[macbupda]

Nhưng nguyên nhân gì đã dẫn chiến dịch Tây Nguyên Xuân Hè 1954 đến thắng lợi?

Có phương hướng chỉ đạo chiến lược sáng suốt, kịp thời của Bộ chỉ huy tối cao⁽¹⁾, có sự chấp hành nghiêm túc và chỉ đạo sáng tạo của Liên khu ủy, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Liên khu; có tinh thần chiến đấu dũng cảm mưu trí của quân và dân Nam Trung Bộ; có kết quả của đợt chỉnh huấn, chỉnh quân tập trung theo chương trình, nội dung và phương pháp học tập trong toàn quân do Tổng cục Chính trị hướng dẫn; có nguyên nhân tổng hợp được tích tự từ ít đến nhiều, từ nhỏ đến lớn, từ số lượng biến thành chất lượng ròng rã suốt tám năm đấu tranh, qua các đợt chiến đấu vùng sau lưng địch, biến hậu phương địch thành tiền phương của ta, phát triển chiến tranh du kích rộng khắp, tiến công địch ở khắp nơi, tiến vào Tây Nguyên giành dân, thực hiện tạo lực, tạo thế, tạo địa bàn để chủ lực có điều kiện đánh lớn, mở các chiến dịch tiến công tiêu diệt sinh lực địch, bồi dưỡng lực lượng ta, giải phóng đất đai. Sau hết là có một vùng tự do, mang tên thân quen Nam - Ngãi - Bình - Phú vững mạnh làm “căn cứ kháng chiến lâu dài”, trở thành nhân tố thường xuyên quyết định thắng lợi của chiến tranh...

Những nguyên nhân cơ bản xuyên suốt trên đây sách báo phát hành hồi đó đã viết; các công trình nghiên cứu lịch sử chiến tranh, tổng kết chiến tranh sau này càng viết đầy đủ và cỏ hệ thống. Với tư cách là người trong cuộc, tôi chỉ trao đổi cùng bạn đọc những cảm thụ của riêng mình, ngõ hầu bổ sung những chi tiết nhỏ làm nổi cái lớn lao, bất tử mà tôi vinh dự được trực tiếp tham gia, chứng kiến.

Đó là vai trò chỉ đạo điều hành toàn diện, cả chiến dịch, chiến thuật và chiến đấu của đồng chí Tư lệnh kiêm Chính ủy Nguyễn Chánh. Thời thế tạo anh hùng, anh hùng tác động lại thời thế, thúc đẩy thời thế phát triển. Anh Nguyễn Chánh là người như vậy. Anh sinh ra ở Tịnh Hà, Sơn Tịnh, Quảng Ngãi - một mảnh đất giàu truyền thống yêu nước, đã cung cấp nhiều thành viên cho Đội du kích Ba Tơ, tổ chức tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ở khu vực miền Nam Trung Bộ; nơi sản sinh ra nhiều vị tướng trong quân đội: Phạm Kiệt, Trần Quý Hai, Võ Thứ, Trần Văn Trà, Trần Lương, Võ Bẩm, Nguyễn Đôn.v.v... Anh là một chiến sĩ cách mạng kiên cường, đã trải qua nhiều nhà tù của thực, dân Pháp: Quảng Ngãi, Buôn Ma Thuột, Phú Bài. Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (ngày 9 tháng 3 năm 1945), vượt tù trở về, anh được Xứ ủy Trung Kỳ bổ sung vào tỉnh ủy Quảng Ngãi, đặc trách chỉ huy Đội du kích Ba Tơ, từ 24 đội viên lúc ban đầu phát triển lên 1.000 đội viên, lập căn cứ ở Vĩnh Sơn Nước Lá. Tháng 8 năm 1945 anh chỉ huy lực lượng vũ trang tỉnh tiến công quân Nhật, hỗ trợ nhân dân tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Sau đó anh được cử làm Ủy trưởng Quốc phòng Trung Bộ. Kháng chiến toàn quốc, anh được cử về làm Chính ủy Liên khu 5 rồi Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 5 suốt 9 năm kháng chiến. Cán bộ, chiến sĩ Liên khu 5 coi anh như là người anh cả của lực lượng vũ trang Liên khu 5 trong kháng chiến chống Pháp. Tập kết ra Bắc anh được cử giữ chức Phó tổng tham mưu trưởng rồi Chủ nhiệm Tổng cục Cán bộ quân đội. Anh qua đời vì một cơn bệnh cấp năm 1957 giữa tuổi 43.

Tháng 9 năm 1953, Bộ Chính trị họp tại Núi Hồng, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên bàn nhiệm vụ quân sự Đông Xuân 1953-1954 cho tất cả các chiến trường trong đó có chiến trường Nam Trung Bộ. Có lẽ lường trước khó khăn vì đường xa, đi lại cực kỳ cách trở, ngay từ đầu tháng 8 Trung ương đã có điện triệu tập anh Nguyễn Chánh ra để nhận nhiệm vụ cụ thể.

Đi cùng anh Nguyễn Chánh có hai đồng chí thư ký, một bảo vệ, một anh nuôi. Đoàn lên đường ngày 4 tháng 8 năm 1953. Chuyến đi thật vất vả, cắt rừng mà đi, 45 ngày mới ra đến Tuyên Quang, phải ba ngày đi tiếp mới đến địa điểm họp. Trước đó, năm 1950, anh Nguyễn Chánh ra dự hội nghị tổng kết chiến dịch Biên Giới, ở lại tham gia Đảng ủy các chiến dịch Đường 18 và Trung Du, đầu năm 1951 với cương vị Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, anh đã dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II và được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Có dịp sống gần các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh và đặc biệt là Bác Hồ, anh học tập được ở các đồng chí lãnh đạo cao nhất của Đảng và quân đội về tư duy chỉ đạo chiến lược, sách lược cách mạng, về đường lối quân sự và nghệ thuật quân sự.

Tư duy quân sự của một người tư lệnh cứ lớn dần lên trong anh không phải qua học viện, nhà trường mà bằng con đường tham dự các cuộc tổng kết thực tiễn và tham gia vào hoạt động thực tiễn chiến đấu qua các chiến dịch lớn đầy sôi động ở chiến trường Bắc Bộ -chiến trường chính của cuộc kháng chiến chín năm - và từ thực tiễn sinh động ở chiến trường Nam Trung Bộ mà anh gắn bó. Trở về lần này với cương vị Bí thư Liên khu ủy (thay anh Nguyễn Duy Trinh về Trung ương) kiêm Tư lệnh và Chính ủy Bộ tư lệnh Liên khu 5, anh đã đóng góp không nhỏ vào chỉ đạo cuộc chiến tranh nhân dân, trong xây dựng lực lượng và hình thành thế trận, đặc biệt là anh đã cùng Liên khu ủy xây dựng một kế hoạch cơ bản mang tính thực thi về xây dựng toàn diện vùng tự do vững mạnh trở thành một hậu phương vững chắc để kháng chiến lâu dài.

⁽¹⁾ Cụm từ chỉ Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Tổng Quân ủy (nay là Đảng uỷ Quân sự Trung ương), Bộ Tổng tư lệnh.

[macbupda]

Anh đã đóng góp không nhỏ trong quá trình hình thành chủ trương mở đợt hoạt động quân sự Đông Xuân 1952-1953 mà trọng điểm tập trung chủ lực mở chiến dịch An Khê. Có thể nói đây là chiến dịch đánh lớn cỡ đại đoàn lần đầu tiên được tổ chức tại chiến trường Liên khu 5 nói riêng và chiến trường toàn miền Nam nói chung. Đây là bước tiến nhảy vọt trong nghệ thuật tổ chức và chỉ huy chiến đấu hiệp đồng binh chủng - hiệp đồng giữa bộ binh và vũ khí trợ chiến - hiệp đồng giữa bộc phá và bộ binh vượt qua cửa mở phát triển vào tung thâm; hiệp đồng giữa hướng chủ yếu và hướng thứ yếu, v.v... Với cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Bộ chỉ huy chiến dịch, anh đã điều hành tạo thế, khéo léo nghi binh, tạo bất ngờ, chủ động tiến công và tiến công liên tục, tập trung từng mục tiêu diệt gọn từng đơn vị, giữ vững quyền chủ động chiến dịch từ đầu đến cuối.

Ngày 28 tháng 1 năm 1953, chiến dịch An Khê kết thúc thắng lợi, tiếng vang của chiến thắng An Khê vượt ra ngoài phạm vi Đông Dương. Bộ trưởng thuộc địa Pháp Lơ Tuốc-nơ phải tường trình trước nội các Pháp về thất bại An Khê. Chiến thắng An Khê là chiến thắng lớn nhất của ta từ trước đến nay trên chiến trường Nam Trung Bộ.

Cán bộ, chỉ huy các trung đoàn chủ lực sau trận đánh này đã có bước trưởng thành về nhận thức và thực hành chiến dịch, đúng như thư khen của Đại tướng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp: “Thắng lợi này chứng tỏ các đồng chí đã có tiến bộ về chính trị, quân sự, về kỹ, chiến thuật, đặc biệt về kỹ, chiến thuật đánh điếm nhỏ, viện nhỏ...”.

Ra Trung ương lần này, anh Nguyễn Chánh thấy không khí có cái gi rất nghiêm túc mà sôi động, cả bên Trung ương, Bộ Chính trị và cả các cơ quan Bộ Tổng tư lệnh. Đi đến đâu anh cũng bắt gặp một không khí làm việc tất bật mà hứng khởi như đang chuẩn bị cho một cái gì lớn lao đang chờ ở phía trước. Sau khi báo cáo Bộ Chính trị, Bộ Tổng tư lệnh về tình hình mọi mật của Liên khu 5, anh Nguyễn Chánh dự hội nghị phổ biến nhiệm vụ quân sự và kế hoạch Đông Xuân 1953-1954 do Bộ Tổng tư lệnh triệu tập. Trong thời gian họp, anh xin gặp đồng chí Đại tướng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp và đồng chí Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Nguyễn Chí Thanh, hỏi thêm về Liên khu 5 được giao nhiệm vụ thực hiện một trong ba mũi tiến công chiến lược⁽¹⁾ và tranh thủ gặp các đồng chí tư lệnh các đại đoàn chủ lực 308, 304, 312, 316, 320, 325, 351 để trao đổi, học tập kinh nghiệm tổ chức chỉ huy hiệp đồng đánh lớn.

Hội nghị họp đến ngày thứ hai (20-11) thì địch nhảy dù lên Điện Biên Phủ. Ngay tối hôm đó, Tổng Quân ủy và Bộ Tổng tư lệnh họp bàn, xem xét đánh giá tình hình. Hôm sau những người dự họp được nghe Đại tướng Tổng tư lệnh nói chuyện: “Rồi đây địch thay đổi thế nào, địch nhảy dù Điện Biên Phủ căn bản có lợi cho ta. Vì thế cần phải tìm cách kéo chủ lực của chúng lên Điện Biên Phủ và giữ chúng lại...

Ngày 23 tháng 11 năm 1953, hội nghị phổ biến kế hoạch Đông Xuân kết thúc, cán bộ chỉ huy các đơn vị các chiến trường nhanh chóng trở về tổ chức, lãnh đạo bộ đội thực hiện nhiệm vụ được cấp trên giao. Đầu tháng 12 năm 1953, khi Na-va quyết định tiếp nhận cuộc giao chiến với ta ở Điện Biên Phủ bằng bất cứ giá nào, thì phương án tiến công Điện Biên Phủ của ta đã được dự thảo xong. Vào ngày 6 tháng 12 năm 1953, Bô Chính trị họp nghe Tổng Quân ủy báo cáo quyết tâm tiến công Điện Biên Phủ. Tranh thủ từng giờ, từng phút, anh Nguyễn Chánh làm việc với Tổng cục Chính trị, Cục Tác chiến, Cục Quân báo Bộ Tổng tham mưu nắm thêm tình hình, nhiệm vụ và lên đường trở lại liên khu vào những ngày cuối tháng 11 giá lạnh thấu xương. Tình hình đã thực sự trở nên sôi động. Đại đoàn 316 đang gấp rút tiến lên đánh địch ở Lai Châu - Đại đoàn 308 chuẩn bị lên hướng Điện Biên Phủ - các đơn vị thuộc các đại đoàn 304, 325 đang trên đường hành quân sang nước bạn Lào, phối hợp với Quân giải phóng Pa-thét Lào kịp mở cuộc hành quân xuống Trung Lào. Mặc dầu đã điện về trước các nội dung cần thiết để các đồng chí ở cơ quan Bộ tư lệnh Liên khu có căn cứ triển khai kế hoạch, nhưng anh Chánh chưa thật yên tâm. Hiểu được sự lo lắng đó, Bộ Tổng tham mưu phát lệnh hành quân hỏa tốc, dọc đường từ Việt Bắc vào Khu 5 anh có thể trưng dụng tất cả các phương tiện vận chuyển có thể trên đường để rút ngắn thời gian đến mức tối đa. Nhờ đó mà cuộc hành quân trở về của anh Nguyễn Chánh còn 30 ngày so với lúc ra đi. Lúc này thời gian đúng là lực lượng.

⁽¹⁾ a. Sử dụng một bộ phận chủ lực mở cuộc tiến công lên hướng Tây Bắc, tiêu diệt quân địch còn chiếm đóng Lai Châu, giải phóng hoàn toàn khu Tây Bắc.
b. Sử dụng một bộ phận chủ lực, phối hợp với Quân giải phóng Pa-thét Lào mở cuộc hành quân xuống Trung Lào, tiêu diệt sinh lực địch, mở rộng vùng giải phóng.
c. Tập trung phần lớn quân chủ lực Liên khu 5 mở cuộc tiến công lên chiến trường miền núi Tây Nguyên ra sức tiêu diệt sinh lực địch, giải phóng một bộ phận đất đai.

[macbupda]

Tư lệnh kiêm Chính ủy Nguyễn Chánh là linh hồn của Hội nghị Liên khu ủy, Đảng ủy Quân khu và Bộ tư lệnh Liên khu trong việc quán triệt tư tưởng chỉ đạo của Bộ Chính trị, Tổng Quân ủy, là người giữ vai trò chủ chốt trong lập kế hoạch hoạt động quân sự Xuân Hè 1954 nói chung và quyết định mở chiến dịch Tây Nguyên nói riêng.

Cán bộ chủ chốt của liên khu được triệu tập đã làm việc dưới sự điều khiển của Tham mưu trưởng. Anh Nguyễn Chánh chỉ giải đáp những vấn đề còn tồn tại trong thảo luận. Đúng như dự kiến, khó khăn nhất vẫn là nhận thức tư tưởng đối với nhiệm vụ được giao. Hầu hết cán bộ, chiến sĩ tuy mức độ có khác nhau nhưng đều có chung một thắc mắc: Vì sao trong lúc địch đang ráo riết chuẩn bị mở cuộc hành binh đánh chiếm vùng tự do thì ta lại tập trung lực lượng tiến công lên hướng Tây Nguyên?

Đây là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, nó là mối quan hệ giữa tình cảm và lý trí, giữa tư tưởng và nhận thức, không thể võ đoán một chiều, càng không thể dùng mệnh lệnh áp đặt, mà phải kết hợp giữa giáo dục thuyết phục với biện pháp tổ chức. Anh đã cùng Khu ủy huy động hàng trăm cán bộ có uy tín, có năng lực và có thẩm quyền của hai cơ quan Khu ủy và Bộ tư lệnh Liên khu xuống cùng lãnh đạo các tỉnh, huyện vùng tự do bàn bạc triển khai kế hoạch chuẩn bị chiến đấu cụ thể. Trong hội nghị cán bộ quân sự, anh Nguyễn Chánh đem lý lẽ và tình cảm của mình trao đổi một cách tâm tình. Anh nói rất kỹ lợi thế nhiều mặt khi ta tập trung chủ lực mở cuộc tiến công lên Tây Nguyên. Anh nhấn mạnh: Bảo vệ vùng tự do bằng biện pháp đối đầu lúc này đâu có lợi? Làm như vậy - húc đầu vào chỗ mạnh, là trúng âm mưu địch, đánh theo cách đánh của địch, trong khi ta có cách bắt địch phải đánh theo cách đánh của ta. Đúng là vai trò chính ủy của anh lúc này đã giúp chúng tôi thông suốt, có “lưng vốn” trở về đơn vị làm công tác chính trị, tư tưởng, chắc chắn quần chúng sẽ thông suốt.

Khi đội hình chiến dịch đến tây Quảng Ngãi thì địch đánh ra Phú Yên - mở đầu bước một của cuộc hành quân Át-lăng. thì anh hạ lệnh dừng lại và cho gọi chúng tôi đến gặp anh. Lúc này trong đơn vị lại rộ lên tiếng nhỏ to bàn tán, câu “châm biếm” có mùi chua chát được, dịp bung ra “bỏ bồ lúa giành chòi bắp” cũng chẳng còn hy vọng! Mất cả chì lẫn chài rồi! Trong cán bộ nhất là anh em sơ cấp tuy không nói ra nhưng ai nấy đều băn khoăn. Chúng tôi đến thì anh Chánh đã chờ sẵn. Vào việc anh nói: Bộ tư lệnh đã tính tới tình huống này. Trước mắt tiểu đoàn 365 thôi làm nhiệm vụ dự bị chiến dịch, khẩn trương vào ngay Phú Yên cùng với tiểu đoàn độc lập 375 trực thuộc liên khu đã vào trước triển khai kế hoạch phối hợp với lực lượng vũ trang tại chỗ tiêu diệt hệ thống đồn bốt địch mới thành lập, uy hiếp mạnh phía sau lưng quân địch theo đường 1 đánh ra Bình Định. Như vậy trận mở màn chiến dịch sắp tới không còn lực lượng dự bị, có thể gặp khó khăn, nhưng ta có thêm lực lượng tăng viện cho Phú Yên để làm chậm tốc độ hành quân của địch lúc này là rất cần. Ta gắng lên, nhất định sẽ vượt qua...

Chúng tôi ra về chuẩn bị tiếp tục hành quân. Anh Chánh bắt tay từng người và động viên chúng tôi “ráng lên là được”. Tuy vui vẻ, bình tĩnh tự tin nhưng ai nấy vẫn thấy còn điều gì trăn trở! Đến nửa đường chúng tôi được lệnh gọi lại bàn thêm. Thấy chúng tôi anh cười hết cỡ và nói vui: Mới chưa đầy một tiếng đã có hai hội nghị. Thôi chúng ta vào việc luôn. Do tình hình quá khẩn trương mình mới nghĩ được có vậy, gọi các đồng chí lên trao đổi đề về làm ngay, nhưng trong đầu óc vẫn có cái gì vương vướng cảm thấy chưa ổn. Khi cuộc họp giải tán thì mình thấy cần phải bàn thêm. Chúng tôi hồi hộp chờ ý kiến anh. Anh lại nói với nhịp điệu, dồn dập, sôi nổi: Tình hình đã thay đổi, kế hoạch tiến công cụm cứ điểm phòng ngự tây bắc Kon Tum phải thay đổi, không lần lượt theo kiểu cuốn chiếu nữa mà là trong một đêm phải đồng thời tiến công dứt điểm cả ba cứ điểm, như thế mới đủ mạnh uy hiếp thị xã Kon Tum, chúng không còn sức để phản công tái chiếm. Nhưng quan trọng hơn như thế mới đủ mạnh buộc địch phải đưa quân từ Phú Yên lên tăng viện, vừa giảm áp lực đối với Phú Yên, vừa có điều kiện đánh quân viện. Một mũi tên không phải hai đích mà nhiều đích! Ý kiến tôi là vậy, các đồng chí thấy thế nào, đồng ý hay không, phát biểu luôn nhưng phải nói rõ lý do vì sao không, vì sao có.

Tất nhiên là chúng tôi nhất trí cao với ý định điều chỉnh kế hoạch tiến công của Tư lệnh kiêm Chính ủy. Và mọi tình hình diễn ra sau đó đúng như dự doán của anh mà tôi đã kể cùng bạn đọc ở phần trên.

Ngày N tới gần, anh Chánh và một số cán bộ tham mưu, chính trị, hậu cần đi theo giúp việc rời sở chỉ huy cơ bản lên đứng chân ở xã Hiếu, huyện Kông Plông (Kon Tum) để tiện theo dõi diễn biến và kịp thời xử trí các tình huống phức tạp.