Hồ sơ mật 1963 - Từ các nguồn tài liệu của Chính phủ Mỹ

[saoden]

8. Tướng Đôn nói ông không biết rằng Phật giáo đồ sắp bị tấn công bởi cảnh sát và Lực lượng Đặc biệt (LLĐB). Tướng Đính, trong cương vị Tổng Trấn, nhận lệnh từ Tổng Thống Phủ và được cho biết là lực lượng của Đại Tá Tung sẽ được dùng hỗ trợ cho cảnh sát, vì LLĐB có những "phương tiện đặc biệt. "


Đôn ám chỉ nhưng không nói rõ rằng lệnh [tấn công] đưa ra từ ông Nhu. Dấu hiệu đầu tiên giúp Tướng Đôn biết về việc các chùa bị tấn công là khi ông nghe từ sóng truyền thanh bộ chỉ huy. Các Tướng Khiêm và Đôn có mặt ở Bộ Tổng Tham Mưu (BTTM) khi nghe rằng các chùa đã bị tấn công. Tướng Đôn lập tức đi từ văn phòng BTTM tới Chùa Xá Lợi. Giám đốc Cảnh sát Trần Văn Tư đang chỉ huy trận tấn công tại Chùa Xá Lợi, yểm trợ bởi LLĐB của Đại tá Tung ở vòng quanh khu vực. cảnh sát là những người đầu tiên tiến vào chùa. Khi Đôn tới Chùa Xá Lợi, một trung úy cảnh sát đang chỉ huy một đơn vị bên trong Chùa Xá Lợi. Các vị sư trong chùa đã bị bắt đưa đi trước khi Đôn tới. Trong toàn bộ chiến dịch ở đây, tổng cộng 30 người bị thương, trong đó có 5 người nguy kịch; những con số này bao gồm cả nhân viên công lực và Phật tử. Không có vị sư nào bị giết ở Chùa Xá Lợi. Vào lúc 4 giờ 30 sáng ngày 21-8, chiến dịch quân sự hoàn tất; nhiều điếm chiến lược đã được trấn giữ. Đôn nói rằng có 1.420 nhà sư bị bắt khắp miền Nam VN.


9. Tướng Đôn rất tự hào về việc các tướng lãnh đã có thể giữ bí mật trước khi khởi động chiến dịch [đảo chánh]. Đôn cũng tự hào về kỹ thuật áp dụng bởi quân đội và ông nói [trang 618] "mọi người luôn nói về các đại tá, những người sẽ tổ chức đảo chánh. Họ không có khả năng đó. Chúng tôi đã chứng minh điều này bằng kế hoạch và kỹ thuật của chúng tôi." Ông dẫn ra một thí dụ về cuộc đảo chánh ngày 11-11- 1960, là kế hoạch của các đại tá, đã thất bại. Tướng Đôn không bày tỏ phản ứng cá nhân về trận tấn công các chùa. Đôn có nói rằng ông muốn thực hiện theo kế hoạch ban đầu của ông là thanh lọc tất cả những nhà sư [từ các tỉnh vào Sài Gòn] và đưa trả về chùa của họ ở các tỉnh. Đôn cũng nói rằng Mỹ đang giữ sư Thích Trí Quang ở Trụ sở Ngoại giao đoàn (USOM).


Đôn thêm rằng sư Thích Trí Quang là một trong những người kích động chính, và Chính phủ VNCH muốn bắt giam vị sư này. (Nhận xét: Tướng Đôn lộ vẻ tin rằng sư Trí Quang là một trong hai nhà sư đang tỵ nạn trong Trụ sở Ngoại giao đoàn. Nhưng một viên chức CAS1 (CAS là văn phòng tình báo CIA ở Sài Còn. (ND)), biết rõ thầy Trí Quang, đã nhìn thấy cả 2 vị sư đó vào ngày 24-8 và xác nhận không có ai trong số họ là thầy Trí Quang.)


10. Chính Tướng Đôn đã nghe công luận Việt Nam quy trách quân đội trong việc tấn công các ngôi chùa. Ông nói rằng chính phủ Mỹ có lỗi về sự ngộ nhận đó vì đài VOA loan tin rằng quân đội VNCH tấn công các chùa. Đôn chất vấn tại sao đài VOA không nói rằng Lực Lượng Đặc Biệt của Đại Tá Tung và cảnh sát đã thực hiện việc này? Tướng Đôn tin rằng như vậy sẽ giúp ích cho quân đội trong thời điểm này. Tướng Đôn nói, người Mỹ nên nói rõ lập trường của mình. Tướng Đôn không muốn ông Diệm bị thay thế, chẳng hạn bởi một người lưu vong như Hoan (có lẽ Đôn muốn nói đến Nguyễn Tôn Hoàn), người hiện đang có mặt ở Hoa Kỳ. Đôn nói rằng trong quân đội hiện nay không ai thay được ông Diệm. Đôn đơn cử trường hợp chính ông như một thí dụ. Ông nói: "Tôi không đủ thông minh, cũng không có tham vọng. Tôi chỉ làm công việc liên kết các tướng lãnh với nhau."


11. Đôn ngụ ý rằng ông nhận thức được những diễn tiến tương lai theo kế hoạch. Ông nói: "Đây là bước đầu tiên, còn bí mật về những gì sắp xảy đến thì không phải việc của tôi để nói ra." Khi được hỏi thiết quân luật sẽ kéo dài bao lâu, Đôn nói sẽ tùy theo tình hình. Khi được hỏi liệu cuộc bầu cử Quốc hội vào ngày 31-8 có được tổ chức hay không, Đôn nói có thể sẽ hoãn lại, nhưng sẽ có sự nới lỏng thiết quân luật vào ngày 24-8 trong mức độ lệnh giới nghiêm được suy tính.


12. Tướng Đôn không nói gì về việc để ông Diệm tiếp tục nắm quyền hay thay thế người khác tại Nam VN, ngoại trừ ông nói rằng ông không muốn một trong các chính khách lưu vong về nắm quyền, và rằng không nhân vật quân sự nào có thể thay thế Tổng Thống. Viên chức CAS có ấn tượng, và chỉ là ấn tượng thôi, rằng Tướng Đôn và nhóm của ông muốn giữ ông Diệm tiếp tục nắm quyền trong giai đoạn hiện nay theo kế hoạch của họ.


13. Đôn cũng nói ông nhận thức rằng ông rất có thể sẽ bị "hy sinh" do kết quả của việc thực hiện thiết quân luật, nhưng điều này không quá quan trọng, bởi vì có những lãnh đạo quân sự khác sẽ thay vị trí của ông. Đôn không nêu tên ai. Đôn cho ấn tượng rằng ông không phải người đứng sau mọi chuyện. Ong không thực sự nắm quyền. Ong chịu trách nhiệm giai đoạn đầu tiên. Sẽ có những người khác trong nhóm nhận lãnh thực hiện các giai đoạn tiếp theo. Những lời Đôn nói không hề ám chỉ một hay một số người nào [trang 619] sẽ đứng ra thực hiện các giai đoạn khác. Đôn nhắc đến sự kiện VOA đang nhấn mạnh bản tin về việc Đại sứ Trần Văn Chương từ chức¹ (Ông Chương là cha ruột của bà Nhu, từ chức Đại sứ VN ở Hoa Kỳ để phản đối nhà Ngô đàn áp Phật tử). Đôn lặp lại rằng các bản tin VOA làm tổn thương quân đội. Ông nói, không có gì tích cực khi nói rằng quân đội VN đàn áp Phật tử và chính phủ Mỹ lên án việc này, rồi cùng lúc lại nói rằng Mỹ sẽ tiếp tục viện trợ. Đôn không mở rộng vấn đề đê nói đến những gì người Mỹ nên làm.


14. Đôn không nhắc tới Phó Tổng Thống Thơ hay bất kỳ Bộ Trưởng nào.

15. Đôn nói rằng sau giai đoạn đầu tiên này, mọi việc không thể đảo ngược để trở lại như trước đó. Khi được hỏi có phải ông nói về chính phủ, Đôn trả lời, "Vâng, tôi đang nói chuyện về chính phủ. Tổng Thống phải thay đổi một số Bộ trưởng." Đôn không kể tên bất kỳ Bộ trưởng nào cụ thể. Đôn nói các sự kiện đang quyết định tình hình. Đôn nói nếu ông phải chọn giữa Tổng thống Diệm và Nhu, ông sẽ chọn Tổng thống. Đôn không nói gì về chuyện các sĩ quan khác có thể nghĩ gì về Nhu. Khi được hỏi nếu có chuyện xảy ra, và Tổng Thống Diệm không còn giữ quyền lực, Đôn có sẽ làm việc với Nhu không, Đôn nói: "Nếu tôi phải lựa chọn giữa Tổng Thống Diệm và Nhu, người phải ra đi là Nhu." Đôn không muốn Nhu.


16. Viên chức tường trình nhận ra ấn tượng từ Đôn rằng mặc dù Tổng thống vẫn nắm quyền lực nhưng mọi diễn biến tình hình đang do Nhu kiểm soát. Có ấn tượng mạnh mẽ rằng Tướng Đôn không hoàn toàn nhận thức được đầy đủ mọi việc đang diễn ra quanh ông. Từ những phát biểu của Tướng Đôn, có vẻ như một thành phần trẻ trong các tướng lãnh đang gây rắc rối cho ông. Đôn ám chỉ rằng ông muốn có sự bảo đảm cách này hay cách khác từ phía chính phủ Mỹ. Ông có vẻ không biết phải làm gì kế tiếp. Đôn hoàn toàn bị kiểm soát bởi các sự kiện và phản ứng chứ không [chủ động] lên kế hoạch cho hoạt động kế tiếp. Có vẻ như bản thân Đôn cảm thấy ông không đủ quyền lực ảnh hưởng đến các tướng lãnh để lật đổ Tổng Thống. Tuy nhiên, Đôn không tạo ra ấn tượng rằng ông có ý muốn lật đổ Tổng thống. Ông rõ ràng muốn hòa giải với các Phật tử và nói rằng quân đội nên khôi phục lại các chùa và các pho tượng đã bị phá hủy ở một số chùa. Đôn không nói gì về giai đoạn thứ nhì của kế hoạch. Đôn không nói rõ giai đoạn đầu sẽ kéo dài bao lâu, nhưng có nói rằng sẽ kéo dài tới sau cuộc bầu cử Quốc Hội như đã định.


17. Ấn tượng của chúng tôi là trong những lời của Tướng Đôn có ý nghĩa đáng kể rằng đây chỉ là giai đoạn đầu, và bí mật của các giai đoạn tương lai không phải ông là người nói ra được . Chúng tôi không thể xác định liệu có phải ý Đôn muốn nói rằng các giai đoạn tương lai bao gồm "sự bí mật" sẽ được kiểm soát từ bên trong quân đội, hoặc là bởi Nhu, hoặc các nhân vật dân sự khác chẳng hạn. Đôn [trang 620] không nêu nhận xét đích danh bất kỳ nhân vật dân sự nào. Đôn nói, mục tiêu chính của quân đội là chiến đấu chống Việt cộng. Đôn cũng nói rằng không hề có buổi họp ngày 10 tháng 8 giữa các tướng với Ngô Đình Nhu.


18. Đã gửi thông tin về cuộc nói chuyện này tới Đại sứ Lodge và Tướng Harkins (Tư lệnh Quân viện Hoa kỳ tại VN).

[saoden]

275. TELEGRAM FROM THE CENTRAL INTELLIGENCE AGENCY STATION IN SAIGON TO THE AGENCY¹
Source: Library of Congress, Harriman Papers, Vietnam Policy. Secret. Also sent to Honolulu. The source text is a copy sent by the CIA to the Department of State for Hilsman and Hughes; also sent to the White House for Bundy and to JCS for Krulak. According to a note on the source text, TDCS dissemination of this cable would follow. That report, TDCS DB-3/656,252, August 24, is published in Declassified Documents, 1977, 93C

Saigon, August 24, 1963, 6:45 p.m.

   0265.


1. [less than 1 line not declassified] had almost three hour meeting with General Tran Van Don² (For Don's recollections of the discussion, see Tran Van Don, Our Endless War, pp. 90-91) evening 23 August in Don’s office at General Staff. Following summarizes discussion.


2. Don was asked who was in control and replied President Diem is in control through Counselor Ngo Dinh Nhu. All the Generals check with Nhu prior to seeing Diem . Explained this by saying Diem uses Nhu as his "thinker" and advisor but does not at all times follow Nhu’s advice. President is jealous of his authority and prerogatives. Don [Page 615] gave an example. At midnight on 22 Aug, Generals Don, Ton That Dinh and Tran Thien Khiem went to see Nhu about the students, recommending that schools all be closed in Saigon by the martial law, because they had information that on 23, 24, and 25 Aug there would be student demonstrations in Saigon. Nhu concurred with Generals’ recommendation, told them he had to check with the President. Nhu and Generals went to see Diem recommending closing of schools. Diem said "no. The young people must have means of expressing themselves." Don repeated that Diem is the man who makes final decisions.


3. Don went on to explain relationships in the Palace. Said it must be remembered that for years President has been agitator against colonialist regimes. During this time Diem did a lot of thinking himself. When he took over govt in 1954 he found it was different and he would have to have people around him who think. He turned to his brother Nhu who is a thinker, an individual who has theories, a philosophy. As time went on, Diem has allowed Nhu to do most of the thinking. This does not mean President will take all of Nhu’s advice. Diem likes Nhu to write presidential proclamations, speeches. Diem prefers himself to meet the people and talk to people. In this way Nhu has special power as a thinker for the President.
   

4. In describing relationship of Madame Nhu in the Palace, Don said that in Diem’s mind Madame Nhu has status of being Diem’s "wife". President has never married and not used to having women around him. For past nine years Diem has Madame Nhu to comfort him after day’s work is done. She is charming, talks to him, relieves his tension, argues with him, needles him and, like a Vietnamese wife, she is dominant in the household. President and Madame Nhu live two apartments apart. There are no sexual relations between Diem and Madame Nhu. In Don’s opinion, President has never had sexual relations.He likened the situation to that of Hitler and Eva Braun. Don also said, the President likes good looking men around him. Don cited the case of handsome young sergeant who planted a public garden in Dalat. President asked who had planted the garden and when informed, called the sergeant to the Palace and immediately promoted him to Lt. Colonel and put him in charge of military agriculture.


Diem has intense passions. When he likes somebody, he likes them all the way; when he hates someone, he hates completely. There is no in-between. Madame Nhu uses her privileged position with President to make him say yes when he wants to say no, but he is won by her charm. Don said, "as I know, Madame Nhu can be extremely charming." Don said it would be practically impossible to get rid of the Nhus because of special positions they hold; Ngo Dinh Nhu being President’s thinker and Madame Nhu his platonic wife.
   [Page 616]


5. The decision for the action of 20-21 August was reached by ten Generals during the evening of 18 Aug: Tran Van Don, Ton That Dinh, Do Cao Tri, Tran Thien Khiem, Nguyen Khanh, [less than 1 line not declassified], Mai Huu Xuan, Nguyen Ngoc Le, Le Van Kim, and Duong Van Minh. According to Don, they had not been encouraged to reach this decision by Nhu. Only time Nhu had talked about any planning was at meeting 11 July with all Generals present. Don did not say who brought Generals together 18 Aug.


This planning included martial law and eventual taking of bonzes who came from outside Saigon and returning them to their own provinces and pagodas. Plan was presented by Generals to Nhu on 20 Aug. Nhu told them to discuss plans with President. Nhu was not present when Generals presented their plan to Diem . Generals present were: Khiem, Tri, Khanh, Dinh, [less than 1 line not declassified], Kim and Don. Don headed the group that presented the plan to the President.


6. Generals told President that morale of troops was deteriorating, and in fact they feared that one military post was near state of desertion. Generals said that wives of soldiers and junior officers were getting upset. They explained to President the situation as the military saw it vis- a-vis the Buddhists. Don claims he told Diem that 8 May affair in Hue could have been settled but that the VC had penetrated Buddhists in Xa Loi Pagoda. Don described tactics used in demonstrations on 11 Aug when bonze Thich Tam Chau was haranguing the crowd at Xa Loi. Chau held crowd spellbound with questions like "are we going to march in streets"? Crowd would call back "yes". Suddenly Chau would say "no, we will not march in the streets. The fact that you have said we are going to march in streets is same as marching in the streets." Don felt that the bonze who spoke English, Thich Due Nghiep, was very dangerous and the Generals feared that if the Buddhist leaders assembled a large enough crowd they could order a march toward Gia Long Palace and the army would not stop them.


7. Don said the President made decision to establish martial law after the Generals had recommended it. Diem made the decision to bring in troops to occupy strategic points of Saigon/Cholon and approved the recommendation to move bonzes visiting Saigon back to their provinces and their pagodas. President insisted however that none of the bonzes be hurt. Don said this touched him very much that the President should insist on their not harming the Buddhists. Diem appointed General Don as temporary successor to General Le Van Ty. Diem made Don responsible for all troops in SVN, the conduct of martial law, and implementation of necessary measures. General Ton That Dinh was appointed Military Governor of Saigon/Cholon. Colonel Le Quang Tung’s troops of Special Forces High Command remain under the control of the Presidency. Don pointed out that Dinh did not command Tung’s troops even though he is Military Governor of Saigon/ Cholon. [Page 617] Dinh as Military Governor coordinates with Don but Don does not command Dinh. Dinh does ask General Staff for guidance but he does not execute all General Staff orders. He receives his orders as Military Governor from the Presidency just as Colonel Tung does. Don said Col. Tung is dangerous because he is not subject to military control and executes orders only from Presidency.


Don also said that the Generals hate Tung’s guts. Tung is responsive to both Diem and Nhu. Tung coordinates with Nhu, but when decision is made, it comes from the President. General Don said that the other Generals support him (Don) except some of the younger Generals. These younger Generals are jealous of Don’s having assumed General Ty’s command. Don did not name any of these younger Generals. Don was criticized by these younger Generals for the action that was taken against the Buddhists. Majority of Vietnamese Generals are Buddhist. For example, Don said, "when I want to tell General Tran Tu Oai something, Oai tells me he is a civilian; he has civilian responsibility".


When asked specifically if General Nguyen Khanh supported Don, Don replied that Khanh was 100 percent with him. Don said also that Duong Van Minh, Tran Van Minh, Generals Tri, Khiem, Kim and "even Xuan" were with him. When asked if General Van Thanh Cao, the delegate, was in on any of the planning, Don said Cao was left completely out. He is considered by the other Generals to be a civilian.

[saoden]

8. General Don said he was not aware that the Buddhists were going to be attacked by the Police and Vietnamese Special Forces. Dinh, as Military Governor, received his orders from the Presidency and was told Colonel Tung’s troops would be used to reinforce Police because VNSF had "special means".


Don intimated but did not state that the orders came from Nhu. First indication General Don had that pagodas were attacked was when he received call on his command radio. Generals Khiem and Don were at JGS when they heard that pagodas had been attacked. Don went immediately from his command post to Xa Loi. Police commissioner Tran Van Tu was in command at Xa Loi Pagoda backed up by Colonel Tung’s Special Forces in the periphery of the area. The Police were the first to enter the pagoda. When Don arrived at Xa Loi, a police lieutenant was already in charge of a detail inside Xa Loi. The Xa Loi bonzes had already been taken away when Don arrived. In the whole operation a total of thirty people were wounded, five seriously. This figure includes GVN and Buddhist casualties. No bonzes were killed at Xa Loi. At 0430 hours on morning of 21 Aug the military operation had been completed as far as the occupation of the strategic points by the military were concerned. Don said that 1420 bonzes were under detention throughout SVN.


9. General Don was very proud of the fact that the Generals had been able to maintain secrecy prior to initiation of this operation. He was also proud of the technique employed by the troops and he said [Page 618]"everybody always talks of colonels who will pull coups d’etat. They are incapable. We have proven this by our planning and our technique". He cited as an example the 11 November 1960 coup d’etat which was planned by colonels and failed. Don did not express his personal reaction to the attack on the pagodas. Don did say that he wants to carry out his original plan to screen all the bonzes and return them to their provinces and to their pagodas. Don also said that the US is holding Thich Tri Quang in USOM. Don added that Tri Quang was one of the the main agitators and the GVN wants to take him in custody. (Field comment: Don apparently believes Tri Quang is one of the two bonzes taking refuge in USOM. A CAS officer who knows Tri Quang well saw both of the bonzes in USOM on 24 August and confirmed that neither is Tri Quang.)


10. General Don has heard personally that the military is being blamed by Vietnamese public for the attack on the pagodas. He said that the US Govt is at fault for this misconception because VOA announced that the military took action against the pagodas. Don queried why VOA did not admit that Colonel Tung’s Special Forces and the Police carried out the action. Don believes this would help the military at this point. Don stated that the USA should now make its position known. Don does not want Diem replaced, for example, by an exile like Hoan (possibly Nguyen Ton Hoan) who is presently in the US. He admitted that within the military there is no one who could replace Diem. He cited, as an example, himself, saying, "I’m not smart nor am I ambitious. I only took the job to keep the Generals together".


11. Don implied he is aware of planned future developments. He said "This is the first step, and the secret of what is going to happen is not mine to give". When asked how long he thought martial law would last, Don said it depended on what is going to happen. When asked if the National Assembly elections on 31 Aug would be held he said the elections will probably be delayed, but there will be a relaxation of martial law on 24 Aug as far as curfew is concerned.


Don did not say anything about keeping Diem in power or replacing him with someone inside SVN beyond his statement that he did not want one of the Vietnamese exile politicians to achieve power and that no military figure could do the job. CAS officer received the impression, and it was an impression only, that Don and his group wished to retain Diem in power for the present phase of their plan.


Don also said that he realizes he will probably be "sacrificed" as a result of the martial law action but this is not too important because there are other military leaders who will take his place. He did not name them. Don gave the impression that he is not the man behind the whole thing. He is the figurehead. He is responsible for the first phase. There are others in the group who will take over other phases. Nothing Don said implied who the man or men might be who [Page 619] would take over other phases. Don mentioned the fact that VOA is playing up the resignation of Ambassador Chuong. He repeated that VOA broadcasts are hurting the military. He said it does no good to say that military action has been taken against the Buddhists and that the U.S. Govt deplores this action and at the same time say that the USA continues aid. He did not expand on this to indicate what action the USA should take.


14. Don made no mention of Vice President Tho or of any other Cabinet members.

15. Don said that after this first phase, things cannot revert back to what was before. When asked if he referred to the government, Don said, "yes, I’m talking about the government. The President has got to change some of his Ministers." Don did not name any specific ministers. He said events are controlling the situation. Don said if he had to choose between President Diem and Nhu, he would choose the President. He gave no indication of what other officers might be thinking about Nhu. When asked if something happens, and the President is no longer in power, would Don go with Nhu, Don said "if I have the choice between the President and Nhu, Nhu is going." He doesn’t want Nhu.


16. Reporting officer received the impression from Don that although the President is still in the saddle what is going on now is being controlled by Nhu. The impression is strong that General Don is not completely aware of everything that is going on around him. From Don’s statements it appears that there is a junior element among the Generals causing him trouble. Don indicated that he wants assurances one way or the other from the U.S. Govt. He appears not to know what to do next. He is completely controlled by events and reacts rather than plans next moves. It seems Don himself feels he does not have the power of [or?] enough influence over the Generals to overthrow the President. However Don did not give the impression that he wants by choice to overthrow the President. Don evidently wants to conciliate the Buddhists and said that the military should restore the pagodas and the holy statues that were destroyed in some of the pagodas. Don made no statements on the second phase of the plan. Don did not indicate how long the first phase would last but did indicate it would last beyond the scheduled National Assembly elections.


17. Our impression is that there is considerable significance in Don’s statement that this is only the first phase and the secret of future phases is not his to tell. We cannot determine whether Don means that future phases containing the "secret" will be controlled from within the military or, for example, by Nhu, or by other civilian figures. Don [Page 620] made no comment on any civilians by name. He said the Army’s primary aim is to fight the Viet Cong. Don also said that there was no 10 August Generals’ meeting with Ngo Dinh Nhu.


18. Have disseminated to Lodge and Harkins.

[saoden]

ĐIỆN VĂN 243 TỐI MẬT NGÀY 24/8/1963
của Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ

Cư sĩ Nguyên Giác dịch

- Soạn thảo ngày 24/8/1963: Roger Hilsman (Giám đốc Phòng Tình báo và Nghiên cứu)

- Thông qua nội dung: Roger Hilsman, Michael Forrestal (Thành viên Hội đồng An ninh Quốc gia), George Ball (Thứ trưởng Bộ Ngoại giao)

- Chấp thuận chuyển đi và đưa vào phân loại: Averell Harriman (Thứ Trưởng Ngoại Giao về Viễn Đông Sự Vụ)

- Giải mật ngày 20/4/1998.

PHÓNG ẢNH MỘT PHẦN ĐIỆN VĂN 243

LỜI NGƯỜI DỊCH:

Điện văn này trong Tự Điển Bách Khoa Mở Wikipedia gọi bằng nhiều tên khác nhau: DEPTEL 243, Telegram 243, hay August 24 Cable, hay ngắn gọn hơn là Cable 243. Phần lớn nội dung của điện văn này cũng được trích lại trong The Pentagon Papers.

Có vài điểm ghi nhận như sau:

- Điện văn 243 chỉ gửi tới cấp cao nhất, trong các nhà ngoại giao Mỹ tại VN chỉ gửi riêng tới Đại sứ Henry Cabot Lodge; còn trong giới quân sự Mỹ chỉ gửi riêng tới Đô Đốc Harry Felt, Tư Lệnh Quân Lực Mỹ Thái Bình Dương.

- Chính phủ Mỹ ủy quyền cho Đại sứ Lodge nói thẳng với ông Diệm, rằng Mỹ không đồng ý việc ông Nhu chỉ huy cảnh sát và Lực Lượng Đặc Biệt tấn công các chùa.

- Ủy quyền cho Lodge đòi ông Diệm trả tự do tức khắc cho tăng ni, và xóa bỏ Dụ Số 10 tức khắc. Nói thẳng, nếu không làm, Mỹ sẽ ngưng mọi viện trợ quân sự và kinh tế.

- Ủy quyền cho Lodge nói với các tướng lãnh Việt Nam rằng Mỹ sẽ ủng hộ trong thời gian chuyển tiếp quyền lực để gỡ bỏ ông bà Nhu, và nếu Diệm ngoan cố, sẽ thay thế Diệm luôn.

- Cho Đại sứ Lodge toàn quyền soạn kế hoạch, thực hiện.

[saoden]

281. ĐIỆN VĂN BỘ NGOẠI GIAO HOA KỲ GỬI TÒA ĐẠI SỨ TẠI VIỆT NAM¹

(Nguồn: Bộ Ngoại Giao, hồ sơ Har-Van, Lật đổ Chính phủ Diệm tại miền Nam VN, 1963. Tối mật; xử lý tức thời. Bản in cũng lưu hành trong Quan hệ Mỹ-Việt, 1945-1967, Quyển 12, trang 536-537 và trong Hồ sơ Giải mật, 1975, 321B)

Yêu cầu: Chuyển đến Tòa Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn - Xử lý tức khắc.


Điện văn số 243. Chỉ dành riêng cho Đại Sứ Lodge - Đối với Tư lệnh Lực lượng Thái Bình Dương / Cố vấn Chính trị, chỉ gửi riêng đến Đô đốc Harry Felt. Không gửi đến bất kỳ nơi nào khác, về các điện văn CAS 2652 (Tham chiếu FRUS 1961 -1963, Vol III, Hồ sơ 275) gửi từ Sài Gòn báo cáo quan điểm của Tướng Đôn, Điện văn 3203 (Tham chiếu FRUS 1961-1963, Vol III, Hồ sơ 274), Điện văn 3164 (Xem cước chú số 3, FRUS 1961 -1963, Vol III, Hồ sơ 276) và Điện văn 3295 (Tham chiếu FRUS 1961-1963, Vol III, Hồ sơ 276) cũng đều gửi từ Sài Gòn. - Giờ đây đã quá rõ, cho dù lệnh thiết quân luật có phải do quân đội đề nghị hay do ông Nhu lừa dối đưa họ vào bẫy, thì ông Nhu cũng đã lợi dụng hiệu lực của lệnh đó để tấn công vào các chùa bằng cảnh sát và Lực Lượng Đặc Biệt của ông Tung, trung thành với Nhu, và do đó đã đổ trách nhiệm cho quân đội trong mắt thế giới và dân chúng VN. Cũng thấy rõ rằng ông Nhu sắp xếp để tự mình giữ vị trí chỉ huy.


Chính phủ Mỹ không thể chấp nhận tình trạng quyền lực nằm trong tay ông Nhu. Ông Diệm phải được trao cho cơ hội để loại bỏ ông Nhu và bè phái, thay thế họ với các nhân sự chính trị và quân sự xuất sắc nhất hiện có.

Trong trường hợp ông đã hết sức thuyết phục mà ông Diệm vẫn cứng rắn và từ chối [nghe theo], thì chúng ta buộc phải đối diện với thực tế là rất có thể không giữ ông Diệm được nữa."

Giờ đây chúng tôi tin rằng nhất thiết phải hành động khẩn cấp để ngăn cản không cho Nhu củng cố vững chắc hơn nữa vị trí của ông ta. Do vậy, trừ phi ông tham khảo với Tướng Harkins (Tư Lệnh Quân đội Hoa Kỳ tại Việt Nam - MACV) và nhận được những phản biện quan trọng hơn, nếu không thì ông được ủy quyền tiến hành các việc sau:

1. Trước hết, chúng ta phải tiếp tục áp lực ở các mức độ thích nghi đối với chính phủ VNCH như sau:

a. Chính phủ Hoa Kỳ không thể chấp nhận những hành vi đàn áp Phật tử của ông Nhu và tay chân dưới vỏ bọc thiết quân luật.

b. Nhất thiết phải có các hành vi mạnh mẽ tức khắc để điều chỉnh tình hình, bao gồm cả việc gỡ bỏ Dụ số 101 (Về Dụ số 10 ban hành ngày 6 tháng 8 năm 1950, xem cước chú số 2, hồ sơ 116), trả tự do cho các vị sư, các ni cô, vân vân... đã bị bắt giữ.


2. Chúng ta đồng thời cũng phải cho các tướng lãnh then chốt biết rằng, Hoa Kỳ không thể tiếp tục ủng hộ chính phủ VN về mặt quân sự và kinh tế, trừ phi các bước nói trên được thực hiện tức khắc, mà theo nhận thức của chúng ta là phải loại bỏ ông bà Nhu ra khỏi chính trường. Chúng ta mong muốn tạo cho ông Diệm một cơ hội hợp lý để loại bỏ ông bà Nhu, nhưng nếu ông Diệm vẫn cứng nhắc không thay đổi thì chúng ta sẵn sàng chấp nhận kết quả hiến nhiên là không thể ủng hộ ông Diệm được nữa.

Ông cũng có thể nói với các tướng lãnh nào thích hợp rằng chúng ta sẽ ủng hộ trực tiếp đối với họ trong bất kỳ giai đoạn chuyên tiếp nào khi cơ chế chính phủ trung ương bị phá vỡ.


3. Chúng tôi thừa nhận sự cần thiết phải xóa bỏ vết nhơ cho quân đội về chiến dịch tấn công các chùa và quy trách nhiệm trực tiếp về ông Nhu. Ông được toàn quyền đưa ra những tuyên bố như thế tại Sài Gòn sao cho đạt được mục đích này. Chúng tôi ở Washington sẵn sàng có động thái tương tự và sẽ cho đài VOA loan tin phù hợp với nội dung trong bức điện sắp tới ngay khi ông gửi về, nên cố gắng càng sớm càng tốt¹ (Tham chiếu điện văn 244 gửi đến Saigon ngày 24 tháng 8, lúc 9:37 tối, trong đó Hilsman cung cấp cho Tòa Đại Sứ nội dung thông tin để đồng thời công bố tại Washington và Saigon. Bản thông tin này và bản tin để xuất phát trên đài VOA đều nhằm phân tách cho công luận thấy rõ việc áp đặt lệnh thiết quân của Quân đội Nam VN không liên quan đến chiến dịch tấn công vào các chùa do Lực lượng Đặc biệt của Đại tá Tung và cảnh sát mật thực hiện, cùng với việc bắt bớ hàng loạt người biểu tình và các nhà lãnh đạo Phật giáo. Bản thông tin này chỉ rõ rằng Lực lượng Đặc biệt không nằm dưới sự chỉ huy của Quân đội. (Nguồn: Department of State, Central Files, soc 14-1 S VIET) về nội dung bản tin thực sự được phát trên sóng VOA, xem Hồ sơ 287)).


Cùng với những điều trên, Đại sứ và các viên chức ngoại giao tại VN nên khẩn cấp khảo sát tất cả những khả năng thay thế lãnh đạo hiện có và soạn những kế hoạch chi tiết về việc làm thế nào chúng ta có thể thay thế Diệm nếu điều này trở nên cần thiết.

Điều tất nhiên là ông phải tham khảo với Tướng Harkins về bất kỳ biện pháp phòng ngừa cẩn trọng nào cần thiết để bảo vệ nhân viên Hoa Kỳ trong suốt thời gian khủng hoảng.

Ông nên biết, từ Washington chúng tôi không thể gửi đến ông những chỉ thị chi tiết về việc nên tiến hành những hoạt động này như thế nào, nhưng ông cũng nên biết rằng chúng tôi luôn ủng hộ hoàn toàn những hoạt động của ông nhằm đạt được các mục tiêu của chúng ta.


Điều không cần phải nói là chúng tôi đã giữ kín điện văn này chỉ trong phạm vi những người có liên quan thiết yếu, và tất nhiên ông cũng phải có sự cảnh giác tương tự để tránh việc rò rỉ thông tin quá sớm.

BALL

[saoden]

281. TELEGRAM FROM THE DEPARTMENT OF STATE TO THE EMBASSY IN VIETNAM¹

Source: Department of State, Har-Van Files, Overthrow of the Diem Government in South Vietnam, 1963. Top Secret; Operational Immediate. Printed also in United States-Vietnam Relations, 1945-1967, Book 12, pp. 536-537 and Declassified Documents, 1975, 321 B.   Action: AmEmbassy SAIGON - OPERATIONAL IMMEDIATE


243. Eyes only Ambassador Lodge. For CINCPAC/ POLAD exclusive for Admiral Felt. No furtherdistribution. Re CAS Saigon 02652 (FRUS 1961-1963, Vol III, Doc. 275) reporting General Don’s views; Saigon 3203 (FRUS 1961-1963, Vol III, Doc. 274) Saigon 3164 (See footnote 3, FRUS 1961-1963, Vol III, Doc. 276) and Saigon 3295 (FRUS 1961-1963, Vol III, Doc. 276). - It is now clear that whether military proposed martial law or whether Nhu tricked them into it, Nhu took advantage of its imposition to smash pagodas with police and Tung’s Special Forces loyal to him, thus placing onus on military in eyes of world and Vietnamese people. Also clear that Nhu has maneuvered himself into commanding position.


US Government cannot tolerate situation in which power lies in Nhu’s hands. Diem must be given chance to rid himself of Nhu and his coterie and   replace them with best military and political personalities available.

If, in spite of all of your efforts, Diem remains obdurate and refuses, then we must face the possibility that Diem himself cannot be preserved.

We now believe immediate action must be taken to prevent Nhu from consolidating his position further. Therefore, unless you in consultation with Harkins perceive overriding objections you are authorized to proceed along following lines:

1. First, we must press on appropriate levels of GVN following line:

a. USG cannot accept actions against Buddhists taken by [Page 629] Nhu and his collaborators under cover martial law.

b. Prompt dramatic actions redress situation must be taken, including repeal of decree 101 (Regarding Decree No. 10 of August 6, 1950, see footnote 2, Document 116), release of arrested monks, nuns, etc.


2. We must at same time also tell key military leaders that US would find it impossible to continue support GVN militarily and economically unless above steps are taken immediately which we recognize requires removal of the Nhus from the scene. We wish give Diem reasonable opportunity to remove Nhus, but if he remains obdurate, then we are prepared to accept the obvious implication that we can no longer support Diem. You may also tell appropriate military commanders we will give them direct support in any interim period of breakdown central government mechanism.


We recognize the necessity of removing taint on military for pagoda raids and placing blame squarely on Nhu. You are authorized to have such statements made in Saigon as you consider desirable to achieve this objective. We are prepared to take same line here and to have Voice of America make statement along lines contained in next numbered telegram whenever you give the word, preferably as soon as possible1 (Reference is to telegram 244 to Saigon, August 24, 9:37 p.m., in which Hilsman provided the Embassy with a guidance for simultaneous play in Washington and Saigon. This guidance and the proposed VOA broadcast were supposed to separate in the public's mind the South Vietnamese Army's press imposition of martial law and the attacks by Tung's Special Forces and the secret police on the pagodas and the large-scale arrests of Buddhist leaders and demonstrators. The guidance pointed out that the secret police and the Special Forces were not under the command of the Armed Forces. (Department of State, Central Files, SOC 14-1 S VIET) For text of the VOA guidance as actually broadcast, see Document 287)).


Concurrently with above, Ambassador and country team should urgently examine all possible alternative leadership and make detailed plans as to how we might bring about Diem’s replacement if this should become necessary.

Assume you will consult with General Harkins re any precautions necessary protect American personnel during crisis period.

You will understand that we cannot from Washington give you detailed instructions as to how this operation should proceed, but you will also know we will back you to the hilt on actions you take to achieve our objectives.

Needless to say we have held knowledge of this telegram to minimum essential people and assume you will take similar precautions to prevent premature leaks.

BALL

[saoden]

CHIẾN DỊCH TẤN CÔNG CÁC CHÙA, BẮT 1.426 TĂNG NI CƯ SĨ

LỜI NGƯỜI DỊCH

Sau đây là bức Điện văn số 320 trong Hồ sơ đã giải mật "Foreign Relations of the United States, 1961- 1963" (Hồ Sơ Đối Ngoại Của Hoa Kỳ, 1961-1963) gửi từ Đại Sứ Hoa Kỳ Henry Cabot Lodge về Bộ Ngoại Giao Mỹ. Điện văn gửi từ Sài Gòn ngày 24-8-1963, mấy ngày sau trận tấn công hàng loạt vào các chùa ở Miền Nam VN.


MỘT SỐ ĐIỂM GHI NHẬN TỪ ĐIỆN VĂN 320

- Ông Nhu đã biến sức mạnh Quân đội và Mật Vụ làm thế lực riêng cho gia đình họ Ngô: triệt tiêu quyền lực Quân đội bằng cách tách riêng Lực Lượng Đặc Biệt và cảnh sát Dã chiến làm cánh tay để đàn áp Phật tử.

- Các Tướng Lãnh Quân đội không biết gì về chiến dịch tấn công các chùa đêm 20 rạng ngày 21- 8-1963, trong đó lính ông Nhu bắt 1426 Tăng Ni Cư Sĩ, trong đó hầu hết là tu sĩ cấp lãnh đạo của Phật giáo.

- Ông Nhu đã gài vũ khí, chất nổ vào chùa để vu vạ.

- Dân chúng đổ tội cho Quân đội, và sinh viên tự kêu gọi biểu tình.

- Quân đội cảm thấy bị tê liệt và có nguy cơ mất khả năng chống Cộng. Ông Nhu đã biến Quân đội, một lực lượng chống Cộng để bảo vệ miền Nam, thành lực lượng riêng bảo vệ gia đình họ Ngô chống lại dân chúng.

- Quân đội đã nghĩ tới giải pháp đẩy ông bà Nhu ra ngoài chính phủ, giữ ông Diệm làm Tổng Thống.

Bản Việt dịch của Cư sĩ Nguyên Giác.

[saoden]

274. ĐIỆN VĂN TỪ TÒA ĐẠI SỨ TẠI VIỆT NAM GỬI VỀ BỘ NGOẠI GIAO¹

Nguồn: Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ, Hồ Sơ Trung Ương, SOC 14-1 S VIET. Mật; Xử lý tức khắc; Phổ biến hạn chế. Gửi bản sao tới Tư Lệnh Quân Lực Hoa Kỳ Thái Bình Dương. Hilsman đã trích dẫn điện văn này trong cuốn To Move a Nation, các trang 484-485, như một phần trong phương pháp các tướng lãnh VNCH tiếp cận với các viên chức Mỹ   
Sài Gòn, 24-8-1963, lúc 6 giờ chiều


Điện văn số 320. Gửi đến Tư Lệnh Quân Lực Hoa Kỳ tại Thái Bình Dương, cho các Cố vấn Chính trị). Sau đây là bản ghi nhớ cuộc nói chuyện giữa Rufus Phillips, Giám đốc Ủy Ban Hoa Kỳ về Phát Triển Nông Thôn, và Tướng Lê Văn Kim vào ngày 23-8.

Bắt đầu văn bản: Sau đây là lời Tướng Lê Văn Kim, người hiện giữ chức Phụ tá Quan hệ Cộng đồng cho Tướng Trần Văn Đôn, trong buổi nói chuyện với tôi vào ngày 23-8. Tướng Kim là một bạn thân cũ của tôi và có yêu cầu cuộc nói chuyện này được giữ bí mật.


Tướng Kim mở đầu câu chuyện bằng việc cay đắng nói lên rằng Quân Đội hiện giờ hành động như con rối trong tay Cố vấn Nhu, người đã giăng bẫy để quân Đội rơi vào việc ban hành thiết quân luật. Quân Đội, kể cả các tướng Đính và Đôn, không hề biết gì về các kế hoạch tấn công Chùa Xá Lợi và những chùa khác. Điều này được thực hiện bởi Lực Lượng Đặc Biệt của Đại Tá Tung và cảnh sát dã chiến theo các mật lệnh của Nhu. Nhu hiện đang nắm quyền kiểm soát và Tướng Đôn nhận lệnh trực tiếp từ ông ta.


Theo lời Kim, có 1.426 người (Tăng Ni cư sĩ Phật giáo) đã bị bắt giữ. Tất cả chất nổ và vũ khí tìm thấy trong các chùa chỉ là màn dàn cảnh đổ vạ. Hiện nay dân chúng tin rằng Quân Đội phải chịu trách nhiệm về việc đàn áp Phật tử và quay sang chống đối Quân Đội. Trừ phi có sự cải chính và nói rõ sự thật với công chúng, Quân Đội sẽ mất khả năng chiến đấu chống Cộng một cách nghiêm trọng.


Tướng Kim nói, các sinh viên của khoa Y và khoa Dược Khoa thuộc Đại học Sài Gòn đã tổ chức biểu tình vào sáng ngày 23-8. Kim cảm thấy những cuộc biểu tình này sẽ lan rộng, và rằng sinh viên sắp chuyển sang bạo động. Nhật lệnh về kiểm soát bạo động biểu tình đã trao cho các cấp chỉ huy Quân Đội VNCH vào sáng ngày 23, và ông hy vọng xung đột bạo lực giữa Quân Đội và sinh viên có thể tránh được. Tuy nhiên, Nhu đã ra lệnh cho Cao Xuân Vỹ (Tổng Giám Đốc Thanh Niên) phải tổ chức một cuộc biểu tình khổng lồ của Lực Lượng Thanh Niên Cộng Hòa với khoảng hơn 500.000 người vào ngày 25-8. Kim tin rằng một cuộc biểu tình lớn như thế, nếu được tổ chức, sẽ có thể dẫn tới bạo động ở mức không hình dung nổi, và do đó phải cố tránh. Ông ngờ rằng Nhu sẽ không chịu lắng nghe bất kỳ lời khuyên trái ý nào về chuyện biểu tình.


Tôi hỏi Tướng Kim về việc Quân Đội có đoàn kết hay không. Ong nói, Nhu đã cố ý phân chia quyền chỉ huy giữa Đại Tá Tung, Tướng Đính và Tướng Đôn, và đang đối phó với từng người một cách riêng rẽ. Tướng Đôn (là [trang 614] anh rể của Kim) không có được nhiều sự ủng hộ tự nhiên trong các sĩ quan, nhưng ông cảm thấy là hầu hết các tướng lãnh và sĩ quan cao cấp khác có thể liên minh quanh Tướng Đôn. Vấn đề then chốt ở đây là lập trường của Mỹ đứng về bên nào. Nếu Mỹ xác định rõ ràng chống lại ông bà Nhu và ủng hộ việc Quân Đội hành động để loại họ ra khỏi chính phủ, thì Quân Đội (chỉ trừ Đại Tá Tung) sẽ đoàn kết để ủng hộ hành động đó và hẳn là có thể thực hiện được. Mặc dù cá nhân ông không thích Diệm, nhưng ông Kim cảm thấy việc giữ lại ông Diệm làm Tổng Thống hẳn là tốt hơn, miễn là toàn bộ ảnh hưởng của gia đình họ Ngô phải được xóa bỏ vĩnh viễn một cách hiệu quả. Ông nói, không chỉ là vấn đề loại trừ ông bà Nhu, mà còn phải loại bỏ hết bè phái tay chân của họ nữa.


Cuối cùng, Tướng Kim nói rằng ông và 7 tướng lãnh khác đã bị ép buộc phải ký vào một tuyên thệ trung thành với Tổng Thống Diệm hôm 22-8, với nội dung hoàn toàn ủng hộ những hành động của chính phủ chống lại Phật giáo. Ông nói, Hoa Kỳ nhất thiết đừng để bị lừa dối bởi văn bản đó, vì đại đa số trong Quân Đội cũng như hầu hết các tướng lãnh đã ký tên vào bản tuyên thệ đều không hề chấp nhận việc đàn áp Phật giáo, nhưng lần này họ buộc phải ký tên vào đó hoặc sẽ trở thành đối tượng bị Cố Vấn Nhu xóa sổ từng người một.

Ký tên: Lodge

[saoden]

CIA: CUỘC NÓI CHUYỆN BÍ MẬT CỦA TƯỚNG TRẦN VĂN ĐÔN¹
(Nguồn: Foreign Relations of the United States, 1961-1963, Volume III, Vietnam, January-August 1963, Document 275 - Điện văn số 265)

Cư sĩ Nguyên Giác dịch

LỜI NGƯỜI DỊCH: Điện văn này do CIA từ Sài Gòn gửi về Hoa Kỳ, kể lời Tướng Trần Văn Đôn vài ngày sau trận tổng tấn công các chùa do ông Ngô Đình Nhu thực hiện.

Vài điểm ghi nhận từ lời của Tướng Đôn trong điện văn:

- Nhiều lính đào ngũ, tinh thần binh sĩ suy sụp vì bất mãn khi Phật tử bị đàn áp;

- Ông Diệm nắm quyền xuyên qua ông Nhu;

- Ông Diệm xem Bà Nhu như người vợ tinh thần;

- Ông Diệm đã thăng chức một trung sĩ trẻ, đẹp trai lên chức Trung Tá;

- Đôn nói ông sắp xếp giai đoạn đầu của kế hoạch đảo chánh ông Diệm;

- Đôn có vẻ muốn giữ ông Diệm ở ghế Tổng Thống, trong khi phải gạt bỏ ông bà Nhu và rất nhiều Bộ Trưởng ra ngoài quyền lực;

- Đôn không muốn Nguyễn Tôn Hoàn về nước thay thế ông Diệm;

- Đôn kể tên một số tướng lãnh trong kế hoạch đảo chánh, nhưng không nhắc tên Tướng Tôn Thất Đính, lúc đó là Tổng Trấn Biệt Khu Sài Gòn/Gia Định. Đôn nhắc tới cuộc đảo chánh thất bại năm 1960 của các đại tá, và nói kế hoạch của các tướng sẽ rất hoàn hảo.

[saoden]

   275. ĐIỆN VĂN TỪ VĂN PHÒNG CIA TẠI SÀI GÒN GỬI VỀ SỞ TÌNH BÁO TRUNG ƯƠNG CIA¹
(Nguồn: Library of Congress, Harriman Papers, Vietnam Policy. Bí mật. Cũng đã gửi tới Honolulu. Bản văn nguồn là phó bản do CIA gửi về Bộ Ngoại Giao cho Hilsman (Giám đốc Phòng Tình Báo và Nghiên Cứu) và Hughes (Phó Giám đốc Phòng Tình Báo và Nghiên Cứu); cũng gửi tới Bạch Ốc cho Bundy (Cố vấn An ninh Quốc gia) và tới JCS (Bộ Tổng Tham mưu Quân Lực Mỹ) cho Tướng Krulak (Phụ tá Đặc biệt về Chống Phiến Loạn). Theo một ghi chú về bản văn nguồn, điện văn này phổ biến theo phân loại TDCS. Bản Phúc trình đó ghi mã số "TDCS DB-3/656, 252, August 24, " đã in trong Hồ sơ giải mật, 1977, 93C)

Sài Gòn, ngày 24-8-1963, lúc 6:45 giờ chiều

ĐIỆN VĂN SỐ 0265.

1. [Ít hơn một dòng không giải mật] đã có buổi nói chuyện khoảng ba giờ đồng hồ với Tướng Trần Văn Đôn² (Để biết những gì Tướng Đôn hồi tưởng về cuộc nói chuyện này, xem Trần Văn Đôn, Our Endless War, trang 90-91. (ISBN: 978-0891410195 - ND)) vào đêm 23-8-1963 tại văn phòng Tướng Đôn ở Bộ Tổng Tham Mưu. Sau đây là tóm lược cuộc nói chuyện.


2. Tướng Đôn được hỏi là ai đang nắm quyền, và đã trả lời rằng Tổng Thống Diệm nắm quyền thông qua Cố Vấn Ngô Đình Nhu. Tất cả các tướng lãnh phải qua sự kiểm soát của Nhu trước khi gặp ông Diệm. Giải thích điều này, [Tướng Đôn] nói rằng Diệm sử dụng Nhu như "lý thuyết gia" và cố vấn, nhưng không phải luôn luôn nghe lời khuyên của Nhu. Tổng Thống Diệm ghen tỵ với thẩm quyền và khả năng của Nhu. Tướng Đôn [trang 615]3 (Bản điện tử cung cấp các số trang theo bản in đã phát hành) cho một thí dụ. Vào nửa đêm 22-8, Tướng Đôn cùng Tôn Thất Đính và Trần Thiện Khiêm đến gặp Nhu về chuyện các sinh viên, đề nghị nên đóng cửa toàn bộ các trường ở Sài Gòn bằng cách thiết quân luật, bởi vì có nguồn tin rằng vào các ngày 23, 24 và 25 tháng 8 sinh viên sẽ biểu tình ở Sài Gòn. Nhu đồng ý với đề nghị của các tướng lãnh, bảo họ phải xin phép Tổng Thống. Nhu và các tướng lãnh đến gặp ông Diệm và đề nghị đóng cửa các trường. Ông Diệm nói: "Không. Giới trẻ nhất thiết phải có những phương cách để tự bày tỏ." Tướng Đôn lặp lại rằng, ông Diệm là người ra quyết định cuối cùng.


3. Tướng Đôn tiếp tục giải thích về các quan hệ trong Phủ Tổng Thống. Ông nói, phải nhớ là trong nhiều năm, Tổng Thống từng là người kêu gọi chống chế độ thực dân. Trong thời gian đó, Diệm đã tự suy nghĩ rất nhiều để vạch ra đường lối lý thuyết. Sau khi nắm chính quyền từ năm 1954, Diệm nhận ra sự khác biệt và ông cần có những người thân cận giúp việc phác vạch lý thuyết. Ông hướng đến người em là Nhu, một lý thuyết gia sẵn có những lý thuyết, triết lý. Dần dần, Diệm đã cho phép Nhu thực hiện hầu hết công việc phác vạch đường lối lý thuyết. Nhưng điều này không có nghĩa là Tổng Thống luôn luôn nghe theo sự cố vấn của Nhu. Diệm thích việc Nhu thay ông viết các bản tuyên bố, diễn văn. Ông Diệm thích tự mình gặp gỡ, nói chuyện với dân chúng. Do vậy, Nhu có được quyền lực đặc biệt của một lý thuyết gia phục vụ Tổng Thống.


4. Mô tả về mối quan hệ của bà Nhu trong Tổng Thống Phủ, Tướng Đôn nói rằng, trong lòng ông Diệm thì bà Nhu có vị trí như "vợ" ông. Tổng Thống chưa bao giờ lập gia đình và không quen sống bên cạnh đàn bà. Trong 9 năm qua, ông Diệm có bà Nhu an ủi sau một ngày làm việc hoàn tất. Bà Nhu có sức quyến rũ, thường trò chuyện và làm giảm căng thẳng cho ông, tranh luận với ông, châm chọc ông, và giống như mọi người vợ Việt Nam, bà quán xuyến mọi việc trong nhà. Tổng Thống và bà Nhu sống cách biệt nhau. Không có quan hệ tình dục giữa ông Diệm và bà Nhu. Theo ý kiến của Tướng Đôn, Tổng Thống chưa từng có quan hệ tình dục. Tướng Đôn so sánh tình trạng đó y hệt như giữa Hitler và Eva Braun. Đôn cũng nói, Tổng Thống thích sống gần những người đàn ông đẹp trai. Đôn dẫn ra trường hợp một trung sĩ trẻ, đẹp trai, phụ trách làm vườn công cộng ở Đà Lạt. Tổng Thống đã hỏi xem ai chăm sóc vườn đó, và khi được báo cáo, ông cho gọi viên trung sĩ kia tới Dinh Tổng Thống rồi tức khắc thăng chức người này lên Trung Tá và giao nhiệm vụ quản trị nông nghiệp quân sự.


Ông Diệm có lối cảm xúc cực đoan. Khi ông thích ai, dù thế nào ông cũng thích; và khi ông ghét ai, ông ghét toàn diện. Không có trạng thái lưng chừng. Bà Nhu đã sử dụng vị trí đặc quyền của bà với Tổng Thống để khiến ông phải đồng thuận những khi ông muốn chống lại, nhưng ông Diệm đã khuất phục trước sức quyến rũ của Bà Nhu. Tướng Đôn nói: "Theo tôi biết thì bà Nhu cực kỳ quyến rũ." Đôn nói, trên thực tế không thể loại bỏ ông bà Nhu vì những vị trí đặc biệt của họ; Ngô Đình Nhu là lý thuyết gia của Tổng Thống và bà Nhu là người vợ tinh thần của ông ta1 (Nguyên tác dùng "platonic", có nghĩa là thân thiết, gắn bó về mặt tinh thần nhưng không có quan hệ xác thịt).


5. [Trang 616] Quyết định hành động ngày 20- 21/8 đạt được bởi 10 tướng lãnh vào đêm 18- 8: Trần Văn Đôn, Tôn Thất Đính, Đỗ Cao Trí, Trần Thiện Khiêm, Nguyễn Khánh, [ít hơn một dòng không giải mật]2 (Ở đây kể tên thiếu một người, như vậy có một vị tướng được quyết định giữ kín), Mai Hữu Xuân, Nguyễn Ngọc Lễ, Lê Văn Kim, và Dương Văn Minh. Theo lời Đôn, ông Nhu không khuyến khích họ đạt đến quyết định này. Chỉ có lần Nhu nói chuyện về việc dự trù kế hoạch nào đó là trong buổi họp ngày 11 tháng 7, với sự hiện diện của tất cả tướng lãnh. Tướng Đôn không nói rõ ai đã triệu tập các tướng họp đêm 18-8. Kế hoạch này bao gồm việc ban lệnh thiết quân luật và tiếp theo đó đưa những nhà sư từ các tình đã vào Sài Gòn trở về chùa của họ ở các tình. Kế hoạch này do các tướng lãnh trình lên ông Nhu vào ngày 20-8. Ông Nhu bảo họ thảo luận kế hoạch này với Tổng Thống. Khi các tướng lãnh trình kế hoạch lên Diệm thì ông Nhu không có mặt. Các tướng có mặt lúc đó là: Khiêm, Trí, Khánh, Đính, [ít hơn một dòng không giải mật], Kim và Đôn. Tướng Đôn đứng đầu nhóm tướng lãnh trình kế hoạch lên Tổng Thống.


6. Các tướng lãnh nói với ông Diệm rằng tinh thần binh sĩ đang suy giảm, và trong thực tế họ đã lo sợ khi thấy một đồn lính đào ngũ đến mức gần hết sạch. Các tướng nói rằng, những người vợ lính và các sĩ quan cấp thấp đang hoang mang. Họ giải thích với Tổng Thống về tình hình khi quân đội phải đối đầu trực diện với Phật tử. Tướng Đôn xác nhận ông đã nói với ông Diệm rằng vấn đề ngày 8-5 tại Huế lẽ ra có thể đã giải quyết được, nhưng vì Việt cộng đã trà trộn vào Phật tử tại Chùa Xá Lợi. Đôn mô tả những sự khéo léo được sử dụng trong các cuộc biểu tình ngày 11 tháng 8, khi Thượng tọa Thích Tâm Châu diễn thuyết gay gắt trước một đám đông ở Chùa Xá Lợi. Thượng tọa đã thu hút hoàn toàn sự chú ý của đám đông bằng những câu hỏi như "Chúng ta sẽ xuống đường chứ?" Đám đông hô to đáp lại: "Có, có..." Đột nhiên, Thượng tọa cắt ngang: "Không, chúng ta sẽ không xuống đường. Khi quý vị nói rằng 'chúng ta sẽ xuống đường' thì điều đó cũng giống như đã xuống đường rồi." Tướng Đôn cho rằng vị Thượng tọa biết tiếng Anh, Thích Đức Nghiệp, là rất nguy hiểm và các tướng lãnh sợ rằng nếu những lãnh đạo Phật giáo quy tụ một đám đông đủ lớn, họ có thể hướng đoàn biểu tình đến Dinh Gia Long và quân đội có thể sẽ không ngăn cản họ.


7. Đôn nói rằng Tổng Thống Diệm ra quyết định thiết quân luật sau khi các tướng đề nghị như thế. Diệm ra quyết định đưa quân đội trấn giữ các điểm chiến lược ở Sài Gòn và Chợ Lớn, và chấp thuận đề nghị đưa các nhà sư đã vào Sài Gòn về lại các chùa của họ ở tình. Tuy nhiên, Tổng Thống căn dặn không được gây thương tổn cho các vị sư. Tướng Đôn nói điều đó làm ông rất cảm động khi Tổng Thống yêu cầu họ không làm hại các Phật tử. Diệm bổ nhiệm Tướng Đôn tạm thời kế nhiệm Tướng Lê Văn Tỵ. Diệm giao cho Đôn quyền chỉ huy tất cả quân đội Nam VN, thực hiện lệnh thiết quân luật, và áp dụng các biện pháp cần thiết. Tướng Tôn Thất Đính được bổ nhiệm làm Tổng Trấn Biệt Khu Thủ Đô Sài Gòn/Chợ Lớn. Lực Lượng Đặc Biệt của Đại Tá Lê Quang Tung vẫn dưới quyền Tổng Thống Phủ. Đôn chỉ ra rằng Đính không chỉ huy lính của Tung, mặc dù Đính là Tổng Trấn Quân Khu Thủ Đô. [trang 617] Đính trong cương vị Tổng Trấn có phối hợp với Đôn, nhưng Đôn không chỉ huy Đính. Đính có xin lệnh Bộ Tổng Tham Mưu về các chỉ dẫn, nhưng Đính không thực hiện tất cả các lệnh của Bộ Tổng Tham Mưu. Đính, trong cương vị Tổng Trấn, cũng nhận lệnh từ Tổng Thống Phủ giống như Đại Tá Tung. Đôn nói Đại Tá Tung là kẻ nguy hiểm vì ông ta không do quân đội kiểm soát và chỉ thi hành lệnh duy nhất từ Tổng Thống Phủ.


Đôn cũng nói rằng các tướng lãnh rất ghét tính bướng bỉnh của Tung. Tung nhận lệnh của cả Diệm và Nhu. Tung hợp tác với Nhu, nhưng khi cần thì quyết định là từ Tổng Thống. Tướng Đôn nói rằng các tướng lãnh khác ủng hộ Đôn, chỉ trừ một số tướng lãnh trẻ. Những tướng trẻ này ghen tỵ việc Đôn nắm quyền tư lệnh của Tướng Tỵ. Nhưng Đôn không kể tên tướng trẻ nào. Đôn bị chỉ trích bởi các tướng trẻ này vì đã có hành động đàn áp Phật giáo. Đại đa số tướng lãnh VN đều là Phật tử. Đôn đưa ra dẫn chứng: "Khi tôi muốn bảo Tướng Trần Tử Oai điều gì, Oai nói với tôi rằng ông ta là dân sự; ông ta có trách nhiệm dân sự."


Khi được hỏi cụ thể là Tướng Nguyễn Khánh có ủng hộ Đôn hay không, Đôn trả lời rằng Khánh ủng hộ Đôn 100%. Đôn cũng nói rằng Dương Văn Minh, Trần Văn Minh, các tướng Trí, Khiêm, Kim và "ngay cả Tướng Xuân" cũng ủng hộ Đôn. Khi được hỏi về Tướng Văn Thành Cao, Dân biểu, có nằm trong kế hoạch không, Đôn nói rằng Văn Thành Cao hoàn toàn ngoài cuộc. Các tướng khác nhìn Văn Thành Cao như là dân sự.