KGB Hồ sơ bí mật

[chuongxedap]

Ở đó Fliorov đã đề cập đến một vài chủ đề phụ, bảo đảm cho cuốn sách những chỉ dẫn vạn năng mà ông viết không vì những lý do phát triển cá nhân, cũng không phải để miễn trừ những nghĩa vụ quân sự. Ông đã đổi mới những phê bình của ông gây thương tổn đối với danh dự của các Viện sĩ hàn lâm. Nhưng ông cũng không làm những việc đó theo danh dự cá nhân - ông nhấn mạnh. Ông cũng không phải không biện minh để từ chối ưu tiên đối với những đòi hỏi của ngành quân sự hiện nay. Điều mà ông muốn, đó là Chính phủ, ngoài ra cần có những kế hoạch ngắn hạn, coi như là một dự án dài hạn để góp phần chiến thắng bọn Đức quốc xã. Để kết luận, ông đã đưa ra lời đề nghị táo bạo:

“Tôi tin là rất cần thiết khi tập hợp một cuộc họp, trong đó có sự tham gia của các Viện sĩ hàn lâm như: ông Ioffe, Fersman, Vavilor, Khlopine và Kapitsa (những thành viên của Viện hàn lâm khoa học Liên bang Xôviết); các ông Chủ tịch Landau, Alikhanov, Artsimovitch, Frenkel, Kourtchatov, Khariton và Zeldovitch, các ông Giám đốc Migdal và Gourevich. Rất mong muốn được mời ông C.Petrjak tham dự.

Tôi yêu cầu thời gian một giờ ba mươi phút cho bản báo cáo này. Sự có mặt của ông Ioffif Vissarionvitch, cá nhân hay toàn đoàn là mong mllôn lớn nhất...

Theo một cách chung nhất, đó là thời gian không thuận tiện cho một cuộc tranh đấu khoa học kiểu này, nhưng nó lại liên quan đến tôi. Tôi thấy ở đây có một cách duy nhất để chứng tỏ rằng tôi đã có lý và tôi có quyền để quan tâm, chú ý đến uranium. Bởi vì những cách khác - khi tiếp xúc với A.F.Ioffe - những bức thư gửi cho người bạn Kaftanov không có một tác dụng nào và chúng đã qua đi một cách đơn giản. Tôi đã không nhận được một câu trả lời nào từ khi tôi gửi những bức thư, thậm chí cả năm bức điện gửi cho ông bạn Kaftanov. Ngoài cuộc thảo lận về dự án của Viện Hàn lâm Khoa học, họ có thể thảo luận tất cả mọi vấn đề, trừ vấn đề về uranium.

Chính trong bức tường yên lặng này, tôi hy vọng là ông ta sẽ phá vỡ nó bởi vì lá thư cuối cùng của tôi đã đề cập đến vấn đề này. Sau đó, tôi sẽ từ bỏ và đợi Đức, Anh hay Mỹ giải quyết vấn đề đó. Nhưng kết quả sẽ là một sự quan trọng nào đó, ít ai biết đến trách nhiệm từ bỏ của tôi trong công việc này ở Liên bang Xôviết”.

Để kết luận, Fliorov đã phàn nàn rằng, những nhà vật lý đã xử lý vấn đề uranium như một câu chuyện khoa học viễn tưởng. Tất cả mọi người hãy tin rằng, bom nguyên từ là hoàn toàn có thể¹.

Ấn tượng đã được gây ra bởi bức thư của Fliorov gửi cho Stalin và nó đã được lặp lại nhiều lần trong nhiều cuốn sách cùng với những bài báo. Một số tác giả đã đưa ra lý do chính là, Stalin đã thúc họ hành động. Một số tác giả lại cho rằng, bức thư này chẳng có tác dụng gì. Tuy nhiên, lập luận chung đã chấp nhận rằng, Stalin đã nhận được bức thư này hoặc một bản tóm tắt của bức thư, có thể ông sẽ đồng ý những kết luận này. Khi đó, những kết luận đó có thể là của riêng ông. Chắc chắn rằng Fliorov không nhận được câu trả lời trực tiếp.

Khi kể lại thời kỳ này trong cuốn hồi ký của ông, Serguei Kaftanov không hề nói về bức thư này cũng như năm bức điện mà Fliorov đã không nhận được câu trả lời. Ông nhớ rằng, bức thư của Fliorov đã gửi cho ông để thương lượng ý kiến bất lợi của Leipunski và tin tưởng vào cuốn sổ tay của Đức quốc xã. Ông viết rằng, ba vấn đề đó đã thúc ông chọn lựa chương trình vũ khí nguyên tử cho Xôviết: Cuốn sổ tay, một bức thư của Fliorov và những lời đồn đại từ Đức về một loại siêu vũ khí mới. Trên thực tế, loại vũ khí này là một khẩu súng đại bác khổng lồ hơn là một quả bom nguyên tử.

Sau khi đã hỏi ý kiến của Ioffe và hành động trong khuôn khổ của Ủy ban Quốc phòng Nhà nước (CED), Kaftanov đã có một đề nghị mới, đó là thành lập một Trung tâm khoa học để làm việc về dự án vũ khí nguyên tử. Bức thư của ông đã được gửi đến các cấp, thông qua cấp chỉ đạo trực tiếp để gửi đến văn phòng làm việc của Stalin. Sau khi suy nghĩ rất lâu, cuối cùng văn phòng này đã đưa ra ý kiến đồng ý.

Đó là một trong những lời giải thích của Kaftanov về vấn đề này.

Tất nhiên, những điều đó không đơn giản một chút nào. Nếu người ta tin vào điều đó theo một tác giả khác, Serguei Snegov, thì bức thư đã gây xúc động cho Kaftanov chính là lời kêu gọi của Fliorov với Stalin. Nó đã được gửi đến một ngành khoa học của CED. Chúng ta tưởng tượng một cách dễ dàng những tình cảm mà Kaftanov đã thể hiện khi nhìn thấy những “lời phê bình trong một bức thư của những nhà hướng dẫn, nhà giáo dục và những người lao động trên toàn thế giới để kéo lê những bước chân”. Thậm chí ông đã có giả thiết rằng, Stalin có thể đã khuyến khích Fliorov, người sẽ xông vào để đón nhận lấy sự ủng hộ của Stalin. Snergov đã phác thảo một kết luận có vẻ rất hài lòng: Kaftanov đã soạn một bản báo cáo ủng hộ bức thư của Fliorov, người đã được miễn nghĩa vụ quân sự và được triệu tập đến Matxcơva. Kaftanov và Balezine được Fliorov phụ tá, từ nay trở đi ra sức bắt tay vào công việc và làm phát triển ngành vật lý hạt nhân nguyên tử của Xôviết.
Tuy nhiên, họ không thể làm công việc này một mình được. Họ phải cậy nhờ vào tất cả mọi người cùng phòng làm việc với họ.
______________________________________
1. Dịch từ cuốn sách của Mikhail Tcherenk có tên là “Một trăm nghìn tấn thuốc nổ, hoặc tôi muốn sửa lỗi chính tả”. Moskovskie Novosti, số 16, ngày 17 tháng tư năm 1988. Người ta nghĩ rằng Fliorov dã gửi một bức thư và một bức điện cho Staline năm 1941 nhưng những tài liệu này được lưu trữ ở sở lưu trữ của Tổng thống và không thể sử dụng được.

[chuongxedap]

STALINE THAY ĐỔI Ý KIẾN

Một vài tuần trước đó, Beria đã quyết định rằng ông phải chuẩn bị những dữ liệu từ nước ngoài để giới thiệu với Staline một bản báo cáo về vấn đề nguyên tử. Bản báo cáo này có nội dung như sau:

Kz4    

Tuyệt mật

Liên bang Xôviết    

Bản số 1

Cục Cảnh sát Nhân dân

Tháng 3 năm 1942, Matxơva

Ủy ban Quốc phòng Nhà nước Liên bang Xôviết

Ông bạn Stalin

Ở nhiều nước Tư bản, song song với những nghiên cứu được tiến hành về phân hạch hạt nhân nguyên tử với mục đích phát triển thêm một nguồn năng lượng mới, họ còn bắt đầu nghiên cứu để sử dụng năng lượng nguyên tử cho mục đích quân sự.

Năm 1939, những công việc nghiên cứu đã được bắt đầu với quy mô lớn ở một số nước như Anh, Pháp, Mỹ và Đức. Họ chú ý đến việc vận hành một phương pháp sử dụng uranium đã tạo ra những vụ nổ mới. Những nghiên cứu này được bảo vệ một cách bí mật và nghiêm khắc nhất.

NKVD đã có được những tài liệu tuyệt mật này nhờ vào sự thu thập tình báo về các hoạt động của Ủy ban uranium - Cơ quan đã nghiên cứu về vấn đề năng lượng nguyên tử từ uranium, họ là...

Kể từ đó, cuốn sổ tay này đã trình bày một cách ngắn gọn những biện pháp hướng dẫn chương trình bom A của Anh mà chúng ta đã biết. Cuốn sách này viết rằng, những mỏ uranium chính đều nằm ở Canada, Cônggô, Bỉ (Zaire), vùng Tiệp Khắc và Bồ Đào Nha. Để làm cho Stalin sáng tỏ vấn đề này, cuốn sách đã giới thiệu những căn cứ chính về bom uranium dựa trên những tính toán của Peierls. Theo những tính toán này, mười kilôgam uranium 235 có thể cho khối lượng tới hạn để tạo ra một vụ nổ tương đươngvới một nghìn sáu trăm tấn thuốc nổ TNT. Bí mật về bom nguyên tử được định nghĩa như một trò chơi ghép hình ba mảnh:

“Sự phức tạp khác thường của việc sản xuất bom từ uranium nằm trong quá trình tách một phần hoạt động của uranium, uranium 235 từ những chất đồng vị khác của nó, khi chế tạo một lớp vỏ bọc bên ngoài có thể ngăn cản sự phân rã và đạt được tốc độ cần thiết của chuyển động khối lượng”.

Liên bang Xôviết đã có được ông Klaus Fuchs - với vị trí đó, ông đã làm việc về cánh cửa bí mật đầu tiên: đó là việc tách những chất đồng vị. Tuy nhiên, Beria không dựa vào ông, trong đó những bản báo cáo đã đổ dồn về GRU. Một lời ghi chú viết tay ngay ở trang đầu tiên của tập hồ sơ lưu trữ Enormoz đã nói rằng “Liszt đã có được lời xác nhận cuối năm 1941” mà Maclean là một trong những nguồn thông tin và những tài liệu về từng người. Cần phải có thời gian để xử lý tất cả.

Để gây sự chú ý một cách nghiêm túc, chương trình của Anh, có thể để tránh sự mạo hiểm nghi ngờ về việc tung tin đồn nhảm, Beria đã kết luận rằng, cuốn sổ tay đó có năm trang được đánh máy chữ khi nhìn qua giá, trong đó có những cơ quan và nhà máy liên quan. Kết luận đã nêu rõ:

“Để đưa ra sự quan trọng và khẩn thiết về việc sử dụng thực hành năng lượng nguyên tử từ uranium 235 cho những mục đích quân sự của Liên bang Xôviết. Đó là một sự sáng suốt:

1) Xem xét thời cơ để tổ chức thành lập một đội chuyên gia tư vấn khoa học có liên quan với Ủy ban Quốc phòng Nhà nước để hợp tác, nghiên cứu và huy động những cố gắng của tất cả những nhà bác học, tất cả những tổ chức nghiên cứu của Liên bang Xôviết tham gia nghiên cứu về vấn đề năng lượng nguyên tử từ uranium.

2) Trình lên một số chuyên gia hàng đầu một cách bí mật những tài liệu về uranium mà NKVD hiện đang có để xin ý kiến họ về những vấn đề liên quan; đánh giá và xử lý tất cả những thông tin tình báo về vấn đề này”.

[chuongxedap]

Chúng ta thấy một vấn đề ở đây là, Beria và Fliorov cùng nghĩ về một vấn đề như nhau. Hình như cuốn sổ tay của ông đã nằm trong tay Stalin từ tháng ba và cơ bản đã được Kvasnikov chỉnh sửa - ông là người đã được sự ủng hộ bất ngờ của một nhà vật lý trẻ bướng bỉnh. Nhưng ở đó, Fliorov đã tự hỏi về một cơ may để tiến hành, để xông vào cuộc thi đấu với những đối thủ lạ mặt được trang bị tốt hơn. Chính Beria khẳng định là đã sử dụng những phòng tin bí mật được các điệp viên ở nước ngoài thu thập nhằm tuyển chọn danh sách những nhà bác học của nước đó.

Sự kết hợp giữa ngành khoa học Nhà nước với ngành tình báo sẽ là một yếu tố quan trọng để bắt đầu chương trình bom nguyên tử của Xôviết.

Theo cuốn sổ tay của ông, Beria đã thực hiện một chuyến viếng thăm mới tới Điện Kremlin. Theo thói quen của mình, Stalin ngồi trên chiếc ghế phôtơi, với dáng vóc của một người đàn ông nhỏ bé, trong bộ đồng phục và một đôi ủng được đánh bóng. Beria không cao hơn Stalin nhiều lắm. Ông bắt đầu với bản báo cáo của mình. Ông chỉ biết rằng, mỗi một lần ông ở lại một mình với ông chủ thì dường như cuộc sống riêng tư của ông có điều gì đó liên quan. Ông ta cũng giống như tất cả những người đàn ông mà chúng ta đã gọi là “những nhà lãnh đạo Xôviết”. Trên khuôn mặt rỗ này ít nhiều đã xuất hiện những nếp nhăn, đặc biệt là sự nhăn nheo trên cặp mắt vàng. Đấy là “nhà lãnh đạo Xôviết” đang cảm thấy run rẩy bên trong mà không hề biết rằng số phận của ông hiện nay đang bị giấu kín. Ông sẽ không đi được và có thể đêm nay ông sẽ bị bắt, thậm chí sẽ có những chiếc răng bị vỡ vì tra tấn. Trong khi đó đầu đề của các tờ báo lại thông báo rằng, sự phản bội của ông là một cách xử sự coi như không có chuyện gì xảy ra. Trong mỗi cuộc gặp gỡ, cho dù thành công hay không thì điều quan trọng là được phân bổ những mệnh lệnh về việc này hay việc khác và tình cảm vẫn còn có ích đối với những người chỉ huy tối cao.

Luôn luôn ngắn gọn và hiệu quả, Beria đã đưa ra một cái nhìn tổng thể về những thông tin mà cơ quan tình báo đã cung cấp. Stalin hoàn toàn không hài lòng. Vậy những người Anh đang nghĩ gì? Tuy nhiên, Stalin đã tin rằng, Anh và Liên bang Xôviết đã thông qua sự thống nhất giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau về mặt quân sự. Trong thời gian trước đó, ông Molotov - Bộ trưởng Ngoại giao Xôviết đã thông báo với Stalin một sự sắp xếp về quan điểm này với ngài Đại sứ của Anh - Stafford Cripps. Hiệp ước Cripps – Molotov đã đề cập đến vấn đề trao đổi thông tin khoa học và quân sự với người Anh - một nước đứng về Chủ nghĩa tư bản và Chủ nghĩa đế quốc, thậm chí đến tận lúc tấn công Hitler - kẻ thù số một. Stalin đã phát hiện ra sự gian lận của họ. Họ đã giấu ông những bí mật quân sự của mình.

Họ có thực sự đang chế tạo một quả bom nguyên tử hay không? Theo lý trí suy đoán của những người đa nghi của Slalin cho thấy rằng, phải bác bỏ ý kiến cho là họ đã gửi cho Stalin những thông tin giả mạo. Sau tất cả mọi chuyện, bây giờ Anh đang là đồng minh của Liên bang Xôviết chống lại Đức quốc xã. Vậy là lợi ích của họ đã góp phần đẩy nhanh thất bại của Wehrmacht. Họ đã gửi cho Xôviết những chiếc máy bay, tàu chiến, vũ khí trong khuôn khổ cho mượn và cho thuê. Thậm chí Mỹ đã gửi cho một nhà máy của Xôviết những chiếc xe tải, những bộ quần áo và tất cả những gì còn lại. Vậy tại sao họ lại giữ bí mật về bom nguyên tử của họ? Đặc biệt tất cả sự việc này giống như một kế hoạch phao tin đồn nhảm được những điệp viên của Beria ở nước ngoài cho biết, với mục đích để chia rẽ đồng minh và làm cho Xôviết suy yếu.

Stalin nhìn trừng trừng vào Beria. Khuôn mặt ông mọi khi rất tẻ nhạt và đờ đẫn như một chiếc mặt nạ bằng thạch cao bỗng nhiên sắc thái trở nên thay đổi, tinh tế và rực rỡ hẳn lên, khi ông bắt đầu nghiên cứu về những nét tính cách của một người nào đó. Hai cặp mắt của ông bỗng trở nên sáng hơn và nhìn chằm chằm không chớp mắt về phía đôi phương. Trong khi đó, họ lại để ý những dấu hiệu của sự gian lận, sự mờ ám và do dự, những ý tưởng xung quanh cặp mắt sắc lạnh và nặng nề này. Ông đã hướng cuộc hội thoại theo một hướng nguy hiểm:

- Chính ông và những người bạn của ông thường xuyên nói với tôi rằng, chúng ta không phải lúc nào cũng tin vào những nguồn tin tình báo của chúng ta. Chính ông cũng đã nói rằng, rất nhiều điệp viên trong các trạm tình báo của chúng ta ở nước ngoài là công cụ đắc lực với những kẻ thù của dân tộc.

Beria đã hiểu rất rõ những điều ám chỉ này. Ngay khi ông bắt đầu và tiếp tục, nền An ninh Xôviết đã được đặt dưới những sự thanh trừ và luôn luôn lấy cớ là khử bỏ những kẻ thù của dân tộc - một khái niệm được Lênin phát minh ra để chỉ bất kỳ ai không đồng tình với Đảng và Stalin. Họ đã thiết lập một đội ngũ những người trong xã hội, trong đó có cả những người không đồng tình với ông. Tchéka đã được Feliks Dzerjiniski “tẩy sạch” vào năm 1926. Còn Fliks đã chết - một cái chết giả vờ mà như thật. Kẻ ám sát ông ta là Viatcheslav Menjinski - người bị nghi ngờ là đã đầu độc ông ta. Nhóm Guépéou - nhóm kế tiếp của nhóm Tchéka trước đây cũng lần lượt bị Menjinski thanh trừ. Ông này cũng chết một cách giả vờ như thật và kẻ ám sát Guenrikh Yagoda lại bị nghi ngờ là đã đầu độc ông. NKVD là tiền thân của nhóm Guépéou đã bị kẻ thù của nhân dân của ông ta loại bỏ. Đó chính là Guenrikh Yagoda - người bị chết một cách không bình thường vào năm 1938. NKVD đã đổi mới và cũng chịu sự thanh trừ của Nikolai Iejov - kẻ thù dân tộc - người đã bắn Yagoda và tất cả những người bạn của ông ta. Trước khi ông ta bị bắn, Iejov đã thanh lọc nhóm tình báo ở nước ngoài của ông bằng việc phái gấp những tên giết người và những kẻ chuyên bắt cóc sang Châu Âu và Châu Mỹ - nơi bọn chúng lưu vong thường xuyên hoặc bất thường. Chúng bắt cóc họ ngay giữa thành phố hoặc thuyết phục họ. Nhờ có nhiều lời hứa danh dự và nhiều phần thưởng dù muốn hay không đều phải trở về Matxcơva - nơi mà những kẻ tra tấn và xử bắn đang đợi họ. Rất nhiều người trong số nạn nhân này là người Tchékiste rất tận tâm, hoàn toàn bị chinh phục bởi nhà Cộng sản lý tưởng và trung thành với Liên bang Xôviết. Sự đối xử vô cùng bất công này đã đẩy làn sóng hoảng sợ trong tất cả nội các của NKVD, từ đó đã sinh ra tâm tính bảo thủ và sự tự vệ cá nhân. Chính công việc của Beria là thanh trừ những cơ quan mà người ta gọi là những Cơ quan An ninh Quốc gia. Khi đó, tức là vào năm 1938, ông cũng là người giữ trọng trách. Ông đã bắt đầu bằng việc xử bắn Iejov và những người bạn của ông ta, tất nhiên họ là kẻ thù của dân tộc.

- Đúng vậy - ông bạn Stalin - Ông ta trả lời - Hiện nay, ở các cơ quan tình báo của chúng ta đều có trò chơi hai mặt. Đã đến lúc họ phải lật tẩy những thông tin đáng nghi ngờ. Chính vì vậy chúng ta phải tẩy sạch và thanh trừ hoàn toàn, tận gốc những trạm tình báo của chúng ta ở nước ngoài. Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn một vài sĩ quan tình báo của chúng ta rất đáng tin tưởng.

[chuongxedap]

Điều mà Beria không thể nói ra, đó là tất cả những cuộc thanh trừ theo lệnh của Stalin, dưới sự chỉ đạo chung và sự theo dõi thường xuyên, trực tiếp của cá nhân ông. Sự tiêu diệt những người có năng lực nhất, kinh nghiệm nhất của NKVD là tác phẩm của ông, không ngoài ai khác? Không phải ông chủ? Trên thực tế, lý do để thanh trừ những người đàn ông tài năng này hoàn toàn không có sự báo trước của Stalin. Điều này đã được thể hiện trong những bản báo cáo của họ, đặc biệt là những sự kiện xảy ra ở Châu Âu. Những người chỉ dẫn và nhà giáo dục đều bị thuyết phục rằng, Đức quốc xã có thể sẽ tôn trọng Hiệp ước Molotov - Ribbentrop từ năm 1939; rằng bọn họ có thể ném lửa và máu vào Châu Âu còn để Liên bang Xôviết sống trong hoà bình. Hitler nghĩ rằng, thật là điên rồ khi lao vào cả hai mặt trận chiến tranh. Sau khi Châu Âu bị kiệt sức và bị phá huỷ trong một thời gian rất lâu, những kẻ tàn phá đã bị tắm trong bể máu và Hồng quân không thể đến đó để thu gom những tàn tích của chiến tranh được. Tất cả những nguồn tin tình báo đều bác bỏ những ý kiến này và cho đây chỉ là sự phao tin đồn nhảm.

Vậy là những người phao tin đồn nhảm đã bị đánh dấu bằng một “nhãn hiệu” làm mất giá trị của các điệp viên ở nước ngoài hoặc những điệp viên kẻ thù của dân tộc “trong nước” hay một số người này hay người khác. Họ đã bị kết tội là chơi trò hai mặt.

Không một bằng chứng nào được đánh giá là cần thiết, vả lại trong chuyện này cũng không thể tìm được một bằng chứng xác đáng. Những trạm tình báo ở nước ngoài đã bị sụp đổ. Việc này không thể quy chụp cho một người không có một chút kinh nghiệm nào từ trước chiến tranh. Sự tấn công của Đức quốc xã chống lại Liên bang Xôviết xảy ra rất lâu. Những nhân viên tình báo có khả năng thì lại không thận trọng. Họ đã biết trước điều đó và ngày hôm sau Chính phủ Anh mới thông báo và cũng ngày hôm đó họ mới được thông báo về sự tấn công của những người lính đảo ngũ của Đức. Có thể họ đã bơi qua một dòng sông dọc theo đường biên giới của Xôviết. Cuộc sống của họ trở nên cực kỳ nguy hiểm khi được báo trước về cuộc tấn công của Hitler. Ở Xôviết, điều này rất có giá trị với họ, thậm chí bị tra tấn đến chết. Tất cả những điều đó khiến Stalin tỏ ra cẩn thận hơn với cơ quan tình báo nước ngoài. Tất nhiên không kể đến việc thừa nhận lỗi của mình. Ông luôn bắt đầu bằng việc không tin: không tin những nguồn thông tin tình báo tuyệt vời của NKVD ở Berlin - nơi mà Arid Harnack được mệnh danh là “Corse”; Harold Schulz - Boysen được mệnh danh là “cổ hủ” và “Beritenbach”; không tin những bản báo cáo đặc biệt giàu tính thông tin của Richard Sorge và của Sandor Rado - một người trong số họ đã từng làm việc cho Cơ quan Tình báo Quân sự GRU, dưới mệnh lệnh chung của Berzin - người đã bị xử bắn vào năm 1938. Nhưng Stalin không muốn tin vào điều đó. Ông bị bàng hoàng bởi kế hoạch “Barbarossa” đã xảy ra vào đêm chủ nhật 22 tháng 6 năm 1941. Nhân dân Xôviết đã phải trả giá trên những dòng sông đầy máu vì sự tự ám thị và khất lần khất lượt này của quân đội.

Để giữ thể diện, chắc hẳn là bây giờ Stalin đã phát minh ra một bản phác thảo mà theo đó ông có thể dự báo được tất cả và Hiệp ước ngừng chiến có thể mang lại cho ông một sự nghỉ ngơi. Tất cả những người bạn của Liên bang Xôviết ở nước ngoài, tất cả “những người bạn đường” tiếp tục dùng bản phác thảo về những sự kiện này. Nó có thể tồn tại đến khi báo chí trên thế giới được tự do và cuối cùng là đạt được một quy chế. Beria cũng như tất cả những nhân vật khác được đào tạo ở Liên bang Xôviết đều biết rằng, đó chỉ là một huyền thoại không hơn nhưng ông ta đã...

Và cả thế giới đều làm như vậy.

Tuy nhiên, tầm quan trọng và sự phức tạp của hồ sơ liên quan đến chương trình bom nguyên tử của Anh là điều mà Stalin phán đoán tốt khi đánh giá về khía cạnh khác của tấm huy chương. Ông không chán ghét việc thay đổi ý kiến. Trái lại, sự lật ngược bất ngờ là đặc quyền của một “ông vua chuyên chế” trong biện pháp mà ông ta buộc những thuộc hạ phải cảnh giác suốt đời.

Stalin đặt câu hỏi cho Beria:

- Hãy nói cho tôi biết, theo ý ông - Lavrenti - tại sao người Anh chế tạo được một loại bom nguyên tử lại giấu chúng ta? Và tại sao họ lại chia sẻ những thành quả và những thí nghiệm khoa học của họ với người Mỹ?

Beria đã chuẩn bị sẵn cho câu hỏi này.

- Theo ông, ông bạn Stalin ạ! Thủ tướng Anh Churchill đã đi đến kết luận rằng, ông không thể tự cho phép mình chờ đợi và nhìn tương lai. Bầu trời của nước Anh đang mở ra ở Luftwaffe. Nhưng, theo những chỉ dẫn trong bức thông điệp của ông bạn Fitine cho thấy, những người Anh hiểu rất rõ rằng họ không thể tiến hành chế tạo bom nguyên tử một mình được. Họ cần những người Mỹ, chính vì điều đó mà họ đã hợp tác với người Mỹ.

- Vậy là - Stalin ra lệnh - Chính họ đã chuẩn bị loại vũ khí này chống lại chúng ta. Những đồng minh của chúng ta đã phản bội sự cam kết làm việc có liên quan của họ với chúng ta về những dự án quân sự. Cơ quan tình báo của chúng ta ở nước ngoài đã chỉ cho chúng ta những bước đi phải theo. Fliorov đã có lý, chúng ta không thể trì trệ mãi trong việc tiến hành dự án này.

Người đàn ông thép (theo tiếng Nga là Stal) đã đưa ra quyết định nhưng không thận trọng. Ông đã dự định tiến xa một bước có tính toán và suy nghĩ một cách thận trọng. Trong một lần nào đó, lợi thế này đã được thừa nhận. Ông đã đưa ra những mệnh lệnh để vận động hàng triệu người trở thành những con người có phẩm chất đạo đức, đặc biệt là ở khu Kolkhoze và ở những công trường công nghiệp lớn, thậm chí cả trên những mặt trận. Quyết định thực hiện một dự án trong toàn bộ ngành công nghiệp chiến tranh cho việc nghiên cứu nguyên tử xứng đáng với cách xử lý như vậy.

Vậy là - Lavrenti kết luận - Chúng ta phải xác minh và kiểm tra lại những thông tin đến từ Luân Đôn. Hãy gửi hồ sơ này cho ông bạn Fitine. Có thể chiến tranh vẫn còn kéo dài - ai mà biết được. Loại vũ khí này có thể tạo nên một kết quả quyết định. Trong khi chờ đợi, chúng ta phải hỏi ý kiến những chuyên gia giỏi nhất của chúng ta. Hãy triệu tập họ đến đây, trong phòng làm việc của tôi - các ông Abram Ioffe, Nikolai Semionov, Vitali Khlopine và những thành viên khác của Viện Hàn lâm Khoa học. Hãy báo cho họ biết rằng hai ngày nữa sẽ tiến hành cuộc họp.

- Nhưng chúng ta thấy đó, họ đã đi tha hương và đang ở rất xa và không thể cản trở được mục đích của Beria.

Stalin không bao giờ lo lắng đến hoàn cảnh cũng như những chi tiết cụ thể trong cuộc sống của những người mà ông muốn gặp. Có thể ông ấn định một ngày để gặp một người cố vấn, buộc phải có mặt ở đó, chỉ một nơi hẹn cho tất cả.

- Vậy thì sao? Stalin nói - Hãy mang một chiếc máy bay đến đón họ.

[chuongxedap]

BARBU VÀ PHÒNG THÍ NGHIỆM SỐ 2

Trên thực tế, cuộc họp với các nhà khoa học đã không diễn ra đúng ngày dự định. Nhiều sự kiện khác đã chồng chéo lên nhau. Có thể Stalin đã tiến hành một cuộc họp không rõ ràng, không có những thông tin đáng lo ngại từ nước ngoài. Dưới đây là bức điện của Gorski gửi cho Fitine:

Trung tâm Matxcơva

Tuyệt mật, khẩn cấp!

Ở Viktor

Chúng ta đã có những dữ liệu quan trọng đáng tin cậy, chứng tỏ rằng một loại vũ khí nguyên tử đang được chế tạo tại Viện Nghiên cứu Kaiser - Wilhelm ở Đức dưới sự chỉ đạo của ông Otto Hahn, ông Werner Von Heisenberg và Karl von Weizsacker. Một số Tổng giám đốc của Wehrmacht đã khẳng định rằng loại vũ khí này có thể đảm bảo được chiến thắng của Reich trong chiến tranh. Vật liệu ban đầu được sử dụng trong việc nghiên cứu nguyên tử là nước nặng. Việc sản xuất được Nhà máy Norsk Hydro ở Rjukan Na Uy đảm nhiệm. Những chương trình này luôn được xem xét lại theo cách, số lượng nước nặng được giao cho Đức bởi những nhà máy đã đạt được mười nghìn đơn vị mỗi năm.

Vadim

Tóm lại, bức điện này chỉ thừa nhận những thông tin đã được công bố từ hai năm trước đó trên tờ New York Time:

Theo thông tin của một số hãng truyền hình rất đáng tin cậy cho biết, Chính phủ Đức quốc xã có thể đã biến những nghiên cứu được thực hiện trong những phòng thí nghiệm của Mỹ và có thể những nhà bác học nổi tiếng nhất truyền đạt lại khi họ tập trung sức lực tìm giải pháp cho vấn đề này. Người ta biết rằng, mỗi một nhà bác học Đức làm việc trong lĩnh vực này cũng như các nhà vật lý, hoá học và kỹ sư đều nhận được lệnh huỷ bỏ tất cả những nghiên cứu khác và dành đặc quyền cho nhiệm vụ nghiên cứu này. Họ cũng biết rằng, tất cả những nhà nghiên cứu đã làm tròn nhiệm vụ của họ với một sức mạnh và sự nhiệt tình, hăng hái trong các phòng thí nghiệm của Viện Nghiên cứu Kaiser - Wilhelm của Đức ở Berlin”.

Những bản báo cáo về sự phát triển của Mỹ (vấn đề này được đề cập ở chương sau) bắt đầu đến cùng một lúc, có nghĩa là vào mùa hè năm 1942 không thể ngờ rằng, Đức quốc xã và những người Anh - Mỹ lại lao vào cuộc chạy đua vũ trang mà trong đó kẻ chiến thắng có thể được lợi lớn trong cuộc chiến và trên thế giới. Nếu Liên bang Xôviết không tham gia vào cuộc cạnh tranh này có thể họ sẽ bị Đức quốc xã tiêu diệt, hoặc trong trường hợp khả quan nhất cũng có thể bị Anh và Mỹ thống trị sau chiến tranh. Đã đến lúc cần phải hành động.

Việc đầu tiên cần phải làm đó là triệu tập một cuộc hội thảo khoa học. Stalin đã giao cho Beria tiếp xúc thêm với các nhà vật lý và những nhà hoá học để triệu tập họ tham dự một cuộc họp đặc biệt của GKO (Ủy ban Quốc phòng Nhà nước). Chương trình nghị sự chỉ có một điểm duy nhất: “Ở Liên bang Xôviết - làm việc về bom nguyên tử”. Ông Abram Ioffe, ông Petr Kapitsa, Vitali Khlopine, Nikolai Semionov và Vladimir Vernadski đã được mời tới dự. Cuộc họp này được diễn ra ở Điện Kremlin vào mùa thu năm 1942 và một số báo cáo đã được xây dựng trong cuộc họp này. Nhưng bất hạnh thay, những văn bản cuối cùng này vẫn được lưu trữ tại phòng lưu trữ của Tổng thống và vẫn chưa được sử dụng. Tuy nhiên, chúng ta đã có một bản tường trình thứ hai trong tay của Leonid Kvasnikov. Ông ta đã có được những bản phác thảo gốc từ tay viên sĩ quan trưởng Nikolai Pavel và sau đó là những người phụ tá của Kourtchatov. Trên cơ sở này, chúng ta sẽ cố tái thiết.

Viện sĩ hàn lâm Ioffe là người đầu tiên phát biểu ý kiến:

- Những người bạn bác học Xôviết, khi chúng ta xem xét để tiến hành nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và kỹ thuật quả là hết sức phức tạp. Chúng ta chỉ thấy duy nhất một nhân tố tích cực: chúng ta biết rằng có một giải pháp về vấn đề bom nguyên tử nhưng những nhân tố tiêu cực thì nhiều hơn rất nhiều. Người Anh đã triệu tập được một số nhà bác học lỗi lạc nhất thế giới trong lĩnh vực nghiên cứu nguyên tử. Các ông đã biết tên của họ, đó là: Niels Bohr, Otto Frisch, Rudolf Peierls, Hans Halban, Lev Kowarski, Joseph Rotbalat và Franz Simon mà không nói gì đến những người Anh như ông Fredrick Lindemann, John Cockroft và James Chadwich. Có thể chúng ta rất ít chuyên gia tầm cỡ mà mỗi người trong số họ đều làm hai việc: công việc trong ngành và công việc phục vụ chiến tranh. Anh đã có những Trung tâm nghiên cứu quan trọng ở Oxford, Birmingham, Cambridge và Liverpool. Trong khi đó chúng ta có rất ít Trung tâm với quy mô lớn như hiện nay. Tất cả những trung tâm của chúng ta có đều dành cho chiến tranh và đang ở trong tình trạng rất tồi tệ. Các nhà khoa học Anh có thể nhấn mạnh đến một cơ sở công nghiệp vững chắc. Cơ sở của chúng ta lại yếu kém hơn và đã bị chiến tranh tàn phá thiệt hại nhiều. Những trang thiết bị nghiên cứu đã nằm rải rác ở nhiều nơi khác nhau và trên thực tế, chúng không thể sử dụng được nữa.

Stalin cắt ngang lời ông:

- Ông cũng như những nhà bác học khác, ông không được từ bỏ dự án này. Tất nhiên, điều đó sẽ thuận tiện hơn nhiều nếu không xảy ra chiến tranh. Ông phải hiểu được điều đó chứ không phải nói theo cái giọng điệu bệu bạo như ông bạn Ioffe. Nhưng ông không quên rằng, Liên bang Xôviết đã sắp đặt cho ông hai điều có lợi. Thứ nhất là, hệ thống bộ máy Chính phủ đã tổ chức và huy động những nguồn thông tin. Thứ hai là, các nhà bác học đã báo cho tôi biết về vấn đề này, đó là mức độ phát triển mà ngành khoa học của chúng ta đã đạt được trong lĩnh vực bom nguyên tử.

[chuongxedap]

Stalin có thói quen rất hà tiện trong lời nói, ông chỉ thích đề cập đến những vấn đề chính, kết luận ngắn gọn và điều khiển người khác. Nhưng, khi ông giải quyết vấn đề quan trọng, ông lại sẵn sàng nói ba hoa một cách vui vẻ, lần này cũng như vậy.

- Hẳn là những bước đi đầu tiên trong việc chế tạo bom nguyên tử của chúng ta sẽ rất khó khăn, nhưng nhiệm vụ của chúng ta là phải đạt được điều đó. Trong dự án này cần phải có một sự cố gắng lớn, những chi phí rất lớn và phải có một số lượng lớn thành viên tham gia. Chúng ta cần phải hoàn thành tốt những nhiệm vụ trong ngành công nghiệp và khoa học công nghệ mới. Trước tiên, chúng ta phải phục hồi các Viện Nghiên cứu, tiến hành việc sản xuất những trang thiết bị khoa học cũng như các cuộc thí nghiệm. Trong khi việc này được tiến hành, ông bạn Beria phải sử dụng hơn nữa hiệu quả tiềm tàng của khoa học công nghệ đối với vị trí của ông. Liệu ông ta có thể lãnh đạo được những nhà bác học với sự ân cần và sự cân nhắc, đồng thời khuyến khích và ủng hộ họ, đặc biệt là tổ chức và tập hợp được họ? Tôi chắc chắn một điều rằng, chúng ta sẽ có thể hoàn thành được công việc lớn lao này một cánh nhanh và ít tốn kém nhất.

Không còn gì để nói, Stalin đã đưa ra quyết định. Liên bang Xôviết sẽ tham gia vào dự án bom nguyên tử. Những nhà bác học có mặt trong phòng, là những người trực tiếp liên quan đến hoặc không liên quan đều phải ủng hộ chương trình này. Thời gian của những lời phê bình đàm tiếu đã qua. Stalin vẫn còn tiếp tục nói:

- Tôi hiểu rất rõ rằng, việc chế tạo loại bom siêu hạng này sẽ đòi hỏi một chương trình mang tầm cỡ lớn đối với Chính phủ. Chúng ta sẽ thực hiện được điều đó, mặc dù còn nhiều điều lệ thuộc vào thời gian của cuộc chiến. Nhiệm vụ đầu tiên của chúng ta là phải phát triển những ngành công nghiệp có liên quan và làm cho chúng đạt được hiệu quả như ban đầu. Thứ hai là chúng ta phải tìm ra những phương sách trực tiếp nhất và chi phí ít tốn kém nhất. Những nhà nghiên cứu tài năng nhất phải giữ những vị trí chủ chốt và chỉ đạo công việc cho nhiều nhà bác học theo một phương hướng cực kỳ chuẩn xác. Những quan chức hành chính trong các Văn phòng của Bộ và Văn phòng Chính phủ phải được thông báo trước rằng, những nhà bác học không hề lệ thuộc vào họ trong trường hợp này, họ phải có định hướng riêng trong công việc.

Sau khi đã phác thảo ra một kế hoạch trước cử tọa, Stalin đã dừng hẳn trước khi đổi giọng. Nhà độc tài đầy sức mạnh đã biến thành một người đối thoại khiêm tốn và nhìn đồng nghiệp một cách thân thiện.

- Và bây giờ - Stalin nói - Tôi rất thích nghe các ông. Các ông cần phải nghĩ bao nhiêu thời gian cho vấn đề này?

Viện sĩ hàn lâm Ioffe đành phải chấp nhận sự không bằng lòng của Stalin khi Stalin đưa ra những khó khăn trong dự án, nhưng đó chỉ là một nhà bác học, không phải là một nhà ngoại giao. Trong hoàn cảnh này, ông ta đã đưa ra ý kiến một cách thân thiện về thời gian có thể đoán trước được của dự án. Việc chế tạo một quả bom nguyên tử phải mất từ mười lăm đến hai mươi năm. Ông ta vẫn chưa tìm ra một phương cách nào nhanh hơn để dễ dàng đạt được điều đó.

Lại không hài lòng một lần nữa, Stalin đã bắt đầu nổi cáu:

- Không, những người bạn bác học, lịch làm việc như thế này thì chúng ta không thể đạt được điều đó. Có thể vì những lý do đó, các ông phải phân bố những tài năng và năng lượng theo một cách hợp lý nhất. Về phía chúng tôi, chúng tôi phải làm mọi cách cho nhiệm vụ của các ông được tiến hành dễ dàng hơn. Chúng tôi có thể giúp đỡ các ông bằng nhiều cách khác nhau. Chẳng hạn, chúng tôi có thể cung cấp cho các ông những thông tin đang thiếu. Chỉ cần các ông báo cho ông bạn Beria biết là loại dữ liệu nào các ông cần và được lấy từ đâu. Điều đó có thể thúc mau công việc của các ông một cách dứt khoát.

Vấn đề đặt ra là cần phải biết rằng, liệu có thể thu thập được những thông tin từ nước ngoài, theo cách mà việc nghiên cứu nguyên tử đã phát triển bí mật và những tạp chí khoa học đã không ngừng công bố trên những bài báo về chủ đề này.

- Điều đó ông không phải bận tâm - Stalin trả lời một cách rất bình tĩnh và dứt khoát. Chúng ta phải có một ai đó để phụ trách công việc kiểu này.

Không một chút nghi ngờ, Beria cảm thấy hơi bị “cơn”, trong cách ám chỉ của ông khi biết rất rõ điều này, trong khi đó các nhà bác học khác lại không biết là những dữ liệu về vấn đề nghiên cứu này từ đâu đến.

- Bây giờ - Stalin nói - chúng ta phải quyết định xem ai là Giám đốc của ngành khoa học.

Ngay lúc đó ông đã đưa ra quyết định Ioffe sẽ là người đứng đầu của dự án này mặc dù ông đã biểu lộ những điều e ngại. Việc này là không thể tránh được bởi vì Abram Ioffe là một nhà vật lý giỏi nhất của Liên bang Xôviết. Tất cả mọi người đều tôn trọng quyết định này của Stalin, cũng như tất cả những người đã từng làm việc với ông trong quá khứ, đều làm việc dưới sự chỉ đạo của Ioffe. Và nếu việc đó tiến hành quá chậm thì có thể Stalin và Beria sẽ luôn luôn thúc giục.

- Việc này cần phải - Stalin nói tiếp - có một nhà bác học quan trọng hàng đầu và có đầu óc tổ chức tuyệt vời. Đó cũng là lý do mà tôi đã đề bạt ông bạn Ioffe. Tôi tin là ông có thể vượt qua được tất cả những khó khăn trong dự án này nếu chúng ta đề bạt ông làm Giám đốc. Ông là một người có năng lực, có khả năng làm việc một cách nghiêm túc với những gì là chính yếu và những gì là thứ yếu, và ông ta có thể đưa ra những quyết định trong thời gian chính xác.

[chuongxedap]

Một đề nghị được đưa ra bởi Stalin chỉ có thể tập hợp được sự thống nhất chung chung. Nhưng đối với Ioffe, một điều rất ngạc nhiên là Hội nghị đã yêu cầu, ứng cử viên phải được xê dịch và viện cớ về lý do tuổi tác của ông. Khi đó ông ta đã ở tuổi sáu mươi mốt. Ông ta yêu cầu được ưu tiên chỗ của ông cho một nhà bác học trẻ đã từng làm được rất nhiều việc lớn, đó là Igor Kourtchatov.

Stalin quan sát Abram Ioffe rất lâu. Cũng như mọi tình huống giống như vậy, sự yên lặng đã dần dần tan biến. Với khuôn mặt không thể dò được ý nghĩ, nhà độc tài này có vẻ đang chiêm ngưỡng sự táo bạo của nhà bác học. Ông ta không thường xuyên được người ta chọn là người đứng đầu. Vậy còn Kourtchatov thì sao? Sự lựa chọn thứ hai rõ ràng nhất là Petr Kapitsa. Người đàn ông này đã từng làm việc với một thành viên của Thượng Nghị viện Anh Rutherford ở Cambridge và ở Matxcơva. Ông ta có một Viện Nghiên cứu riêng mà Nhà nước Xôviết đã khoan dung bố trí cho, sau khi tịch thu giấy phép đi du lịch nước ngoài của ông trong một dịp từ bảy năm trước đây. Nhưng còn Kourtchatov thì sao?

- Tôi không biết ông viện sĩ hàn lâm này - Cuối cùng Stalin đã nói.

- Nhưng ông ta không phải là một viện sĩ hàn lâm. Ông ta là một giáo sư.

- Thế chúng ta thiếu các văn sĩ hàn lâm ư?

Ioffe im lặng không nói. Để phá vỡ bầu không khí nặng nề này, Kaftanov bắt đầu nói.

- Trong trường hợp này, tôi đề nghị Viện sĩ hàn lâm Kapista lên nắm quyền.

- Ông muốn nói điều gì?

Câu hỏi của Stalin đã được gửi đến cho Kapitsa. Ông ta đã trả lời rằng, ông ta hoàn toàn đồng ý nhưng với một điều kiện. Stalin, người không hề quan tâm một chút nào về những mặc cả, chau mày lại và hỏi điều kiện gì.

- Ông bạn Stalin à, ông cho phép tôi mời nhiều nhà bác học từ Anh đến Nga và nhiều nhà vật lý và nhiều người đến tham gia?

Lúc đó Molotov cũng có mặt ở đó và ông ta đã giải thích cho Stalin hiểu những ý nghĩ của ông chủ ông ta và Stalin đã đoán được điều đó không một chút khó khăn:

- Điều kiện của ông không thể chấp nhận được. Ông có thể được phục hồi lại chức năng của mình.

Cơ hội tốt đã đến với Ioffe và ông đã lặp lại yêu cầu của Kourtchatov.

- Ông ta là một người vẫn còn trẻ và đầy năng lực - Ông nói thêm.

Stalin đã đưa ra quyết định nhanh chóng:

- Rất tốt, ông bạn Ioffe ạ. Nhưng ông hãy làm điều đó cho một viện sĩ hàn lâm để ông ta có đủ quyền hạn cần thiết. Sau thời gian đó, Kourtchatov đã được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học nhưng không gặp bất kỳ một khó khăn nào. Vấn đề là, chỉ có duy nhất một chỗ ghế dành cho thành viên mới lại thuộc về ngành vật lý và AbramAlikhanov đang là ứng cử viên. Khi tên tuổi của Kourtchatov được tung ra, Kapitsa biện bác bởi vì đã có hai ứng cử viên cho một ghế, những thành viên khác phải chọn một trong hai. Ông ta nói thêm rằng, sự ưu tiên của ông ta dành cho Alikhanov. Ý kiến của ông ta đã được thông qua và Alikhanov được chọn còn Kourtchatov không được bầu chọn vào vị trí này.

Là một người có học, Beria đã ra lệnh bố trí một vị trí thứ hai theo sự sắp xếp của các nhà vật lý, điều này cũng đúng như mong muốn của Stalin. Và cuối cùng Kourtchatov cũng được bầu chọn vào vị trí này.

Với chức năng là một người chịu trách nhiệm chính, đứng đầu một chương trình, Stalin đề cử bạn ông là Viatcheslav Molotov, người trợ lý đầu tiên của ông và Chủ tịch của GKO; Hội đồng Nhân dân (được xem như là thuộc Chính phủ). Khi đã lao vào trò chơi, tuy nhiên, một điều hiển nhiên là, ở đó Molotov chỉ là một khán giả mà thôi và ông Beria mới là người làm công việc đó. Chính ông Beria đã được Stalin đưa cho những lời chỉ dẫn.

[chuongxedap]

Sau khi cuộc họp kết thúc, Stalin đã phát biểu rằng, vẫn chưa có một ngày ấn định nào để kết thúc dự án này. Tuy nhiên, Stalin đã khuyến khích những người tham dự không nên quên rằng, một thanh kiếm của Damoclès đang được treo trên đầu của nước Nga. Ông nói với dụ ý gần hơn:

- Các ông phải tìm ra những phương cách để bảo vệ đất nước của mình, tránh xa những mối đe dọa và làm được điều đó càng nhanh càng tốt. Các ông biết rằng, tôi rất chắc chắn trong chuyện này, sự quan trọng của vũ khí nguyên tử đối với mỗi một người trong đất nước mà chính các ông cũng ở trong đất nước đó. Còn vấn đề gì khác không?

Các nhà bác học đã không nói một lời.

- Không còn vấn đề gì cả.

Beria đã trả lời thay cho họ.

- Vậy thì, tôi mong muốn các ông gặt hái được nhiều thành công, hỡi những người bạn của tôi - Stalin kết luận.

Trong khi các nhà bác học, từng người một rời khỏi ghế, họ đều biết rằng, có thể Stalin sẽ không chấp nhận bất kỳ một điều gì.

Vẫn còn tồn tại những bản tường trình khác về cuộc họp này, hay ít nhiều vẫn còn kết quả của cuộc họp khá ngắn gọn nhưng lại mâu thuẫn với văn bản khác. Tôi chỉ nói về bản phác thảo của ông Igor Golovine, người tham gia cuộc họp và sau đó còn là người viết tiểu sử cho ông Kourtchatov. Theo ông ta, tất cả những điều đó đã diễn ra theo cách sau: Sau khi những ứng cử viên của Ioffe và của Kapitsa phải rời bỏ, Stalin đã gợi ý rằng, ông Giám đốc của dự án phải là “một người ít nổi tiếng và trẻ trung hơn; người làm công việc này phải làm cho nó trở thành tác phẩm trong cuộc sống”. Ioffe đã dành những ưu tiên cho Alikhanov và Kourtchatov, Stalin cũng dừng việc lựa chọn ở nhân vật cuối cùng này. Golovine đã dẫn ra theo nguồn tin của người chỉ huy Makhnev, một trong những người phụ tá của Beria. Ngay khi chúng ta có những giây phút dành cho cuộc họp, chúng ta sẽ phát hiện ra điều gì đã xảy ra¹.

Dù sao thì chúng ta cũng có thể chấp nhận với Golovine rằng, “sự trẻ trung” này là câu nói chính trong chương trình mới. Trong suốt mùa thu năm 1942, Kourtchatov đã để râu, có thể do yêu cầu của một ai đó nhằm thay đổi dáng vẻ non trẻ bên ngoài. Dáng vẻ này có thể được quan sát trên những bức ảnh hiếm có đã được công bố, thậm chí từ ba mươi năm qua, ông ta mang một dáng vẻ trẻ trung của một người đàn ông không có râu. Khi Stalin đề bạt, ông ta đã gần bước sang tuổi bốn mươi. Nhờ có bộ râu này đã tạo thêm dáng vẻ của ngài Viện sĩ hàn lâm thêm hoàn thiện hơn, một nhân vật mới với bộ râu dài và đen. Khi có bộ râu này, mọi người thường trêu chọc ông với biệt danh là “Boroda” hay “Barbu” và ông ta đã trả lời rằng, ông sẽ không cạo râu trước khi chương trình năng lượng nguyên tử được thực hiện. Có thể ông sẽ để râu trong suốt cuộc đời.

Ngay sau khi đến Matxcơva, Barbu đã hỏi ý kiến Balezine và Kaftanov để bắt đầu thành lập nhóm của ông. Với ý kiến rằng, những người đứng đầu của ngành khoa học được tập hợp bởi nhiệm vụ hành chính; bởi những dự án riêng của họ và những điều bắt buộc trong thời gian chiến tranh. Và họ phải có nhiệm vụ theo dõi công việc của những nhân vật có khả năng như Ioffe hay Kapitsa, và Barbu đã chọn những người trẻ hơn để bảo vệ những nhân vật quan trọng. Những người đó là, Youli Khariton, Yakov Zeldovitch, Abram Alikhanov, Anatoli Alexandrov, Lev Artsimovitch, Isaac Kikoine, Igor Panassiouk và tất nhiên là có cả Gueorgui Fliorov. Trong đó có cả một số nhân vật tầm cỡ như Vitali Khlopine, người đàn ông này đã làm hỏng dự án nguyên tử từ năm 1940 mà ông ta đã xử lý, khi đó Alexandre Leipunski đã bị một “cuốn sổ tay của người Đức”, viết những lời khinh bỉ và trong đó có cả những lời viết về những triển vọng của bom nguyên tử. Kourtchatov không những tuyển chọn những nhà vật lý mà còn những nhà hoá học, những chuyên viên kỹ thuật có thể mang những tài năng đặc biệt của họ dành cho một dự án được quan niệm như một “Mosai” phức tạp.

Barbu đến Kazan, Oufa và những thành phố khác để thống kê những trang thiết bị đã sơ tán ở đó vì lý do an toàn, và nếu có dịp chúng có thể được trưng dụng theo sự tính toán riêng của ông. Ông đã thăm dò những vùng lân cận ở Matxcơva cùng với Balezine và một số nhân vật khác để xác định một nơi phù hợp với Trung tâm của ông. Ông bắt đầu bố trí phòng thí nghiệm của ông trong những khu đất hoang của Viện Nghiên cứu trước đây đã bị rút khỏi, nhưng rút cục ông chọn một ngôi nhà ba tầng, nằm giữa một cánh đồng khoai tây thuộc vùng ngoại ô, không có một vật gì xung quanh ngoài những bụi cây, những cánh đồng và một con sông. Khu này có nguồn gốc từ một Viện Nghiên cứu về y học thực nghiệm, nhưng có thể những công việc ở đây vẫn chưa kết thúc và ngôi nhà này vẫn chưa bao giờ được chiếm giữ. Đó là một nơi lý tưởng bởi vì nó dễ dàng thích nghi và cũng không loại bất kỳ ai. Vì lý do về màu sắc, nó đã được gọi với cái tên là Ngôi nhà đỏ.

Khi Kourtchatov tập hợp được nhóm của mình, đưa ra kế hoạch và chỉ đạo những cuộc hội thảo trong những văn phòng tạm thời thì trận chiến ở Stalingrad đã hoành hành. Ngày mùng 2 tháng 2 năm 1943, Tướng Friedrich von Paulus không thể cắt đứt được sự bao vây của Hồng quân và đã ra hiệu đầu hàng để cứu sống chín mươi nghìn người trong quân đội của ông ta. Cũng trong thời kỳ này, trụ sở của Stalingrad đã bị lấy đi một phần, thậm chí nó đã kéo dài trong thời gian một năm. Vào tháng 7, Kharkov đã được trả tự do. Cuộc chạy đua trong chiến tranh đã bị đảo lộn. Sức mạnh của Wehrmaht đã bị phá vỡ và nó tiếp tục là nguyên nhân của những nỗi đau khủng khiếp trước khi hoàn toàn bị tiêu diệt. Sự đe dọa về một loại siêu vũ khí của Đức quốc xã vẫn chưa bị loại bỏ, nhưng từ nay trở đi có thể Anh và Mỹ là những nước đầu tiên chế tạo ra bom nguyên tử.

Kourtchatov đã xác định lại thứ tự những ưu tiên của ông đó là: xây dựng một trụ uranium tự nhiên để có thể thực hiện một phản ứng dây chuyền được kiểm tra; mở rộng những phương pháp tách đồng vị và để lập nên những kế hoạch thiết thực về bom. Ông đã giao những tài liệu này cho GKO².

Ở Ngôi nhà đỏ này an ninh cực kỳ chặt chẽ bởi vì người ta đã bố trí những nhân viên bảo vệ xung quanh. Những người lính của Ouzbeks được đưa đến đây để làm nhiệm vụ này. Ông phải phát minh ra một bí danh. Khi ông Kirill Snetkov quay trở về FTI của Kharkov và tiến hành công việc nghiên cứu vật lý nguyên tử. Kourtchatov đã ra lệnh cho phòng thí nghiệm của ông đặt tên là “Labo số 1”, có thể là tỏ sự tôn kính hoặc mang ý nghĩa lịch sử. Đối với Trung tâm riêng của ông, ông đã chọn tên là “Labo 2”.
_______________________________________
1. Bản phác thảo của Igor Golovine trong cuốn “Họ đã chế tạo ra thần linh” trích đăng trên tờ Thời sự Matxcơva, số 41, ra ngày 15-22 tháng 10 năm 1989. Serguei đã viết về một cuộc họp của Ủy ban Khoa học năm 1942, trong cuộc họp này, Ioffe đã chọn Kourtchatov làm người chỉ đạo chương trình bom nguyên tử; trừ khi cuộc họp này không diễn ra ở Điện Kremlin trong phòng của Kaftanov.
2. Những nhiệm vụ khoa học đầu tiên của phòng thí nghiệm số 2 do David Holloway viết trong cuốn Stalin và bom; Liên bang Xôviết và năng lượng nguyên tử 1939-1956.

[chuongxedap]

BARBU VÀ NKVĐ

Thật khó để ghi ngày một cách chính xác những giai đoạn trước đây, nhưng cuối năm 1942, GKO đã hoàn toàn xây dựng được một chương trình liên quan đến năng lượng nguyên tử trong khuôn khổ của Viện Hàn lâm Khoa học và ông Kourtchatov được đề bạt là người đứng đầu. Sắc lệnh chính thức này được ban hành ngày 11 tháng 2 năm 1943. Kourtchatov vẫn không được miễn nhiệm vụ của mình ở ngành Hải quan đến tận cuối tháng, nhưng từ nay trở đi ông sẽ hoàn toàn chuyên tâm vào vấn đề bom nguyên tử. Những người viết hồi ký, thường là những đồng nghiệp của ông, đã làm xuất hiện những thay đổi từ một đến hai tháng trong những ngày đã ghi của họ¹.

Điều mà những người viết hồi ký không biết hoặc chỉ nghi ngờ một cách lơ mơ rằng, ngay từ ban đầu, Labo 2 đã có một ban đặc biệt, không phải ở Ngôi nhà đỏ mà ở chính Điện Kremlin. Theo những chỉ dẫn của Beria, một phòng nhỏ đã được đặt ở tầng ba của một toà nhà, nằm trong khu vực kho chứa vũ khí của một sĩ quan NKVD để có thể gặp Kourtchatov ở đó và giao cho ông ta những thông tin bí mật được chuyền từ nước ngoài về thông qua Trụ sở tình báo ở nước ngoài. Người sĩ quan này là Leonid Kvasnikov, Giám đốc Cơ quan Tình báo Khoa học và Kỹ thuật (NTR) và Lev Vassilevski đã thay thế vị trí này một thời gian. Căn phòng này đơn sơ như những căn phòng khác: một phòng làm việc, một chiếc ghế phôtơi, một chiếc đèn, một điện thoại. Kourtchatov ở lại đó nhiều giờ liền trong đêm để nghiên cứu những tài liệu đã lấy được. Cũng chính từ đó ông bắt đầu tiếp xúc với NTR để thẩm định lại những gì mà ông vừa đọc được và yêu cầu những tài liệu phụ thêm. Một chi tiết rất vui: lần đầu tiên đến Điện Kremlin để cầu viện thêm cácbon thiên nhiên, Kourtchatov có thể đã làm gián đoạn sự phòng vệ khi xuất trình tấm thẻ hộ chiếu, khi đó ông chụp ảnh không để râu. Chúng tôi có thể tự khẳng định rằng, để đi tới những căn phòng nổi tiếng, Kourtchatov đã trang bị cho mình một giấy thông hành mà bộ râu đẹp lại không có.

Nhưng trong một phần của câu chuyện này nó lại có mặt. Bởi vì từ nay trở đi ông sẽ làm việc với NKVD, Kourtchatov hay “Boroda” sẽ góp phần tạo thành bí danh Borodine. Nguyên tắc của nó đối với chúng ta là một điều tất nhiên, như nó đã được dùng cho các đồng nghiệp của ông ta nhưng với một ánh mắt lạ thì bí danh này có thể sinh ra một điều mập mờ, có thể ám chỉ đến tên của một nhà soạn nhạc hay một Hoàng tử Igor nào đó.

Đây là một hệ thống những viên chức. Những tài liệu được mang từ Anh và Mỹ đến Trung tâm đều do một nhóm chuyên xử lý thông tin gửi đến và có thể chúng đã được dịch ra tiếng Nga. Những năm đầu tiên, vào tháng 3 năm 1943 đến tháng 9 năm 1945, tất cả những tài liệu này buộc phải đệ trình một cách tổng thể cho Kourtchatov để ông ta đưa ra quyết định là, thông tin nào được chia sẻ với ai. Anh trai của ông Kourtchatov là Boris cũng là một nhà vật lý, có thể đã hành động theo tên của ông, ông ta là người duy nhất không phải là thành viên của Labo 2 được xem những tài liệu này. Kể từ năm 1945, có nghĩa là sau thảm kịch ở Hiroshima và Nagasaki, một trình tự mới đã được đưa vào vận hành để tránh cho ông Kourtchatov sự lao động nặng nhọc mà nó đang làm ông nặng trĩu cả đầu. Những tài liệu đã dịch ra một lần được gửi đến cho một Ủy ban kỹ thuật, ở đó ông Youri Terletski, nhà toán học và vật lý đã bước sang tuổi ba mươi ba, soạn thảo một cách tóm tắt nội dung của nó sau khi ủy ban này quyết định một số tài liệu sẽ được phân phát cho một số nhà vật lý theo quyền lực và tài năng của họ. Bốn thành viên của Labo từ nay trở đi sẽ được phép xem những tài liệu đã được lấy cắp này, đó là: Kourtchatov, Khariton, Alikhanov và Kiloine. Họ phải ký tắt những bản mẫu của họ, ghi chú trên những tờ giấy rời và khôi phục lại tất cả một lần khi công việc của họ kết thúc.

Những tài liệu này có thể được lưu giữ trong ba chiếc tủ. Chiếc tủ thứ nhất chứa những bức điện có nguồn gốc từ nước ngoài. Tủ thứ hai chứa những tài liệu đã dịch nhưng không có những bí danh của các điệp viên. Tủ thứ ba chứa những tài liệu để huỷ bỏ. Kourtchatov là người hoàn toàn được phép tra cứu nội dung tài liệu trong những chiếc tủ này.

Những đánh giá của Kourtchatov liên quan đến những tài liệu đã được lưu trữ, chắc chắn rằng, từ nay trở đi chúng sẽ được KGB-SRE “giải phóng”. Tài liệu lâu đời nhất trong hàng loạt tài liệu này dài bằng mười bốn tờ giấy viết tay, với nội dung sau:

Tuyệt mật

Gửi ông bạn M.G. Pervoukhine

Phó Chỉ tịch Hội đồng Nhân dân

Kiểm tra những tài liệu mà tôi có chứng tỏ rằng những gì họ đạt được có giá trị rất lớn, xem chúng không thể đánh giá được đối với Nhà nước và nền khoa học của chúng ta.

Một mặt, những tài liệu này chứng tỏ tầm quan trọng trong công việc nghiên cứu về uranium đã được tiến hành ở Anh; mặt khác, họ đã cho chúng ta cơ may để có thể đạt được những chỉ dẫn chính yếu cho những nghiên cứu riêng của chúng ta. Điều đó cho phép chúng ta châm dứt một cách nhanh chóng những giai đoạn mà nó có thể đòi hỏi một công việc khó khăn khi trình bày vấn đề này. Điều đó còn mang lại cho chúng ta những hiểu biết về những phương tiện khoa học công nghệ mới, giúp chúng ta giải quyết chính những vấn đề này.
__________________________________
1. Những cuốn hồi ký khác của Fliorov, Golovine, Kaftanov và Khariton cũng đề cập đến vấn đền này; một số cuốn sách sau đây cũng đáng để tham khảo như: Anatoli Alexandrov “Những năm bên cạnh Kourtchatov” năm 1938 và bài phỏng vấn “Người ta đã chế tạo bom nguyên tử như thế nào” phát hành ngày 23 tháng 7 năm 1988; Lev Altshuller trong cuốn “Chính chúng tôi đã chế tạo ra bom nguyên tử” số ra ngày 6 tháng 6 năm 1990; Youli Khariton trong cuốn “Vũ khí nguyên tử của Xôviết đã đến từ Mỹ hay đã được chế tạo theo cách tự trị?” phát hành ngày 8 tháng 12 năm 1992; Mikhail Pervoukhine “Những năm đầu tiên của dự án bom nguyên tử” phát hành năm 1985.

[chuongxedap]

Khi Kourtchatov đánh giá cao những thuận lợi mà ông có để do thám công việc của những người khác. Ông tiếp tục theo khái niệm của công nghệ cao, quan sát từng chi tiết những vấn đề về tách đồng vị, từ khi khai thác và phân hạch nguyên tử ta có kết luận:

Như chúng ta đã chỉ rõ điều đó, những tài liệu này buộc chúng ta phải kiểm tra lại những ý kiến của chúng ta về nhiều mặt của vấn đề và chỉ ra ba hướng nghiên cứu trong công việc này là một điều mới mẻ với những nhà vật lý Xôviết:

1) Tách đồng vị của uranium 235 bằng phương pháp phân hạch.

2) Thực hiện việc đối cháy nguyên tử trong một hợp chất gồm uranium và nước nặng.

3) Nghiên cứu những đặc tính của EkaOs 238/94¹.

“Trong kết luận cho thấy, cần phải làm rõ khối lượng tổng thể những dữ liệu có trong những tài liệu để chỉ ra rằng, về mặt kỹ thuật thì có thể giải quyết được tất cả các vấn đề về uranium nhanh hơn. Những nhà bác học của chúng ta báo cho biết những tiến bộ đã được ghi nhận nhờ công việc được thực hiện ở nước ngoài”.

Ở trang cuối cùng này, Kourtchatov đã tiết lộ với chúng ta rằng, không phải ông không có những nghi ngờ về sự tung tin đồn nhảm. Thực tế ông đã viết:

“Đương nhiên, vấn đề được đặt ra là phải biết rằng, liệu những tài liệu đã có được và được dịch ra có phải là những tiến bộ thực sự trong quá trình nghiên cứu ở Anh, và vấn đề không phải là một âm mưu nhằm làm thất lạc những nghiên cứu của chúng ta. Vấn đề này cực kỳ nặng nề đối với chúng ta bởi vì trong những lĩnh vực nghiên cứu chủ yếu của chúng ta (trừ trang thiết bị công nghệ), cho đến tận bây giờ vẫn không có khả năng xác minh được những dữ liệu đã lấy được.

Nhưng một cuộc kiểm tra đáng chú ý về những tài liệu này cho chúng ta phải suy nghĩ rằng, họ đã diễn đạt một cách chính xác về sự tiến triển trong công việc.

Một vài những kết luận, thậm chí những kết luận đã trình bày đến những mặt cực kỳ quan trọng của công việc đã làm tôi nghi ngờ, những dữ liệu khác dường như ít được chứng minh hơn, nhưng đó là do những nhà nghiên cứu của Anh, không phải do sự yếu kém của chúng ta”

Chúng ta đã thấy rằng, ngay từ mùa xuân năm 1943, tất cả những máy móc đã được đưa vào vận hành cho sự hợp tác có hiệu quả giữa NKVD và Labo 2 để chế tạo ra bom nguyên tử. Những điệp viên tình báo như Maclean và Fuchs đã chiếm những tài liệu thuộc “top bí mật”. Họ bắt đầu tiếp xúc với những tài liệu này của Xôviết được lưu trữ ở Matxcơva. Ở đó những tài liệu này đã được xử lý và giao cho Kourtchatov. Ông sẽ hành động theo những đánh giá của họ và chọn lựa để sử dụng cho chương trình của ông, tiếp theo đó là trình bày những yêu cầu riêng của họ.

Chúng ta đã xem xét qua những nhân vật chính trong tổ chức này nhưng vẫn chưa gặp một trong những điệp viên tài hoa nhất của ngành tình báo nguyên tử Xôviết cũng như hai sĩ quan tiếp xúc với gián điệp của họ. Tôi muốn nói về Persée-Mlad và cặp vợ chồng người Mỹ đã được biết đến với biệt danh là Kroger. Khả năng hợp tác, của họ đã được khởi động trong những năm trước.
________________________________
1. Con số chính xác là 239/94. Nguyên tử này là plutonium, được Glenn Seaborg đặt tên năm 1942, nhưng trước đó nhà vật lý Louis Turner, Princeton, đã đặt tên là “Eka-osmium”. Eka là tiền tố cũ được mượn của nguyên tố sanscrit, có nghĩa là “ở trên”, plutonium là nguyên tố sinh ra trong lò phản ứng hạt nhân. Ghi chú của Kourtchatov chỉ rằng, “Eka-osmium”, nguyên tố 94, với 239 nucléon.