Dùng Ubuntu trên máy vi tính

[vitính]

KINH NGHIỆM CHUNG

Trước khi giới thiệu chi tiết hơn về Ubuntu, tôi muốn nói một chút về kinh nghiệm tổng quát để các bác dễ làm quen với nó hơn. Kinh nghiệm chứ không phải là kiến thức.

Ubuntu là tập hợp của một hệ điều hành Linux mang tên Ubuntu và các ứng dụng chạy trên đó, mà quan trọng nhất là bộ phần mềm Văn phòng Mở (OpenOffice), các phần mềm cần thiết thông dụng khác như duyệt web, chat, xem ảnh, nghe nhạc, quản lý ảnh, sửa ảnh, ghi đĩa,... Các phần mềm này đều là phần mềm mã nguồn mở tự do nên không mất phí bản quyền để có thể sử dụng, sao chép cho nhau,... Chỉ cần một đĩa CD thông thường chứa Ubuntu các bác đã có nhiều ứng dụng mà nếu dùng Windows cần trên nhiều đĩa.

Tuy nhiên đấy chỉ là phần cơ bản, có thể coi là đầy đủ với người dùng tiếng Anh. Nếu muốn hoàn chỉnh cho tiếng Việt thì cần có mạng để tải tiếp sau khi cài đặt các thành phần tiếng Việt. Nếu y/c cao hơn một chút, nếu muốn thường xuyên cập nhật các phần mềm đã cài đặt thì máy cài Ubuntu nên được dùng kèm theo với một đường mạng ADSL (đ/k đủ), đặc biệt là khi nâng cấp lên phiên bản mới hơn (6 tháng một lần). Tất nhiên nếu cài đặt xong mà cảm thấy thỏa mãn rồi, không cập nhật, không nâng cấp thì cứ thế mà dùng như một máy lẻ ngoài mạng cũng không sao cả.

Cấu trúc hệ điều hành Ubuntu có điểm khác biệt nhất hay làm rối trí các bác quen dùng hệ điều hành Windows là không có khái niệm ổ đĩa. Trong Windows có quan niệm ổ đĩa C:, D:, ... Muốn tìm một tệp nào trong máy, thường các bác hỏi nhau trong ổ đĩa nào, thư mục nào, ... Trong Ubuntu thì không như thế, tất cả là các thư mục do hệ thống quản lý. Người dùng chỉ được phép quản lý thư mục thuộc quyền của mình mà hệ thống nó chia cho mà thôi. Bởi vậy các bác cần lưu ý để không cảm thấy đột ngột. Liên quan tới khác biệt này, chi tiết đến đâu tôi sẽ nhắc thêm đến đấy.

Một kinh nghiệm khác, là cách tiếp cận Ubuntu. Thông thường chuyển sang môi trường ứng dụng mới ai chả lo mất mát dữ liệu đang có, mất thời gian "húc" cái mới làm ảnh hưởng đến công tác. Vì thế tốt nhất là có thời gian song hành cả cũ và mới, khi nào đã thử chán thì chuyển hẳn nếu thấy thích.

Các bác có thể dành riêng một máy (như trường hợp bác TimeBreak) để làm quen là tốt nhất (thượng sách). Nếu không được như thế thì nên dành riêng một ổ đĩa cứng vật lí để cài Ubuntu và sau đó lắp cả hai ổ đĩa trên máy để thích khởi động bằng hệ điều hành nào thì chọn ổ đĩa tương ứng (trung sách). Hạ sách là do đ/k hạn hẹp chỉ có một ổ đĩa vật lý thì có thể chia làm hai phân vùng khác nhau để cài hai hệ điều hành Windows và Ubuntu trên đó.

Đă trải qua cả 3 sách tôi khuyên chỉ nên áp dụng thượng và trung sách. Hạ sách không được hay lắm, vì ngay việc chọn khởi động hệ điều hành nào là đã phải sử dụng một công cụ phần mềm ghi trên đĩa, sau này quay về một mối, dù là Windows hay Ubuntu, đều có những việc thuộc hệ thống mà người dùng thông thường khó làm tốt, có thể dẫn tới mất mát dữ liệu (kinh nghiệm xương máu của tôi). Trong trường hợp này, tôi khuyên nên sao hết tư liệu quan trọng ra ổ USB rồi áp dụng "thượng sách". Có vẻ giải pháp này là "qua cầu đốt ván" nhưng tôi tin không cần quay lại qua cái cầu ấy nữa, Ubuntu xứng đáng là miền đất hứa. Nếu bác nào chưa tin thì để bác TimeBreak đi trước "ném đá dò đường" rồi báo cáo cho biết có phải đúng vậy không.

Còn một kinh nghiệm cuối cùng, nếu các bác không áp dụng cũng được (tay cứng rồi), nhưng nên lưu ý con cháu trong nhà là đã tập dùng máy vi tính thì nên tập gõ bàn phím thành thạo theo cách chuyên nghiệp. Bàn phím bây giờ cũng như cái bút thời xưa, không "ngoáy" nhanh được thì mất bao nhiêu nơ-ron thần kinh chỉ để dò dẫm tìm chữ, phân tán suy nghĩ có khi lại mất mấy ý hay. Liên quan đến chuyện này tôi cũng đề nghị thêm với các bác, đặc biệt trong Nam, không dùng kiểu gõ VNI mà dùng kiểu telex. Kiểu gõ telex ra đời từ khi phải biểu diễn tiếng Việt trên máy telex vốn chỉ có các con chữ tiếng Anh. Kiều gõ ấy do dân chuyên nghiệp nghĩ ra, phù hợp nhất với lao động của bàn tay trên bàn phím (môn học về cái đó gọi là công thái học, ergonomics). Cách gõ VNI dùng hàng số để biểu diễn dấu tiếng Việt, mà hàng số là hàng xa trung tâm nhất, vốn được xem có tần suất thấp trong văn bản các ngôn ngữ. Trong khi đó dấu các loại của tiếng Việt luôn có trong mỗi mẩu văn ngắn nhất nên đây là cái dở nhất của cách gõ VNI.

Có kinh nghiệm gì tôi sẽ cho vào các phần sau, bây giờ không nhớ ra hơn.

[vitính]

Cài đặt Ubuntu

Có nhiều cách chung để cài đặt và chạy Ubuntu. Bạn có thể chạy Ubuntu:
- như là một hệ điều hành riêng biệt (máy khởi động đơn, single booting).
- Thêm vào với một hệ điều hành khác (máy khởi động đôi, dual booting).
- Bên trong một hệ điều hành sẵn có đã bật (thí dụ khởi động máy với Windows sau đó chạy Ubuntu như một ứng dụng, virtualization).
- Khởi động và chạy từ đĩa CD.

Chú ý: trước khi cài đặt Ubuntu cần sao lưu máy tính của bạn để nếu có gì không đúng xảy ra thì không bị mất dữ liệu và phục hồi lại như cũ.


Lấy Ubuntu
Có nhiều cách để lấy được đĩa cài đặt Ubuntu, đơn giản nhất là tải từ trên mạng từ địa chỉ Get Ubuntu (http://www.ubuntu.com/getubuntu).
Với các bác ở Việt Nam thì nên chọn trong danh sách địa chỉ tải về là “Viet Nam FPT Telecom” để có đường truyền tốc độ cao.
Nếu trong danh sách ấy không có “VietNam FPT...” thì các bác gõ địa chỉ http://mirror-fpt-telecom.fpt.net/ubuntu-releases/ và bấm vào “9.04” chọn tải về bản Ubuntu mới nhất. Thường là dùng máy có con chip Intel x86 nên các bác bấm vào “PC (Intel x86) Desktop CD để tải tệp ảnh của đĩa CD về. (http://mirror-fpt-telecom.fpt.net/ubuntu-releases/9.04/ubuntu-9.04-desktop-i386.iso).
Bác nào thích đồ xịn thì trong cái Get Ubuntu ở trên có cái đường dẫn “Request free CD (Shipit)”, hãy vào đó để đăng ký hãng gửi cho một đĩa CD miễn phí. Tôi mới nhận được đĩa CD như vậy từ hãng gửi cho sau 4 tuần đăng ký. Tất nhiên trước đó tôi đã có đĩa để dùng bằng cách tải về.
Chú ý: chỉ có đủ kiên nhẫn với đường truyền cho phép tải với tốc độ xấp xỉ 200kB/s. Ảnh đĩa 700MB, đường truyền vài chục kB/s thì chả chờ được đâu. Bác nào ở HN không tải được mà cần thì liên hệ, tôi làm đĩa cho.

Kiểm tra toàn vẹn đĩa
Sau khi tải về cần kiểm tra tính toàn vẹn của tệp ảnh đã tải bằng cách chạy lệnh kiểm tra “md5sum”. Ảnh đĩa có thể được tải về với lỗi mà trình tải về không phát hiện ra. Md5sum là một trình “băm-chặt-xào-nấu” tệp được chỉ định theo một thuật toán định trước và so sánh kết quả với một dãy số cho trước, nếu trùng thì cái tệp .iso tải về là toàn vẹn, có thể dùng được.

Các bác đang dùng Windows, xin mời xem thêm về md5sum trên Windows tại đây https://help.ubuntu.com/community/HowToMD5SUM#MD5SUM%20on%20Windows. Đại loại là phải tải trình winMD5SUM (từ http://www.nullriver.com/index/products/winmd5sum) và cài đặt nó. Rồi sau đó chuột phải trên tệp .iso, chọn SendTo ... MD5Sum, chờ cho đến khi ra kết quả. Chép dòng kết quả tôi cho dưới đây vào ô ở dưới cùng rồi bấm nút "compare". Kết quả nếu là "MD5 Checksum are the same" thì là được.

Cái .iso mà tôi chỉ các bác tải về có kết quả md5sum và tên như sau:
66fa77789c7b8ff63130e5d5a272d67b    
ubuntu-9.04-desktop-i386.iso

Ghi đĩa
Không phải ghi nguyên cái tệp .iso vào đĩa CD là dùng được. Vì đó chỉ là ảnh đĩa (kết quả của một kiểu nén rất nhiều thành phần vào một tệp đơn). Phải dùng trình ghi ảnh đĩa để ghi tệp .iso vào đĩa thì đĩa này mới khởi động và dùng để cài đặt được với nhiều thành phần (thư mục, tệp,...). Thú thực tôi lâu không dùng Windows nên không biết làm cái này trên Win như thế nào. Theo tôi vì các bác có thể cũng không có ổ đĩa ghi CD tại máy của mình, nên hãy copy cái .iso này vào USB mang ra hàng dịch vụ để ghi, có thể các cháu chúng nó biết đấy. Nếu bác nào có ổ ghi CD thì thường kèm theo ổ có đĩa ứng dụng (Nero?) sẽ có mục ghi ảnh đĩa vào đĩa. Các bác chịu khó tự lo vụ này nhé.

Yêu cầu là sau khi ghi vào đĩa, đĩa CD này phải khởi động được. Tiếp theo tôi sẽ trình bày tiếp.

[vitính]

Cài đặt Ubuntu

Chú ý: nên cắm dây mạng internet vào máy trước khi cài đặt. Kinh nghiệm cho thấy ngay trong khi cài đặt nếu máy đã nối cáp mạng và mạng đã có kết nối internet tốt thì những gói được hỗ trợ qua mạng như tiếng Việt sẽ được tải về và cài đặt luôn.
Bất tiện của cách cài đặt từ mạng như thế này là không quan sát được lưu lượng mạng vì hệ thống chưa chạy hoàn chỉnh, chưa có công cụ "soi" xem mạng chạy thế nào. Nếu mạng mà kém thì quá trình cài đặt sẽ bị kéo dài không biết đến bao giờ rất sốt ruột.
Nếu biết chắc mạng không nhanh thì đừng nối cáp, để quá trình cài đặt thuần từ CD cho xong phần cơ bản rồi sẽ bổ sung các gói thiếu từ mạng sau. Khi đó theo dõi được thông lượng mạng, khỏi mất công chờ trong trạng thái tù mù.

Ubuntu có thể được cài đặt với đĩa CD qua giao diện đồ họa. Hãy đặt cho máy tính được khởi động trước hết từ đĩa CD (vào Setup để đặt lại, hoặc bấm nút tương ứng theo thông báo trên màn hình (nếu có) để chọn thứ tự khởi động).
1.Cho đĩa Ubuntu vào ổ đĩa.
2.Khởi động máy tính. Màn hình Ngôn ngữ (Language) hiện ra.
[attachment=1]
Chọn ngôn ngữ quen thuộc của bạn. Tôi thì chọn Tiếng Việt. Sau đây tôi vẫn phải dùng ảnh minh họa tiếng Anh vì không có ảnh tiếng Việt.
[attachment=2]
Bấm vào Cài đặt  Ubuntu, cửa sổ Lời chào (Welcom) sẽ hiện ra.
[attachment=3]
Bấm chuột vào ngữ bạn quen thuộc rồi bấm Tiếp theo (Foward). Cửa sổ Bạn ở đâu (Where are you?) hiện ra.
[attachment=4]
(hết 4 ảnh rồi, tiếp sau)

[vitính]

(Tiếp theo)
Chọn thành phố trong khung chọn (Selected city box), hoặc bấm vào cái chấm sáng chỗ SG trên bản đồ rồi bấm tiếp nút “tiếp theo” (Forward). Hiện ra bảng chọn bố trí bàn phím.

Chọn bàn phím US rồi bấm tiếp theo (Forward). Cửa sổ chuẩn bị ổ đĩa hiện ra.
Nếu bạn muốn cài đặt Ubuntu lên một đĩa thì chọn Guided – use entire disk và chọn cái ổ đĩa muốn cài lên (có một ổ duy nhất thì đơn giản, cái có ký hiệu sda ấy). Bấm nút “tiếp theo” (Forward).


Kinh nghiệm:
Như trên đã nói tôi không khuyên dùng cách này vì toàn bộ đĩa sẽ được trình cài đặt phân chia hộ, không tách biệt phần dữ liệu và phần hệ thống (như trong Windows chỉ để một ổ C:). Theo tôi nên phân vùng đĩa theo chế độ thủ công (Manual) một phân vùng cho hệ thống có ký hiệu [/] (không có ngoặc vuông), gọi là gốc (root), tương đương cách chia ổ C: trong Windows. Trong đó trình cài đặt sẽ tạo nhiều thư mục khác.
Một phân vùng thứ hai là vùng hoán đổi (swap) bắt buộc phải có. Trong Windows cũng có nhưng là do hệ thống tự quyết định.
Phân vùng thứ ba là vùng ghi dữ liệu của người dùng, tương tự ổ đĩa D: trong Windows có tên là /home. Trong /home hệ thống sẽ mở cho mỗi người dùng một thư mục. Sau này nếu cần cài lại hệ thống thì tiếp tục giữ phân vùng này là /home thì trình cài đặt sẽ không động đến và tất cả các người dùng vẫn sẽ giữ được dữ liệu của mình.
Tất nhiên việc sao lưu dữ liệu (quan trọng) vẫn cần thiết để phòng trường hợp không định liệu được xảy ra.

Bấm vào Thủ công (Manual) và bấm vào Tiếp Theo (Foward).
Cửa sổ phân đĩa thủ công sẽ hiện ra với mỗi phân vùng là một mầu. Lần lượt bấm vào mỗi phân vùng rồi chọn thao tác Xóa phân vùng cho đến khi không còn phân vùng nào. Khi đó sẽ có thông báo chưa có phân vùng nào.
Bấm tạo phân vùng mới. Chọn kiểu phân vùng là “ext4”, dung lượng khoảng 5000MB, chỗ lắp (mount) là “/”, bấm Ok để tạo phân vùng.
Bấm vào vùng đĩa chưa phân phối, chọn Tạo phân vùng mới, chọn công dụng là Hoán đổi (swap) dung lượng khoảng 512-1000MB (ứng với máy có RAM có khoảng 256-512MB). Bấm Ok để tạo vùng hoán đổi.
Bấm vào vùng đĩa chưa phân phối, chọn Tạo phân vùng mới, chọn công dụng là “/home” với toàn bộ dung lượng còn lại. Bấm Ok để tạo phân vùng /home.
Sau khi chia phân vùng bằng thủ công, có nút áp dụng, khi đó các việc xóa phân vùng cũ, mở phân vùng mới mới được thực thi. Trình cài đặt sẽ hỏi lại cho chắc, cứ Ok là được, nếu không có gì để mất trên cái đĩa ấy. Sau khi đã phân vùng xong thì hiện ra cửa sổ thông tin cơ bản “bạn là ai”
Công dụng của việc tạo phân vùng /home riêng: Sau này khi cần cài đặt lại Ubuntu, chỉ cần chọn lại “/home” là /home thì toàn bộ dữ liệu trong vùng này được bảo toàn. Vấn đề là cần ghi lại toàn bộ các tên người dùng và mật khẩu tương ứng để sau khi cài đặt lại vẫn có thể mở được dữ liệu người dùng trên /home đó.

Trong khung Tên bạn là gì (What is your name?) gõ tên tùy ý.


Trong khung Tên Đăng nhập (What name do you want to use to log in?), gõ tên tùy ý với tốt nhất là chữ nhỏ liền nhau không dấu cách. Chú ý nhớ kỹ tên này vì nó sẽ dùng khi đăng nhập và mở thư mục người dùng /home/(tên đăng nhập).
Trong mục Mật khẩu gõ mật khẩu với 6-8 ký tự, ngắn nó không cho, gõ tương tự với khung sau để chắc chắn gõ đúng. Chú ý ghi lại mật khẩu cùng với tên đăng nhập.
Nên đánh dấu kiểm vào Đăng nhập tự động để không cần làm thủ tục đăng nhập, sau này khi cần bảo an thì sẽ bỏ cái này đi sau. 
Trong mục Tên máy tính, chọn tên bất kỳ để hiện lên trên mạng khi hoạt động. 
Bấm nút Tiếp theo, cửa sổ sẵn sàng cài đặt hiện ra. Kiểm tra các thông số rồi bấm Cài đặt để thực hiện khâu cuối cùng.

[vitính]

Khi cài đặt xong sẽ hiện ra cửa sổ hoàn thành. Bấm vào Khởi động lại để hoàn tất quá trình cài đặt.



Nói chung các bác cứ mạnh dạn làm, nếu đã dọn được thao trường, chả có gì có thể hỏng. Bản thân tôi có lúc một buổi cài đặt mấy lần, chưa ưng thì làm lại. Thủ tục đơn giản dễ dàng, nếu có một máy trực tuyến bên cạnh mắt soi tay gõ thì không trượt được.
Chúc các bác dọn xong sân bãi Ubuntu để hôm sau tiếp tục các hoàn tất cho tiếng Việt.
Ở mức cài đặt này là các bác đã có thể ngó thử các ứng dụng rồi. Nói chung đáp ứng cho nhu cầu phổ thông.

[TimeBreak]

Đang theo dõi bài của bác đây! Cái laptop chuột bạch của em nó toi ổ CD rồi, em sẽ nghiên cứu và thực hành theo bác hướng dẫn, bản thân winxp đang dùng mà cứ chục hôm thấy IE chậm một tí, Redalert game chậm một tí là em ghost lại , thậm chí cài lại ngay, chả ngại gì đâu

[vitính]

@TimeBreak: có một cách khác là tạo CD bootable USB từ ảnh đĩa .iso tác dụng thay thế cho đĩa CD để dùng với các máy không có ổ CD. Khởi động bằng cái này nhanh hơn bằng đĩa CD, gọn gàng hơn. Có điều máy phải có khả năng boot từ USB (các máy đời mới thì đều có trong Setup, còn đời "Tống" thì sợ là không có).
Cách làm cái USB cài đặt ấy là dùng trình UnetBootin có cho cả Linux lẫn Windows (http://unetbootin.sourceforge.net, google là ra cả đống). Nhưng tạo USB bằng cái này, nếu tôi không nhầm thì phải chỉnh thủ công một chút, không ngon bằng dùng chính cái đĩa CD vừa burn xong. Cho đĩa CD vào một máy khác để khởi động, chọn "Thử Ubuntu mà không làm ảnh hưởng..." (dòng đầu tiên) để chạy Ubuntu. Sau đó, trong hệ thống Ubuntu đã khởi động đó, vào bảng chọn System (Hệ thống) có mục "Tạo USB cài đặt" (Create..., đại loại là thế tôi không nhớ chính xác), làm theo nó là được. Dùng cái USB này để khởi động và cài đặt ở máy không có ổ đĩa CD, miễn là nó có thể khởi động từ USB.

[con_ech_gia]

Ở phần tạo phân vùng, đề nghị bác vitinh nói chi tiết thêm cho trường hợp muốn cài dual boot nhưng trên ổ cứng đã có các dữ liệu cũ muốn giữ lại (theo em trường hợp này là phổ biến nhất). Chứ không các bác mới cứ xóa hết các phân vùng có sẵn trên ổ đĩa, dữ liệu cũ ra đi hết thì lúc đó sẽ rên như memai gặp bác haanh đấy.

[altus]

Redalert game chậm một tí là em ghost lại , thậm chí cài lại ngay, chả ngại gì đâu

RA chơi được trên Linux hở bác? 

[TimeBreak]

Redalert game chậm một tí là em ghost lại , thậm chí cài lại ngay, chả ngại gì đâu

RA chơi được trên Linux hở bác? 

Không ạ! Em đã dùng Linux bao giờ đâu, ý em là RA em chơi trên cái máy mà em đang định làm chuột bạch để thử Linux / Ubuntu này ấy ạ. Máy này hiện nay em đang xài WinXP SP2 thôi, máy đời nhà Lê Trung hưng mà ... hic ... RA màn 1 Vs 4, lúc kéo tàu sân bay mình đi ụp nó, nó cũng mang tàu máy bay đi chặn mình, máy bay tung lên như ruồi, các Aegis hộ tống các bên xỉa tên lửa lên như mưa ... máy dừng mother nó luôn .... khụ ( Em chơi RA 2 bản Patriot Mod )