Người đã cứu Mát-xcơ-va - Robert Guillain

[LuuHuongSoai]

Nhưng nước Nhật thời kỳ ấy chưa chịu hạ các con bài, chưa dứt khoát ngả hẳn về phía trục Hít-le và Mút-sô-li-ni. Đối với Nhật, Mỹ còn là lực lượng đáng gờm và kính nể và nước Anh cũng có những người bạn và người bảo vệ tại Tô-ky-ô, mặc dù sức ép của quân đội Nhật đè nặng lên các vị trí của Anh tại Viễn đông. Trong nội các Kô-nô-iê các phần tử ôn hòa vẫn còn thỏa thuận được với nhau để khuyến cáo sự thận trọng là không nên dại dột tiến công Anh-Mỹ. Ngược lại, sự căng thẳng với Liên Xô làm cho người ta nghĩ đến một liên minh chống Liên Xô có thể có giá trị. Cuối cùng nội các Nhật phải có quyết định, ít ra cũng là một quyết định tam thời ủng hộ hay phản đối liên minh với khối trục. Trong một phiên họp hạn chế gồm năm bộ chính của nội các chỉ họp trong trường hợp quan trọng đã có quyết định. Sau đó tôi được biết quyết định ấy là phủ định, ba bộ trưởng dân sự đã chống lại quan điểm của hai bộ trưởng quân sự đại diện cho lục quân và hải quân. Tô-ky-ô đã trả lời không tán thành liên minh như Béc-lin mong muốn để tránh một cuộc xung đột với nước Mỹ hùng cường. Nhật cho rằng không nên lao vào chiến tranh chống các cường quốc phương Tây mà tốt hơn hết là tăng cường thế phòng thủ của mình ở phía Bắc là Liên Xô để bảo vệ cuộc tấn công xuống phía châu Á của mình.
Vì vậy cuộc đàm phán về một liên minh Đức – Nhật lúc này thất bại, hay đúng hơn là bế tắc. Đây là một tin có tầm vóc. Tin này do các nguồn tin Nhật của tôi và Vu-kê-lích cho. Nhưng tin này thì làm sao có thể qua mắt nhà kiểm duyệt Nhật, nếu tôi gửi điện tín hay dây nói về Pa-ri?
Vì vậy tôi đã phải liều dùng thủ đoạn đánh lừa nhà kiểm duyệt Nhật nhưng có cơ hội thành công, và sau đó có thể xẩy ra những hậu quả đáng buồn cho tôi thì cũng mặc kệ!

[LuuHuongSoai]

Hôm đó tôi đã viết một bức điện kỳ quái nhất trong đời hoạt động của tôi, các bạn sẽ xem ở dưới. Tôi không gửi như thường lệ cho hãng HAVAS mà gửi cho địa chỉ của ông Tổng giám đốc của tôi, Giăng Pe-ranh tại Pa-ri. Bức điện của tôi được gửi như một bức điện thường trả tiền ngay chứ không gửi như điện báo chí, trả tiền hàng tháng. Tôi cũng không gửi điện tại phòng phát điện báo chí như thường lệ mà gửi tại phòng phát tin bưu điện khu buôn bán Ma-rư-nu-chi nơi hàng ngày các nhà buôn và kinh doanh nước ngoài thường gửi các điện về chuyện kinh doanh, xuất nhập khẩu, ngân hàng của họ hàng ngày. Bức điện đó hầu như nguyên văn như sau:
“ Đàm phán lâu dài giữa các nhà sản xuất bia và mỳ sợi một bên và các nhà sản xuất gạo một bên cuối cùng đã thất bại. stop. Các nhà sản xuất gạo vừa mới họp tại Tô-ky-ô và đã quyết định bác bỏ những đề nghị của phía bên kia về việc hợp tác tay ba. Stop. Phía bia và mỳ sợi muốn hướng hợp tác chống lại các nhà sản xuất rượu Whisky và kẹo cao su. Stop. Những nhà sản xuất gạo trả lời: có thể chúng tôi quan tâm đến việc hợp tác chống lại những người sản xuất vodka nhưng chúng tôi rất tiếc không thể tham gia hợp tác hướng vào việc chống lại rượu Whisky và kẹo cao su”.

[LuuHuongSoai]

Bức điện khác thường của tôi đã thoát được sự chú ý của nhà kiểm duyệt, nếu có người kiểm duyệt trên đường giây thông tin thương mại. Hãng HAVAS đã gửi điện trả lời: “Đã nhận được điện. Giăng Pe-ranh”. Sau đó lại có một bức thư của Tổng giám đóc tở lời chúc mừng khen ngợi, lời lẽ rất dí dỏm. Tôi khoái quá đem chia sẻ với Vu-kê-lích. Hãng HAVAS sau khi nhân được điện đã giải được mã và công bố tin.
Trong mấy ngày liền tôi chờ đợi một cú sốc, lo rằng bộ ngoại giao hoặc các nhà quân sự phản ứng nhưng không xẩy ra điều gì. Hình như sứ quán Nhật tại Pa-ri hoặc các cơ quan tình báo Nhật không làm nhiệm vụ của họ một cách tốt đẹp lắm. Còn cái nghề báo chí của tôi chắc chắn là rất thú vị và cuộc sống rất đẹp. Những người Nhật đã không mất trí trước Hít-le. Khuôn mặt cau có của nước Nhật quân sự vẫn không che mờ hoàn toàn khuôn mặt của văn hóa và sắc đẹp ngày xưa. Trong một bức thư gửi cho bố mẹ tôi, tôi viết: “Mặc dù các sự biến con vẫn có thì giờ thỉnh thoảng chuồn đi chơi vùng Hayama và vùng bờ biển duyên dáng của nó. Các cô gái Nhật rất mới vừa khôn ngoan vừa e lệ đi dọc theo sóng trào, từng đôi một chân đất và chỉ mặc trên người một bộ áo tắm nhẹ nhàng bằng vải thường…
Trong các cuộc bắn cung, một vài cháu chắt của các nhà võ sĩ đạo samurai đang làm đầy đủ các thủ tục cổ xưa, với một dáng đứng cứng nhắc và đầy tự hào trước khi bắn, biết đâu sau này họ chẳng cầm súng liên thanh chứ không phải những chiếc cung ấy… Tuy vậy ở đây, lúc này cũng còn cuộc sống êm đềm.”

[LuuHuongSoai]

NĂM RỒNG

Sự êm ả của của cuộc sống, nghĩa là mặt đáng yêu của cuộc sống Nhật Bản chưa phải đã hoàn toàn mất hẳn trong những năm trước chiến tranh và vụ Trân Châu cảng. Trái ngược lại, nước Nhật của thời kỳ lộn xộn này vừa có cái vẻ tuyệt vời vừa có cái vẻ ghê tởm của nó; đấy chính là đất nước có hai bộ mặt chồng chéo nhau mà tôi thấy khi mới đến. Buồn thay, bộ mặt đen tối thường lộ ra luôn còn bộ mặt sáng sủa và duyên dáng lại càng hiếm thấy trong năm 1938. Kiểm soát của cảnh sát, bãi bỏ các quyền tự do, tổng động viên, tuyên truyền giọng phát xít v.v… tất cả ngày càng tăng thêm vào cuối năm ấy. Chính thế Nhật trở nên cứng rắn hơn dưới sự thúc đẩy của bộ trưởng nội vụ lúc đó là đô đốc Su-ét-sư-gu.
Một trong những nguyên nhân chính là hiệp định ký kết tại Muy-ních ngày 30 tháng chín giữa Hít-le và các chế độ dân chủ châu Âu. Ở Nhật vào mùa hạ khi có vụ Changkufeng thì có một ngọn gió thuận lợi cho phe ôn hòa, nhưng vụ Muy-ních đã thay đổi tình hình và một luồng gió chiến tranh và phiên lưu đã nổi lên mùa thu năm đó. Vì Hít-le thả sức cướp bóc tại châu Âu thì nước Nhật cũng phải làm như thế tại châu Á chứ. Một tháng sau khi ký hiệp định Muy-ních, quân đội Thiên hoàng đã mở trận tấn công mãnh liệt vào vùng Hoa Trung, đánh chiếm Hán Khẩu và đổ bộ vào tỉnh Quảng Đông tại Hoa Nam. Phe quân phiệt lại giành được thắng lợi, được kích động vì thắng lợi của Hít-le tại châu Âu và thắng lợi ở Trung Hoa. Đô đốc Su-ét-sư-gu liền lợi dụng tình thế, xiết chăt hơn nữa bộ máy kìm kẹp nhân dân tại mặt trận hậu phương.

[LuuHuongSoai]

Tại tầng bảy của tòa nhà Đăng-sư, chúng tôi có những cuộc tranh cãi sôi nổi giữa những người phóng viên nước ngoài trước và trong khi có đàm phán tại Muy-ních. Tôi là người “chống Muy-ních” ủng hộ cuộc kháng chiến tức thì chống Hít-le và anh Vu-kê-lích lại còn tỏ ra hăng hái hơn tôi nữa. Nói chuyện với các nhà báo Anh và Mỹ, trong đó có Gim-mi Kốc của hãng Roi-tơ của Anh và các bạn đồng nghiệp của các hãng thông tấn của Mỹ AP và UPI, anh cực lực lên án những sự tàn bạo của Hít-le và Mút-sô-li-ni, sự hèn yếu của Luân Đôn và Pa-ri, anh tố cáo chính phủ Xăng-bớc-len và Đa-la-đi-ê đã lừa dối nhân dân khi nói rằng Muy-ních đã cứu vãn hòa bình cho một thế hệ.
Tôi tìm thấy trong các bức thư còn lưu trữ được hình ảnh và tiếng vang của những cuộc tranh cãi ấy. Trong một bức thư ngày 26 tháng 9 tức là bốn ngày sau khi xẩy ra vụ Muy-ních, tôi đọc thấy một ý nói xa xôi trong tin tức Vu-kê-lích cho tôi, chắc là từ nguồn của Ri-hác Sóc-giơ:
“Ở đây những người Đức thạo tin nhất và có quan hệ chặt chẽ với chính phủ họ thú nhận rằng nước Đức lúc này không đủ sức để tiến hành chiến tranh và không thể chịu nổi hai tháng trước một liên minh Anh-Pháp-Liên Xô”

[LuuHuongSoai]

Trong một bức thư gửi cho gia đình ngày 26 tháng 10, tôi còn viết rằng: “ Quảng Đông thất thủ là một đòn kinh khủng đánh vào đế quốc Anh, sự sụp đổ phá sản của Hồng Kông, Sing-ga-po bị đe dọa tất nhiên người ta chưa nhìn nhận ra. Đây là một cuộc rút chạy của những người phương Tây tại châu Á và thắng lợi của những kẻ tuyên truyền cho chủ nghĩa phiên lưu”. Cũng trong thư này, tôi còn tường thuật lại những hình ảnh của cuộc phiên lưu ấy mà tôi được thấy trên màn ảnh xi-nê của Nhật:
“Con được chứng kiến cảnh đổ bộ vào Quảng Đông trên màn ảnh thời sự. Khi con nhìn thấy cuộc tiến quân khủng khiếp của những người châu Á đánh nhau với người châu Á khác, quân Nhật ào ạt như thác lũ đổ vào Trung Quốc. Mỗi lần như vậy con quặn đau trong lòng. Cảnh đồng quê cổ xưa của Trung Quốc, những cảnh quan tuyệt đẹp, những cảnh buổi sáng trên sông Hoàng Hà rộng lớn… và đột nhiên ở một góc màn ảnh, chúng (bọn Nhật) hiện ra nối tiếp theo đuôi nhau vai mang nặng, vừa đi vừa thở, chiến đấu có lẽ vì đất đai hơn là vì những con người. Và đây là một cái làng lạ lùng cổ kính hàng thế kỷ đang bị quân đội tràn đầy. Trên các ngọn đồi núi rậm rạp đạn pháo binh nổ bung thành những đám khói lớn. Những chiếc thủy phi cơ chất đầy bom ầm ầm cất cánh khỏi mặt nước làm tung tóe nước và ánh sáng. Trong các hình ảnh ấy bao giờ cũng có một tầm vóc vĩ đại, một vẻ đẹp nguyên thủy, một sự hài hòa mãnh liệt của phong cảnh. Đồng thời hiện ra sức mạnh khổng lồ của con người, cuộc xâm lược to lớn đang tiến hành giữa thế kỷ hai mươi với những con người bé nhỏ, gầy gò vụng về và độc ác. Màn ảnh cũng phục hiện lại tầm vóc to lớn và bi thảm của những cuộc ném bom. Con nhìn màn ảnh và không còn là người khán giả trên ghế nữa, con thấy như mình là người đang ngồi trên chiếc máy bay ba động cơ rất mạnh mẽ. Ba, bốn hay năm con chim sắt như vậy đang ầm ầm lướt máy ở cạnh con. Máy bay xuyên mây rồi vụt chui ra khỏi mây và tấm bản đồ địa lý gồm cửa sông rộng mênh mông những đồng ruộng ngập nước, những dải đồng bằng vô tận trải ra dưới cánh bay: đấy là nước Trung Hoa với những dòng sông cổ xưa, đất đai ngàn đời già cỗi, nơi đó đang rơi xuống tới tấp những quả bom chết người…”

[LuuHuongSoai]

Nhiều hình ảnh khác lại xuất hiện trong các phim thời sự hàng tuần: trong một thị trấn cổ kính nào đó, trị trấn này không giống thị trấn kia, nhưng có cái chung là bùn lầy bẩn thỉu, kỳ lạ và dễ mến. Nhưng kìa, quân kỵ binh Nhật đã theo một đường tắt ập đến. Và bây giờ thì họ đang diễu hành trên phố qua những đường phố hẹp. Đó là cuộc “diễu hành thắng trận” theo thủ tục thường lệ. Rồi máy quay phim chuyển từ địa điểm này sang địa điểm khác trong thị trấn và đó đây hiện ra cảnh hoang tàn đổ nát, những nhà bị bom đạn trống hoác, những mảnh tường thành dày dặn, vuông vức với chiếc cổng nặng nề lại được gia cố thêm đã bị đánh mìn nổ tung. Những lá cờ trắng có mặt trời đỏ bay tung trên khắp thị trấn bị phá hủy chứng minh nền “văn minh Nhật Bản” đã tràn qua đó”.
Việc đánh chiếm được Hán Khẩu và Quảng Đông đã gây ra trong tháng II những hào hứng lớn tại Tô-ky-ô. Trước cửa hoàng cung Nhật đã diễn ra cuộc diễu hành của hàng chục vạn học sinh, hàng vạn công nhân viên chức, hàng vạn học sinh sỹ quan, hàng chục vạn các bà mẹ yêu nước, có cả sinh viên mặc đồng phục và những thương binh vừa đi vừa tung hô vạn tuế. Tất cả đều vung vẩy các là cờ trắng có hình mặt trời. Chiều tối, những đoàn người biểu tình ấy dưới hàng vạn ngọn đèn lớn trông giống như các dòng sông, các dòng sông Châu Á. Theo hiệu lệnh chung, tất cả, hàng vạn con người đều cúi rạp xuống để vái lạy hướng về Hoàng cung, nơi Nhật hoàng ngự trị trong các điện đài ẩn náu vô hình sau các hàng tùng bách.

[LuuHuongSoai]

Vu-kê-lích và tôi, chúng tôi đi cùng nhau qua thành phố để quan sát quang cảnh ấy, những hình ảnh của một dân tộc bị những thủ lĩnh của họ lừa dối và đẩy đầu vào cảnh chiến tranh ở bên ngoài và chế độ hà khắc ở bên trong. Điều rõ ràng là các nhà quân phiệt Nhật đã lợi dụng những thắng lợi tại Trung Hoa để tăng cường quân sự hóa dân chúng, tổ chức các hội quần chúng có tính độc đoán, chuyên dùng để tuyên truyền chiến tranh và nhào nặn cái khối đa dạng ấy thành một bầy gia súc ngoan ngoãn. Nhân dân Nhật gồm hàng triệu người dân đen, có tầm kiến thức hạn chế, không được học hành quá mức sơ cấp, không có nguồn thông tin nào khác ngoài chính phủ, quen chịu đựng kham khổ một cách can đảm, người dân Nhật hiền lành ấy chấp nhận sự áp bức ngày càng tăng lẫn lộn với lòng hy sinh và yêu nước. Đây cũng là thời kỳ động viên thanh niên cao độ để ném vào chiến tranh. Mỗi tháng hàng vạn thanh niên phải ra mặt trận, người ta nhìn thấy họ khắp nơi, nhất là ở nhà ga, đi từng nhóm hoặc từng người về nơi tập trung của trung đoàn. Người lính mới vận quần áo vải mẫu kaki đầu đội mũ vải có băng đỏ, tay cầm một bức chướng bằng vải trắng trên có ghi chữ. Một đám đông tập hợp xung quanh là gia đình bà con, bạn bè trong lớp hay trong xưởng máy, từng người một cúi đầu rạp mình vái chào người ra đi rồi tặng anh ta quà, kỷ niệm, bùa chú, có khi còn phát biểu ý kiến, chẳng khác gì đám ma. Tầu lửa đến, chàng trai lên tầu, một lúc sau lại hiện ra trước khung cửa sổ và khi tầu chuyển bánh thì mọi người lại tung hô vạn tuế ầm ỹ. Trong đám người quay trở về nhà, người ta thấy một bà mẹ già cố gắng kìm tiếng khóc nức nở…

[LuuHuongSoai]

Trong khi đẩy nhân dân vào cuộc chiến tranh, các nhà lãnh đạo Nhật hoàn toàn bất lực, không thể thảo luận được với nhau trong việc xác định mục tiêu quốc gia và sự bất đồng của họ sẽ góp phần lớn lao vào việc đẩy nước này vào cuộc phiêu lưu và tai họa. Mặc dù chính phủ tìm mọi cách để giữ kín những sự chia rẽ và tranh chấp nội bộ vẫn là hiển nhiên. Và đây là đề tài ưa thích trong các cuộc trao đổi của chúng tôi tại văn phòng thông tấn xã HAVAS. Trận chiến đấu tiếp diễn gay gắt giữa những nhà quân phiệt và những người tự do, đại diện cho các tập đoàn tư bản độc quyền kinh tế và tài chính, gọi là zaibatau tức là đại tài phiệt. Trong chính phủ thì bộ trưởng dân sự và bộ trưởng quân sự luôn luôn đối lập nhau. Ngay trong lực lượng vũ trang giữa hải quân và lục quân cũng thường tranh chấp nhau. Về mặt chiến lược chung và sự bành trướng, những kẻ ủng hộ tiến quân lên phía bắc tranh cãi với kẻ chủ trương tiến xuống phía nam. Về chiến tranh ở Trung Hoa, sự mâu thuẫn ngự trị giũa nhóm chủ trương “ tiến đến cùng” và nhóm chủ trương đàm phán với Tưởng Giới Thạch. Cuối cùng trong quan hệ với khối trục liên minh Đức – Ý, phe thân quốc xã tiếp tục tranh cãi với cánh ôn hòa ủng hộ việc duy trì các quan hệ thận trọng và đúng mực với Luân Đôn, Hoa Thịnh Đốn và Pa-ri.
Sự bất lực của chính phủ Nhật trong việc chấm dứt “sự cố Trung Hoa” như người ta thường nói thời đó. Bằng một chiến thắng quyết định, hoặc bằng một cuộc đàm phán thành công đã dẫn đến việc sụp đổ của nội các Kô-nô-iê tháng 1 năm 1939 sau khi những đề nghị hòa bình hồi tháng chạp không thành. Trong lịch của Nhật, năm 1939 là năm Rồng. Anh bạn Vu-kê-lich của tôi luôn hài hước đã nói đùa như sau: “Chiến tranh Trung Hoa đã thực là khéo bắt đầu, đó là năm Sửu và các thắng lợi tạm cũng đã xẩy ra trong năm Dần. Nhưng người ta đã hoài công chờ đợi hòa bình trong năm Mão. Mão là năm con thỏ, con thỏ ít nhất đối với người phương Tây là biểu tượng của sự lừa dối và thất bại. Năm nay chúng ta rơi vào năm Rồng, cái hàm rồng sẽ nuốt hết chúng ta trong khói lửa cho mà xem.”

[LuuHuongSoai]

Và thực tế là cuối năm 1939 năm Rồng, chiến tranh thế giới thứ hai đã nổ bùng. Ngay cuối năm 1938, không khí chiến tranh đã ngày càng nặng nề và người ta thấy ở thành phố Tô-ky-ô luôn luôn có những cuộc diễn tập phòng không. Thành phố bị chìm trong cảnh đen tối, đèn tắt ngấm làm cho người ta liên tưởng đến một cuộc chiến tranh với Liên Xô.
Chính phủ của nam tước Hiranuma tiếp sau nội các của Hoàng thân Kô-nô-iê gần như ngay lập tức tái lập lại các cuộc đàm phán về dự án liên minh với nước Đức của Hít-le. Nhưng trong cuộc đàm phán này cũng nhanh chóng sa lầy vào cuộc tranh cãi trước đây như dưới thời Kô-nô-iê, nghĩa là sự đối lập của kẻ thân quốc xã và kẻ thân Anh, nói cách khác là giữa phát-xít và dân chủ. Những cuộc bàn cãi trong nội các hoặc những cuộc họp thu hẹp với năm bộ trưởng chủ chốt liên tiếp tái diễn mà chẳng thu được tiến bộ nào quyết định. Các tin tức Vu-kê-lích mang đến cho tôi một lần nữa trùng hợp với các tin do tôi thu được từ nguồn tin Nhật cho thấy rằng phía Đức tiếp tục đề nghị một liên minh rộng rãi về quân sự chĩa vào các chế độ dân chủ phương Tây là chủ yếu. Từ Béc-lin, tướng Ô-shi-ma hướng dẫn một cuộc tiến công thường trực chống lại nội các của Hiranuma. Nhưng nam tước Hiranuma lại lừng chừng. Những quan điểm của Ô-shi-ma và những người thân Đức lại bị những người chủ trương một hiệp định nhằm chĩa vào chống Liên Xô ngăn chặn lại. Trong các phần tử ôn hòa có bộ trưởng ngoại giao Arita và bộ trưởng hải quân độ đốc Yonai, ông này lại không nhất trí được với bộ trưởng lục quân là tướng Itagaki.