3. Quá trình xây dựng và thời gian hoàn thành.
Sau khi đã trúng thầu, ngày 12-8-1898, Công ty Daydé & Pillé đã uỷ nhiệm cho kỹ sư Saint Fort Mortier làm chỉ huy công trình xây dựng cầu và làm đại diện chính thức của Công ty tại Bắc Kỳ. Và ngày 12-9-1898, vào lúc 4 giờ chiều, viên đá đầu tiên của công trình xây dựng cây cầu lớn bắc qua sông Hồng đã được đặt tại một địa điểm bên bờ sông, trước sự chứng kiến của gần 50 quan chức người Pháp. Để chào đón sự kiện trọng đại này, từ ngày 11 đến ngày 14-9, chính quyền thuộc địa đã tổ chức nhiều cuộc vui chơi xung quanh Hồ Hoàn Kiếm, với một khoản chi phí là 20.000 đồng (9).
Bản vẽ thiết kế cầu Long Biên lưu tại Trung tâm LTQG I.
Để đối phó với sự hung dữ của con sông Cái, Daydé & Pillé đã phải tổ chức công trường của mình một cách đặc biệt. Trong suốt mùa lũ xẩy ra từ tháng sáu đến tháng mười hàng năm, khi mức nước sông thường xuyên lên cao tới 8 mét với dòng chẩy 4 mét một giây, công trường hoàn toàn không hoạt động. Và vì thế, công nhân phải làm việc hết sức khẩn trương trong một khoảng thời gian nhất định, ngoài mùa lũ. Không gặp phải khó khăn lớn về tài chính, lại tổ chức công việc tốt nên Daydé & Pillé đã hoàn thành công trình của mình trong một khoảng thời gian gần 3 năm, mặc dù thời hạn quy định dành cho nó là 5 năm (10).
Ngày 28-2-1902, vào lúc 8 giờ 30 phút, chuyến tầu đầu tiên khởi hành từ ga Hà Nội đưa vua Thành Thái và Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer cùng đoàn tùy tùng tới đầu cầu để làm lễ khánh thành, trước sự chứng kiến của hàng nghìn người dân bản xứ. Tại buổi lễ này, cây cầu lớn nhất Đông Dương đã được mang tên người đã khai sinh ra nó, Toàn quyền Paul Doumer. Sau ngày Hà Nội được giải phóng, cầu được đổi tên thành cầu Long Biên.
Cùng với việc khánh thành cầu, bằng Nghị định số 953 ngày 28-3-1902, Toàn quyền Đông Dương đã chính thức cho phép tuyến đường sắt từ Hà Nội đi biên giới Việt-Trung, đoạn Hà Nội-Gia Lâm được đưa vào khai thác từ ngày 8-4-1902 và cũng vào ngày này, bến phà đường sông của Hà Nội đã bị xoá bỏ (11). Và cũng từ thời gian này, nhu cầu đi lại, thông thương của dân chúng đã không còn gặp khó khăn khi phải vượt qua sông Hồng trong mùa mưa lũ nữa.
4. Tổng chi phí.
Trong quá trình xây dựng cầu, Công ty Daydé & Pillé đã phải huy động đến hơn 3.000 công nhân người bản xứ và một đội ngũ khoảng 40 giám đốc, kỹ sư, chuyên gia và đốc công người Pháp để điều hành công việc. Và để đảm bảo chất lượng của công trình, Công ty Daydé & Pillé đã sử dụng khoảng hơn 30.000 mét khối đá và 6.000 tấn kim loại, trong đó thép cán là 5.600 tấn, sắt và thép đã rèn là 165 tấn, gang là 137 tấn, thép đúc là 5 tấn và chì là 7 tấn (12). Tổng số tiền chi phí cho công trình này là 6.200.000 frs (13), so với số tiền dự trù ban đầu, con số này chỉ vượt quá 300.000 frs, một con số rất khiêm tốn đối với một công trình đồ sộ như công trình xây dựng cây cầu lớn nhất Đông Dương này.
5. Ai là tác giả đích thực?
Vì sao cho đến tận thời điểm này, khi mà ngày đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội đang tới rất gần, một số báo (trong đó có cả báo hình và báo điện tử) đều cho rằng “Gustave Eiffel là người thiết kế và xây dựng cầu Long Biên” ? Đó là vì chúng ta chưa có thói quen tra cứu tài liệu gốc mỗi khi cần công bố một sự kiện nào đó đã diễn ra trong lịch sử. Phải chăng cách khai thác, công bố thông tin của một số báo ít lâu nay còn có đôi lúc thiếu thận trọng, thiếu xác minh khoa học ?
Dấu và chữ ký của Daydé & Pillé trên bản vẽ thiết kế cầu Long Biên lưu tại Trung tâm LTQG I.
Những tài liệu còn được lưu trữ tại Trung tâm LTQG I (hồ sơ đấu thầu, nghị định của Toàn quyền Đông Dương chọn Công ty Daydé & Pillé làm nhà thầu chính thức và nhất là các bản thiết kế cầu đều có chữ ký của Daydé & Pillé) cho phép khẳng định rằng Daydé & Pillé chính là người thiết kế và xây dựng cầu Doumer trước kia và là cầu Long Biên ngày nay.
Cũng theo tài liệu lưu trữ, Société de Levallois Perret là một trong sáu công ty tham gia đấu thầu xây dựng cầu Doumer, một trong hai công ty có hai phương án được Tiểu ban Kỹ thuật lựa chọn và là công ty đã từng gửi thư kháng nghị đến Hội đồng thẩm định các dự án tham gia đấu thầu khi Daydé & Pillé được chọn làm nhà thầu chính thức chính là một công ty xây dựng của Gustave Eiffel đang hoạt động ở Đông Dương vào thời điểm đó (14). Gustave Eiffel đã để lại một kỳ quan cho thế giới, đó là ngọn tháp mang tên ông - tháp Eiffel - biểu tượng của thành phố Paris, thủ đô của nước Pháp. Gustave Eiffel không phải là tác giả của cầu Long Biên nhưng không phải vì thế mà cầu Long Biên mất đi vẻ đẹp và vai trò lịch sử của nó.
Cùng với những phương tiện giao thông đường sắt khác ở Hà Nội thời kỳ cận đại, cầu Long Biên đã đóng góp vai trò quyết định vào việc làm cho Hà Nội trở thành “trung tâm đường sắt quan trọng nhất của Bắc Kỳ và của toàn Đông Dương...” (15). Cầu Long Biên đã chứng kiến những người lính viễn chinh Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội ngày 10-10-1954. Và cầu Long Biên đã cùng người dân Thủ đô kiên cường, vững vàng trong những năm tháng chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ. Cầu Long Biên đã thực sự trở thành nhân chứng lịch sử, dấu tích văn hoá lịch sử và biểu tượng văn hóa quen thuộc của thủ đô Hà Nội. Tôn trọng sự thật lịch sử, trả lại tên tác giả cho cầu Long Biên chính là một việc làm thiết thực để kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội./.
TS. Đào Thị Diến
Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I.
Chú thích:
1.Lê Huy Tuấn: Những điều mới biết qua nhịp cầu Long Biên lịch sử (báo Người Hà Nội, số 1-2-3 ngày 1-1-2001, tr. 32) và Vũ Văn Thuyên: Ai là tác giả thiết kế cầu Long Biên ? (tạp chí Xưa và Nay, số 97 năm 2001, tr. 37-39).
2. Khai mạc ngày 12-7-2008 tại ngôi nhà nghệ thuật số 31A , Văn Miếu, Ba Đình, Hà Nội.
3. Wikipedia là một bách khoa toàn thư nội dung mở bằng nhiều ngôn ngữ trên Internet trực thuộc Quỹ Hỗ trợ Wikimedia, một tổ chức bất vụ lợi đã đăng ký tại tiểu bang Florida, Hoa Kỳ.
4. Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (Fonds de la Résidence supérieure au Tonkin-RST), hồ sơ: 6532.
5. RST, hồ sơ: 6532.
6. A. Raquez: Le pont Doumer, Revue Indo-Chinois, n°180, 31mars 1902, p. 275-280.
7. Công ty Daydé & Pillé được thành lập ngày 31-12-1885 tại Créteil (Pháp) và đăng ký hoạt động kinh doanh ngày 23-1-1886, đã từng đoạt giải thưởng lớn trong Hội chợ thế giới ở Paris năm 1889, có trụ sở chính đặt tại Creil (Oise), văn phòng đặt tại 29 rue de Chateaudun (Paris).
8. Journal officiel de l'Indochine, 1898, số 10 và 11 ngày 3 và 7-2-1898, tr.115.
9. RST, hồ sơ: 80464.
10. Công trình xây dựng cầu bắc qua sông Hồng được Công ty Daydé & Pillé thực sự khởi công vào tháng 3 năm 1899 và chính thức hoàn thành vào tháng 2 năm 1902.
11. RST, hồ sơ: 7861.
12. A. Raquez: Le pont Doumer, tài liệu đã dẫn.
13. Arrêté du 13 mars 1902 du Gouverneur général de l’Indochine Paul Doumer fixant à nouveau le montant des dépenses autorisées pour les travaux de construction du pont sur le Fleuve Rouge à Hanoï. Journal officiel de l'Indochine, số 27 ngày 3-4 -1902, tr. 282.
14. Eiffel thành lập công ty riêng với tên gọi ban đầu là Gustave Eiffel (từ năm 1858 đến 1893), sau đổi thành Công ty xây dựng Levalois-Perret (từ 1893-1937) và cuối cùng đổi thành Công ty Anciens Etablissements Eiffel (từ năm 1937 trở đi). Công ty này cũng đã tham gia xây dựng một số cây cầu ở Việt Nam như cầu Hạ Lý ở Hải Phòng, cầu Bến Lức ở Thành phố Hồ Chí Minh và một cầu đường sắt ở Huế.
15. Pierre Gourou: Le Tonkin, Exposition coloniale internationale, Paris, 1937, tr. 320.
Đoàn Thu Hà
