Tên anh chưa có trong danh sách

[dungrommel]

Ông lại im lặng, người co dúm lại, đôi môi khô khốc rít từng hơi thuốc. Plugiơnhikốp đứng lặng thinh bên cạnh, anh rút trong túi ra một miếng bít cốt cắn dở và đặt xuống cạnh cây nến rồi chậm chạp bước qua những bóng người đang rên la cũng những xác đã vĩnh viễn lặng thinh, đi sâu vào bóng tối dày đặc của căn hầm.
Đênhisich nằm bất động, hai mắt nhắm nghiền, ngực quấn đầy giẻ bẩn thỉu thấm máu, đang phập phồng theo từng nhịp thở nặng nề. Plugiơnhikốp định ngồi xuống cạnh nhưng bên anh ta la liệt những thương binh khác, nên anh chỉ có thể ngồi xổm được thôi. Ngồi như vậy quả rất khó khăn cho anh vì lưng anh vốn đã đau nhừ do gạch ngói đè lên.
- Cậu nằm bên cạnh đã được chuyển đi – Đênhisich nói, mắt vẫn nhắm nghiền - cậu ấy chết từ hôm qua.
Khó khăn lắm Plugiơnhikốp mới xoay trở được cơ thể đau nhừ. Cố chống cánh tay cứng đờ như gỗ xuống nền gạch, và ngồi bệt xuống bên cạnh anh, thận trọng tháo chiếc bi đông ra khỏi thắt lưng. Đênhisich giơ tay nhưng lại kìm được ngay:
- Còn cậu?
- Mình chưa bị thương
Chiếc bi đông kêu ọc ạch và ngay lập tức, giữa căn hầm tối tăm, mọi người cùng cựa quậy, có người bò qua những người sống và trườn cả lên những người chết để tới chỗ anh, có người túm lấy anh, cố lay kéo hoặc đập vào vai anh. Vừa cúi người che đỡ cho anh bạn biên phòng, Plugiơnhikốp vừa thì thầm giục:
- Uống đi! Uống đi Vôlôđia! Uống đi!
Căn hầm như náo động hẳn lên, tiếng rên rỉ, tiếng gào thét như ùn cả về chỗ có nước, và từ trong bóng tối, hàng chục cánh tay khẳng khiu trong rất đáng sợ, đang run rẩy vươn ra. Và người ta chỉ còn nghe thấy một thứ giọng khàn khàn ghê rợn:
- Nước, nư-ơ-ớc!…
- Không có nước! – Plugiơnhikốp kêu to – Anh em ơi, các đồng chí ơi, không có nước đâu.
- Nư-ơ-ớc!… - những cổ họng khô cháy cùng gào lên. Có người đã khóc hoặc chửi rủa, những cánh tay vẫn giơ ra nắm lấy vai Plugiơnhikốp, nắm lấy đai đeo kiếm và túm chặt lấy tấm áo đẫm mồ hôi của anh.
- Các đồng chí ơi, tối nay tôi sẽ đi lấy nước! – Plugiơnhikốp lại kêu to - Tối nay. Còn bây giờ thì không nhấc nổi đầu được nữa! Nào, uống đi, Vôlôđia, uống đi!…
Cả căn hầm lặng đi giây lát, và trong khoảnh khắc im ắng ấy, mọi người đều lắng nghe anh lính biên phòng khó khăn nuốt từng ngụm nước. Chiếc bi đông rỗng không rơi cục xuống nền hầm, và tiếng khóc, tiếng gào, tiếng nức nở lại rộ lên.
- Như vậy, là mình sống được đến mai – Đênhisich bỗng nói, hàm răng anh hơi hé lộ nụ cười yếu ớt – Mình tưởng chỉ sống được đến hôm nay, nhưng bây giờ thì đến mai. Trước chiến tranh, mình làm việc ở hội trợ giúp phát triển đường thuỷ và bảo vệ sự sống của con người trên đường thuỷ. Suốt ngày mình dầm dưới nước. Dòng sông quê mình chảy xiết lắm. Vậy là cậu đã được uống thoả thê – Anh im lặng – Như vậy là đến mai… Bây giờ là ban ngày hay ban đêm?
- Ban ngày – Plugiơnhikốp đáp - Bọn Đức lại đang kêu gọi, thuyết phục.
- Thuyết phục? – Đênhisich cười gằn - Thuyết phục, lại thế nữa cơ à? Chúng đã giết hàng trăm lần - giờ lại còn thuyết phục? Thuyết phục những người đã chết! Nghĩa là chúng mình ở đây cũng không vô ích, đúng không? – anh đột nhiên chống tay ngồi dậy và hét to trong bóng tối: - Đừng chửi rủa tôi vì một ngụm nước, các bạn ạ! Tất cả chỉ vẻn vẹn có một ngụm thôi, chẳng có gì mà chia sẻ. Các bạn có nghe thấy không? Bọn Đức đang năn nỉ? Chúng nó đang van xin…
Anh ho sặc sụa trong nỗi nặng nhọc, một dòng máu trào ra và sủi bọt trên khoé miệng. Trong hầm ngầm lại lặng thinh chỉ còn tiếng kêu la của người chiến sĩ bị bỏng nặng. Từ trong bóng tối, tiếng ai đó vọng lên:
- Người anh em tha lỗi cho chúng tôi. Hãy tha lỗi cho chúng tôi. Ở trên ấy ra sao?
- Ở trên ấy ra sao ư? – Plugiơnhikốp lúng túng hỏi lại, và cố nghĩ xem nên trả lời như thế nào – Chúng ta vẫn giữ vững. Đã có đạn. Đúng thế. Sáng nay máy bay ta xuất hiện. Chín chiếc! Họ lượn trên đầu ba vòng. Nghĩa là họ đã biết về chúng ta, họ đã biết! Có lẽ họ bay trinh sát để chuẩn bị cho cuộc phá vây…

[dungrommel]

Thật ra, chẳng có chiếc máy bay nào xuất hiện, cũng chẳng có ai nhắc tới chuyện phá vây hoặc biết rõ ở miền cực tây của đất nước, một vùng nằm sâu trong hậu phương của quân Đức này, có ngôi thành cổ đang thấm máu. Nhưng Plugiơnhikốp nói dối, vẫn tin chắc là quân ta đã biết, đã hiểu và sẽ đến. Nhất định họ sẽ đến vào một lúc nào đó
- Quân ta sẽ đến – anh nói tiếp, cảm thấy nước mắt mằn mặn trong cổ họng, tự nhiên trào lên nỗi sợ hãi rằng mọi người trong hầm ngầm sẽ biết được sự thật, sẽ hiểu rõ được tất cả - Nhất định quân ta sẽ đến và sẽ tiến xa hơn. Họ sẽ đánh tới tận Berlin và sẽ treo cổ Hitler lên chiếc cột cao nhất.
- Treo cổ thì còn nhẹ - có tiếng ai nói - Cứ bắt nó nhịn khát hai tuần liền, không cho uống một giọt nước nào cả.
- Phải vất nó vào nước sôi…
- Thôi, dẹp chuyện ấy lại - người vừa xin lỗi lúc nãy lại lên tiếng – Hãy cố giữ đến lúc quân ta tới. Phải cố giữ đến lúc ấy. Phải sống đến lúc ấy. Và hãy nói với họ, ở đây, anh em chúng tôi… - Anh đột nhiên im bặt rồi cứ nhắc đi nhắc lại mãi một tiếng duy nhất mà người sắp chết muốn nói với người đang sống.
- Đã chết không chịu nhục nhã - một giọng nói trẻ trung nhắc nhở, tuy khẽ nhưng rất rõ.
Mọi người lại im lặng, sự im lặng chứa đừng niềm tự hào khắc nghiệt của những con người không chịu khuất phục trước ranh giới giữa người sống và người chết. Plugiơnhikốp cũng ngồi im, anh không cảm thấy những giọt nước mắt đang từ từ lăn trên khuôn mặt nhem nhuốc đã có những sợi râu lởm chởm của mình.
- Kôlia – Đênhisich giật tay áo anh – Mình không cần xin gì cả: đạn bây giờ rất quý. Chỉ xin cậu đưa mình ra khỏi đây, Kôlia. Cậu đừng có nghĩ ngợi gì nữa, mình sẽ đi được, mình cảm thấy đi được mà. Mai mình mới chết, còn bây giờ mình vẫn còn đủ sức. Xin cậu hãy giúp mình một tay được chứ? Mình muốn thấy ánh nắng, Kôlia.
- Không được. Trên ấy chúng ném bom suốt ngày. Cậu không lên được đâu.
- Lên được, mình lên được mà – anh lính biên phòng thủ thỉ - Mình van cậu, Kôlia. Mình không định nói ra nhưng bây giờ mình sẽ nói. Kôlia, những viên đạn ấy là bắn vào cậu, đồng chí trung uý, vào cậu, Kôlia, đây là viên đạn của cậu đưa đấy. Vậy cậu hãy dìu mình lên chỗ sáng, chỉ thế thôi. Thậm chí mình sẽ không xin cậu nước đâu. Mình vẫn đủ sức. Mình muốn thấy ánh sáng, cậu hiểu chưa? Mình muốn thấy ánh sáng ban ngày của mình.
Nhờ Plugiơnhikốp đỡ, anh lính biên phòng đứng dậy một cách khó khăn. Anh cố nén, hai tay run rẩy quờ quạng giữ tiếng thở khò khè qua hàm răng nghiến chặt. Nhưng anh cố đứng dậy và tự bước ra phía cửa: Plugiơnhikốp chỉ dìu anh khi phải bước qua các chiến sĩ nằm lộn xộn trên nền hầm.
Vẫn ngồi ở tư thế lúc này, ông y sĩ miệt mài, xé những bộ quần áo của tử sĩ thành những dải băng. Ngọn nến vẫn sáng lập loè như chính nó đang thoi thóp trong cảnh mờ ảo đầy mùi hôi thối, chết chóc, và mẩu bánh bít cốt vẫn nằm nguyên bên cạnh cây nến.
Họ lần mò một cách chậm chạp và luôn dừng lại nghỉ lấy sức. Đênhisich thở hổn hển, chỗ vết thương ở ngực anh ta như đang rạo rực. Lúc lúc anh ta phải dừng lại, lẩy bẩy đưa tay lau dòng nước bọt hồng hồng ứa ra khoé miệng. Plugiơnhikốp dìu anh ngồi vào bậc thềm lên xuống. Đênhisich dựa người sát tường, mắt nhắm lại và im lặng – anh ta đang lấy lại sức.
Có một lần anh hỏi:
- Xannhikốp còn sống chứ?
- Còn sống.
- Cậu ấy gặp may đấy – anh lính biên phòng thốt lên, không hề có ý ghen tị mà chỉ đánh giá một sự thật - cậu ấy vẫn đi lấy nước chứ?
- Phải – Plugiơnhikốp im lặng suy nghĩ xem có nên nói rõ sự thật không – Này, Vôlôđia. Tất cả chúng ta đã được lệnh rút lui. Ai đi đâu được thì cứ đi.
- Đi như thế nào?
- Chia từng nhóm nhỏ rút khỏi pháo đài vào rừng.
- Tôi hiểu – Đênhisich khẽ thở dài – Như vậy là phải từ biệt pháo đài cổ. Biết làm sao bây giờ, cũng đúng thôi: ở đây như ở trong bọc ấy.
- cậu cho rút như vậy là đúng à?
Đênhisich im lặng hồi lâu. Giọt nước mắt từ từ lăn ra khỏi khoé mắt và rơi xuống gò má hốc hác lởm chởm râu.
- Kôlia, cậu hãy đi với Xannhikốp.
Plugiơnhikốp lặng lẽ gật đầu, tỏ vẻ đồng ý. Anh định nói nếu không có những khẩu súng máy ở trên cầu thì nhất định anh sẽ đi với Đênhisich, nhưng anh đã không nói vậy.
Anh để Đênhisich trong gian hầm vắng vẻ và trống trải. Anh ta ngồi bệt xuống nền gạch và áp mặt vào lỗ thông hơi, nơi hiện rõ một mảng trời xám, mờ khói.
- Chúng mình không mang theo áo capốt rồi. Mình trong thấy một chiếc ở chỗ ông y sĩ.
- Không cần.
- Mình sẽ mang lên. Chờ yên yên cái đã.
- Ừ, phải đấy.
Plugiơnhikốp lại nhìn đôi mắt đờ dại đầy xa lạ của anh lính biên phòng và bước ra khỏi hầm. Chỉ còn phải vòng qua một góc tường rồi đi lên tầng trên theo một đường cầu thang ngổn ngang gạch vỡ. Ở trên ấy vẫn có những người có khả năng cầm súng do đại uý pháo binh, người mà Plugiơnhikốp chưa hề quen biết, tập hợp lại sau trận tấn công đêm qua và đang cố thủ trên ấy.
Nhưng anh chưa đến được chỗ rẽ thì ngay trên đầu anh vang lên tiếng nổ. Vôi vữa rơi ào ào xuống vai, xuống mũ và một luồng sức ép từ sau góc tường dội xộc vào, cuốn theo bụi đất mù mịt và mùi thuốc nổ sặc sụa của quân Đức.
Gạch đổ ào ào, mái trần rung chuyển, nhưng Plugiơnhikốp đã kịp chạy ra khỏi màn khói dày đặc khét lẹt, và vừa vấp ngã, vừa bò qua đống gạch vỡ. Đâu đó vẫn rộ lên từng loạt tiểu liên. Trong đám khói dày đặc, lấp loáng những chớp lửa chói mắt của các loại súng. Cánh tay của một người nào đó từ trong bóng tố thò ra nắm lấy cái đai đeo của anh, kéo anh đến chỗ cửa sổ. Plugiơnhikốp lập tức trông thấy khuôn mặt nhem nhuốc bẩn thỉu của Xannhikốp hiện ra trước mắt mình:
- Bọn súc sinh đã phá hầm! Chúng nó đánh sập tường rồi!
- Đại uý đâu? – Plugiơnhikốp bật dậy - cậu có thấy đại uý đâu không?
Vừa la hét, Xannhikốp vừa căm hờn bắn liền mấy loạt ngắn vào chiếc cửa sổ đã bị phá tung. Trong màn khói bụi, thấp thoáng những bóng người. Sấm sét và hàng loạt chớp lửa toé lên. Plugiơnhikốp chạy vọt lên tầng một đang chìm trong khói bụi, vấp phải một người đang lồm cồm kéo lê đối chân bị thương được cuốn trong đôi xà cạp đầy máu me. Anh ta ngã vì vướng phải đối xà cạp và khi anh ta đứng dậy thì nhận ra ngay đó là đại uý pháo binh. Ông ta ngồi xuống cạnh tường, hai mắt nhắm nghiền và những giọt nước mắt chảy xuống khuôn mặt thấm đầy máu.
- Tôi không trông thấy gì cả! - ông hét vang – Sao tôi không trông thấy gì cả thế này? Trung uý đâu?
- Tôi đây – Plugiơnhikốp quỳ trước mặt người chỉ huy mù, mặt ông bị cháy hết lông mày, có vẻ như sưng tấy lên, còn râu ông cũng bị cháy xoăn lại – Tôi đây, đồng chí đại úy. Tôi đang ở trước mặt đồng chí đây.
- Tiếp đạn, trung uý! Lấy ở đâu thì tuỳ anh, nhưng phải lấy thêm đạn! Tôi không trông thấy gì cả, không trông thấy cái quái quỉ gì cả!
- Tôi sẽ đi lấy đạn – Plugiơnhikốp nói.
- Khoan! Hãy đặt tôi nằm sau khẩu tiểu liên. Đặt tôi vào sau khẩu súng máy!…
Ông quò quạng tìm Plugiơnhikốp. Plugiơnhikốp vội nắm lấy đôi tay run rẩy, luống cuống ấy và không hiểu sao anh còn áp chặt chúng vào ngực mình.
- Đây, tôi đây! Tôi đây!
- Hết rồi - đột nhiên đại uý khẽ cất giọng bình thản, và sờ soạng lên người anh – mình hỏng mắt rồi. Hỏng rồi. Đạn muốn lấy đâu tuỳ ý. Tôi hạ lệnh, anh phải tìm bằng được đạn về đây.
Ông buông tay và xoa xoa khuôn mặt ứơt đẫm nước mắt. Sau đó, ông đưa tay phải vào bao súng một cách thành thục.
- Anh còn ở đây chứ, trung uý?
- Tôi còn ở đây.
- Hãy chôn các giấy tờ hộ tôi - Đại uý rút khẩu súng lục ra, quờ bật chốt hãm, tay ông không run nữa - Khẩu súng này, anh giữ lấy: còn bảy viên đạn.
Ông đưa khẩu súng lên, gí miệng vào đầu mấy lần nhưng đều trệch
- Đồng chí đại uý! – Plugiơnhikốp hốt hoảng kêu lên.
- Không được kêu!…
Đột nhiên đại uý đút miệng súng vào mồm và bấm cò. Tiếng nổ làm Plugiơnhikốp váng óc xuyên thủng và hất đầu đại uý đập vào tường. Ông đau đớn, quằn quại, rồi ngã lăn xuống nền gạch.
- Đã chết rồi.
Plugiơnhikốp giật mình liếc nhìn và thấy anh trung sĩ đã đứng ngay bên cạnh.
- Chúng ta đã đánh lui được chúng rồi – trung sĩ nói – tôi chưa kịp báo cáo, tiếc thật!
Mãi đến giờ Plugiơnhikốp mới biết cuộc pháo kích đã ngừng. Khói bụi tan dần, mảng tường vỡ và khung cửa sổ bị phá đã hiện rõ, có mấy chiến sĩ đang đứng ở đấy.
- Còn ba băng đạn tròn – trung sĩ báo cáo – Chúng nó xông vào một lần nữa là hết.
- Tôi sẽ đi tìm đạn.
Plugiơnhikốp rút khẩu súng lục nặng chịch ra khỏi bàn tay còn nóng ấm của đại uý và đút vào túi. Anh vừa đứng dậy, vừa nói:
- Anh hãy chôn hết giấy tờ của đồng chí ấy đi. Đồng chí ấy yêu cầu đấy. Tôi sẽ đi kiếm đạn, ngay hôm nay, tôi sẽ tìm được đạn.
Anh bước đến bên cửa sổ, nơi anh đã chia tay với anh chang Xannhikốp luôn luôn gặp may.
Chỗ cửa không còn ai nữa, Plugiơnhikốp mệt mỏi ngồi xẹp xuống nền gạch. Anh không bị chết trong trận bắn phá, không đánh bật được cuộc tấn công của quân Đức, nhưng anh vẫn cảm thấy mình mệt lử. Dầu sao cảm giác ấy vẫn dai dẳng bám lấy anh. Nhiều lần anh đã bị choáng, bị điếc, bị vùi, bị nghẹt thở vì khói, vì thuốc súng.

[dungrommel]

Thậm chí cả vết thương rất nhẹ không đáng kể ở chân, một vết cứa trên cơ thể nguyên lành của anh, cũng luôn luôn dày vò anh do những cơn đau bất thần ở đầu gối. Vùng thận đau âm ỉ vì bị gạch văng phải, rồi đói khát, mất ngủ cùng mùi hôi thối của xác chết như bám chặt vào từng nếp áo quần, dày vò anh không lúc nào nguôi. Từ mấy hôm nay, anh chỉ quen nghĩ đến những phút hiểm nghèo, chỉ quen nghĩ đến một điều: làm sao đánh lui được những đợt tấn công, lấy được nước uống, đạn dược, thức ăn, anh đã quên mất thói quen nghĩ đến những điều khác. Giờ đây, ngay trong giây phút yên tĩnh ngắn ngủi này, anh cũng không nghĩ đến mình, không nghĩ đến đồng chí đại uý đã tự sát ngay trước mắt mình, không nghĩ đến Đênhisich đang chết trên nền hầm trơ trọi, - mà chỉ nghĩ đến việc là lấy đạn ở đâu. Không có đạn và lựu đạn thì không thể thoát nổi cái pháo đài đang bị bao vây này.
Xannhikốp quay lại chỗ cửa sổ: anh từ chỗ bọn Đức về. Vứt ba kẹp đạn tiểu liên xuống đất, anh rủa:
- Tiên sư bọn súc sinh Đức: đi tấn công mà không mang một chiếc bi đông nhỏ nào cả.
- Này, Xannhikốp, cậu còn nhớ ngày chiến đấu đầu tiên không? Hình như hôm ấy cậu phải chạy đi tìm đạn. Hình như có một kho đạn nào đó…
- Cậu Kônđakốp biết cái kho ấy. Tôi đã cùng anh đi tìm nhưng không thấy.
- Lúc ấy bọn mình ngu quá.
- Bây giờ thì thông minh hơn à? - Xannhikốp thở dài – Ta sẽ đi tìm chứ?
- Nhất định rồi – Plugiơnhikốp đáp - cậu trung sĩ còn có ba băng đạn trung liên.
- Đi giữa ban ngày à?
- Ban đêm chả tìm thấy đâu.
- Chẳng đi đâu cả - Xannhikốp cười gằn – Ban ngày bọn Đức nhất định bắn chết ta…
Plugiơnhikốp im lặng. Xannhikốp lục lại túi quần áo, lấy ra một nắm bánh mì khô bẩn thỉu, đã nát vụn. Họ im lặng nhai bỏm bẻm hồi lâu nắm vụn bánh, như những ông già ốm yếu - những chiếc lưỡi khô nhấm nháp một cách khó khăn trong đôi môi nứt nẻ
- Chà, giá được ngụm nước nhỉ… - Xannhikốp thở dài theo thói quen.
- Đi tìm áo capốt đi – Plugiơnhikốp nói – Vôlôđia đang nằm trên nền hầm trơ trọi. Chúng mình tạt qua chỗ cậu ấy rồi sẽ đi tìm đạn. Đi ngay vào lúc ban ngày.
- Đúng là chui vào miệng hùm hang sói - Xannhikốp làu bàu bỏ đi.
Cậu ta tìm ngay được một chiếc áo capốt đã cháy sém sau lưng có vết máu đen thẫm. Họ lặng lẽ chia đạn tiểu liên rồi mò sâu xuống dưới, chui qua một lỗ hổng đen ngòm để vào khu nhà hầm, ngổn ngang gạch vỡ.
Đênhisich còn sống: anh nằm bất động, đôi mắt mờ dại nhìn thẳng vào mảng trời xám xịt ngoài lỗ thông hơi. Bộ râu di gan đen nháy dính máu đông cứng lại. Anh nhìn hai người bằng ánh mắt hững hờ, xa lạ, rồi lại qua nhìn ra cửa thông hơi.
- Anh ấy không nhận ra chúng mình - Xannhikốp nói
- Con người may mắn, anh lính biên phòng thì thào – Anh là người may mắn. Tốt lắm
- Giá mà bây giờ mà được ở nhà tắm hơi thì tốt quá - Xannhikốp mỉm cười - Vừa ấm vừa có nước.
- Đừng! Đừng mang nước đến nữa, vô ích. Sáng mai mình sẽ chết.
Đênhisich nói đến cái chết một cách bình thản và dễ dàng đến nỗi không sao tin được. Quả thực anh ta đang hấp hối, anh ta nhận thức rõ điều này, không tỏ ra tuyệt vọng mà chỉ ao ước được nhìn thấy bầu trời. Họ hiểu rằng tốt nhất lúc này nên để anh ta nằm yên một mình. Một mình anh ta với mảnh trời con con. Họ lót chiếc áo capốt dưới lưng anh, đặt lại cánh tay cứng quèo đã giá lạnh và thò ra ngoài. Họ đi tìm đạn cho những người đang sống.
Bọn Đức tràn vào thành sau khi đã chia cắt tuyến phòng thủ ra thành nhiều ổ đề kháng riêng lẻ. Ban ngày, chung hung hăng tràn lên, chọc thủng khu doanh trại liên hoàn chi chít những đường ngang ngõ tắt, cố để lại sau lưng những cảnh đổ nát hoang tàn. Nhưng đêm đến, từ những khu vực đổ nát do bọn công binh Đức nổ phá, do bom nghiền nát như bột, do khẩu súng phun lửa đốt trụi ấy, lại bừng bừng sức sống mới. Những thân hình rách rưới, xám đen và đầy thương tích, gầy rộc đi vì đói khát, và những trận chiến đấu không cân sức lại trỗi dậy từ đống gạch vụn, vượt khỏi hầm ngầm và xông và những trận đánh giáp lá cà bằng lưỡi lê, tiêu diệt những tên Đức dám liều lĩnh ở lại ban đêm. Bọn Đức bắt đầu biết sợ bóng tối.
Nhưng Plugiơnhikốp và Xannhikốp vẫn đi lấy đạn vào ban ngày. Họ bò trườn, áp sát mặt vào gạch, hít bụi bậm, ho sặc sụa trước mùi khăm khẳm của những xác chết thối rữa, xương sống luôn ớn lạnh, chờ đợi những loạt đạn tiểu liên bất cứ lúc nào cũng có thể bắn vào lưng mình. Khoảnh khắc nào cũng có thể kéo cái khoảnh khắc ấy lại gần. Vì vậy, họ chỉ bò từng đoạn ngắn, yểm hộ cho nhau chặt chẽ và trước khi bò tiếp, họ nghe ngóng, thăm dò cẩn thận. Pháo đài vẫn rung lên những tiếng nổ, nhưng lúc này, nơi đây, chỗ họ đang bò đây lại khá yên tĩnh.
Các hố đại bác đã che chở cho họ. Ở dưới đáy hố, họ có thể hít thở, nghỉ ngơi giây lát và lấy lại sức để tiếp tục tiến lên. Mỗi bước họ nhích lên, đều phải thăm dò từng phân tấc.
Xannhikốp là người thứ hai tụt xuống một hố đạn mới còn sặc sụa mùi thuốc nổ dưới đáy. Plugiơnhikốp đã trườn xuống từ trước và đang ngồi trên cát, chiếc mũ sắt hầm hập hơi nóng mặt trời đặt trên đầu gối anh.

[dungrommel]

- Tôi sẽ lấy vợ - Xannhikốp bỗng khẽ nói khi đã ngồi xuống bên cạnh - Nếu tôi thoát được mà còn sống sót, tôi nhất định sẽ cưới vợ đấy. Tôi ngốc quá, không thực hiện ý định đó từ trước. Anh có biết không, đã có dạo người ta làm mối một cô cho tôi.
Một bóng đen hắt xuống mặt anh ta, Plugiơnhikốp chưa hiểu gì cả mà chỉ ngạc nhiên do đâu bóng này hắt xuống.
- Đứng dậy!
Một loạt đạn tiểu liên nóng bỏng xẹt qua đầu họ: một tên Đức đang đứng trên miệng hố ngay trước mặt, chỉ cách họ hai bước chân. Plugiơnhikốp uể oải đứng dậy, anh thấy rõ hai tay áo xắn cao, bộ quân phục màu xanh xám bám bụi đỏ quạch, cổ áo có hai khuy để hở và miệng khẩu tiểu liên đen ngòm chĩa thẳng vào ngực mình. Cả Plugiơnhikốp và Xannhikốp đều từ từ đứng dậy, hai khẩu súng nằm dưới hố, sát bên chân họ. Như trong mọt giấc mơ, họ nặng nề giơ tay lên.
Tên Đức trẻ trung, béo tốt, đầu cạo nhắn đứng tại chỗ trên miệng hố, chĩa súng vào họ và mỉm cười. Bây giờ hắn chỉ cần siết nhẹ cò súng, cả băng đạn sẽ xé thủng ngực họ và họ sẽ vĩnh viễn nằm lại đây, ngay dưới hố bom này. Plugiơnhikốp đã cảm thấy điều đó, cảm thấy một cách rõ ràng những viên đạn đang khoan vào người làm gãy xương cốt và máu anh sắp phụt ra. Trống ngực anh đập dồn dập, tuyệt vọng, cổ họng anh ứ nghẹn, khô khốc và bỏng rát, anh nấc nghẹn, co giật, đầu lắc lư một cách vụng về.
Còn tên Đức thì cười, nụ cười của kẻ chiến thắng. Tay trái hắn rời khỏi súng và hắn giơ một ngón tay vẫy vẫy họ lại gần. Plugiơnhikốp và Xannhikốp không sao rời mắt khỏi cái miệng súng đen ngòm, họ ngoan ngoãn bò lên, xô vào nhau và làm vướng nhau. Tên Đức vẫn cười hô hố và vẫy họ bằng một ngón tay.
- Ngay bây giờ, ngay bây giờ - Xannhikốp nín thở, lẩm bẩm không thành tiếng – Ngay bây giờ…
Anh vượt lên trước Plugiơnhikốp. Khi lên gần miệng hố, bất chợt, anh nằm toài người về phía trước, túm lấy hai chân tên Đức, giật mạnh về phía mình. Một tràng súng bắn chếch lên trời, tên Đức và Xannhikốp cùng lăn xuống hố và Plugiơnhikốp nghe thấy tiếng quát thất thanh:
- Chạy đi! Chạy đi! Trung uý! chạy đi!
Hai chân giẫm đất, Plugiơnhikốp nhẩy phốc lên miệng hố, anh nhìn thấy bọn Đức đang lao về phía có tiếng kêu và chạy thục mạng. Hoả lực ép anh nằm xuống, đạn bắn vỡ những viên gạch dưới chân anh. Nhưng anh vẫn chạy, nhẩy qua những xác chết và lao từ bên này qua bên kia. Anh cảm thấy tấm lưng cúi xuống, còng sát đất của anh trở nên phình ra to vô hạn, che chở cho bản thân anh, không phải che tụi Đức, che đạn, mà là che chở cho cuộc sống của anh.
Đạn vẫn cứ bay từ bên phải, bên trái, phía trước và Plugiơnhikốp há miệng hớp không khí nóng bỏng, vẫn chạy dích dắc khi sang phải, sang trái, mắt mờ đi không còn nhìn thấy gì ngoài những đám bụi do đạn bắn tung lên. Bọn Đức chẳng buồn đuổi theo anh, chúng chỉ cười hô hố và lia những tràng súng, bắt anh phải chạy quanh. Con người tả tơi, nhem nhuốc và hổn hển ấy chạy, ngã, bò, toài rồi lại chạy, bị chi phối và giới hạn trong một bức tường vô hình của những viên đạn ríu rít quanh mình. Không vội kết thúc cuộ đời anh, chúng cố tình bắn sao cho đạn không trúng người, như thể cố ý kéo dài cảnh săn lùng này để sau này kể lại cho những kẻ không được chứng kiến cảnh tượng này nghe.
Còn hai tên Đức dưới hố bom, cũng đang lầm lầm và lặng lẽ nện cho Xannhikốp một trận đòn thù. Anh không còn là hét được nữa mà chỉ thoi thóp thở trong lúc hai tên Đức giần báng súng xuống người anh như giã gạo. Máu trào ra khỏi mồm và tai anh, anh cố che giấu bằng hai cánh tay mềm lả.
Vòng hoả lực dần dần thu hẹp lại, nhưng Plugiơnhikốp vẫn chạy, anh không tin mình đang chạy giữa vòng đạn và vẫn hy vọng ở một phép màu nhiệm nào đó. Khẩu súng lục trong túi quần đập bồm bộp vào đùi anh, anh cảm nhận nó trong mọi lúc, nhưng không làm sao dừng lại khoảnh khắc để rút nó ra. Không còn cái khoảnh khắc đó, không còn không khí, không còn sức lực, không còn lối thoát, chỉ còn có sự kết thúc. Kết thúc những ngày phục vụ trong quân đội và chấm dứt cuộc đời anh, trung uý Nikôlai Plugiơnhikốp.
Bọn Đức dồn anh vào một mảng tường vỡ toác đứng trơ trọi trên nền đất bị đạn đào tung lên. Anh gục ngã sau bức tường ấy và tránh được làn đạn bắn thẳng vào những viên gạch chỉ cách đôi ủng của anh có vài phân. Anh ngã vật xuống, toài tránh đạn đúng cái giây phút tiếng súng ngừng bặt và anh nhìn thấy một lỗ thủng đen ngòm ăn thông xuống phía dưới. Không biết đó là đâu và không kịp suy nghĩ, anh chui ngay xuống bằng toàn bộ sức lực còn lại, chẳng suy nghĩ gì đến thân thể, đến những ngón tay, khuỷu tay, đầu gối đầy máu. Cái khe nứt ấy ngoặt về phía bên phải, anh trườn theo lối rẽ, và trượt chân ngã xuống, hai tay dang rộng. Giữa lúc đó, anh nghe thấy một tiếng nổ ngay phía trên đầu. Bọn Đức đã ném lựu đạn theo. Quả lựu đạn vướng phải tường và nổ ngay sau chỗ ngoặt, làm rung chuyển con đường hầm vắng lạnh.

[dungrommel]

Anh rơi xuống nền gạch bừa bãi đất cát và vôi vữa, nhưng may nhờ hai cánh tay kịp đỡ, nên không việc gì, trừ mũi bị chảy máu. Anh nằm im, thỉnh thoảng chỉ đưa tay lên gạt máu trên mặt và trên áo, giỏng tai nghe ngóng động tĩnh, đề phòng mọi nguy hiểm. Điều đó bây giờ trở thành thói quen. Anh cố nén nhịp thở gấp, nhưng tim anh vẫn đập loạn, cổ họng thở gáp, anh vẫn rút súng lục ra và sửa lại tư thế nằm thuận tiện trên nền gạch lạnh giá.
Dường như lúc đó anh nghe thấy tiếng chân người. Một người nào đó bước nhẹ về phía anh, tiếng chân chỉ khẽ lạo xạo trên cát. Cố dán mắt nhìn vào bóng tối, Plugiơnhikốp nâng súng, toàn thân run lên, anh phải cầm súng bằng cả hai tay. Khi mắt đã quen với bóng tối mờ mờ, anh nhìn thấy xa xa có hai bóng người thấp thoáng.
- Đứng lại! – anh khẽ hô khi họ đến gần – Các anh là ai?
Hai bóng người đứng lại, rồi một người thình lình bước thẳng về phía miệng súng run rẩy của anh.
- Tôi bắn!
- Người mình đây, chúng tôi là người bên mình, đồng chí ạ! - người ấy mừng rỡ reo lên và bước nhanh lên phía trước – Phêđôrôtrúc, châm đuốc lên xem nào!
Một que diêm xoè lên. Ánh đuốc có lẫn khói làm nổi bật khuôn mặt xồm xoàm, cáo áo capốt và cái cổ áo để hở có ba hình tam giác đỏ trên phù hiệu pháo binh màu đen.
- Đồng chí thân mến, người mình đây! - người đi phía trước hét lên – Chúng tôi bị vùi từ loạt pháo đầu tiên. Chúng tôi tự đào bới tìm lối chui ra. Chúng tôi nghĩ…
Ánh đuốc lập loè đột nhiên tách thành hai vòng tròn lung linh như toả ra hàng ngàn ánh sao sáng chói, mờ ào. Khẩu súng lục tuột khỏi bàn tay tê dại và Plugiơnhikốp ngất đi.
Anh tỉnh lại trong trạng thái hoàn toàn yên ả và chính cái cảnh yên tĩnh này làm anh thấy rờn rợn. Trống ngực anh lại đập rộn rã. Hai mắt tuy vẫn nhắm nghiền, nhưng anh vẫn tỉnh táo, anh hãi hùng nghĩ rằng mình bị điếc, điếc hẳn và điếc vĩnh viễn. Trong tình trạng căng thẳng quá nhức nhối, anh tìm kiếm, quờ quạng, và cố hết sức bắt lấy từng âm thanh quen thuộc: tiếng bom rú rít, tiếng đạn đại liên nổ, tiếng tiểu liên chát chúa. Nhưng anh chỉ nghe thấy một giọng phụ nữ êm dịu:
- Anh ấy đang tỉnh, thím Khơrixchia ạ.
Mở mắt, anh nhìn thấy những vầng sáng mù mờ, những mái vòm cao cáo và một khuôn mặt con gái tròn trĩnh, cái đuôi sam đen nhánh buông dưới tấm khăn trùm đầu trắng bong đến mức khó tin được. Hai tay lần mò một cách thận trọng – tay anh không bị trói – anh sờ thấy mép chiếc ghế băng bằng gỗ mình đang nằm và nhỏm ngay dậy.
- Tôi ở đâu thế này?
Động tác đột ngột ấy làm mọi vật hoa lên trước mắt anh: căm hầm mờ tối, cạnh bàn là một người đàn ông râu tóc xồm xoàm và hai khuôn mặt phụ nữ - khuôn mặt trẻ trung hình như ở gần, còn khuôn mặt già cả và yếu lả ở xa hơn. Những khuôn mặt nhảy nhót và nhoè đi, tay anh vội lần theo mép ghế, thọc vào túi và sờ soạng trên cái áo chẽn bết máu, nhưng không tìm thấy khẩu súng lục đâu cả.
- Anh uống nước đi!
Người phụ nữ trẻ chìa chiếc ca nhôm ra. Anh hồ nghi cầm lấy ca nước và uống ngập ngừng. Nước có lẫn bùn, cát như lạo sạo ngoài kẽ răng, nhưng đây là hớp nước đầu tiên anh được uống sau mấy ngày đêm. Anh uống cạn hết ca nước, ho sặc sụa vẻ thèm khát, và lập tức, cả căn hầm, những đốm sáng và những khuôn mặt không còn nhảy nhót nữa. Anh nhìn rõ trên chiếc bàn lớn có mấy đĩa dầu và mấy ngọn bấc đang cháy, cái ấm đun nước, cái đĩa phủ vải và năm người: ba đàn ông, hai phụ nữ. Tất cả đều đang mỉm cười với anh. Có những giọt nước mắt lăn trên gò má người phụ nữ đứng tuổi, bà lau má, thổn thức, nhưng vẫn cố mỉm cười. Một cái gì thật xa xôi nhưng gần gụi như một giấc mơ, một cảnh huống, đang hiện diện trước mặt anh, nhưng anh không nhớ gì cả, mà chỉ cất giọng hỏi khô khan và gay gắt:
- Súng, súng của tôi đâu?
- Súng đây – cô gái vội cầm khẩu súng đặt trên bàn và đưa cho anh – không nhận ra tôi ư, đồng chí trung uý?
Anh lẳng lặng cầm súng, kéo băng đạn ra - kiểm tra xem còn đạn hay không. Đạn đang còn, anh đẩy băng đạn vào và cảm thấy yên tâm hơn.
- Đồng chí không nhận ra tôi hay sao? Hôm thứ bảy, đêm trước chiến tranh, chúng ta cùng đi vào pháo đài ấy mà. Đồng chí bị ngã ở trạm kiểm soát ấy. Tôi là Mira đây, đồng chí còn nhớ không?
- Phải, phải. Nhớ rồi

Anh nhớ lại tất cả. Từ cô gái chân thọt đến những người phụ nữ bồng bế những đứa trẻ đi qua khu pháo đài đổ nát trong cảnh hoàn toàn yên tĩnh để ra đầu hàng bọn Đức. Anh nhớ cả loạt súng đầu tiên, nhớ cả cuộ gặp gỡ thứ nhất với Xannhikốp và tiếng kêu to cuối cùng của anh ta:" Chạy! Chạy đi! Trung uý!…». Anh nhớ người đại uý bị thương mù mắt và Đênhisich trong căn hầm trống hoác, nhớ cả cái giá của từng ngụm nước và cái ngách hầm khủng khiếp đầy người sắp chết. Năm người cùng tranh nhau kể cho anh nghe điều gì đó, họ kể rất hào hứng, thậm chí còn hóm hỉnh nữa, nhưng giờ đây, anh không còn nghe được gì hết.
- Các người ăn uống no đủ nhỉ? – anh thều thào, và nghe cái giọng thều thào gay gắt ấy, mọi người đều đột nhiên im bặt – ăn no, mặc sạch, nguyên lành cả chứ?… Vậy mà ở trên kia, ngay trên đầu các người, anh em, đồng chí đã bị chết, không ai được chôn cất và chúng tôi cũng đã chết, nhưng chúng tôi vẫn đang chiến đấu. Chúng tôi chết đi sống lại hàng trăm lần mà vẫn chiến đấu, vẫn bóp cổ bọn Đức bằng hai bàn tay không. Còn nước, chúng tôi không cho ai hết, kể cả trẻ em, chỉ để dùng cho súng. Các em bé đang lả đi vì khát, nhưng chúng tôi phải dành nước cho những khẩu súng! Chỉ dành nước cho những khẩu súng! Nhờ vậy, súng vẫn nổ, không cho bọn Đức lọt vào!… Còn các người, các người ngồi ở dưới này à?… - Anh đột ngột bật dậy - đồ cặn bã! Tôi sẽ xử bắn các người! Vì tội hèn nhát và tội phản bội! Lúc này tôi có quyền! Có quyền thay mặt những người đang đang nằm ở trên kia! Tôi nhân danh họ!…
Anh lấy hết sức quát to và run lên vì kích động, còn họ, những con người ấy, vẫn im lặng. Chỉ riêng anh thượng sĩ Phêđôrôtrúc khi nghe những lời cuối cùng đã tránh vào bóng tối và từ phía ấy, anh kéo khoá súng kêu tách một cái.
- Không được nhiếc chúng tôi là đồ cặn bã.
Một bóng người mảnh dẻ lảo đảo bước lại phía Plugiơnhikốp, hai cánh tay tròn trĩnh, dịu dàng ôm chặt lấy anh. Plugiơnhikốp định đẩy ra, nhưng tấm ngực mẹ hiền mềm mại đã áp vào vai anh và anh giãy giụa, nức nở, khóc oà lên. Một giọng nói êm dịu như giọng mẹ, thủ thỉ bên tai anh:
- Nằm im, con của mẹ, nằm im. Thế là con đã về và vẫn nguyên lành. Con cứ nghỉ để rồi chúng ta sẽ lo liệu mọi chuyện. Cứ nghỉ đi, con của mẹ
«Thế là mình đã về - Plugiơnhikốp mệt mỏi thầm nghĩ - Thế là mình đã về…»

[dungrommel]

Khu nhà kho mà chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích, thượng sĩ Phêđôrôtrúc, chiến sĩ Hồng quân Vaxili Vônkốp và ba phụ nữ đã ngồi uống trà với nhau rạng sáng ngày 22 tháng 6, bị trúng đạn pháo hạng nặng ngay từ những phút đầu tiên của trận pháo bắn chuẩn bị. Đạn nổ ngay trên lối ra vào, trần hầm vẫn còn nguyên, nhưng những bậc thềm lên xuống thì đã sụt lở, chặn mất con đường phía trên, con đường có thể cứu nguy cho họ như họ đã có lúc nghĩ vậy. Plugiơnhikốp vẫn nhớ quả đạn pháo ấy: sức ép của nó đã ép anh xuống cái hố đạn mà sau đi khi tỉnh lại, anh thấy Xannhikốp đến và trườn xuống. Quả đạn pháo lại rơi sau lưng anh, nhưng lại nổ trước mặt những người còn lại trong hầm và thế là họ mắc nghẽn suốt mấy ngày liền.
Đối với những người bị chôn sống dưới căn hầm ấy, chiến tranh đã xảy ra ở một nơi nào đó trên đầu họ. Chiến tranh đã làm cho những bức tường cổ kính dày hàng mét phải chuyển mình, khu kho ngầm ngổn ngang gạch vỡ, lấp kín các lỗ thông hơi. Họ bị tách khỏi mọi người, tách khỏi thế giới mặt đất, nhưng họ có thức ăn, và ngày hôm sau, còn tìm thấy cách lấy được nước giếng nữa. Mấy người đàn ông đã đào một hố trên nền hầm, nước chảy qua lần vải lọc, trong một ngày đêm được chừng hai ống bơ. Họ có cái ăn, có nước uống và nhiều công việc phải làm. Họ cố phá thủng những bức tường xung quanh trong cảnh đổ nát bừa bộn, hy vọng tìm được đường lên mặt đất, hoặc ít nhất cũng sang được những ngách hầm bên cạnh. Nhưng những ngách hầm này đã lại đổ ụp do những trận bom nối tiếp nhau, cho nên họ lại phải đào tiếp. Một hôm, họ chui qua một ngách hầm ngoắt nghéo trong dẫy hành lang ngầm, chui qua mấy căn hầm và những ngách hầm tối, rồi đến được kho vũ khí, lối vào kho cũng bị vôi gạch lấp kín, nhưng ở một khu vực xa hơn, họ tìm thấy một lỗ hẹp thông lên phía trên.
Sau mấy ngày liền, lần đầu tiên họ lên được mặt đất, cả sáu con người bị chôn sống ấy đều khao khát tìm thấy tự do, tìm thấy khí trời và tìm thấy người của họ. Họ lần lượt bò từ hầm ngầm lên và cả sáu người cùng dừng lại, không ai dám liều lĩnh bước ra khỏi cái khe tường mà họ biết là sẽ đưa họ về với cuộc sống và họ sẽ thoát nạn.
Pháo đài vẫn sống động. Tiếng súng rời rạc từ khu doanh trại liên hoàn, từ phía sông Mukhavét và khu nhà thờ vẫn nổ, vẫn còn những chớp lửa và những bức tường đổ gục. Nhưng ở đây, tại khu trung tâm này, đêm lại rất vắng lặng. Khó có thể nhận ra được gì. Không có người của họ, không có khí trời và cũng không thể có tự do.
- Chúng ta bị kẹt rồi – Phêđôrôtrúc than thở.
Thím Khơrixchia khóc và cầm góc khăn trùm đầu thấm nước mắt như các bà nông dân. Mira nép sát vào người thím, cổ cô nghẹn lại vì mùi xác chết. Chỉ có đôi mắt của Anna Pêtơropna là vẫn ráo hoảnh và rực cháy trong đêm, bác lặng lẽ đi qua sân.
- Anna! – Xtêphan Mátvâyêvích gọi – Bác đi đâu đấy?
- Bọn trẻ - bác dừng lại giây lát. Bọn trẻ nhà tôi đang ở ngoài kia.
Anna Pêtơropna đi tiếp, còn họ thì ngán ngẩm và do dự quay vào hầm.
- Phải đi trinh sát – anh chuẩn uý nói - Biết đi đâu bây giờ? Quân ta ở đâu?
- Trinh sát ở chỗ nào bây giờ? – Phêđôrôtruc thở dài - Bọn Đức đang đầy ở xung quanh.
Bà mẹ vẫn tiếp tục bước, vấp cả vào những xác chết. Cặp mắt ráo hoảnh, đầy kinh hoàng của bà liếc nhìn những quả pháo sáng nhấp nháy. Không ai gọi hoặc ngăn bà lại, vì bà đang ở trong khu vực quân ta đã bỏ đi, một khu vực đã bị bọn công binh Đức phá tung lên và đã bị đổ nát vì những trận bom tàn phá trong mấy ngày qua. Bà đi qua vòm cổng, bước lên mặt cầu còn loang lổ vết máu và ngổn ngang xác chết, rồi bỗng ngã gục ngay cạnh những người thân yêu, vì đến đấy, bà bị trúng liền ba viên đạn lạc. Cũng như lúc đi, bà ngã về phía trước, hai tay vươn đến chỗ những đứa con trai đã chết từ lâu.
Nhưng những người trong hầm không ai hay biết gì cả, cả trung uý Plugiơnhikốp cũng không biết gì hơn.
Ngay sau khi tỉnh hẳn, anh thấy cần phải có đạn. Họ dẫn anh chui qua hốc tường, len lỏi qua hành lang ngầm vào đến kho vũ khí – chính cái kho Xannhikốp đã chạy đến trong những giờ đầu của chiến tranh – anh thấy những khẩu súng tiểu liên mới tinh còn két dầu mỡ cùng với những băng đạn đầy ắp và những hòm đạn còn nguyên vẹn, anh không tài nào cầm được nước mắt. Số vũ khí mà các đồng chí của anh đã phải liều mình tìm kiếm, đã phải hy sinh vì nó, đang nằm trước mắt anh. Anh không mong chờ một hạnh phúc, hoặc một ước muốn nào hơn. Anh bảo mọi người lau chùi súng, gột sạch dầu mỡ, chuẩn bị cho những trận đánh sắp tới, họ đã hăng hái cuốn vào công việc với tất cả cố gắng của mình.
Gần tối, mọi thứ: súng tiểu liên, băng đạn dự trữ, những hòm đạn đều sẵn sàng. Tất cả đều được chuyển vào đường hành lang tối qua các khe tường vỡ, nơi anh đã nằm lúc ban ngày vừa nín thở lắng nghe tiếng chân người và không tin là mình sẽ được cứu sống. Anh dẫn tất cả nhóm đàn ông đi theo. Mỗi người, ngoài súng đạn, còn mang theo một bi đông nước lấy tại giếng của Xtêphan Mátvâyêvích. Nhóm phụ nữ vẫn ở lại dưới hầm.
- Chúng tôi sẽ quay lại! - Plugiơnhikốp bảo họ.
Giọng anh cộc lốc và nghiêm trang, họ lặng lẽ phục tùng anh. Trong số họ, người thì cảm phục và sẵn sàng, người thì e sợ, người thì lại bất mãn ngấm ngầm, nhưng không ai tỏ vẻ phản đối công khai cả. Họ sợ phải nhìn khuôn mặt tái xám vì đói ăn và mất ngủ cùng cái áo chẽn lưng cứng quèo, rách nát, bê bết máu của viên trung uý còn rất trẻ này.
Chỉ có anh chuẩn uý khẽ xen vào:
- Dọn những thức ăn này đi. Hãy mang ra cho anh ấy ít bánh mì khô và cốc nước nóng.
Nghe vậy, thím Khơrixchia giàu lòng thương đã bày ra bàn tất cả những gì bác từng chắt chiu dành cho những lúc đen tối nhất. Cơn đói cồn cào bóp chặt lấy cổ họng Plugiơnhikốp. Anh bước đến cạnh bàn, vươn tay ra, sắn sàng ăn ngốn ngấu mọi thứ bày ra trước mặt, cố nhồi nhét cho đầy dạ dầy, để rồi cuối cùng anh có thể kiềm chế được những cơn chuột rút đã từng làm anh ngã lăn trên đất và cắn chặt lấy tay áo để khỏi thét lên. Nhưng người chuẩn uý đã đứng chăn ngang trước bàn vội giữ tay anh lại.
- Dọn đi, thím Khơrixchia. Không ăn nhiều được đâu, trung uý ạ. Bội thực đấy. Phải ăn từng chút một cho quen bụng đã.
Plugiơnhikốp làm chủ được mình. Anh nuốt nước bọt ừng ực và bỗng nhìn thấy những giọt nước mắt trào ra trên khuôn mặt Mira, anh cố mỉm cười, và hiểu rằng nụ cười của mình méo xệch, anh quay ngoắt đi.
Ngay sau khi trời tối, anh thận trọng lách qua chỗ khe tường vỡ cùng với Vaxili Vônkốp, một chiến sĩ trẻ măng đang lặng đi vì sợ. Đến nơi, anh nằm lại một lúc lâu, lắng nghe tiếng súng phía xa xa, lắng nghe tiếng chân, tiếng trò chuyện và tiếng vũ khí va vào nhau lách cách. Nhưng ở đây, tất cả đều im ắng.
- Theo tôi. Đừng hấp tấp, hãy nghe ngóng trước khi di chuyển vị trí.
Họ trườn xuống từng hố đại bác, xem xét từng chướng ngại vật, sờ vào từng xác chết. Xannhikốp không có ở đây.
- Cậu ấy còn sống – Trên đường quay về, anh thờ dài nhẹ nhõm, nói giọng tin tưởng - Cậu ấy bị bắt. Bọn Đức không chôn cất xác anh em ta đâu.

[dungrommel]

Dẫu sao anh cũng cảm thấy mình có tội – không phải bằng lý trí mà bằng tình cảm. Đây không phải là ngày chiến đấu đầu tiên của anh, anh hiểu chiến tranh có quy luật riêng, có đạo lý riêng của nó, và có những điều đáng ra không thể tha thứ được trong thời bình thì lại rõ ràng trở nên cần thiết trong chiến tranh. Tuy biết rõ anh không thể cứu được Xannhikốp, song nhất định phải cứu, đó là một nhiệm vụ đối với anh – không, không phải chỉ đối với anh mà còn đối với những người đã cử anh vào cuộc tìm kiếm - tức là anh phải cố gắng đi và anh đã ra đi. Plugiơnhikốp vẫn sợ nếu tìm thấy xác Xannhikốp. Song bọn Đức đã bắt Xannhikốp, như vậy, khả năng duy nhất còn lại là anh là người hay gặp may, một người vô tư lự, cho nên anh vẫn có thể sống sót, sẽ xoay xở và có thể chạy thoát được. Qua những ngày đêm chiến đấu liên tục, anh chàng Xannhikốp nhút nhát với đôi má rách toạc ấy đã trở thành một chiến sĩ dũng cảm, sắc sảo, mưu trí và chân thành. Nghĩ vậy, Plugiơnhikốp thở dài nhẹ nhõm:
- Cậu ấy còn sống.
Họ chuyển nhiều vũ khí và đạn dược lên phía trên khe tường vỡ: cuộc phá vây phải được yểm hộ bằng một hoả lực mạnh mẽ làm cho kẻ thù kinh ngạc. Họ không đủ sức để đưa trót lọt tất cả các thứ đến chỗ quân ta, nên Plugiơnhikốp quyết định quay về ngay đêm ấy. Do đó, anh định hẹn mấy người phụ nữ anh sẽ trở lại, nhưng càng gần đến lúc phải bò đi, anh lại càng cảm thấy có điều gì gay cấn. Còn một vấn đề phải giả quyết, mà phải giải quyết ngay tức khắc, nhưng anh không biết nên như thế nào.
Họ không thể để phụ nữ tham gia phá vây được. Việc này rất nguy hiểm và khó khăn, ngay cả với những chiến sĩ dày dạn. Nhưng ai nỡ để họ lại đây, một mình chống chọi với số mệnh. Anh vắt óc tìm lối thoát. Càng suy nghĩ, anh càng thấy chỉ có một lối thoát duy nhất mà thôi.
- Thím và cô sẽ ở lại đây – anh tránh cái nhìn của cô gái – Ngày mai bọn Đức sẽ ăn trưa vào lúc từ mười bốn giờ đến mười sáu giờ. Tình hình lúc ấy yên ả, thím và cô sẽ cầm cờ trắng ra hàng.
- Ra hàng à? Mira hồ nghi hỏi lại, giọng trầm hẳn xuống.
- Ý kiến hay ho gớm! – Thím Khơrixchia bực tức quát to, không để anh kịp nói thêm – Ra hàng, ý kiến hay nhỉ! Ai cần một mụ hàng binh già yếu như tôi? Cả cô gái này nữa? – Thím ôm Mira và kéo sát vào người – Chân đã tập tễnh lại chống nạng?… Đừng nghĩ vớ vẩn nữa, đồng chí trung uý ạ!
- Tôi không thể đi xa được như thế đâu – Mira nói qua hơi thở. Plugiơnhikốp hiểu ngay không phải cô nói tới con đường đến với bọn Đức mà là nói tới con đường dài bọn Đức sẽ xua cô đi với thân phận một người tù binh.
Anh không biết nói gì nữa, chỉ cúi đầu đứng im, không ra vẻ đồng ý hay bất đồng ý kiến của mấy người phụ nữ.
- Chà, anh nghĩ thật là hay đấy! – Thím Khơrixchia lại nói tiếp, giọng sửng sốt - Quyết định của anh không hợp lý chút nào mặc dù anh là chỉ huy. Hoàn toàn không đúng chút nào.
- Nhưng thím và cô không thể ở lại đây được - giọng anh ngập ngừng - Vả lại, ban chỉ huy đã hạ lệnh tất cả phụ nữ phải chuyển đi…
- Vì họ gây trở ngại cho các anh nên phải đi! Còn tôi, tôi cũng sẽ đi nếu tôi cảm thấy mình là gánh nặng. Nhưng lúc này, ngay tại đây, tại cái nơi mà chúng ta đang đứng này, tôi và Mira đã quấy quả ai nào? Các anh cứ việc chiến đấu! Chúng tôi có nơi trốn, có lương ăn, chúng tôi không quấy quả ai cả, chúng tôi ở lại đây cho đến khi quân ta trở về.
Plugiơnhikốp không nói gì nữa. Anh không muốn nhắc đến việc bọn Đức hằng ngày thông báo về những thành phố mới bị mất, về chiến sự đang diễn ra gần Mátxcơva và Lêningrat, về những thất bại của Hồng quân. Anh không tin lời chúng, nhưng lâu lắm rồi, anh cũng không còn nghe thấy tiếng súng của quân ta nữa.
- Cô ấy là một con Do Thái – Phêđôrotruc bỗng bất thần nói – mà lại là con Do Thái thọt nữa, chúng sẽ bắn cô ấy ngay tức khắc.
- Không được gọi thế! – Plugiơnhikốp quát lên - Chỉ có bọn Đức mới gọi thế! Đó là cách gọi của bọn phát xít!
- Không phải ở cách gọi – anh chuẩn uý thở dài - Tất nhiên không nên gọi như vậy, nhưng dầu sao Phêđôrotruc vẫn nói đúng, bọn Đức sẽ không tha người Do Thái.
- Tôi biết! – Plugiơnhikốp ngắt lời – Tôi hiểu. Thôi được, thím và cô sẽ ở lại đây. Chưa chừng chúng sẽ rút các đơn vị chiếm pháo đài đi cũng nên, khi đó thím và cô sẽ có thể chạy thoát. Phải chạy. Bằng cách nào đấy.
Anh quyết định như vậy, nhưng anh không hài lòng với quyết định ấy. Và càng nghĩ đến điều đó, thâm tâm anh càng cắn dứt nhưng anh cũng không tìm được cách giải quyết nào khác. Vì vậy, anh cau có hạ lệnh, cau có hứa sẽ trở về để lấy thêm vũ khí, và cũng cau có lao theo anh chàng Vaxili Vônkốp trầm lặng vừa được cử đi trinh sát.
Vônkốp là một anh chàng tận tâm trong khi thi hành mệnh lệnh. Một trong những cái thú của anh là được ngủ, nên đã tranh thủ ngủ trong mọi lúc. Những giây phút đầu tiên của cuộc chíên tranh đã làm anh kinh hoàng, sợ bị chôn sống. Anh đã khắc phục được nỗi kinh hoàng ấy, nhưng nó cũng làm cho anh trầm lặng và thụ động hơn. Anh sẵn lòng tin tưởng vào lớp đàn anh, và sự xuất hiện bất ngờ của trung uý Plugiơnhikốp đã làm anh thấy nhẹ nhõm hơn. Anh cảm thấy khó hiểu trước tính tình người chỉ huy gầy còm, rách rưới, bẩn thỉu, và cáu gắt này, nhưng lại tin chắc từ giờ trở đi, chính người sĩ quan này là người chịu trách nhiệm về cuộc đời anh - chiến sĩ Vônkốp.
Anh cố gắng làm tất cả những gì được giao, anh lẳng lặng bò lên trên, vừa quan sát vừa nghe ngóng. Thấy không có gì, anh bắt đầu đặt súng và đạn cạnh khe tường vỡ.
Giữa lúc ấy có mấy tên xạ thủ súng máy Đức đi ngay gần bên cạnh. Chúng không phát hiện được Vônkốp, còn anh, tuy thấy chúng, nhưng cũng chẳng theo dõi xem chúng đi đâu, thậm chí không báo cáo về sự xuất hiện của chúng, vì cho rằng việc này không thuộc phạm vi được giao. Bọn Đức mải miết đi làm phận sự, không chú ý đến căn hầm họ nấp, nên con đường họ đi được hoàn toàn tự do. Khi anh kéo những hòm đạn và những khẩu súng ra khỏi khe tường chật hẹp và cả tổ đã bò lên trên thì bọn Đức đã đi khuất, Plugiơnhikốp dù hết sức lắng nghe, vẫn không thấy gì đáng ngờ vực.

Ở đâu đó có tiếng súng nổ, có tiếng bộc phá và pháo sáng bừng lên, nhưng tại khu trung tâm tan hoang của pháo đài vẫn vắng ngắt.
- Vônkốp, theo tôi! Còn chuẩn uý và trung sĩ đi sau. Tiến nhanh lên!
Họ lom khom tiến đến chỗ những ngôi nhà đổ nát hiện lên mờ mờ ở phía xa, nơi quân ta đang trấn giữ, nơi Đênhisich đang chờ chết, nơi anh trung sĩ chỉ còn ba băng đạn cho cỗ súng tiểu liên. Đột nhiên, một lưỡi lửa trắng loá bùng lên trong khu vực đổ nát, tiếp theo là một tiếng nổ rồi tiếng súng máy rời rạc, khô đanh.
- Chúng nó đánh sập rồi! – Plugiơnhikốp hét lên - Bọn Đức đánh sập tường rồi!
Khẩu súng tiểu liên bắn xả về phía có tiếng hét, từng luồng đạn đỏ rực rách nát bầu trời đen kịt. Vônkốp nằm sấp xuống, anh đánh rơi những băng đạn tròn, còn Plugiơnhikốp vừa la hét vừa xông thẳng đến trước những đường đạn đỏ rực, chuẩn uý vội đuổi theo và kéo anh nằm xuống :
- Đứng lại! Khẽ chứ! Đồng chí trung uý! Khẽ chứ, đừng dại dột như thế!
- Mặc tôi, bỏ ra! Anh em ta đang ở đấy, họ không có đạn và đang bị thương vong.
- Bỏ ra là thế nào? Anh định chạy đi đâu? Đi đâu?
- Bỏ tôi ra!…
Plugiơnhikốp giãy giụa cố trườn ra khỏi thân hình trẻ trung và lực lưỡng của chuẩn uý đang ép chặt anh xuống đất. Nhưng Xtêphan Mátvâyêvích vẫn giữ chặt lấy anh và chỉ buông anh ra khi anh không giãy giụa nữa.
- Chậm rồi, đồng chí trung uý ạ! Chậm mất rồi. Hãy nghe tôi – anh ta nói
Cuộc chiến đấu ở khu nhà đổ đã dịu bớt. Lác đác đây đó vẫn còn tiếng súng máy của bọn Đức nổ từng loạt ngắn – có lẽ chúng bắn vào các xó tối, hoặc kết liễu những người bảo vệ cuối cùng, nhưng Plugiơnhikốp không nghe thấy tiếng bắn trả, mặc dù anh cố ý lắng nghe. Khẩu súng đại liên vừa bắn về phía anh cũng đã im bặt. Plugiơnhikốp hiểu rằng họ đã đến chậm và anh đã không thi hành được mệnh lệnh cuối cùng.
Vẫn nằm tại chỗ, anh hy vọng được nghe những loạt súng bắn trả rời rạc. Anh không biết phải làm gì, phải đi đâu và tìm quân mình ở nơi nào trong lúc này. Anh chuẩn uý im lặng nằm bên cạnh và cũng không biết đi đâu, làm gì
- Chúng sẽ cắt đứt đường rút của chúng ta – Phêđôrotruc hích tay chuẩn uý – Chúng bắn chết anh ta rồi hay sao?
- Giúp một tay nào.
Plugiơnhikốp không phản đối. Anh lặng lẽ tụt xuống hầm và nằm bất động. Họ thay nhau thuyết phục, an ủi anh, pha trà cho anh uống, sửa lại chỗ nằm của anh cho thoải mái hơn. Anh vẫn lầm lỳ giở mình, hết ngồi dậy rồi lại nằm xuống, anh uống nước họ đưa cho và vẫn câm lặng ngay cả khi cô gái vừa đắp tấm áo choàng cho anh vừa hỏi:
- Đồng chí trung uý, áo của đồng chí đây. Đồng chí còn nhớ không?
Phải rồi, đây chính là áo choàng của anh - chiếc áo choàng sĩ quan còn mới, vừa vặn, có hàng khuy đồng sáng bóng, thẳng tắp. Đấy chính là cái áo đã làm anh hãnh diện nhưng chưa xỏ tay lần nào. Anh nhận ra cái áo ngay, nhưng hoàn toàn dửng dưng, không nói gì. Đối với anh, giờ đây nó chẳng còn ý nghĩa gì nữa.
Anh không biết và cũng không cần biết mình đã nằm đây bao nhiêu ngày đêm, không nói năng, không cử động và không suy nghĩ. Ngày và đêm, căn hầm vắng lặng như một nấm mồ, ngày và đêm, cái bóng tối chết chóc cứ lảng vảng bám chặt, không tài nào chọc thủng nổi sau cái quầng sáng vàng khè đặc khói. Plugiơnhikốp đăm đăm nhìn vào bóng tối như nhìn vào cõi chết và anh cảm thấy chính mình có lỗi đã gây ra nó.
Anh kinh ngạc thấy mình đang nhìn rõ tất cả những ai đã che chở cho anh, họ đã hành động theo một động cơ nào đó chính anh cũng chưa hiểu hết. Anh càng không muốn tìm hiểu xem vì sao tất cả những con người ấy, những con người đã chết vì lỗi lầm của anh, lại hành động như vậy. Anh cứ để cho họ diễu qua trước mắt mình và thản nhiên nhìn họ không vội vã với vẻ chăm chú và nhẫn tâm.

[dungrommel]

Anh chần chừ khi từ trong khung cửa sổ hình vòm của nhà thờ rộ lên từng loạt súng máy. Chần chừ không phải vì bối rối, cũng không phải vì phải tập hợp lực lượng: đây là cái cửa sổ của anh, và đó là toàn bộ nguyên nhân. Đây là khung cửa sổ của anh, anh đã cố ý chọn nó ngay trước lúc tấn công, nhưng lao tới khung cửa sổ này, nơi giáp mặt với cái chết, không phải là anh mà là anh lính biên phòng cao lớn với khẩu tiểu liên rung bần bật trên tay. Và sau đấy – khi đã chết – anh ta vẫn tiếp tục chắn đạn cho Plugiơnhikốp, và những giòng máu đặc sệt của anh ta vẫn toé vào mặt Plugiơnhikốp như thể nhắc nhở anh.
Rạng sáng, anh chạy ra khỏi khu nhà đổ, để lại anh trung sĩ đầu quấn đầy băng. Anh trung sĩ nằm lại, ngay giữa khu đổ nát. Anh ta có thể đi được nhưng đã không đi, không rút lui, và Plugiơnhikốp lúc ấy đành phải chạy đến khu đổ nát vì ở đấy còn có anh trung sĩ đang nằm lại. Cũng giống như Vlađimia Đênhisich đã giơ ngực ra bảo vệ anh trong cuộc giáp lá cà ban đêm ở cầu. Cũng giống như Xannhikốp đã quật ngã tên Đức đúng vào lúc Plugiơnhikốp định đầu hàng, không hề nghĩ gì đến chuyện kháng cự, đã ngất đi vì sợ hãi, đã khoanh tay lại. Cũng giống như những người khác đã được anh hứa mang đạn lại nhưng anh đã không mang tới đúng hẹn.
Anh cứ nằm bất động như vậy trên chiếc ghế dài, mình đắp chiếc áo capốt mới tinh, uể oải nhai khi người ta cho ăn, uống khi người ta ghé chiếc ca vào tận miệng. Anh cứ nằm như vậy, câm lặng, không hề đáp lại câu hỏi nào cả. Và thậm chí cũng không suy nghĩ mà chỉ nhẩm đếm.
Anh còn sống vì có người khác đã chết thay anh. Anh khám phá ra điều ấy, nhưng lại không hiểu đó là quy luật của chiến tranh. Quy luật thật đơn giản và không tránh khỏi như cái chết: nếu anh sống sót thì người khác đã chết thay anh. Nhưng đối với anh, điều đó không trừu tượng mà là sự từng trải của chính mình, không hẳn chỉ là vấn đề lương tâm mà còn là vấn đề cuộc sống.
- Anh trung uý của chúng ta mất trí rồi – Phêđôrotruc nói, không cần biết Plugiơnhikốp có nghe thấy hay không – Nào, bây giờ chúng mình phải làm gì đây? Tự chúng mình phải suy nghĩ xem, chuẩn uý ạ.
Chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích không nói gì, nhưng Phêđôrotruc đã hành động. Trước hết, anh ta bịt luôn cái cửa duy nhất ăn thông lên phía trên lại. Anh ta chỉ muốn sống chứ không muốn chiến đấu. Anh ta muốn sống thật lâu, vì ở đây có đủ lương ăn, và lại, nấp dưới hầm này bọn Đức không biết được.
- Anh ấy kiệt sức rồi - chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích thở dài – Trung uý của chúng ta yếu lắm rồi. Thím Khơrixchia, cho anh ấy ăn ít một thôi.
Thím Khơrixchia vừa cho anh ăn vừa khóc vì thương xót, còn chuẩn uý Xtêphan Matvâyêvích không tin tưởng chút nào vào công việc anh vừa bảo thím Khơrixchia, vì anh hiểu rõ trung uý kiệt quệ về tinh thần chứ không phải về thể chất và chính anh cũng không biết điều cần phải làm lúc này là gì.
Chỉ riêng Mira hiểu rõ phải làm gì. Cô có trách nhiệm đưa con người này trở về với cuộc sống, làm cho anh lại cử động, lại nói cười. Vì thế nên cô mới đưa chiếc áo capốt đã bị mọi người lãng quên cho anh. Cũng vì thế nên cô mới bền bỉ dọn những tảng gạch đổ ở cửa ra vào mà không giải thích gì hết.
- Có kéo tất cả những cái ấy ra làm gì thế? – Phêđêrotruc càu nhàu – Có phải cô muốn lấy gì ở dưới ấy không? Phải giữ im lặng chứ.
Cô vẫn lặng lẽ tiếp tục công việc, và đến ngày thứ ba, cô thận trọng lôi từ đống gạch vỡ ra một cái va li bẩn thỉu và bẹp nát. Chính vì nó mà cô đã kiên trì, lặng lẽ đào bới ba hôm nay
- đây rồi! – Cô reo lên hớn hở và xách vali đến gần bàn – Em nhớ nó nằm cạnh cửa mà.
- Ra cháu tìm cái này đấy! – Thím Khơrixchia thở dài - Ồ, cô cháu gái thân mến ơi, cô đánh mất trái tim không phải lúc rồi.
- Trái tim, như người ta nói, không thích những mệnh lệnh – Xtêphan Mátvâyêvích nói – Lúc này anh ấy cần quên đi tất cả. Thế mà cứ phải nhớ lại quá nhiều thứ.
- Một cái áo sơ mi sạch sẽ không có hại gì cả, lấy ra cho anh ấy – Phêđôrotruc nói – Mang lại cho anh ấy, còn đứng làm gì đấy, có thể anh ấy mỉm cười cũng nên, dù sao tôi vẫn nghi ngờ.


Plugiơnhikốp không mỉm cười. Anh vẫn đờ đẫn nhìn những thứ mẹ anh đã xếp vào đây trước khi lên đường: cái áo lót, bộ quân phục mùa hè và những tấm ảnh, rồi khép chiếc nắp vali cong cong lại.
- Những thứ này là của anh cả đấy – Mira nói, giọng êm dịu - Của anh đấy.
- Tôi biết.
Anh đáp và quay mặt vào tường.
- Thế đấy – Phêđôrotruc thở dài - Giờ thì đúng là hết rồi. Rồi sẽ chết mất.
Anh ta cau có, giọng gắt gỏng và nguyền rủa. Nhưng không ai phản ứng lại gì cả.
- Thế nào chuẩn uý? Chúng ta định liệu thế nào đây? Phải quyết định đi thôi chứ. Nằm trong hầm mồ này hay là sang nơi khác?
- Quyết định gì chứ? – Thím Khơrixchia ngập ngừng hỏi – Chúng ta đã quyết định rồi, chúng ta sẽ đợi.
- Đợi gì? – Phêđôrotruc gào lên - đợi gì? Đợi chết? Đợi mùa đông? Đợi bọn Đức? Hay gì nữa?
- Đợi Hồng quân – Mira đáp.
- Hồng quân?… - Phêđôrotruc giễu cợt hỏi lại - Đồ ngốc! Kìa, Hồng quân của cô đang nằm bất lực kia kìa! Đã thất bại rồi. Thất bại rồi, cô hiểu chứ?
Anh ta quát to để mọi người cùng nghe. Và mọi người đều đã nghe, nhưng không ai nói gì cả. Plugiơnhikốp cũng nghe rõ, nhưng anh vẫn im lặng. Anh đã quyết định, đã tính toán tất cả, nhưng lúc này, anh kiên nhẫn chờ mọi người đi ngủ. Anh đã biết thế nào là chờ đợi.
Khi tất cả đều đã lặng yên, chuẩn uý đã ngủ say và bắt đầu ngáy, hai trong số ba ngọn đèn dầu đã tắt ngấm, Plugiơnhikốp mới nhỏm dậy. Anh ngồi hồi lâu, lắng nghe tiếng thở đều đều của những người đang ngủ, đợi cho đầu đỡ choáng váng. Sau đó, anh nhét khẩu súng lục vào túi, lặng lẽ bước đến chiếc giá gỗ đặt sẵn những bó đuốc đã được chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích chuẩn bị từ trước. Anh cầm một bó đuốc, không châm lửa, cứ thế dò dẫm đến chỗ lỗ tường thủng ăn thông sang dãy hành lang ngầm. Anh không thông thuộc nơi này và cũng không hy vọng thoát ra được nếu không có đuốc trong tay.
Anh cố tránh không gây ra tiếng động, anh biết cách di chuyển lặng lẽ và tin chắc sẽ không có ai thức giấc trong lúc này để cản trở anh. Anh đã tính toán, cân nhắc mọi khía cạnh, suy tính đến mọi kết quả, tổng kết cái kết quả duy nhất là anh đã không thực hiện được trách nhiệm của mình. Duy có điều anh không thể nghĩ tới, là có một người nhiều đêm không chợp mắt, vẫn lắng nghe từng nhịp thở của anh, chẳng khác lúc này anh đang lắng nghe từng hơi thở của họ.

[dungrommel]

Anh lách qua một cái hốc hẹp để chui vào hành lang ngầm và thắp đuốc lên. Ở trong này, ánh sáng không thể lọt vào căn hầm có người ngủ. Giơ cao đuốc trên đầu, anh thong thả đi dọc hành lang, làm bầy chuột hoảng hốt. Cũng thật lạ, cho đến giờ anh vẫn sợ chuột, nên mới không tắt đuốc đi, mặc dù anh đã nhận ra phương hướng và biết rõ mình đang đi đâu.
Anh bước vào dãy hành lang tối om, nơi anh đã ngã xuống để thoát khỏi tay bọn Đức. Những hòm đạn vẫn nằm nguyên tại chỗ. Anh giơ đuốc lên và thấy cửa hầm bị bịt gạch kín mít. Anh đẩy mạnh, những hòn gạch vẫn không nhúc nhích. Anh bèn cắm bó đuốc vào đống gạch vỡ và dùng cả hai tay đẩy đống gạch ra. Anh đẩy được một vài viên, nhưng số còn lại chắc quá, Phêđôrotruc đã chèn rất chặt.
Nhìn cửa ra vào bị bịt chăt, Plugiơnhikốp đành bỏ ý định vô ích của mình. Anh hết sức không muốn thực hiện quyết định của anh ngay trong căn hầm này vì ở đây có người. Họ có thể hiểu nhầm và cho anh hành động như vậy là hèn yếu, hoặc điên rồ, điều này làm cho anh khó chịu. Anh ước ao giá mình có thể biến đi được mà không cần để lại một lời thanh minh, một dấu vết, nhưng những khả năng đó đã bị tước đoạt rồi. Sau này thế nào họ cũng phải dị nghị, bàn tán về anh, tranh cãi về cái chết của anh, phải đi tìm xác anh. Cái lối cửa bị bịt kín không thể lay chuyển niềm tin của anh đối với những lời lên án đúng đắn mà anh đã dùng để phán xử mình.
Nghĩ vậy, anh rút súng ra, đẩy khoá an toàn xuống, chần chừ tự hỏi xem nên bắn vào đâu. Cuối cùng, anh chĩa súng vào ngực, dẫu sao anh cũng không muốn ngã xuống với cái đầu bị bắn vỡ. Anh đưa tay trái lên ngực và cảm thấy tim mình đập nhanh, cố đặt nòng súng vào trái tim…
- Kôlia!…
Nếu cô gái không gọi anh bằng cái tên ấy mà bằng bất cứ một cái tên nào khác, dù cũng với giọng kinh hoàng như vậy, hẳn anh đã siết cò súng rồi. Nhưng Kôlia là tên riêng của anh, tên ấy chỉ gọi trong thời bình giữa những người thân yêu, thế mà ở đây lại có một cô gái gọi anh bằng cái tên riêng ấy với một giọng kinh hoảng và thiết tha như vậy, anh miễn cưỡng hạ súng xuống để nhìn xem ai đang gọi mình. Anh chỉ hạ súng một giây, nhưng cô gái đã kịp chồm tới anh.
- Kôlia! Kôlia! Đừng, đừng, anh thân yêu!
Bị trượt chân và ngã xoài xuống, cô gái dồn hết sức ghì chặt bàn tay cầm súng. Cô áp khuôn mặt đẫm nước mắt vào tay anh, hôn cánh tay áo cáu bẩn nồng nặc mùi thuốc súng của anh và ghì chặt cánh tay cứng đờ của anh vào ngực mình, không nghĩ gì đến sự hổ thẹn mà chỉ cảm thấy một cách bản năng rằng hơi ấm trính bạch nơi ngực mình sẽ làm cho tay anh không kéo được cò súng.
- Đừng! Đừng! Em không cho anh làm thế. Nếu muốn, anh cứ bắn em trước đã! Bắn em ngay đi!
Ánh sáng vàng khè của ngọn đuốc tẩm dầu lung linh chiếu lên người họ. Hai cái bóng gấp khúc lay động trên vòm hầm. Plugiơnhikốp cảm thấy tim cô gái đang đập rộn rã trong lồng ngực.
- Sao cô lại đến đây? - giọng anh buồn rầu.
Mira ngước mặt lên, ánh đuốc soi rõ những giọt nước mắt long lanh trong khoé mắt cô.
- Anh là chiến sĩ Hồng quân – Mira nói – là chiến sĩ Hồng quân của em. Sao anh nỡ bỏ rơi em? Anh nói đi, tại sao?
Điều làm anh bồn chồn không phải là giọng nói hùng hồn của cô mà là một cái gì khác hẳn. Vẫn có người cần đến anh. Người ta vẫn cần anh như cần một người bảo vệ, một người bạn, một người đồng chí.
- Buông tôi ra!
- Trước hết, anh phải cất súng đi đã.
- Súng có đạn, có thể nổ ngay đấy.
Plugiơnhikốp đỡ Mira dậy. Cô đứng lên nhưng vẫn dựa sát vào anh, sẵn sàng ghì tay anh xuống. Mỉm cười gượng gạo, anh khoá chốt an toàn rồi đút súng vào bao và cầm bó đuốc lên.
- Ta đi chứ?
Đi bên cạnh, cô vẫn bíu vào tay anh. Họ dừng lại trước kẽ hở:
- EM sẽ không nói với ai, kể cả thím Khơrixchia cũng vậy.
Anh lặng lẽ xoa đầu cô như thể cô còn bé bỏng. Lát sau, anh dụi đuốc xuống cát.
- Chúc anh ngủ ngon! – Mira thì thào rồi chui vào hầm.
Plugiơnhikốp chui vào theo. Chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích vẫn còn ngáy và ngọn bấc đèn vẫn bốc khói. Anh bước đến chỗ ghế băng, đắp áo capốt lên người, định nghĩ xem lúc này phải làm gì nhưng lại ngủ thiếp đi, giấc ngủ say và thanh thản.

Sáng hôm sau, Plugiơnhikốp choàng thức dậy cùng với mọi người. Anh dọn dẹp các thứ trên chiếc ghế anh đã nằm rất lâu, mắt dán mãi vào một điểm.
- Cảm thấy dễ chịu hơn chứ, đồng chí trung úy? - Chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích hỏi với nụ cười ngờ vực.
- Nước thế nào? Giá được độ ba ca nước nhỉ.
- Thừa sức! – Xtêphan Mátvâyêvích xởi lởi đáp.
- Đổ nước cho mình, Vônkốp! - Lần đầu tiên sau bấy nhiêu ngày, Plugiơnhikốp cởi cái áo va rơi bó sát người ra, áo lót của anh đã dùng để băng bó. Anh mở chiếc vali bẹp, lấy ra quần áo mới, xà phòng và khăn mặt – Mira, khâu hộ tôi chiếc cổ áo lót vào cái áo mùa hè này nhé.!
Anh bước ra khỏi hầm, bước vào dãy hành lang, cọ rửa rất cẩn thận và cứ nghĩ rằng mình dùng lãng phí nước. Nhưng lần đầu tiên anh cảm thấy khoan khoái và không bực mình gì cả. Anh quay về hầm, và cũng vẫn với vẻ trầm lặng, ngồi cạo râu cẩn thận nhưng vụng về với cái bàn cạo mới mà hồi còn ở trường huấn luyện anh mua không phải vì cần thiết mà vì muốn trữ sẵn để dùng. Anh xoa nước hoa lên khuôn mặt gày gò mới cạo, mặc chiếc áo Mira vừa đưa, thắt đai lưng hẳn hoi. Xong đâu đấy, anh ngồi xuống bàn, cái cổ gầy ngoẵng còn dáng dấp trẻ thơ, nhô cao trên vòng áo cổ rộng hoác.
- Đồng chí báo cáo đi!
Mọi người đưa mắt nhìn nhau. Chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích dè dặt hỏi:
- Báo cáo gì cơ!
- Tất cả - Plugiơnhikốp nói rành rọt từng chữ - Quân ta đang ở đâu, địch đang ở chỗ nào?
- Lại thế nữa… - chuẩn uý lúng túng - địch ở đâu thì chúng ta đã biết: ở bên trên. Còn quân ta… Cái đó chúng tôi không rõ.
- Tại sao không rõ?
- Chúng tôi biết rõ quân ta đang ở đây – Phêđôrotruc cau có nói - Ở bên dưới. Bọn Đức ở bên trên, quân ta bên dưới.
Plugiơnhikốp không để ý đến giọng nói của anh ta. Anh nói chuyện với chuẩn uý như nói với người phó của mình và cố nhấn mạnh ý này trong giọng nói.
- Tại sao lại không biết quân ta đang ở đâu?
Xtêphan Mátvâyêvích thở dài thú nhận:
- Không ai đi trinh sát cả.
- Điều đó tôi đoán được. Tôi muốn hỏi, tại sao?
- Tôi biết nói thế nào, đồng chí thì yếu, còn chúng tôi thì bịt lối cửa hầm.
- Ai bịt?
Chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích im lặng. Thím Khơrixchia mấp máy môi định nói gì nhưng Mira đã ngăn lại:
- Tôi hỏi lại: ai bịt lối ra?
- Tôi bịt! – Phêđôrotruc to tiếng xẵng giọng đáp.
- Tôi chưa hiểu.
- Tôi bịt.
- Tôi vẫn chưa hiểu – Plugiơnhikốp nhắc lại, giọng vẫn như cũ, mắt không nhìn thượng sĩ.
- Thượng sĩ Phêđôrotrúc.
- Thôi được. Đồng chí thượng sĩ, sau một giờ nữa, đồng chí sẽ phải báo cáo với tôi lối ra đã được dọn sạch. – Plugiơnhikốp nhắc lại – Và tôi hạ lệnh phải quên những tiếng:"tôi không thể", «tôi chịu», «tôi không muốn». Phải quên những tiếng ấy cho đến lúc chiến tranh kết thúc. Chúng ta là một đơn vị Hồng quân. Một đơn vị thực sự. Chỉ có thể và tất cả chỉ có thế.

[dungrommel]

Một giờ trước đây, khi tỉnh lại, anh không biết mình sẽ nói gì mà chỉ biết mình cần phải nói. Anh đã trì hoãn một cách có cân nhắc cái giây phút phải sắp xếp lại cho mọi việc có nề nếp, hoặc sẽ mãi mãi bị truất quyền chỉ huy những con người ở đây. Vì vậy, anh phải trì hoãn thời gian bằng cách rửa ráy, thay quần áo và cạo mặt. Anh đã suy nghĩ và chuẩn bị cho cuộc nói chuyện này. Anh đã chuẩn bị để tiếp tục chiến đấu mà không hề ngờ vực, không hề do dự và dao động gì cả. Tất cả những gì còn lại ở đó, thuộc về ngày hôm qua, đã buộc anh phải chịu đựng.
Phêđôrotruc thi hành mệnh lệnh của Plugiơnhikốp ngay trong ngày hôm ấy; lối lên mặt đất đã được dọn sạch. Nửa đêm, họ chia làm hai tốp đi trinh sát cẩn thận, Plugiơnhikốp đi với Vônkốp, Phêđôrotruc đi với chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích. Pháo đài vẫn hoạt động. Vẫn còn những loạt súng lẻ tẻ, nhưng rất xa, mãi bên kia sông Mukhavét, họ không thể bắt liên lạc được. Cả tốp trinh sát trở về không gặp một ai, kể cả quân ta lẫn quân địch.
- Chỉ thấy toàn xác chết – Xtêphan Mátvâyêvích thở dài – Bao nhiêu người của chúng ta đã hy sinh. Ôi, nhiều quá!
Plugiơnhikốp tiếp tục tìm kiếm cả ban ngày. Anh không hy vọng vào việc bắt được liên lạc với quân ta vì biết rằng những tốp chiến sĩ bảo vệ pháo đài đang tản mát dưới các lối hầm. Nhưng anh phải tìm bọn Đức, phải xác định rõ vị trí, cách liên lạc, cách hoạt động của chúng trong khu vực pháo đài tan hoang này. Anh phải làm như vậy, nếu không, nơi ẩn náu an toàn và hoàn hảo này của họ sẽ mất hết ý nghĩa.
Anh tự đi trinh sát một mình. Anh đến được cổng Teretspol và suốt một ngày đêm liền ẩn náu giữa những ngôi nhà đổ nát gần đấy. Bọn Đức đi vào pháo đài qua cổng này vào các buổi sáng và vào những giờ nhất định. Tối đến lại rút về rất đúng giờ, chỉ để lại các đội tuần tra có hoả lực mạnh. Căn cứ vào tất cả những gì đã thấy, anh đoán bọn Đức đã thay đổi chiến thuật. Chúng không tiến công nữa, nhưng mỗi khi phát hiện ra ổ đề kháng nào, chúng liền bao vây ngay và gọi súng phun lửa đến. Hình như bọn Đức ở đây thấp bé hơn những đứa anh đã trông thấy trước đây, rõ ràng là chúng có ít tiểu liên hơn, chúng chỉ dùng các loại súng các--bin là chính.
- Hoặc tôi đã lớn phổng lên hoặc bọn Đức đã teo lại - Tối hôm ấy, Plugiơnhikốp nói đùa – Hình như có sự thay đổi trong bọn chúng, nhưng thay đổi như thế nào thì tôi chưa nắm được. Xtêphan Mátvâyêvích, mai đồng chi đi với tôi. Tôi muốn đồng chí cũng được nhìn chúng tận mắt.
Lúc trời tối hẳn, họ lặn lội tìm về khu doanh trại tan hoang và cháy rụi của trung đoàn 84, Xtêphan Mátvâyêvích nhận ra khu này ngay. Họ đã phân công nhau từ trước và chuyến đi khá thuận lợi. Plugiơnhikốp quan sát bờ sông Bug, còn chuẩn uý quan sát bên trong khu pháo đài gần cổng Kholmski.
Sáng hôm ấy đẹp trời và yên tĩnh. Chỉ đôi lúc có tiếng súng nổ lác đác đâu đó dọc dãy công sự ở cổng Kobrinski, gần bức tường ngoài cùng. Tiếng súng vang lên đột ngột và cũng ngừng đột ngột, Plugiơnhikốp không tài nào biết được đấy là tiếng súng của bọn Đức bắn vào những hầm ngầm khả nghi hay của những tốp chiến sĩ cuối cùng trong lực lượng bảo vệ pháo đài còn đứng vững.
- Đồng chí trung uý! – chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích khẽ giật giọng gọi.
Plugiơnhikốp bò đến chỗ Xtêphan Mátvâyêvích và nhìn ra ngoài – ngay gần đấy, một đơn vị súng tiểu liên của bọn Đức đang tập hợp. Dáng dấp, vũ khí và điệu bộ chúng trong vẫn quen thuộc – dáng dấp của một đội quân dày dạn, tự cho phép muốn làm gì thì làm. Bọn Đức không teo lại, không thấp bé đi mà vẫn giống hệt những tên Đức Plugiơnhikốp trông thấy lần đầu và sẽ nhớ mãi suốt đời mình.
Ba tên sĩ quan tiến ra trước hàng quân. Có tiếng hô ngắn gọn, bọn lính đứng nghiêm, viên chỉ huy báo cáo với gã cao lớn đã đứng tuổi có lẽ là chỉ huy cao cấp hơn. Nghe báo cáo xong, gã đủng đỉnh đi qua hàng quân bất động. Hai viên sĩ quan đi theo, một tên cầm mấy chiếc hộp nhỏ lần lượt đưa cho tên chỉ huy phát cho những tên lính được gọi bước lên trước hàng quân.
- Mề đay – Plugiơnhikốp đoán - Gắn mề đay tại mặt trận. Bọn phát xít chó đẻ, tao sẽ gắn mề đay cho chúng mày.

Anh quên mất lúc này không phải chỉ có mình anh và anh đến đây không phải để chiến đấu, anh ở vào vị trí bất lợi vì khu doang trại đổ nát ở phía sau. Giờ đây, anh chỉ nhớ đến những người đã hy sinh, vì họ mà những tên Đức lực lưỡng và khốn nạn kia được gắn những chiếc mề đay chữ thập. Anh chỉ nhớ đến những người đã bị giết hoặc đã chết vì trọng thương và những người đang điên dại. Anh nhớ đến họ và nâng khẩu súng tiểu liên lên.
Một loạt đạn rất căng bay trúng vào hàng người đứng trước anh mười bước. Tên sĩ quan chỉ huy đang phát mề đay đổ gục, tiếp theo là tên phụ tá của nó và mấy tên lính vừa được thưởng mề đay cũng ngã nốt. Những kẻ được gắn mề đay quả không kém cỏi, sự lộn xộn và hoang mang chỉ diễn ra giây lát, và Plugiơnhikốp chưa kịp bắn hết loạt đạn thì chúng đã nhanh chóng tản ra chỗ nấp rồi tập trung bắn như mưa vào khu nhà đổ.
Nếu không phải là chuẩn uý Xtêphan Mátvâyêvích, thì chưa chắc hai người đã có thể chạy thoát được: bọn Đức tức tối không biết sợ là gì, đã nhanh chóng thắt chặt vòng vây. Nhưng Xtêphan Mátvâyêvích biết rõ nơi này từ hồi chưa có chiến tranh nên đã dẫn Plugiơnhikốp thoát ra một cách an toàn. Vừa lợi dụng thời cơ lúc bắn trả và sự lộn xộn, họ vừa chạy qua khu sân và lọt xuống hầm giữa lúc bọn lính Đức đang hùng hổ tìm sục từng ngóc ngách trong khu doanh trại đổ nát.
- Bọn Đức không có gì thay đổi – Plugiơnhikốp định cười to nhưng cổ khô rát, anh đành nén lại - Nếu không có anh, có lẽ tôi đã gặp nguy rồi, chuẩn uý ạ.
- Chỉ có các chuẩn uý trung đoàn mới biết cái cửa riêng ấy – Xtêphan Mátvâyêvích thở dài - Thế nghĩa là cái cửa ấy cũng có ích đấy.
Khó khăn lắm anh mới rút được một bên ủng ra khỏi chân và thấy tất của anh đầm đìa máu. Thím Khơrixchia giơ tay ra và rú lên.
- Không sao đâu, thím Khơrixchia - chuẩn uý an ủi - chỉ sây sát phần mềm thôi, chưa động đến xương. Thấm tháp gì đâu, cái chính là xương vẫn nguyên. Liền da ngay thôi.
- Này, anh làm như vậy để làm gì thế? – Phêđôrotruc tức giận hỏi - Bắn rồi chạy bán sống bán chết để làm gì nhỉ? Anh ta sẽ sớm hết đời, chứ không phải chiến tranh. Chiến tranh sẽ chấm dứt khi thời điểm đến, còn chúng ta thì…
Anh ta im bặt và mọi người im lặng. Họ im lặng vì thắng lợi đang cổ vũ họ, tinh thần chiến đấu của họ đang lên cao và không ai muốn tranh cãi với anh chàng thượng sĩ bi quan ấy.