Xta-lin-grát trận đánh của thế kỷ

[Giangtvx]

        Tôi không chờ đón một câu hỏi như vậy, tình thế đã rõ và tôi trả lời ngay: « Chúng ta không thể bỏ thành phố thân yêu của chúng ta và của toàn thể nhân dân Xô- viết cho địch. Việc để mất thành phố sẽ xói mòn tinh thần của nhân dân. Mọi biện pháp sẽ được tiến hành để không mất thành phố. Hiện nay tôi chưa yêu cầu gì, nhưng sau khi nghiên cứu tình hình, tôi sẽ báo cáo với Hội đồng quân sự và xin giúp đỡ. Tôi sẽ tìm mọi cách giữ thành phố và xin thề sẽ sống chết với thành phố».

        Tư lệnh và ủy viên Hội đồng quân sự biểu dương tôi đã hiểu đúng đắn nhiệm vụ.

        Chúng tôi từ biệt nhau. Tôi muốn ngồi một mình để suy nghĩ xem mình có quá tự tin vào bản thân và lực lượng của mình không. Tôi cảm thấy rất rõ ràng gánh nặng trách nhiệm bắt đâu từ đây. Nhiệm vụ khó khăn, đối phương ở ngay cạnh thành phố.

        Tôi ra lệnh cho Rê-vôn, cần vụ của tôi, ở lại bên tả ngạn và liên lạc với cơ quan chỉ huy hậu cần tập đoàn quân 62. Rê-vôn nhìn tôi bâng cặp mắt đẫm lệ. Qua cái nhìn đó tôi biết Rê-vôn không hiểu những lời tôi vừa nói. Tôi hỏi: «Có việc gì vậy?».

        Rê-vôn không trả lời, nhưng tôi thì hiểu rõ. Tôi bỗng nhớ lại, Rê-vôn đã trở thành cần vụ của tôi như thế nào. Rê-vôn, một cậu bé 16 tuổi, là con của trung tá Ti-mô- phây Xi-đô-rin mà tôi quen từ trước chiến tranh, khi đồng chí ấy còn là một sĩ quan phòng tác chiến của bộ tham mưu quân khu Bê-lô-rút-xi-a.

        Trong chiến tranh tôi gặp lại Xi-đô-rin trên mặt trận Xta-lin-grát. Lúc này đồng chí là trưởng phòng tác chiến cơ quan tham mưu tập đoàn quân 64. Ngày 26 tháng bảy 1942, trung tá Xi-dô-rin hy sinh gần một bến qua sông Đông. Tôi đã nhiều lân gặp cả hai cha con Xi-đô-rin luôn ở bên nhau: họ không rời nhau và rất giống nhau. Chiều tối ngày 26, cậu thiếu niên này đến gần tôi lúc đó đang làm việc ở sở chỉ huy và báo cáo: «Đồng chí tư lệnh, tôi đã đưa thi hài trung tá Xi-đô-rin vừa hy sinh về».

        Biết Rê-vôn là con của đồng chí vừa hy sinh, tôi chưa tìm ngay được lời an ủi, ủy viên Hội đồng quân sự, chính ủy sư đoàn Công-xtăng-tin Ki-ri-kô-vích A-bra- mốp, nói một câu không chú ý: « Giao thi hài cho quản trị trưởng cơ quan tham mưu để họ chuẩn bị mộ chí, quân nhạc và mọi việc khác để làm lễ an táng ».

        Đồng chí A-bra-mốp trả lời khô khan như vậy vì đồng chí không biết Rê-vôn, nên không hiểu là lúc đó chú thiếu niên này đau đớn đến thế nào. Sau khi Rê-vôn, đi khỏi, tôi bảo A-bra-mốp: « Chính con trai của trung tá Xi-đô-rin đấy...».

        A-bra-mốp tròn mắt nhìn tôi và thốt lên: « Ồ thế à!» rồi lập tức đồng chí chạy đi tìm Rê-vôn.

        Chú thiếu niên 16 tuổi Rê-vôn đã yêu cầu cho mình theo ra mặt trận. Cha chú đã đưa chú vào đội bảo vệ cơ quan tham mưu tập đoàn quân. Rê-vôn nổi lên về sự dũng cảm, tài bắn tiểu liên, và luôn luôn hoàn thành nhiệm vụ.

        Tôi vắng mặt lúc chôn cất trung tá Xi-đô-rin. Sáng hôm sau, lúc đã lên xe để đi về sở chỉ huy, tôi trông thấy Rê-vôn. Chú nằm trên mặt đất, đôi vai rung lên vì tiếng nức nở. Không nghĩ ngợi gì tôi gọi: « Binh nhì Xi- đô-rin! Lên ngay xe đi với tôi. Đem theo tiểu liên và mang được bao nhiêu đạn thì mang.

        Rê-vôn bật dậy, chỉnh đốn trang phục và chạy phóng đi thi hành lệnh, nhanh như một mũi tên. Chú trở lại ngay và bình tĩnh trèo lên xe. Dọc đường nói chuyện với chú, tôi mới biết là mẹ chú tản cư ở một nơi tại Xi-bê-ri. Tôi khéo léo dò hỏi xem chú có muốn về chỗ mẹ không. Mắt chú lại đẫm lệ và tôi hiểu rằng tôi đã mắc khuyết điểm khơi lại vết thương lòng của chú. Chú trả lời kiên quyết:

        « Không! Nếu cấp trên có đuổi, tôi cũng không đi khỏi mặt trận. Tôi phải trả thù cho cha tôi và những người khác nữa ».

        Từ đó Rê-vôn không rời tôi một phút. Chú bình tĩnh, thậm chí còn vui nhộn trong chiến đấu, chẳng sợ hãi gì, nhưng buổi tối vẫn khóc thầm người cha đã quá cố.

        Và bây giờ, sau khi nhìn vào mắt chú, tôi lại lấy chú đi theo, cùng vào thành phố đang bốc cháy.

        Rê-vôn Xi-đô-rin đến nay vẫn còn phục vụ trong quân đội Liên Xô với cấp bậc trung tá. Anh đã trải qua một cuộc đời quân nhân vinh quang trong cuộc chiến tranh giữ nước.

[Giangtvx]

ĐỒI MA-MAI-ÉP

1

        Chập tối ngày 12 tháng chín, chúng tôi đến bến phà Krát-xnai-a Xlô-bô-đã. Một xe tăng T-54 đã ở trên phà máy và một chiếc nữa đang chuẩn bị xuống. Người phụ trách phà không muốn cho xe tôi lên thêm nữa. Tôi phải đưa ra giấy chứng nhận tôi là tư lệnh tập đoàn quân 62.

        Chỉ huy phó quân đoàn xe tăng phụ trách kỹ thuật đến gặp tôi. Tôi yêu cầu đồng chí ấy báo cáo về tình hình đơn vị.

        Đồng chí chỉ huy báo cáo : quân đoàn đến chiều qua còn 40 xe tăng, chỉ có một nửa hành quân chiến đấu, các chiếc khác bị hư hại nhưng còn dùng làm hỏa điểm cố định được.

        Phà của chúng tôi chạy vòng phía bắc doi cát của đảo Ga-lốt-nưi và tiến về cầu áp mạn chính. Đạn pháo thỉnh thoảng lại nổ dưới nước. Đường bắn được chỉnh sẵn nên không có nguy hiểm gì lớn. Chúng tôi đến gần bờ và thấy trên cầu đầy người. Thương binh được đưa ra từ các đường hào, các hố đạn đại bác, các hầm. Nhiều người đeo ba lô, xách va li cũng ở chỗ trú ẩn đợi phà chạy tới.

        Trên các khuôn mặt xạm khói hãy còn vết bùn khô của những giọt nước mắt lẫn với bụi. Các trẻ em lả đi vì đói khát, thò cánh tay nhỏ bé xuống nước. Tim chúng tôi thắt lại, một cảm giác cay đáng trào lên cuống họng.

        Xe của chúng tôi xuống phà. Tôi được báo là bộ tham mưu phương diện quân và cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 62 đều ở trong thung lũng Xa-rít-xa, gần cửa sông:

        Phố xá không người. Cây cối không còn lấy một cành nào xanh tươi, mọi thứ đều cháy trụi. Các nhà ga chỉ còn lại đám tro tàn và ống khói, nhiều nhà tường đá đã hóa thành vôi, mất hết cửa, mái nhà sập nát. Thỉnh thoảng cũng gặp được vài ngôi nhà còn nguyên vẹn đông nghẹt người tản cư, Họ lôi trong ba lô ra nào ấm, nào dụng cụ nấu ăn và mang cả các thứ đó ra cầu tàu.

        Xe chúng tôi chạy dọc trên bờ sông Vôn-ga, men theo đường xe lửa đến tận cửa sông Xa-rít-xa, rồi chạy vào trong thung lũng, đến tận cầu Át-xtơ-ra-khan mà vẫn không tìm thấy sở chỉ huy. Đêm ập xuống.

        Tới gần nhà ga chúng tôi gặp một sĩ quan, chính ủy của một đơn vị công binh. May quá, đồng chí ấy biết địa điểm của sở chỉ huy tập đoàn quân. Tôi mời đồng chí lên xe và dẫn chúng tôi đến chân đồi Ma-mai-ép. Tôi bỏ xe lại, leo bộ lên đồi trong đêm tối, chân đạp cả vào bụi cây, xéo cả vào dây thép gai. Cuối cùng nghe vang lên tiếng hô mà tôi mong đợi của người gác:

        — Ai ? Đứng lại!

        Sở chỉ huy đây rồi! Một khe núi, những hầm hào vừa mới đào, những lô cốt. Đồi Ma-mai-ép đó. Lúc ấy, tôi không thể hình dung được đồi Ma-mai-ép lại trở thành nơi diễn ra các cuộc giao tranh ác liệt của trận đánh Xta-lin-grát. Nơi đây, trên mảnh dất này không còn một chỗ nào không bị bom đạn cày xới.

        Thế là kểt thúc cuộc hành trình của tôi trong ngày với bao chờ đợi. Tôi xuống hầm của đồng chí Ni-cô-lai I-va- nô-vích Crư-lốp tham mưu trưởng tập đoàn quân.

        Chúng tôi chưa gặp nhau bao giờ và không hiểu biết nhau. Đúng ra thì tôi cũng biết đồng chí là một trong những người lãnh đạo phòng thủ Ô-đét-xa và Xê-vát- xtô-pôn. Một cuộc gặp gỡ trên các nẻo đường chiến tranh, loại gặp gỡ mà đồng chí ấy cũng như tôi có đến hàng chục, hàng trăm: gặp gỡ đấy rồi lại chia tay đấy. Nhưng cuộc gặp gỡ này thì tôi nhớ đời, cho đến tận cái ngày tang tóc mà tôi đưa người bạn thân nhất, đồng chí Ni-cô-Iai I-va-nô-rích Crư-lốp, nguyên soái Liên Xô, tư lệnh binh chủng tên lửa chiến lược, tiến nơi an nghỉ cuối cùng ở Hồng trường.

        Tình bạn giữa chúng tôi gắn bó không những trong các cuộc chiến đấu bảo vệ Xta-lin-grát, trong những ngày đêm ở bên cạnh nhau dưới bom đạn địch, mà còn cả trong nỗi đau xót chung trước sự mất mát các bạn bè chiến đấu của chúng tôi.

        Nhưng lúc đó thì sao? Lúc đó, chúng tôi chưa hiểu nhau và chưa biết tính tình chúng tôi có sẽ hợp nhau, ở nơi mà tình hình diễn biến đã ghép chứng tôi ở bên cạnh nhau không ?

        Hầm của đồng chí Crư-lốp không phải là hầm theo đúng nghĩa của nó. Đó là một cái hào rộng, mái ken bằng rơm và cành cây, trên đồ một lớp đất dày 10 —12 phân. Một bên là cái bệ ngồi bằng đất, một bên là bệ nằm và một cái bàn cũng bằng đất. Mái hầm rung lên vì tiếng nổ: quân Đức đã nã pháo vào thành phố và quả đồi, một cuộc bắn phá có bài bản vào khu vực chứ chưa tập trung vào mục tiêu. Đất sụt rơi lên mặt các bản đồ trải trên bàn.

[Giangtvx]

        Trong hầm có hai người: tướng Crư-lốp tay cầm ống điện thoại và điện thoại viên trực ban, E-lê-na Ba-ca-rê- vích, một cô gái trẻ chừng 18 tuồi, mắt xanh. Tướng Crư- lốp đang nói chuyện với ai đó, giọng gay gát. Tiếng nói của đồng chí rắn chắc, khỏe. Cô điện thoại viên ngồi ở lối vào hầm, tai đeo ống nghe đang trả lời một người nào đó:

        — Đồng chí ấy đang bận trên máy khác...

        Tôi lấy công vụ lệnh ra và đặt trước mặt tướng Crư- lốp. Không ngừng cự nự người bên kia đầu dây, đồng chí

        ấy đưa mắt đảo qua tờ công vụ lệnh, rồi kết thúc cuộc đàm thoại và chúng tôi chào nhau. Dưới ánh sáng mờ tỏ của ngọn đèn dầu hỏa, tôi nhìn thấy một khuôn mặt cương nghị, vừa nghiêm khắc lại vừa dễ ưa.

        — Đồng chí thấy không, đồng chí tư lệnh tập đoàn quân, tướng Crư-lốp nói, chỉ huy quân đoàn xe tăng đã cho chuyển sở chỉ huy của mình ra khỏi điểm cao 107,5 ngay trên bờ sông Vôn-ga mà không được phép của trên. Nói cách khác, sở chỉ huy của đơn vị xe tăng bây giờ ở đằng sau chúng ta. Thật là bậy bạ...

        Tôi nhất trí nhận xét đó và ngồi xuống gần bàn. Chuông điện thoại lúc lúc lại réo lên. E-lê-na đưa ống điện thoại cho tướng Crư-lốp. Đồng chí ra các chỉ thị cho ngày mai. Tôi lắng nghe để cố gắng hiểu được nội dung cuộc đàm thoại vì tôi không muốn làm trở ngại đồng chí ấy. Vừa nghe điện thoại, tôi vừa nghiên cứu bản đồ làm việc ghi đầy những chú thích và mũi tên để nhanh chóng nắm được tình huống. Tôi cảm thấy đồng chí ấy không có thì giờ để trình bày tình hình một cách đầy đủ và chi tiết. Tôi tin tưởng ở đồng chí Crư-lốp và không làm xáo trộn kế hoạch hoạt động ngày mai của đồng chí, vì dẫu sao tôi cũng không thể sửa lại được gì, dù là cần thiết.

        « Thì giờ là vàng bạc ». Trong hoàn cảnh hiện nay có thể  nói «thì giờ là xương máu» bởi vì phải trả giá cho thời gian mất đi bằng xương máu của các chiến sĩ ta. Chắc là đồng chí Crư-lốp hiểu được ý định của tôi, nên trong khi vừa nói chuyện điện thoại, đồng chí vừa dùng bút chì chỉ lên các khu vực đang nói đến, vừa giải thích và nhắc lại nhiệm vụ giao cho các chỉ huy đơn vị, và như vậy cũng làm cho tôi hiểu được tình hình, tôi cảm thấy là chúng tôi sẽ dễ nhất trí với nhau.

        Trong suốt thời gian chiến đấu bảo vệ thành phố, đồng chí Crư-lốp và tôi không bao giờ rời nhau. Chúng tôi sống chung trong một lô cốt hoặc một hầm hào. Chúng tôi ăn ngủ cùng với nhau, chia sẻ với nhau mọi nỗi vui mừng cũng như mọi niềm cay đắng.

        Đồng chí là tham mưu trưởng tập đoàn quân và phó thứ nhất của tôi. Trong những ngày khó khăn, chúng tôi dần dần hiểu biết nhau kỹ càng hơn, và cách đánh giá của chúng tôi về các sự kiện, dù tình hình thế nào đi nữa, cũng không khác biệt nhau.

        Tôi đặc biệt kính phục kinh nghiệm quân sự của Ni- cô-lai I-va-nô-vích đã thu lượm được trong trận phòng thủ Ô-đét-xa và Sê-vát-xtô-pôn, tài tổ chức và tác phong đối xử của đồng chí. Tính thật thà, trung hậu và tinh thần khả ái đặc biệt, hết lòng hết sức với nhiệm vụ, đó là những nét cơ bản trong con người cộng sản Ni- cô-lai I-va-nô-vích Crư-lốp.

        Tôi gửi cho Hội đồng quân sự phương diện quân một bức điện báo cáo việc tôi đã tới nhiệm sở và đã nhận quyền chỉ huy tập đoàn quân, rồi tôi bắt tay vào việc. Trước hết, tôi quyết định làm rõ lý, do tại sao chỉ huy quân đoàn xe tăng lại tự ý rời khỏi bờ sông Vôn-ga, trong khi mệnh lệnh nêu ra là «không lui một bước». Tôi yêu cầu gọi đồng chí ấy đến máy điện thoại.

        — Chỉ huy quân đoàn xe tăng đã ở bên máy, E-lê-na báo và đưa cho tôi ống điện thoại.

        Sau khi tự giới thiệu, tôi hỏi tại sao đồng chí lại cho di chuyển sở chỉ huy của mình mà không được phép. Đồng chí bắt đầu giải thích rằng bị bắt buộc phải làm như vậy, vì hỏa lực súng cối của địch dữ dội, thương vong nhiều quá, đơn vị đã có hoang mang, và nêu ra nhiều nguyên nhân khác nữa. Tôi nhấn mạnh là tôi muốn biết, khi quyết định như vậy đồng chí có liên lạc với sở chỉ huy tập đoàn quân không. Đồng chí trả lời: «Tôi không rõ. Tôi sẽ hỏi lại ngay ».

        — Tôi ra lệnh cho đồng chí cùng chính ủy phải đến ngay chỗ tôi trên đồi Ma-mai-ép.

[Giangtvx]

        Ủy viên hội đồng quân sự tập đoàn quân, đồng chí Cu-dơ-ma A-ki-mô-vích Gu-rốp bước vào hầm. Chúng tôi bắt tay nhau. Tôi đã làm việc với đồng chí Gu-rốp, cũng như với đồng chí Crư-lốp, nếu không cùng trong một hầm thì cũng chỉ cách nhau vài ba thước. Chúng tôi thường gặp nhau ở đài quan sát, cùng nhau phân tích tình hình và ra quyết định. Đồng chí là một cán bộ chính trị nhưng rất am hiểu tình hình quân sự, biết đòi hỏi và tự mình gương mẫu cho mọi người làm thế nào để xác định đúng đắn quan điểm chính trị nhằm thực hiện các quyết định quân sự và lãnh đạo tác chiến. Đồng chí hiểu sâu sắc mọi cán bộ trong cơ quan tham mưu và chỉ huy các đơn vị. Đồng chí biết rõ và thường giới thiệu những ai có thể giao phó cho việc này hay việc kia.

        Các trưởng, phó phòng trong cơ quan tham mưu vào hầm và tự giới thiệu.

        Ít phút sau, tôi được báo cáo là chỉ huy trưởng và chính ủy quân đoàn xe tăng đã tới.

        — Đồng chí là một vị tướng xô-viết, chỉ huy một khu vực chiến đấu. Đồng chí thấy vấn đề thế nào nếu những người dưới quyền, sĩ quan và cơ quan tham mưu rút về phía sau mà không được lệnh của đồng chí ? Đồng chí đánh giá như thế nào hành vi của mình về mặt chấp hành mệnh lệnh số 227 của ủy viên nhân dân quốc phòng, đánh giá như thế nào việc chuyển sở chỉ huy của một đơn vị về phía sau sở chỉ huy của tư lệnh tập đoàn quân mà không được phép? Tôi hỏi.

        Cả chỉ huy trưởng lẫn chính ủy không ai trả lời cả. Nhìn vào mặt họ, người ta biết họ xấu hổ đến tột độ.

        Tôi cảnh cáo nghiêm khắc rằng tôi coi hành vi của các đồng chí ấy như một hiện tượng đào ngũ trên chiến trường và ra lệnh 4 giờ sáng ngày 13 tháng chín phải cùng sở chỉ huy có mặt ở điểm cao 107,5.

        Đồng chí Gu-rốp tán thành quyết định của tôi bằng một tiếng ngắn gọn : « Đúng ! » và ra lệnh cho đồng chí chính ủy đi theo sang hầm của đồng chí. Tôi không rõ các đồng chí trao đổi với nhau những gì, nhưng khi chúng tôi gặp lại nhau; đồng chí Gu-rốp nói: «Từ nay chúng ta sẽ làm như vậy...».

        Lúc đó tướng F. Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân, đến sở chỉ huy tập đoàn quân. Tôi rất sung sướng được gặp đồng chí trên đồi Ma-mai-ép, vào lúc tôi nắm quyền chỉ huy tập đoàn quân 62.

        Chứng tôi gặp nhau luôn trên chiến trường. Tướng Gô-li-cốp thường xuyên đi thị sát mặt trận, nên nắm rất vững tình hình các tập đoàn quân, bao giờ cũng đánh giá tình hình một cách sáng suốt và phát biểu thẳng thắn chính kiến của mình về diễn biến chiến sự. Và lần này nữa, đồng chí lại cung cấp cho tôi nhưng tin tức quí giá.

        Tướng Gô-li-cốp lại đi ngay, sau khi hứa sẽ báo cáo lên Hội đồng quân sự phương diện quân, là cần thiết phải tăng cường cho tập đoàn quân vài sư đoàn mới. Lời hứa này đến thật đúng lúc, vì hầu hết các đơn vị lớn nhỏ của tập đoàn quân 62 đều bị thiệt hại trong các trận chiến đấu trước. Một số sư đoàn chỉ còn lại một, hai trăm tay súng. Tướng Gô-li-cốp hiểu rõ ràng với lực lượng như vậy không thể nào giữ nổi thành phố. Tập đoàn quân 62 gần như đã kiệt sức. Các sư đoàn của tập đoàn quân trong tháng bảy và đầu tháng tám đã bị thiệt hại nặng qua các trận chiến đấu ở khúc ngoặt rộng của sông Đông. Từ nhiều sư đoàn bộ binh cũ nay chỉ còn lại một sư đoàn 112 và một phần sư đoàn bộ binh 196.

        Quan sát cách làm việc của đồng chí Crư-lốp và hỏi chuyện các phó tư lệnh, đến hai giờ sáng tôi đã gần như nắm được kỹ càng tình hình chung, tuy rằng còn một số chi tiết vẫn chưa nắm được hết.

        Tinh hình đến cuối ngày như sau: các đon vị tập đoàn quân 62 đang phải chống với cuộc tiến công của các lực lượng tập đoàn quân 6 và một số sư đoàn của tập đoàn quân xe tăng Đức. Một số đơn vị nhỏ địch đã tiến ra sông Vôn-ga ở phía bắc làng Rư-nốc và ở phía nam thành phố tại Cu-pô-rốt-xnôi-ệ. Chính diện tập đoàn quân bị kẹp vào sông Vôn-ga và hai bên sườn nằm trong gọng kìm lớn của quân Đức.

        Ở phía bắc, tập đoàn quân xe tăng 16 Đức chiếm khu vực từ La-tốt-chơ-ni-kin đến điểm cao 135,4, tạo thành một vòng bán nguyệt ở phía nam và phía bắc.

        Ở bên trái, từ điểm cao 135,4 đến điểm cao 147,6, sư đoàn cơ giới 60 Đức chiếm giữ, hướng xuống phía nam. Xa hơn nữa, sư đoàn bộ binh 389 Đức chiếm giữ từ điểm cao 147,6 qua điểm cao 108,8 đến điểm cao 129,1, hướng sang phía đông, sư đoàn bộ binh nhẹ 100 chiếm giữ từ điểm cao 129,1 trở đi, bao gồm cả làng Gô-rô-dít-chê.

[Giangtvx]

        Bốn sư đoàn đó chiếm giữ một chính diện dài khoảng 20 ki-lô-mét, với tất cả các phương tiện tăng cường, nhưng không tỏ ra có hoạt động gì đặc biệt. Các sư đoàn, này chắc cũng bị sứt mẻ nặng trong các trận giao tranh trước và đang củng cố tạm thời trong thế phòng ngự.

        Ở phía nam, bao gồm cả làng Gô-rô-dít-chê, ga A- lếch-xăng-đrốp-ca, bệnh viện, trên một chính diện sáu ki- lô-mét có một cánh quân xung kích gồm ba sư đoàn bộ binh 295, 94 và 71, cùng với các phương tiện tăng cường và sư đoàn xe tăng 24 đảm nhiệm việc tiến công vào đồi Ma-mai-ép và nhà ga chính để tiến ra cảng.

        Trong khu vực điểm cao 147,5, ngoại vi Mi-nin, Cu- pa-rốt-xnôi-ê, trên một chính diện sáu ki-lô-mét, cánh quân xung kích nam gồm sư đoàn cơ giới 29, sư đoàn xe tăng 14 Đức và sư đoàn bộ binh Ru-ma-ni 20, tiến công vào hướng đông với nhiệm vụ tiến ra sông Vôn-ga. Lực lương dự bị gần nhất của địch, theo tin tức quân báo đóng ở khu vực Gum-rắc một sư đoàn và ở Vô-rô-pô- nô-vô, Các-pốp-ca, Ma-lô Rốt-xôi-chơ-ca, hai đến ba SƯ đoàn.

        Tất cả cụm quân gồm chín sư đoàn địch, với các phương tiện tăng cường, cùng quân đoàn «Sta-hen» được không đoàn 4 với chừng một ngàn máy bay các loại yểm trợ trong cuộc tiến cống của chúng vào tập đoàn quân 62. Mục tiêu trước mắt của đạo quân hùng hậu này là xung phong chiếm thành phố và tiến tới sông Vôn-ga, có nghĩa là tiến công bằng sức mạnh từ 5 đến 10 ki-lô-mét và hất chúng tôi xuống sông.

        Số sư đoàn và lữ đoàn nằm trong tập đoàn quân 62 chưa cho là được một khái niệm đúng và đủ về quân số và sức mạnh thực tế của bộ đội. Chằng hạn một lữ đoàn xe tăng, sáng ngày 14 tháng chín, chỉ có một xe tăng, hai lữ đoàn khác chẳng còn chiếc nào và phải chuyển gấp sang tả ngạn để xây dựng lại. Đội tiền vệ lấy từ nhiều lữ đoàn và sư đoàn khác nhau họp lại chiều tối ngày 14 tháng chín, chỉ có khoảng hai trăm tay súng, tức là không bằng một tiểu đoàn chiến đấu. Quân số của sư đoàn bộ binh 244 đóng bên cạnh không còn quá 1.500 người và số tay súng chiến đấu không hơn quân số của một tiểu đoản chính quy. Lữ đoàn bộ binh 42 còn 666 người, nhưng chi được không đầy hai trăm ngưòi còn sức chiến đấu Sư đoàn bộ binh Cận vệ 35 của đại tá V. Đu-bi-an-xki giữ sườn trái không còn quá 250 tay súng. Các đơn vị nhỏ khác quân số cũng ít theo tỷ lệ tương tự. Quân đoàn xe tăng của tướng A, Pô-pốp còn 40 xe tăng nhưng 30 phần trăm đã bị hư hại về chỉ còn dùng làm hỏa điểm cố định. Chỉ có sư đoàn của đại tá Xa-ra-ép và ba lữ đoàn bộ binh độc lập là có quân sổ tương đối bình thường Tập đoàn quân không có liên lạc trực tiếp với các đơn vị bạn bên phải và bên trái. Hai sườn của tập đoàn quân đều dựa vào sông Vôn-ga.

        Đối phương vẫn giữ chắc, được ưu thế trên không. Không quân Đức có thể thực hiện được 1.000 đến 3.000 lần xung kích mỗi ngày, còn không quân ta thì không hề yểm trợ chủng tôi được mạnh mẽ như thế, thậm chí còn không đáp ứng được yêu cầu xuất kích một chục lần trong ngày thôi. Lực lượng phòng không của chúng tôi bị quân địch phá hủy một phần, phải lui về tả ngạn sông Vôn-ga để bảo vệ sông và dải đất hẹp dọc hữu ngạn sông. Trên bờ sông chỉ còn lại một số khẩu đội không đáng kể. Thực ra, từ ngày 13 tháng chín trở đi, có thêm hai trung đoàn phòng không 1079 và 748 tham gia chiến đấu chống không quân Đức và đã thành lập ra cụm pháo của đại tá Éc-xốp, nhưng vẫn không đủ, cho nên từ rạng sáng đến xẩm tối máy bay phát xít vẫn bay lượn trên thành phố, trên các vị trí của chúng tôi và sông Vôn-ga.

        Quan sát chiến thuật của các máy hay ném bom địch, chúng tôi nhận thấy chúng ném không chính xác. Chúng chỉ ném bom các tuyến một của chúng tôi, khi nào có những dải đất rộng ngăn cách các vị trí tiền duyên của chúng tôi và của quân chúng. Từ đó, chúng tôi nảy ra sáng kiến phải thu hẹp các dải đất ngăn cách ấy tới mức thấp nhất, tới tầm lựu đạn ném tay, Nhưng muốn vậy, trước hết phải nâng cao tinh thần chiến đấu của bộ đội, và nhất thiết phải giải quyết ngay vấn đề này. Những thiệt hại trong chiến đấu, những cuộc rút lui, việc thiếu đạn được, lương thực, những khó khăn trong việc bổ sung người và phương tiện, đã ảnh hưởng không tốt đến tinh thần bộ đội. Mội số đã nảy ra tư tưởng muốn thoát nhanh khỏi lò lửa này sang bên kia sông Vôn-ga.

        Các tổ chức của Đảng, phòng chính trị của tập đoàn quân đã làm hết sức mình để giữ vững tinh thần chiến đấu  cho binh sĩ. Các bạn chiến đấu của tôi, các phụ tá và bè bạn như chình ủy sư đoàn Xu-rốp, các tướng Crư-lốp và Pô-giác-xki, chính ủy lữ đoàn Vát-xi-li-ép và nhiều đồng chí khác nữa đã hoạt động nhiều về mặt này. Các chỉ huy và các chính trị viên của các đơn vị đều hiểu rằng: chúng tôi sẽ chiến đẩu bảo vệ thành phố cho đến người cuối cùng, viên đạn cuối cùng.

[Giangtvx]

2

        Hội đồng quân sự tập đoàn quân họp. Trước hết, Hội đồng đã quyết định một số biện pháp khẩn cấp, mà thiếu chúng không thể tiếp tục chiến đấu được.

        1. Nhất thiết phải củng cố quyết tâm cho bộ đội là không thể lùi một bước nào nữa và phải đánh bại quân thù. Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố, vị trí cuối cùng của chúng ta phải tiến hành một cách kiên quyết và chúng ta; những người chiến sĩ Xô-viết phải làm theo lời kêu gọi của Đảng và theo lệnh của nhân dân, bảo vệ thành phố hay là chết chứ không còn con đường nào khác. Khẩu hiệu đó đã được các sĩ quan và cán bộ chính trị truyền đến mọi chiến sĩ, mọi tổ chức Đảng và Đoàn. .

        2. Hội đồng quân sự quyết nghị thành lập trong các xí nghiệp lớn của thành phố các đội vũ trang của công nhân viên, phối hợp với bộ đội hoặc độc lập tác chiến để bảo vệ nhà máy, xí nghiệp. Phải cung cấp cho họ vũ khí và các trang bị khác như đối với bộ đội. Trong khi vừa chiến đấu, công nhân, viên chức vừa làm nhiệm vụ sửa chữa, khôi phục các trang thiết bị hư hỏng Những đội công nhân quân sự hóa ấy được tổ chức thành các đại đội, và tiểu đoàn, tất nhiên là với sự đồng ý và đặt dưới sự chỉ huy của các tổ chức Đàng. Hội đồng quân sự nghiêm cấm mọi việc rút lui khỏi vị trí đã giao mà không được sự đồng ý của tư lệnh và tham mưu trưởng tập đoàn quân

        3. Hội đồng quân sự quyết nghị: tư lệnh và cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải ở lại bên hữu ngạn sông, ở ngay Xta-in-grát, và không có trường hợp nào được rút sang tả ngạn hay sang các đảo giữa sông.

        Các nghị quyết của Hội đồng quân sự được phổ biến đến từng chiến sĩ và được đưa ra thảo luân ở các cuộc họp của các tổ chức Đảng, Đoàn.

        Đồng thời, chửng tôi cũng lo tới việc củng cố lại một số đơn vị trong tập đoàn quân. Không một đơn vị lớn, hay nhỏ nào không được bổ sung quân số và trang bị, dù rằng mới chỉ được một phần. Vì thế ngay khi các cuộc chiến đấu đang diễn ra, trong tháng chín, cơ quan chỉ huy của một số sư đoàn và lữ đoàn phải chuyển sang tả ngạn sông Vôn-ga để tổ chức lại. Một số đơn vị nhỏ lẻ đã được tập hợp lại để tổ chức ra các đơn vị mới. Đây không phải là một cuộc rút lui sang tả ngạn sông Vôn- ga, mà là các biện pháp phải đặt ra theo nhu cầu quân sự.

        Hai giờ sáng ngày 13 tháng chín, Hội đồng quân sự đã thảo xong kể hoạch tác chiến cho hai, ba ngày sau.

        — Ở chỗ các đồng chí, người ta cũng phải ăn chứ, hay là nhịn? Tôi hỏi đùa đồng chí Crư-lốp.

        — Có ạ! Thinh thoảng chúng tôi cũng phải ăn chứ. Đồng chí Gu-rốp trả lởi thay.

        Các trợ lý kiếm được ở đâu đó, đem về bánh mì, đồ hộp và nước trà nguội. Sau khi ăn, chúng tôi chia tay nhau để đi ngủ, ai nấy cùng chung một ý nghĩ: «Liệu xem ngày mai sẽ xảy ra cái gì đây!».

        Chứng tôi quyết định trước hết phải bảo vệ các bến qua sông chống với pháo binh địch. Muốn vậy phải phòng ngự kiên cường trên các sườn và ở trung tâm, dùng các cuộc tiến công lẻ chiếm ga tránh tàu Ra-dơ-gu-li-ai-ép- xcai-a và đường sắt từ ga rẽ về phía tây-nam đến chỗ ngoặt về Gum-rắc. Như vậy, cho phép lấy lại được phòng tuyến ở trung tâm và lợi dụng đất đắp ở nền đường sắt làm chướng ngại chống tăng, để đánh chiếm ga Gô-rô- đít-chê và A-lếch-xăng-đrốp-ca sau này. Quân đoàn xe tăng được tăng cường các đơn vị bộ binh và đại bộ phận pháo của tập đoàn quân yểm trợ, được giao thực hiện nhiệm vụ này. Quân đoàn phải tập trung xong ngày 13 tháng chín và tiến công ngày 14, nhưng đối phương đã đi trước chúng tôi một bước.

        Từ sáng sớm, chúng tôi đã bị đánh thức dậy bởi hỏa lực mạnh mẽ của pháo và bom địch. Đến 6 giờ 30, quân Đức tiến công từ khu vực Ra-dơ-gu-li-ai-ép-xcai-a với một sư đoàn bộ binh và 40 đến 50 xe tăng, định băng qua thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và ga chính tiến đến đồi Ma-mai-ép.

[Giangtvx]

        Ở hai bên sườn của tập đoàn quân 62, đối phương chỉ có các hoạt động cầm chân, cho một tiểu đoàn tiến công từ phía bắc xuống Oóc-lốp-ca, vào vị trí một lữ đoàn bộ binh. Trên cánh trái, chúng tung ra mấy tiểu đoàn độc lập đánh vào một trong các trũng đoàn cơ động của ta.

        Ở giữa và ở cánh trái tập đoàn quân, các trận đánh kéo dài suốt ngày. Quân địch ném ra lực lượng dự bị mới và phát triển tiến công. Chúng bắn ráo riết vào các vị trí của chúng ta. Không quân của chúng không lúc nào vắng mặt, như treo trên trận địa.

        Từ đồi Ma-mai-ép, có thể trông thấy rất rõ trận địa và các cuộc không chiến. Hàng chục máy bay của ta và của địch rơi xuống đất và bốc cháy trước mắt chúng tôi. Mặc dầu bộ binh và không quân Liên Xô chống cự rất ngoan cường, quân địch vẫn thắng thế vì đông hơn.

        Chúng tôi coi các cuộc hành binh của địch mới chỉ là thăm dò. Còn phải chờ đợi một cuộc tiến công của đại bộ phận lực lượng địch, trong một hay hai ngày nữa thôi.

        Ở sở chỉ huy của chúng tôi đặt trên đỉnh đồi Ma-mai- ép, bom đạn trút xuống như mưa. Tôi làm việc trong cùng một hầm với đồng chí Crư-lốp, thỉnh thoảng cùng đồng chí ấy ra ngoài dùng ống nhòm quan sát diễn biến của trận giao tranh. Mấy lô cốt bị phá hủy, cơ quan tham mưu tập đoàn quân cũng bị một số thương vong.

        Đường dây điện thoại bị đứt luôn, điện đài làm việc không được liên tục. Tất cả cán bộ, chiến sĩ thông tin liên lạc đều tung đi để nối lại đường dây. Ngay cả các nữ điện thoại viên trực phiên ở trong hầm của chúng tôi, cũng nhiều khi phải bỏ máy đi nối lại đường dây đứt.

        Trong suốt cả ngày 13 tháng chín, tôi chỉ nói chuyện được với tư lệnh phương diện quân một lần. Tôi báo cáo ngắn gọn tình hình và đề nghị gửi cho tôi trong vòng 24 giờ tới, hai hoặc ba sư đoàn dự bị mới: chúng tôi không còn đủ sức để đẩy lùi các cuộc tiến công của địch. Mặc dầu các chiến sĩ thông tin đã cố gắng hết sức, đến 16 giờ, liên lạc với các đơn vị bộ đội gần như bị gián đoạn.

        Tình thế lúc đó thật nguy nan. Tuy tiểu đoàn địch tiến công từ phía bắc Oóc-lốp-ca xuống đã bị lữ đoàn bộ binh 115 tiêu diệt, nhưng ở khu trung tâm của tập đoàn quân, các đơn vị của ta lại bị thiệt hại nặng đã buộc phải lui về phía đông, đến ven rừng phía tây các khu tập thể nhà máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Quân phát xít chiếm được điểm cao 126,3 thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và bệnh viện. Ở sườn trái, trung đoàn bộ binh xung kích đã phải rút khỏi trạm ô tô và máy kéo ở phía đông ga Xa-đô-vai-a. Trên các khu vực khác của mặt trận, chúng ta đầy lui được các cuộc tiên công lẻ của địch và bắn cháy 15 xe tăng.

        Trước khi đêm tối ập xuống, tôi phải quyết định, hoặc cứ thực hiện kể hoạch phòng ngự tích cực đã vạch ra và thông qua hôm trước, hoặc căn cứ vào cuộc tiến công của địch mà có những hành động kiên quyết hơn. Không thể chần chừ được nữa, vì chúng tôi chỉ có thể điều động lực lượng vào những lúc tối trời. Ban ngày không thể làm việc đó được vì địch ném bom rất dữ.

        Chúng tôi quyết định tiến hành phản kích. Để đi trước đối phương, thời điểm phản kích được ấn định vào tảng sáng ngày 14 tháng chín. Chúng tôi tính toán thấy rằng chúng tôi không thể tách ra một lực lượng quan trọng cần thiết cho cuộc phản kích, quân địch cũng biết rõ điều đó và chắc chúng không ngờ là chúng tôi có thể phản kích. Tôi nhớ đến nguyên tắc của Xu-vô-rốp : Bất ngờ, là chiến thẳng ». Chúng tôi không trông chờ một chiến thắng nhanh chóng, nhưng chúng tôi có thể gây bất ngờ cho địch và làm đảo lộn kế hoạch của chúng. Vấn đề quan trọng đối với chúng tôi là bằng một hành động bất ngờ giành lại chủ động trong tay địch, dù rằng chỉ một phần và tạm thời thôi.

        Lệnh phản kích được gửi cho các đơn vị lúc 22 giờ 30, định rõ mục tiêu cụ thể cho từng đơn vị.

        Lữ đoàn bộ binh cơ giới 38, cùng một đại đội bộ binh tăng cường và một binh đội pháo binh tiến công từ phía đông-nam vào thi trấn Ra-dơ-gu-li-ai-ép-xcai-a. Sư đoàn của Xa-ra-ép, quân số chỉ còn bằng một trung đoản, sẽ tiến hành phản kích địch theo hướng điểm cao 126,3 rồi điểm cao 144,3.

[Giangtvx]

        Một trung đoàn xung kích do các đơn vị lẻ của tập đoàn quân tập hợp lại, có một lữ đoàn xe tăng yểm trợ phản kích theo hướng thị trấn A-vi-a-gô-rô-đốc và điểm cao 153,7. Lữ đoàn bộ binh độc lập 42 sẵn sàng phổi hợp phản kích đánh về phía bệnh viện và điểm cao 153,7. Tất cả các đơn vị tham gia phản kích được lệnh phải hiệp đồng và bảo đảm liên lạc được với nhau.

        Các đơn vị khác của tập đoàn quân phải giữ vững các vị trí đang chiếm lĩnh.

        Ba trung đoàn pháo chống tăng, ba trung đoàn pháo binh của lực lượng tổng dự bị và ba trung đoàn « Ca- chiu-sa» của đội Cận vệ được điều đến yểm trợ cho cuộc phản kích.

        Ngày chiến đấu đã qua trên đồi Ma-mai-ép cho thấy là không thể chỉ huy bộ đội từ vị trí ở trên đồi này được, vì liên lạc bị dứt luôn. Tôi quyết định chuyển sở chỉ huy Xuống khe chảy ra sông Xa-rít-xa, còn đài quan sát của tập đoàn quân vẫn để trên đồi Ma-mai-ép. Hai ngày trước dây, chúng tôi đã được bộ tham mưu phương diện quân cho phép chuyển sở chỉ huy.

        Đó là những ngày gay go đối với các đơn vị tập đoàn quân 62, cũng như đối với tất cả các đơn vị khác bảo vệ Xta-lin-grát. Cuộc phản công từ phía bắc dự định vào đầu tháng chín (từ 5 đến 15) của ba tập đoàn quân thuộc phương diện quân Xta-Iin-grát để liên lạc với bộ đội trong nội thành đã không diễn ra. Một cuộc phản công mới, từ khu vực Cốt-lu-ban, được tổ chức ra cũng nhằm mục đích đó, thì phải đến ngày 18 tháng chín mới chuẩn bị xong. Các lực lượng của tập đoàn quân 62 đã bị kiệt sức qua các trận chiến đấu. Muốn chặn được địch, không để mất thành phố, muốn đưa về phía sau một số lớn cơ quan tham mưu và đơn vị đã mất khả năng chiến đấu, nhất thiết phải điều ngay các sư đoàn mới đến tăng viện.

        Ngày 13 tháng chín 1942 đánh dấu sự mở đầu của giai đoạn gay go, đẫm máu nhất của trận đánh đã đi vào lịch sử với cái tên «trận bảo vệ Xta-lin-grát», và kéo dài tới ngày 19 tháng muời một, tức là cho đến cuộc phản công của Hồng quân Liên Xô. Trận đánh này đối với các chiến sĩ bảo vệ Xta-lin-grát, đặc biệt đối với các chiến sĩ tập đoàn quân 62, là một cuộc chiến đấu sinh tử, liên tục, không lúc nào dừng lại, không một đêm nào được yên tĩnh. Cuộc phòng ngự của tập đoân quân 62 không lúc nào thụ động, mà luôn luôn chủ động tiến công, không để cho quân địch được nghỉ ngoi một phút.

        Ngày 13 tháng chín, quân địch cách sông Vôn-ga chỗ xa nhất không quá 10 ki-lô-mét. Thành phố Xta-lin-grát nằm trải dài 30 đến 40 ki-Iô-mét trên bờ sông Vôn-ga, nơi rộng nhất không quá 5 ki-lô-mét. Muốn chiếm thành phố , chủ yếu là chiếm nhà máy, công xưởng, quân địch chỉ phải tiến không đến 10 ki-lô-mét. Nhưng đã xảy ra điều mà không ai ngờ tới. Quân đội phát xít đã không vượt qua được mười ki-lô-mét đó, mặc dù Hít-le đã tung vào trận đánh chiếm thành phố này các lực lượng tinh nhuệ nhất của hắn, đông hơn các lực lượng bảo vệ thành phố gấp nhiều lần.

        Thế giới nín thở theo dõi trận đánh này, kinh ngạc và thán phục trước lòng can đảm, ý chí ngoan cường của các chiến sĩ bảo vệ Xta-iin-grát. Đây là những đoạn trích ngắn trong báo chí Anh, Mỹ.

        Ngày 27 tháng chín, tờ báo Mỹ « Diễn đàn Niu-y-oóc » viết :« Trong cảnh hỗn loạn của các đám cháy lớn, các đám khói dày đặc của bom đạn, các nhà cửa bị đồ sập, các xác chết, những người bảo vệ Xta-lin-grát đã chiến đấu giữ thành phố của mình với một quyết tâm cuồng nhiệt, không những sẵn sàng chết khi nào cần, không những phòng ngự ở nơi nào phải phòng ngự, mà luôn luôn tiến công vào chỗ nào có thể tiến công được để tranh thủ phần thắng cho bản thân, cho bè bạn, cho thành phố, bất chấp mọi sự thiệt hại và hy sinh. Những cuộc chiến đấu như vậy diễn ra không phải do tính toán chiến lược mà đó là xuất phát từ lòng căm thù địch sâu sắc, từ tinh thần hy sinh quên mình mà ngay cả nhân dân Luân-đôn, trong những ngày kinh khủng nhất của các cuộc ném bom của không quân Đức, cũng không có được. Nhưng, chính nhờ những cuộc chiến đấu đó mà người ta đã thắng được trong cuộc chiến tranh»

        Tờ báo Anh « Tin tức Rây-nôn-dơ » ngày 29 tháng chín 1942 viết về trận đánh Xta-lin-grát : «Hai lần trong một thế hệ, Xta-lin-grát đã trở thành biểu tượng ý chí về lẽ sống của nhân dân Nga. Cách đây 24 năm, bọn phản động muốn tiêu diệt nước Cộng hòa Xô-vỉểt trẻ tuổi nhưng chính chúng lại bị tiêu diệt trên bờ sông Vôn- ga. Ngày nay một tên độc tài tàn ác hơn lại gieo rắc hy sinh, chết chóc vào các phố của Xta-lin-grát, nhưng thành phố đã chịu đựng được những trận đánh lớn nhất trong lịch sử chiến tranh. Thiên anh hùng ca của Xta-lin-grát sẽ sống mãi trong lòng người.

        Tinh thần anh hùng của nhân dân Nga đứng lên cầm vũ khí, tài năng của những người chỉ huy Nga đã được sự khâm phục của toàn thế giới tự do. Sự khâm phục mà Xta-lin-grát đem lại cho chúng ta hoàn toàn có cơ sở »

[Giangtvx]

           

BÊN KIA SÔNG VÔN-GA KHÔNG CÓ CHỖ CHO CHÚNG TA!

1

        Tảng sáng ngày 14 tháng chín, sở chỉ huy tập đoàn quân chuyển đến địa điểm mà người ta gọi là đường hầm Xa-rít-xin, đó là một hành lang dài, hẹp, có mái che, chia ra thành hàng chục ngăn, trần và vách lát ván gỗ. Tháng tám, bộ tham mưu phương diện quân Xta-lin-grát đã đóng ở đây. Bề dày của lớp đất nóc hầm tới mươi thước, chỉ có bom tấn mới xuyên nổi, mà không phải chỗ nào cũng xuyên nổi. Đường hầm có hai lối ra: lối dưới ra sông Xa-rít-xa, lối trên thoát ra phố Pu-xkin.

        Ngày 14 thảng chín, tôi cùng đồng chí Crư-lốp rời đồi Ma-mai-ép trước lúc rạng đông. Đồng chí Gu-rốp đi trước chúng tôi sớm hơn. Trung tá Va-in-rúp, chỉ huy phó các lực lượng xe tăng và cơ giới dẫn chúng tôi đi qua các phố. Các máy bay Đức đánh đêm bay lượn trên trời. Nhờ ánh lửa của các đám cháy, chúng đang tìm các mục tiêu để thả bom. Chúng tôi đi trong cảnh đồ nát của các phố bị bom đạn phá hủy. Cách sở chỉ huy mới năm trăm mét, xe của chúng tôi vướng vào các dây điện thoại và điện báo phải dừng lại. Xe chở đồng chí Crư-lốp và Va-in-rúp cũng thế. Chúng tôi phải dừng khoảng ba phút và trong thời gian đó hơn chục quả bom nổ xung quanh xe chúng tôi, nhưng may thay không ai bị thương và chúng tôi đến được sở chỉ huy an toàn.

        Tôi không, có thời gian để ngủ và nghỉ ngơi. Ở vị trí mới này, tôi phải đích thân kiểm tra việc thông tin liên lạc và sự chuẩn bị của bộ đội cho cuộc phản kích. Mọi việc đều bình thường. Xét bề ngoài thì quân địch, trừ không quân đánh đêm, đang nghỉ ngơi hay đang chuẩn bị cho các cuộc giao tranh ban ngày.

        3 giờ sáng, pháo binh của chúng tôi bắn chuẩn bị và 3 giờ 30, cuộc phản kích bắt đầu. Tôi liên lạc bằng điện thoại với tư lệnh phương diện quan báo cáo cuộc phản kích đã bắt đầu và đề nghị cho không quân yểm trợ chúng tôi khi mặt trời mọc. Đồng chí hứa với tôi sẽ cho không quân yểm trợ và báo ngay cho tôi một tin vui : Đại bản doanh đã lấy trong lực lượng dự bị của Bộ ra bổ sung cho chúng tôi sư đoàn bộ binh Cận vệ 13 và tới ngày 14 tháng chín, sư đoàn sẽ bắt đầu tập trung ở các bến qua sông Vôn-ga, trong khu vực Krát-xnai-a Xlô-bô-đa.

        Chỉ được bổ sung có một sư đoàn thôi, nhưng chúng tôi cũng rất sung sướng. Trong ngày 14 tháng chín, chúng tôi bắt đầu cuộc phản kích của toàn tập đoàn quân. Nhưng các đơn vị ở xa nhau và đã gần kiệt sức, sự nỗ lực đó không đem lại hy vọng gì lớn.

        Sau khi đã phái ngay đại tá Tu-pi-chép, chỉ huy công binh và một nhóm sĩ quan tham mưu đi Krát-xnai-a Xlô-bô-đa để đón sư đoàn Cận vệ, đồng chí Crư-lốp và tôi lại liên lạc với các đơn vị để nắm tình hình.

        Ở khu vực giữa của tập đoàn quân, cuộc phản kích của chúng tôi lúc đầu thu được một thắng lợi, nhưng đến khi trời sáng thì địch tung không quân vào trận : từng đoàn 50 dển 60 máy bay bổ nhào ném bom không lúc nào ngớt vào vị trí chiến đấu của các đơn vị đang tiến hành phản kích, ghìm họ xuống đất. Cuộc phản kích thế là không thành công. Đến 12 giờ, địch ném vào trận các lực lượng lớn bộ binh và xe tăng và bắt đầu đẩy lùi bộ đội ta. Cuộc tiến công của chúng hướng về nhà ga chính và đồi Ma-mai-ép.

        Cuộc tiến công mạnh mẽ một cách khác thường. Mặc dầu bị nhiều thiệt hại, bọn Đức vừa cúi, vừa chạy, lao lên phía trước. Từng đoàn bộ binh ngồi trên xe tải và xe tăng tràn vào thành phố. Bọn lính Hít-le cho là số phận Xta-lin-grát đã được định đoạt và cố tiến càng nhanh càng tốt đến sông Vôn-ga, đến trung tâm thành phố để cướp phá. Các chiến Sĩ của ta, các thiện xạ, các chiến sĩ đánh xe tăng, pháo thủ, nấp trong các ngôi nhà, các hầm và các lô cốt, các góc tường, đều trông thấy những tên phát xít say sưa nhảy từ trên xe tải xuống, thổi kèn ác-nô-ni-ca, gào thét điên loạn và nhảy ngay trên hè phố.

        Bọn xâm lược chết hằng trăm, nhưng lực lượng dự bị của chúng vẫn từng đợt, từng đợt đổ đến và càng ngày càng tràn ngập phố xá. Những tên lính cắp tiểu liên xâm nhập vào thành phố theo phía đông đường xe lửa, tiến đến nhà ga và nhà của các chuyên viên.

        Các trận đánh diễn ra cách sở chỉ huy tập đoàn quân có tám trăm mét. Thật là nguy hiểm nếu như quân địch chiếm được nhà ga, cắt đôi tập đoàn quân và tiến đến bến phà chính của sông Vôn-ga trước khi sư đoàn bộ binh Cận vệ 13 tới được để chi viện cho chúng tôi.

        Ở cánh trái, trong khu vực ngoại ô Mi-nin, các trận ác chiến cũng diễn ra. Quân địch cũng không để cho cánh phải của chúng tôi được yên. Tình hình trở nên nghiêm trọng từng giờ một.

[Giangtvx]

        Tôi chỉ còn lại một lực lượng dự bị nhỏ: lữ đoàn Xe tăng duy nhất vởi 19 xe tăng đang ở cánh trái của tập đoàn quân, gần kho thóc ở vành phía nam thành phố. Tôi ra lệnh cấp tốc đưa một tiểu đoàn xe tăng của lữ đoàn này đến sở chỉ huy tập đoàn quân. Tiểu đoàn gồm 9 xe tăng, sau hai tiếng đồng hồ tới sở chỉ huy. Lúc đó tướng Crư-lốp đã tổ chức được hai đội chiến đấu gồm các sĩ quan, nhân viên cơ quan tham mưu và đại đội cảnh vệ. Đội thứ nhất được tăng cường 6 xe tăng, do trưởng phòng tác chiến I. Da-!i-đi-úc chỉ huy, có nhiệm vụ chặn địch ở các phố đi từ ga ra cảng. Đội thứ hai với 3 xe tăng, dưới quyền chỉ huy của trung tá M. Va-in-rúp, được điều đến khu nhà các chuyên Viên mà từ đó quân địch đang dùng trọng liên quét ra sông Vôn-ga và cảng.

        Hai đội này gồm các sĩ quan tham mưu và cán bộ chính trị, hầu hết là đảng viên. Họ phải chặn không cho quân Đức tiến tới cảng và bảo vệ các phà chở quân của sư đoàn Cận vệ Rô-đim-xẻp qua sống tiếp viện cho chúng tôi.

        Lúc 14 giờ, sư đoàn trưởng sư đoàn bộ binh Cận vệ, anh hùng Liên Xô, thiếu tướng A-lếch-xăng I-lích Rô- đim-xép, đến trình diện tôi, người đầy bụi và bùn. Trên đường từ sông Vôn-ga đến sở chỉ huy tập đoàn quân, đồng chí phải nhiều lần nằm xuống các hố đạn đại bác, nấp trong các đống tường đổ để ẩn tránh khi máy bay địch bắn phá.

        Tướng Rô-đim-xép báo cáo với tôi, là sư đoàn của đồng chí tương đối đầy đủ với quân số 10.000 người nhưng thiếu vũ khí và đạn dược. Hơn một ngàn chiến sĩ không có súng, Hội đồng quân sự phương diện quân giao cho tướng Gô-li-cốp, phó tư lệnh phương diện quân, chậm nhất tối ngày 14 tháng chín phải trang bị xong cho SƯ đoàn, và điều sư đoàn đến khu vực Krát-xnai-a Xlô-bô- đa. Nhưng không có gì bảo đảm là sư đoàn có thể tới được kịp thời. Tôi ra lệnh ngay cho tướng Lô-bốp, phụ tá của tôi ở hậu cứ trên tả ngạn sông Vôn-ga, phải huy động vũ khí của các đơn vị ở hậu cứ và giao cho các chiến sĩ của sư đoàn Cận vệ.

        Tướng Rô-đim-xép đã nắm được tình hình của tập đoàn quân. Tham mưu trưởng tập đoàn quân Crư-lốp biết cách thông báo tình hình cho người khác khi cùng đi trên đường, và đã phổ biến nhiệm vụ cho tướng Rô-đim- xép. Tướng Rô-đim-xép phải đưa sư đoàn qua hữu ngạn sông Vôn-ga trong đêm 15 tháng chín. Pháo của sư đoàn, trừ các pháo chổng tăng, chiếm lĩnh các trận địa bắn trên tả ngạn để yểm hộ cho các đơn vị bộ binh. Các súng chống tăng và sủng cối cho vượt qua sông để tiến vào thành phố.

        Sư đoàn bước ngay vào hoạt động. Hai trung đoàn bộ binh phải quét sạch số quân Đức đã lọt vào trung tâm thành phố, các nhà của chuyên viên và nhà ga. Trung đoàn thứ ba có nhiệm vụ giữ đồi Ma-mai-ép. Một tiểu đoàn bộ binh ở lại cạnh sở chỉ huy tập đoàn quân làm lực lượng dự bị. Giới tuyến chiến đấu của sư đoàn: bên phải là đồi Ma-mai-ép, khuỷu đường sắt, bên trái là sông Xa-rít-xa.

        Sở chỉ huy của tướng Rô-đim-xép được quy định đặt trên bờ sông Vôn-ga, gần cầu tàu, nơi có các hầm ngầm và có sẵn liên lạc bằng điện thoại.

        Sau khi thảo luận xong, tôi hỏi Rô-đim-xép:

        — Đồng chí còn có suy nghĩ gì?

        — Tôi là đảng viên cộng sản, đồng chí trả lời. Tôi không có ý định rời bỏ nơi đây và tôi quyết sẽ không rời khỏi đây.

        Tôi nói thêm:

        — Khi các đơn vị của sư đoàn lên tới tuyến một, tôi sẽ giao tất cả các đơn vị độc lập chiến đẩu trong khu vực ấy thuộc quyền chỉ huy của đồng chí.

        Suy nghĩ một lát, Rô-đim-xép nói là đồng chí xẩu hổ nên phải đặt sở chỉ huy của mình đằng sau sở chỉ huy của tập đôàn quân.

        Để giúp đồng chí yên tâm, tôi hứa khi nào sư đoàn hoàn thành nhiệm vụ đã giao, chúng tôi sẽ cho phép sở chỉ huy của đồng chí chuyển ngang lên phía trước.

        — Chúng ta không được trông chở vào sự thụ động của địch, tôi nhấn mạnh thêm. Địch đã quyết tiêu diệt và chiếm lấy thành phố bằng mọi giá. Cho nên, chúng ta không nên chỉ lo phòng ngự, mà phải lợi dụng mọi thời cơ để phản kích, buộc địch phải đối phó với ta, và làm thất bại các kế hoạch của chúng bằng những hành động tích cực.

        Lúc đó khoảng 16 giờ, còn năm tiếng đồng hồ nữa mới tối. Với những đơn vị và bộ phận nhỏ ở rải rác lại vừa bị tổn thất, liệu chúng ta có giữ vững được mười, mười hai tiếng đồng hồ khu vực giữa được không? Tôi lo lắng nhất điều này. Liệu các chiến sĩ và sĩ quan có thể  hoàn thành được nhiệm vụ nặng quá sức đó không ? Nếu họ không hoàn thành thì dù sư đoàn bộ binh Cận vệ có đến được tả ngạn sông Vôn-ga, cũng chỉ là để chứng kiến một thất bại bi thảm mà thôi.