Chinh chiến trên vùng núi đá tai mèo

[macbupda]

Cuộc họp Thôm Trù để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp. Trước hết là thấy được phong trào ở một vùng dân tộc Mông, Nùng, Tày, Dao Đỏ đoàn kết theo Việt Minh, khiến tôi càng tin tưởng tiền đồ cách mạng; thứ nữa khiến tôi băn khoăn là các đồng chí phát động thế nào để khơi dậy lòng yêu nước của đồng bào dân tộc thiểu số khi trình độ ván hóa thấp và chính trị chưa cao? Thứ ba nữa, các cán bộ hôm nay chủ trì mít-tinh là các anh Tống (người Kinh) Bình Dương (Tày), Kim Đao (Mông), Bá Nhân (Tày)... Bình Dương và Bá Nhân học nói bao lâu đều nói được tiếng Mông thế? Anh Văn học tiếng Mông trong bao lâu? Nội dung phát biểu ở mít-tinh hôm nay các anh lấy ở tài liệu nào?... Bao nhiêu thắc mắc, băn khoăn trong tôi chưa được giải tỏa.

Tan mít-tinh, đêm ấy Bình Dương mời ba cán bộ Hồng Đào, Tô Vũ, Việt Hưng họp giao nhiệm vụ. Dưới ánh đèn dầu lai của gia đình chủ nhiệm Việt Minh tổng ở Thôm Trù, Bình Dương tuyên bố lí do cuộc họp. Đồng chí Tống nói:

- Ba đồng chỉ đã công tác ở khu Thiện Thuật vùng núi đá tai mèo một thời gian qua nhưng mới là vùng núi Hòa An, Nguyên Bình quen người, quen việc, đã biết phát động quần chúng theo cách mệnh. Nay đoàn thể yêu cầu ba đồng chí bắt tay vào việc mở một tuyến đường liên lạc về xuôi gặp quốc lộ II (Hà Giang - Tuyên Quang - Phú Thọ) đề phòng khi các tuyến khác trên này bị đứt đoạn. Công tác các đồng chí nằm trong kế hoạch Tây tiến của đoàn thể. Các đồng chí chuẩn bị sáng mai lên đường. Xin các đồng chí nhớ, đây là cuộc đấu tranh giành lại đất nước, đối lập với cách mệnh là bè lũ dế quốc phong kiến, tay sai... Chúc các đồng chí luôn luôn tỉnh táo giành thắng lợi. Các đồng chí có thể nêu ý kiến về chuyến đi công tác dài ngày này.

Chúng tôi được dịp nêu những thắc mắc lúc này như tài liệu tuyên truyền cách mệnh, như vấn đề lộ phí, như quan hệ lãnh đạo báo cáo thỉnh thị với ban lãnh đạo khu Thiện Thuật... Đồng chí Kim Đao chủ nhiệm Việt Minh khu, cười vô tư nói:

- Chúng mày biết làm công tác vận động quần chúng cả rồi còn đòi tài liệu làm gì. Tài liệu ở đâu? Lâu nay ở trong đầu chúng mày cả rồi. Cả bải thơ dài để tuyên truyền và hướng dẫn làm cách mạng Việt Minh pinh đâư chi chử (Việt Minh ngũ tự kinh) chúng mày cũng đã thuộc làu cả rồi.

Đồng chí Tống cười nắc nẻ chắc không chỉ vì Kim Đao nói với cán bộ là mày tao, mà còn vì Kim Đao nói đúng quá. Anh Tống nói:

- Đồng chí chủ nhiệm Kim Đao nói đúng. Tài liệu là ở trái tim yêu nước ấy. Cái đích cách mệnh là dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc. Phương châm công tác lúc này là Toàn dân đoàn kết, chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa, đánh Pháp đuổi Nhật, Việt Nam độc lập. Chắc các đồng chí thuộc cả rồi. Chúng ta không mang theo sách vở để giữ bí mật. Còn được quần chúng đón mời các đồng chí không là ở sự khôn khéo công tác dân vận.

Hồng Đào dè dặt hỏi:

- Thưa đồng chí, Điều lệ hội của từng giới thì cấp trên cung cấp ạ?

- Các đồng chí cũng nhập tâm cả rồi chứ? Tên giới Nông dân cứu quốc Hội (hay phụ nữ, thanh niên, nhi đồng...), tôn chỉ mục đích của hội, điều kiện kết nạp hội, nhiệm vụ hội viên, định kỳ sinh hoạt vân vân, có thể sáng tạo thêm tùy tình hình nơi đó.

Mọi người vui vẻ chuẩn bị tư thế mai chia tay lên đường đi xa.

Sáng hôm sau, chủ nhà mời mọi người cùng đồng chí giao thông liên lạc ăn xôi sáng và còn gói cho mỗi người một gói mang theo ăn đường.

Bình Dương theo Châu Tiến (người Mông) lên mạn Đồng Mu, Bảo Lạc quyến luyến chia tay chúng tôi. Tôi (Việt Hưng) cùng Tô Vũ, Hồng Đào đã có giao thông người Mông dẫn sang Phya Dạ, anh ta được đoàn thể thông tri đến dự mit-tinh từ hôm qua. Đường đi xa lắc, vượt đèo lội suối, vắt xanh kiến đỏ... rồi cũng đến được nơi cần đến, đó là nhà đồng chí Giống (người Mông) ở chân núi Phya Dạ.

Đến đây chúng tôi nghỉ lại một ngày vì còn chờ giao thông các nơi đến đón. Sau đó ba chúng tôi lại có cuộc chia tay mỗi người đi một ngả. Tô Vũ lộ trình về phía Côn Lôn (Tuyên Quang), Hồng Đào về hướng Chợ Rã (bắc tỉnh Bắc Kạn), Việt Hưng tốc sang phía tây nam Phya Dạ (Nhiêu Lai, Hà Giang). Anh Bệ người Mông ở Nhiêu Lai đã sang đón tôi từ nhà anh Giống.

[macbupda]

PHẦN THỨ TƯ

13.

Tôi đi công tác lần này khác với khi ở Tỉnh Dảo - Lũng Lừa vì các anh người Mông ở Hà Giang (nghe anh Bệ nói) hầu hết không biết nói tiếng Tày nên tôi xin Cả Lánh (người Chợ Rã) ít tuổi hơn tôi đi theo làm phiên dịch.

Việt Hưng, anh Bệ, Cả Lánh, ba người cùng đi vừa nói chuyện vừa tìm hiểu đời sống nông dân các dân tộc ở Hà Giang cũng như sự giác ngộ của họ về cách mệnh. Đi trên đường tôi lại nghĩ đến việc ăn ở với dân mà có nhiều miệng ăn như thế này thật không tiện nên cho anh Cả Lánh quay về Chợ Rã.

Bám vào Nhiêu Lai nơi đã có ảnh hưởng của phong trào cách mạng các nơi cùng thuận lợi, nhưng tôi nghĩ đến đây nên có danh chính ngôn thuận để che mắt nhiều người, ít nhất là bọn lí dịch tay sai kẻ thù. Tôi chia tay anh Bệ hẹn ngày gặp lại. Tôi về Phya Liềng, xã Ngọc Long (Yên Minh), giáp với châu Bảo Lạc (Cao Bằng), nơi đó nhiều người Tày, mà hồi trẻ khi đi tìm nơi làm hương sư đã có lần tôi nghĩ đến. Từ năm 1938 hồi ấy tôi hỏi đường về Hà Giang đã được nghe những tên làng Lang Can, Bạch Ngọc... Tôi vào nhà lý trưởng xin anh giúp đỡ tổ chức cho một lớp học chữ quốc ngữ hay chữ Nho đều được.

Nghe có thầy giáo đến mở trường, nhiều phụ huynh đến xin cho con theo học và tự nguyện bàn nhau đóng góp lương thực thực phẩm đưa cho chủ nhà nuôi thầy giáo. Mấy hôm sau lại có nhiều anh ở mạn phía bắc thuộc Mèo Vạc đến xin học chữ Hán vì các anh này là người Dao Đỏ. Tôi đều nhận cả. Hóa ra việc thông tin trong nông thôn miền núi cũng không mấy khó khăn, nghe đồn có thầy giáo mở trường là đã loan ra cả một vùng.

Thầy ]ý trưởng chủ nhà rất vui mừng vì nhà thầy từ nay đông vui, nhiều người đi lại. Hỏi ra mới biết thầy ]ý này đã từng bỏ tiền ra mua chức lý trưởng để khỏi bị thổ ti cùng tòng thuộc tổng giáp mã phải hoạnh họe, chứ không ác cảm gì với nông dân. Hàng ngày ngoài lúc dạy học, tôi coi mình như người gia đình, cũng bổ củi, cũng gánh nước, cũng nấu cơm cho cả nhà, cũng đi lên rừng hái rau dã hiến, thau ca, mác nhùng, phiắc bón co... hoặc phiắc âu, phiắc dèn, nhả ngải... ở khe suối bờ ruộng. Lân la tôi nói đến cuộc sống người dân bị đế quốc phong kiến áp bức bóc lột, nói đến một ngày nào đó mọi người đoàn kết sẽ vùng lên đánh đuổi đế quốc ra ngoài cõi, dân ta sẽ sung sướng tự do.

Hàng ngày tôi sống trong không khí gia đình rồi trở thành người quen thân của cả vùng. Những ngày chợ, tôi cũng đi chơi cùng học trò. Từ Phya Liềng (Ngọc Long) tôi lần lượt hiếu thêm đất Tè Sung (Bảo Lạc), Phya Mèng (Ngọc Long - Yên Minh) sang Cù Lùng (Yên Phú, Bắc Mê) và Lủng Cống (Yên Định), Lũng Vì (Tùng Bá, Vị Xuyên). Riêng Lũng Vì có cả người Dao Đỏ. Tôi tích cực học nói tiếng Mông.

Bỗng một hôm chủ nhà hỏi tôi:

- Anh đến Bắc Mê bao giờ chưa?

- Chưa. Nhưng anh hỏi tôi như vậy là thế nào? -Tôi hỏi lại.

- Chẳng giấu gì thầy giáo, từ ngày thầy giáo tới đây tôi để ý thấy thầy giống như nhiều anh trốn khỏi nhà lao Bắc Mê về đây, đã từng ở nhà tôi ẩn náu một thời gian, cách ăn ở nói năng, làm lao động, cũng như thái độ tình cảm đối với nhau, rất giống tác phong thầy giáo.

Tôi hỏi dò:

- Xin hỏi thật, anh đã ở tổ chức đoàn thể nào của cách mạng chưa?

- Tôi có nghe các anh trốn tù nói tổ chức này nọ đánh Pháp nhưng ở đây chưa có.

Tôi nghĩ trong bụng, có thể dựa vào thầy lý trưởng vận dộng cách mạng được không? Anh ta dầu sao vẫn là hàng ngũ phong kiến? Tôi lại nhớ đến lời anh Tống (Phạm Văn Đồng) dặn phương châm công tác lúc này là “Toàn dân đoàn kết - Chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa - Đánh Pháp đuổi Nhật - Việt Nam độc lập”. Phải đoàn kết rộng rãi. Phải đoàn kết, phát động lòng yêu nước của họ, kéo họ vào tổ chức. Tôi đề nghị ngay đêm nay nhờ thầy lý mời giúp các ông chủ nhà trong xóm đến gặp thầy giáo nói chuyện. Thầy lý vui vẻ, chuẩn bị cho một hũ rượu.

[macbupda]

Đêm ấy cuộc họp thành công ngoài sức tưởng tượng bởi sự hiểu biết về cách mạng của đồng bào đã có từ khi dế quốc lập nhà tù Bắc Mê, từ khi có anh Lã, Bá Nhân đến đây tuyên truyền giác ngộ, từ khi nhân dân từng dược bảo vệ che giấu nuôi các tù nhân trốn khỏi nhà lao đế quốc...

Cho nên tôi chỉ cần bàn về tổ chức các hội cứu quốc của từng giới nông dân, phụ nữ, thanh niên, nhi đồng.

Và cũng từ đêm ấy tôi liên hệ chắp nối lại tình hình, được nghe bên Nhiêu Lai do anh Bệ trao đổi trên đường về đây, tình hình chắc cũng ở trình độ như Ngọc Long này.

Mấy ngày sau tôi tới Nhiêu Lai đồng thời tiến hành hoạt động rộng rãi hơn trong một địa bàn rộng lớn hơn, tự nhiên tạo thành một tuyến đường dài vươn từ bờ sông Gâm phía dông đến khu vực Vị Xuyên quốc lộ II phía tây.

Đến lúc thấy tình hình Việt Minh một số xã đã ổn, tôi thấy cần tiến hành lập Việt Minh cấp tổng (cấp tổng là trên cấp xã). Tôi triệu tập Đại hội đại biểu các giới tổng Nhiêu Lai bầu ra Ban Việt Minh. Tổng gồm đồng chí Tậu (người Mông ở Nhiêu Lai) làm chủ nhiệm, Hồng Tu (người Mông ở Cù Lùng), trước ở bên Tàu từng làm phài tráng (trung đội trưởng) làm phó chủ nhiệm, đồng chí Bệ (cũng là người Nhiêu Lai) phụ trách quân sự kiêm giao thông sang bên Phya Dạ.

Các Ban Việt Minh xóm, xã do Ban Việt Minh tổng xác định. Tôi không muốn lấn hết quyền hạn nội bộ của Ban Việt Minh tổng.

Liền đấy tôi cũng tự tổ chức lấy một đội võ trang gồm 14 thanh niên Mông, thường đi theo tôi công tác, giao đồng chí Bệ làm tiểu đội trưởng xuất lĩnh. Phát huy những bài học thu nhận được khi học ở Trường quân sự Liễu Châu, tôi mời họ mang theo lương thực thực phẩm tới một khu rừng kín đáo huấn luyện quân sự, chủ yếu bài mục về trinh sát, về phục kích chiến đấu, kể cả tập kích quân địch. Thời gian huấn luyện trong bảy ngày. Ai cũng phấn khởi thấy mình đã trưởng thành đĩnh đạc, là đội quân cách mạng có bản lĩnh.

Tiếp sau, theo yêu cầu của đại diện dân Mông phía Niêm Sơn nghe tin phong trào bên Nhiêu Lai đang lên mạnh, đã đến mời tôi lên đó giúp tổ chức. Tôi và đồng chí Phá lên Phiêng Pi (bắc Niêm Sơn) một xóm Mông để tổ chức họp các giới và tổ chức ra các hội cứu quốc của giới (Nông dân cứu quốc Hội, Phụ nữ cứu quốc Hội, Thanh niên cứu quốc Hội, Nhi đồng cứu quốc Hội). Từ các hội cứu quốc bầu ra Ban Việt Minh xã. Trên các triền núi cao, một khí thế cách mạng đang dâng lên hơn lúc nào hết.

Tôi bàn với Việt Minh xã Niêm Sơn với kế hoạch phát triển hội lên phía xã Mèo Vạc ở phía bắc.

Tôi đi xuống Yên Phú (Bắc Mê) nghiên cứu tình hình, biết các cán bộ địa phương đã củng cố xong các hội cứu quốc.

Tôi tiếp tục sang cùng địa phương phát triển mới hoặc củng cố tổ chức (nơi đã có) ở Tùng Bá, Phong Quang, Thanh Thủy (Vị Xuyên).

Vậy là coi như trong ba tháng, từ tháng 6 năm 1944 đến tháng 9 năm 1944 tôi hoàn thành một hành lang (tuyến đường) liên lạc từ bờ sông Gâm (Yên Minh - Bắc Mê) sang giáp sông Lô (Vị Xuyên - quốc lộ II). Giờ chỉ cần chờ sự phối hợp của Tô Vũ từ mạn Côn Lôn, Hồng Đào ở mạn Chợ Rã, nam Phya Dạ lên nữa thì gọi là xong việc tổ chức một tuyến đường do Khu bộ Việt Minh khu Thiện Thuật trao nhiệm vụ.

Tôi viết báo cáo giao anh Bệ trực tiếp về Lũng Lừa, đưa lên trung tâm lãnh đạo Khu Thiện Thuật.

[macbupda]

14.

Tháng 10 năm 1944 tôi nhận được một chỉ thị của Ban lãnh đạo khu Thiện Thuật. Đồng chí Bình Dương truyền đạt chỉ thị của Tổng bộ Việt Minh đến tôi rất cụ thể: “Việt Hưng giao lại toàn bộ cơ sở đã tổ chức được, và gồm cả đội võ trang 14 người cho đồng chí Lưu Ngọc (sẽ lên sau) và triển khai ngay theo kế hoạch phát triển một tuyền đường liên lạc sang hướng Tùng Cản (biên thùỵ) để liên lạc được với cơ sở cách mạng Việt kiều của đòng chí Tống Minh Phương ở Vân Nam, để tiếp nhận vũ khí cũng như các cán bộ, chiến sĩ từ nước ngoài về”.

Tôi nhận thức được tầm quan trọng của công tác Tây tiến lúc này là cần liên lạc thuận lợi với quốc tế. Tôi tức tốc lên chợ Phya Mèng (Ngọc Long) gặp đồng chí Ca (người Mông) để trao đổi về yêu cầu của cấp trên. Không cần suy nghĩ lâu vì đã nắm được tình hình phát triển cách mạng địa phương, đồng chí Ca trình bày kế hoạch thực hiện. Đồng chí Ca nói:

- Con đường ra Tùng Cản là con đường quen thuộc, nhân dân vẫn hay đi chợ. Từ Phya Mòng (Ngọc Long) sẽ tiến lên hướng bắc Nặm Ban, di tiếp sang hướng tây bắc Lùng Phìn, từ đây có đường ra biên giới Tùng Cản.

Tôi hỏi về tình hình phát triển cách mạng những vùng sẽ di qua như thế nào? Đồng chí Ca cho biết, tình hình phát triển khá tốt, duy có một vài xóm còn hạn chế bởi mấy anh séo phải là tay chân của thổ ti Đồng Văn. Nhưng suy nghĩ giây lát rồi Ca khẳng định:

- Được. Em sẽ lên tổ chức vì mấy anh này đều là bạn chơi thân nhau cả thôi mà.

Tôi thầm phục người cán bộ dàn lộc khi đã tin tưởng ở cách mạng, có đầy đủ nghị lực công tác đoàn thể. Sau đó Ca bí mật lên Lũng Phìn tổ chức được hai hộ cách phố Lũng Phìn 2 km, lại âm thầm từng bước thực hiện kế hoạch đã bàn định. Nửa tháng sau. Ca báo cáo về Nhiêu Lai cho tôi biết, anh đã hoàn thành đường Ngọc Long đến Tùng Cản an toàn.

Tôi lên gặp Ca và cùng đi chợ biên giới (nhằm xem xét thực địa) theo con đường Phya Mèng - Tùng Càn.

Khi quay trở về an toàn, tôi viết thư báo cáo về trung tâm lãnh đạo khu Thiện Thuật, đồng thời tôi báo cáo thỉnh thị thượng cấp về một dự kiến mở con đường Tây tiến ra Phan Chi Hoa, ít vượt nhiều núi non cao sừng sững hiểm trở hơn.

Ban Việt Minh khu Thiện Thuật có thư chấp nhận dự kiến kế hoạch mở con đường quốc tế ra Phan Chi Hoa. Khu còn gửi thêm lời động viên.

Tôi tiến từ Lũng Vì, Tùng Bá lên Du Già, Đường Thượng, xuống tây nam về Seo Lủng. Từ đây tôi phát triển và củng cố hội tiến lên Cán Tỷ ở phía tây bắc. Phát triển đoạn đường này khá vất vả vì chịu ảnh hưởng thế lực thổ ty địa phương. Tôi vẫn phải kiên trì tuyên truyền vận động theo phương châm anh Tống dặn: Toàn dân đoàn kết - Chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa - Đánh Pháp đuổi Nhật - Việt Nam độc lập. Các séo phải đều nhận ra và cùng vào tổ chức hội. Đứng trên mảnh đất Cán Tỷ, tôi lại tính mở con đường đi qua giáp ranh giữa Quản Bạ và Vị Xuyên có cái hay của nó, nên tôi phát triển xuống phía nam vào xã Quản Bạ. Từ đây mở lên hướng tây bắc tới Na Chô Cai (bên ta) đi ra Phan Chi Hoa (bên Tàu) tương đối thuận lợi.

Vậy là cuối năm 1944, tôi đã mở thêm được con đường nữa cho quốc tế từ điểm Na Chô Cai (Quản Bạ, Hà Giang) đi lại an toàn, đón các đồng chí từ nước ngoài về nước cũng như đón nhận vũ khí từ Vân Nam (bên Tàu) về tới căn cứ khu Thiện Thuật ở Lũng Lừa (Nguyên Bình, Cao Bằng)... Tuyến đường liên lạc về mặt nào đấy mà suy, dùng nơi tiếp giáp hai huyện vẫn bảo đảm nhanh và dễ hơn, đồng thời cũng lạo tiền đề cho việc thiết lập một căn cứ dù to dù nhỏ cũng là nơi trú chân khi phải chống giặc.

*

Tôi đến Seo Lủng vài hôm, chứng kiến đồng bào Mông các nơi xuống gặp tôi xin vào hội Việt Minh. Thời cơ phát triển Việt Minh đang lên, tôi vô cùng phấn khởi. Tôi bàn cùng các Ban Việt Minh địa phương cử cán bộ người Mông cùng tới các nơi lên làm lễ công nhận kết nạp. Nếu họ yêu cầu cũng có thể làm lễ ăn thề với nhau.

Họ mời nằng nặc đòi tôi cùng đi. Đến các nơi tôi đều để cán bộ Mông bàn tổ chức với nhau, tôi chỉ làm vai cố vấn. Mọi việc đều suôn sẻ. Cuối lễ kết nạp nào cũng có bữa uống rượu ăn thề trung thành với Việt Minh. Tôi dự bữa cơm vì công tác dân vận phải thế. Tôi tiến hành giải thích cho rõ vào hội cứu quốc phải làm gì, phải đoàn kết, đánh Tây đuổi Nhật, để địa phương được giải phóng, không phải đến ăn thề với nhau rồi chờ đoàn thể đưa độc lập và quyền lợi sinh sống cho đâu, phải tự tay chúng ta làm lấy. Tôi còn nhớ một câu đến nay đồng bào Mông vẫn nhớ và gặp tôi đã khoe câu nói ấy rằng: “Dân yêu cầu đoàn thể lên giải phóng cho người Mông khổ quá rồi, nghèo quá rồi. Nhưng Việt Hưng nói đoàn thể ở đâu? Ở mọi nơi trên ngược dưới xuôi đều đang đánh Tây đuổi Nhật, ở đây ta họp nhau lại tự nhiên thành đoàn thể chứ. Và mọi người đều bị đế quốc phát xít thống trị, đè nén, ai cũng phải góp công sức vào mới chóng tiêu diệt được kẻ địch”.

Tôi nhớ hôm ấy họ nói:

- Chúng tôi có lòng yêu quê hương đất nước nhưng kế hoạch đánh đuổi Nhật - Tây cần có sự chỉ bảo của cán bộ Việt Hưng chứ? Làm như thế nào nữa chúng tôi chưa biết đâu.

Tôi cười và nói:

- Đúng rồi, ngày khởi nghĩa khi nào là ta còn có lãnh đạo chung khắp đất nước, mọi bản mường chòm xóm. Còn sau đây chúng ta làm gì nữa thì sẽ có hướng dẫn của Ban Việt Minh địa phương.

Nghe rồi mọi người cười, cùng nâng bát rượu, nói ồn ào “hậu chấư hậu chấư (uống rượu) vui vẻ.

[macbupda]

15.

Đang là mùa đông, sắp hết năm 1944, nhiều bản làng Hà Giang chìm trong tuyết trắng. Một giao thông viên quen thân đi từ Lũng Lừa (khu bộ Việt Minh Thiện Thuật) đến. Vì lội sương tuyết mấy ngày đêm, quần áo ướt sũng. Mặt mày tím tái nhưng đôi mắt sáng, nở nụ cười chào:

- Anh Việt Hưng ơi, có tin vui nhé. Ở Nguyên Bình và Hòa An (Cao Bằng) cách mạng sắp khởi nghĩa thành công lố.

Nghe giao thông viên như con thoi qua lại bấy lâu nay nói vậy tôi hồi hộp quá.

- Cao Sĩ ơi, nghe lạ quá, có tin vui gì đột ngột? Đừng lạc quan tếu nhé.

- Đây, anh đọc báo Việt Nam Độc lập khác biết ne.

Tôi đón nhận bó tài liệu Cao Sĩ đưa. Tôi chăm chú đọc: Số 201. Ngày 5 tháng 1 năm 1945. VIỆT NAM ĐỘC LẬP cơ quan tuyên truyền Việt Minh Cao Bắc Lạng (Trang 1) Chào mừng năm 1945, Đội tuyên truyền Việt Nam giải phỏng quân xuất hiện. Ngó lại năm cũ. Trông tới năm mới... Tôi chăm chú đọc to bài Đội tuyên truyền của Việt Nam giải phóng quân.

Năm 1945 sẽ đem lại cơ hội tốt cho quân Giải phóng Việt Nam tiến lên đánh đế quốc phát xít Nhật và phát xít Tây. Muốn nắm lấy cơ hội ấy, chúng ta phải tuyên truyền cổ động một mặt cho đồng bào Việt Nam ta hăng hái chuẩn bị, một mặt cho các nước Đồng minh chú ý đến chúng ta mà giúp sức cho chủng ta.

Đội tuyên truyền của VNGP chính đương dùng vũ trang hành động để làm công việc tuyên truyền cổ động ấy.Dưới đây nhà báo xin đăng hai bản thông cáo do Đội Tuyên truyền của VNGPQ vừa gửi đến.

Thông cáo số 1.

Ngày 11 tháng 11 ta là ngày 25 tháng 12 tây, một bộ đội lạ, ở đâu đến không rõ, bộ đội gì không rõ, kéo đến đồn Phay Khắt, tổng Kim Mã, châu Nguyên Bình. Sau đó người cai tây và tất cả 17 người lính dõng mang toàn bộ khí giới trong đồn và tuyên bố với dân làng là cùng cách mệnh đi đánh Nhật, rồi cùng bộ đội lạ kéo đi đâu mất.

Cùng ngày ấy tên Việt gian hoạt động nhát ở tổng Kim Mã là xã Bồi biến đâu mất.

Thông cáo số 2.

Sáng ngày 12 tháng 11 ta là ngày 26 tháng 12 tây, lúc 7 giờ 14 phút, đội Tuyên truyền của Việt Nam Giải phóng quân kéo đến đồn Nà Ngần xã Cẩm Lý, gần Ben Le. Họ kéo cờ đỏ sao năm cạnh lên, xưng rõ là quân cách mệnh, đến lấy súng đạn của Tây phát xít, tuyên bố quân cách mạng Việt Nam không bắn binh lính Việt Nam. Kêu gọi anh em binh lính Việt Nam giơ tay lên đầu hàng.

Người đội và ba người lính muốn chống cự bị súng trường và súng mảy cách mệnh bắn chết ngay tại trận, một người nữa bị thương.

Đội tuyên truyền Giải phóng quân thu thập toàn bộ súng đạn trong đòn, rồi tập hợp anh em binh lính tất cả 15 người khố xanh (trừ 2 người chạy thoát). Khai hội nghị liên hoan giữa binh lính và cách mệnh.

Đồng thời, đội phái người phát truyền đơn và dán biểu ngữ khắp đồn.

Một số đông chị nữ vũ trang cũng tham gia giúp dọn dẹp chiến trường và tuyên truyền cổ động nhàn dân cùng binh lính.

Đên 8 giờ đội Tuyên truyền rút khỏi đồn, vừa đi vừa hát bài Giải phóng quân ca.

Đọc chưa hết các trang báo, tôi dừng lại mường tượng... Đội tuyên truyền Việt Nam Giải phóng quân! Là Quân đội cách mệnh rồi. Chắc hẳn có anh em bạn cùng sang học Trường quân sự Liễu Châu nhưng năm 1941 - 1943 chuẩn bị cho ngày hôm nay đây!

Tôi mời Cao Sĩ cùng lên nhà và cùng bàn những công việc sắp tới...

*

Tôi đang bám địa phương Lũng Vì (Tùng Bá). Một hôm có séo phải bên Du Già tên là Hoàng A Váng đến gặp tôi và phát biểu với tôi:

- Ở đất Lũng Vì này không phải đất dụng võ xây dựng cơ nghiệp, anh nên sang bên Đường Thượng, dân đông, có ăn có mặc, có súng, có người mới có thể đánh giặc được.

Tôi thầm khen A Váng chạc trên tôi vài ba tuổi mà phát biểu chí lý, thật đáng một anh hào. Tôi hỏi:

- Từ Đường Thượng có đường liên lạc sang biên giới không?

A Váng nói:

- Theo đường to thì lên Phó Bảng, phía bắc. Còn theo đường nhỏ thì lên Quản Bạ, Ngài Chồ, ở phía tây bắc rồi sang Phan Chi Hoa.

Tôi phấn khởi, từ Lũng Vì (Tùng Bá) theo A Váng sang thăm đất Du Già. Nơi đây có người Tày làm lý trưởng, làm xã đoàn coi lính dõng... Tôi hỏi thăm biết là họ mua các chức ấy cũng nhằm cai trị người Mông ở trên núi cao mà thôi. Tôi tuyên truyền cách mạng. Họ nói đã biết có cách mạng đến các nơi gần đây rồi, nay muốn được vào tổ chức thôi. Vậy là Hoàng A Váng cùng lại tiếp tục kết nạp các hội viên mới của đất Du Già.

Tin cách mạng đã đến Du Già, thế là bên Đường Thượng kéo nhau sang rất đông xin nhập Hội Cứu quốc. Tôi hứa mai sẽ sang Đường Thượng trực tiếp.

Hôm ấy có mặt Sùng Lìa Phụng thôn Sảng Dả cùng khuyên tôi nên sang Đường Thượng trung tâm hơn.

Tôi xem lại những lời góp ý của Hoàng A Váng và Sùng Lìa Phụng nên sang Đường Thượng trung tâm. Tôi thấy lời góp ý đó nói trong hoàn cảnh phong trào Việt Minh dang lên khắp nơi, có khí thế, lời góp ý đó là chân thành cách mạng. Tôi sang Đường Thượng. Nhưng còn đắn đo chưa nên xuống thung lũng vội, nên tạm trú trên nhà Súa Chứ (lính dõng Dường Thượng) là cốt cán Việt Minh.

[macbupda]

16.

Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương ngày 9 tháng 3 năm 1945.

Tin hỏa tốc từ Khu bộ Việt Minh Thiện Thuật đưa tới, đó là một sự chuyển biến to lớn ở Đông Dương. Nhật hất cẳng Pháp để nắm toàn quyền cai trị ở Đông Dương.

Như vậy đoàn thể Việt Minh và dân chúng Đông Dương chỉ còn một kẻ thù là quân phát xít Nhật. Tất cả lực lượng và mũi tên của người ái quốc Việt Nam hoàn toàn chĩa vào kẻ thù duy nhất ấy là quân phát xít Nhật.

Quân Pháp ở các đồn đều cuốn gói chạy tán loạn

 Bang tá Đèo Văn Ất bỏ đồn Đường Thượng chạy trốn.

Tôi hô hào mọi người tiến ra đồn, một truyền mười, mười truyền trăm, dân chúng các ngả kéo về. Xông vào nơi làm việc của bang tá đốt các giấy tờ văn bản. Nhân dân cùng phá kho thóc chia cho mọi người. Tôi tiến hành lập ngay một Ban Việt Minh tổng Đường Thượng thay thế quản trị của bang tá.

Tôi gấp rút triệu tập một cuộc họp đại biểu Việt Minh các xã khu vực tổng Đường Thượng như Đường Thượng, Du Già, Ngam La bầu ra người lãnh đạo. Kết quả là Ban Việt Minh tổng do Lò Vạn Quả chủ nhiệm, Hoàng A Váng phó chủ nhiệm, Vừ Sè Lự ủy viên quân sự, Nguyễn Văn Tiến (người Tày, lý trưởng Du Già) ủy viên, và một ủy viên người Dao ở Ngam La.

Xã đoàn ở Đường Thượng thu súng của lính dõng đem về giao cho Vừ Sè Lự. Mọi việc khác thuộc phần chính quyền cũ, họ tự bàn giao lại cho Ban Việt Minh tổng. Chánh tổng ở bên Lũng Giao cũng tự tìm đến tôi để giao nộp triện đồng. Đó là tổng thứ hai tôi đã lập được.

Quân đội của Vừ Sè Lự xuất lĩnh một đội ở Đường Thượng. Phó chủ tịch Hoàng A Váng cũng tự xây dựng lấy một tiểu đội người Mông Súa đi theo hàng ngày bảo vệ.

*

Tình hình Hà Giang lúc này rất phức tạp.

Khi Nhật đảo chính Pháp, quân Pháp ở các đồn binh và ở thị xã bỏ chạy. Nhật chiếm Hà Giang. Một toán Quốc dân Đảng Tàu ở Phan Chi Hoa (một đồn lẻ ở bên kia biên giới Việt - Trung) do Liêu Quốc Thụy chỉ huy đã tràn vào xã Nghĩa Thuận chiếm đóng Na Chô Cai (nay thuộc huyện Quản Bạ). Ở đây chúng thẳng tay bóc lột, trắng trợn cướp thuốc phiện và bạc trắng của nhân dân. Thổ ti Mông ở Sà Phìn đã xưng hùng xưng bá ở Đồng Văn, không chịu hàng phục Việt Minh. Bọn phản động cấu kết với thổ ti ở Bảo Lạc đứng lên phá hoại cách mạng. Các đảng phái phản động như Phục Quốc, Đại Việt được Nhật dung túng vào gây cơ sở của chúng hòng bóp nghẹt phong trào Việt Minh. Bọn thổ phỉ biên giới cũng nổi lên cướp bóc nhân dân...

Trước tình hình có nhiều kẻ thù cần đối phó, tôi triệu tập Ban Việt Minh tổng Đường Thượng, trong đó có Lò Vạn Quả, Hoàng A Váng, Vừ Sè Lự... họp hội nghị cán bộ bàn bạc và nhất trí trước tiên phải đánh kẻ thù chính là quân phát xít Nhật.

Tôi phái trinh sát tiến hành nghiên cứu tình hình phố Tráng Kìm đang có Nhật đóng, đánh một trận để lấy khí thế. Sau khi nắm tình hình địch, tôi tổ chức lực lượng và kiên quyết dùng lực lượng lớn tập kích vào phố Tráng Kìm tiêu diệt Nhật cùng bè lũ tay sai bảo an.

Chỉ huy trận đánh có Dàng Sè Pao, Cù Tờ Dinh, Dàng Bli Pao, là những người chỉ huy cốt cán người Mông rất đáng tin cậy, tổ chức xuất lĩnh lực lượng lớn. Biện pháp lúc đó bàn rằng, dân quân thật bí mật không ngờ với Nhật, khi tới gần sẽ hạ lệnh lập tức nổ súng hàng loạt đánh liên tục đến khi tiêu diệt quân địch mới thôi.

Thời gian chọn vào đêm 30 tháng 4 năm 1945 để kỷ niệm ngày Quốc tế lao động mồng 1 tháng 5. Trận này nhằm mục đích chính với quân Tàu, cho chúng biết rằng đó là lực lượng công nông lao động nổi dậy, không lẻ tẻ mà coi thường, và qua đó đồng thời làm công tác tranh thủ tầng lớp thổ ti phía Đồng Văn. Tôi truyền đạt mệnh lệnh: Dù hoàn cảnh nào cũng phải chiến thắng.

[macbupda]

Tôi trở về Đường Thượng và tiến hành huy động các lực lượng từ Lũng Khuy, Cán Tỷ, Seo Lùng và cả Đường Thượng nữa tập trung khoảng gần 400 tay súng thực hành tham chiến tiêu diệt địch.

Khi đến Đường Thượng, vào nhà Sùng Lìa Phụng đã có một đơn vị do Bế Sơn Lộ, Hà Đức Hạnh (quê Cao Bằng) xuất lĩnh tới chờ tôi. Sau khi gặp nhau, Hà Đức Hạnh nói với tôi:

- Chúng tôi theo lệnh của anh Văn lên đây để giúp anh tổ chức quân đội đánh Nhật, và nếu anh đã tự tổ chức rồi thì chúng tôi phải rút ngay để về Hà Nội vì Hà Nội cần hơn.

Tôi vốn nghiêm chỉnh thi hành chi thị trên và cũng không tùy tiện đùa được. Tôi nói:

- Nếu gọi là tổ chức quân đội đánh Nhật thì tôi sẽ đánh một trận tập kích lớn vào phố Tráng Kìm tối 30/4 này. Nếu các anh không tin thì hãy cùng chúng tôi tham chiến cũng hay. Vỉ các anh cho rằng về Hà Nội gấp hơn thì tôi không có quyền ngăn giữ. Song tôi chỉ yêu cầu anh cho tôi hai chiến sĩ giải phóng quân là Hoàng Long, Hoàng Thượng để giúp chúng tôi là được rồi.

Hạnh và Lộ mừng ra mặt, giao Hoàng Long và Hoàng Thượng cho tôi rồi tìm cách rút ngay.

Sau khi đàm đạo, tôi cân nhắc và tin tưởng Hoàng Long là cán bộ Việt Nam giải phóng quân ở Cao Bằng gửi sang, tôi gấp rút cùng Hoàng Long về ngay phía Quản Bạ gặp Thào Vạn Dinh, người Mông, tập hợp mọi lực lượng để chuẩn bị tập kích đồn Tráng Kìm. Hai anh sẽ là chỉ huy chính. Nguyên Thào Vạn Dinh từng làm phài tráng ở bên Tàu chạy sang Việt Nam làm ăn, đã giác ngộ theo Việt Minh, nay có Hoàng Long nữa ắt phát huy tác dụng nhất định trong trận đánh.

Kế hoạch tập kích Nhật ở Tráng Kìm đã định.

Nửa đêm, quân ta nổ súng. Bị đánh bất ngờ, quân Nhật hốt hoảng bắn từ đồn ra dữ dội.

Đến gần sáng, tàn quân Nhật còn lại phải bỏ Tráng Kìm lặng lẽ trốn chạy về thị xã Hà Giang.

Tin chiến thắng báo cáo về Khu bộ Việt Minh Thiện Thuật. Các anh Tống, Bình Dương gửi thư cho Cao Sĩ mang tới khen ngợi và động viên chúng tôi. Các anh đánh giá, đánh thắng quân Nhật ở trận Tráng Kìm có một ý nghĩa chính trị lớn lao. Bấy lâu chiến sĩ người Mông đều biết quân đội Nhật rất hung hãn. Lần này là lần đầu tiên ta ra trận mà lại chiến thắng oanh liệt quân Nhật nên anh em sẽ vô cùng tự hào, do đó càng tin ở khả năng chiến đấu của mình. Mặt khác lực lượng vũ trang của người Mông lớn mạnh làm cho quân Quốc dân Đảng Tàu đóng ở Na Chô Cai không dám đi sâu vào nội địa của ta ăn cướp. Bọn thổ ti Sà Phìn cũng phải khiếp sợ quân đội của Việt Minh.

Tôi đọc thư của Khu bộ cho toàn quân nghe, ai cũng thấy tự hào và vững tin hơn.

Liền đó tôi tức tốc tổ chức một tiểu đội do Trương Vĩnh Kiên, người Nùng, chỉ huy tổ chức đón đánh lính bảo an Nhật ở Hó Lò, Mã Lồng, cách Quản Bạ 2 km và cách Tàu khoảng 8 km.

Vì biết hành trình của bọn Mã Lồng đến Quản Bạ vào lúc nào, đội bố trí chờ sẵn chừng nửa tiếng đã bắn chết một tên cưỡi ngựa từ Mã Lồng về. Ta thu được ngựa, súng và quân trang của y.

Sau đó mấy tiếng đồng hồ, quân Nhật từ Quản Bạ tiến công vào hai nơi, một phía Lũng cống và một hướng tiến vào Mỏ Sài. Phía Lũng Cống tôi viết truyền đơn bằng chữ Tàu rải trên đường tiến quân, thì cánh này chỉ đến đỉnh dốc vào Lũng cống bắn loạn xạ một lúc rồi rút về ngay.

Hướng Mỏ Sài không có truyền đơn (vì chỉ có một mình tôi viết không kịp, vả lại cũng không có giấy viết nữa) nên cánh quân này lọt được vào Mỏ Sài, lùng sục đốt nhà phó lý họ Vàng rồi cũng rút ngay.

Trận thắng quân Nhật ở Quản Bạ tuy nhỏ nhưng ít nhiều gây được cho dân chúng lòng tin ta có thể đánh thắng quân Nhật, đồng thời thức tỉnh bọn lính bảo an Nhật ở Quản Bạ và nhất là đối với quân Tàu Tưởng ngoài Mã Lồng kia cũng phải dè chừng.

Riêng tôi chưa hài lòng lắm nên tôi quyết định dùng lực lượng của Trương Vĩnh Kiên tiếp tục tiến ra mặt sau Quản Bạ (đoạn Lũng Dáo, Pác Sum) cũng dùng cách đánh trên, chặn địch từ xa.

[macbupda]

*

Tôi về đến Đường Thượng, các cán bộ xã Ngọc Long (người Tày) vượt qua xã Lũng Hồ tìm đến xin cho Ngọc Long nhập vào tổng Đường Thượng. Việc này cũng dễ chấp nhận.

Tôi nhớ hồi tháng 10 năm 1944, Khu bộ Việt Minh Thiện Thuật đã có lần chỉ thị cho tôi giao toàn bộ công việc cũng như tiểu đội quân của tôi cho Lưu Ngọc để tôi chuyên làm việc phát triển mở con đường Tây tiến ra liên lạc quốc tế.

Nhưng mãi gần đây mới có tin Lưu Ngọc (cán bộ từ Cao Bằng) được Khu bộ Việt Minh Thiện Thuật phái lên Hà Giang. Tôi muốn gặp được Lưu Ngọc (như trên đã nói) để dặn dò và bàn giao cơ sở cho anh ta,

Sáng hôm ấy, tôi muốn dùng một đơn vị mới, tôi vừa tổ chức được ở Đường Thượng, thực hành tuần thị để củng cố lòng tin với cơ sở cũ và mới, mà cũng là làm yên tâm thêm cho Lưu Ngọc mới đến nhận nhiệm vụ.

Tôi dùng lực lượng của tiểu đội Vừ Sè Lự hành quân từ Du Già về qua Lũng Cống (Yên Định), Cù Lùng, Tè Sung và Phya Liềng, Nhiêu Lai.

Gặp được Lưu Ngọc, tôi bàn giao cho anh ta các cơ sở của tổng Nhiêu Lai, các người phụ trách, và tiểu đội 14 người do tôi thành lập giao đồng chí Bệ xuất lĩnh. Đêm hôm đó gần như không ngủ, chúng tôi trao đổi kinh nghiệm công tác.

*

Sau đó tôi lại tiếp tục tiến lên phía Cán Tỷ, Quản Bạ. Cù Tờ Dình ở Lũng Khuy đến đón tôi từ Seo Lùng sang. Anh dẫn tôi qua cầu Cán Tỷ ban ngày làm như đây là đất đã giải phóng thuộc ta, hầu như không sợ một ai. Hai bên đầu cầu đều có người Mông ở khá đông. Tôi lại được gặp anh séo phải người Mông, qua nói chuyện biết anh này cũng gan dạ gớm. Anh ta giữ tôi ở lại dùng cơm chiều. Lúc chưa ăn tôi đi dạo cùng ngắm quang cảnh cây cầu, cũng có một anh tại đó là người Tày hay Hoa gì đó cứ ngắm tôi mãi nhưng không nói gì với tôi câu nào, tôi biết vậy cũng không hỏi han, nhưng tôi cũng cần cảnh giác vì đang ở nơi đất lạ..

Sau khi cơm nước xong, séo phải giao tôi cho Cù Tờ Dình đưa tôi đi về đến Lũng Cống mới nghỉ ở nhà Giàng Tờ Di. Dân cư ở đây đông đúc, tuy gọi là lũng nhưng nhà san sát, xóm này cách xóm kia chỉ khoảng một cây số trở lại.

Đến đây tôi mới biết dân đã vào hội 100% từ trước, giờ họ nghe tin tôi đến, đã rủ nhau xuống gặp một người đại diện đoàn thể là tôi, cho có đầu có cuối mà thôi. Họ thưa trình với tôi mọi công việc nội ngoại.

*

Một hôm Sùng Dua Hầư, người tận Ngài Chồ đến báo cáo với tôi rằng, khi Nhật đảo chính, người Pháp cùng bè lũ chạy hết, quân Nhật vào chiếm Quản Bạ, tổ chức lính bảo an.

Một mặt quân Tàu Tưởng tràn sang, đào vác cả mốc biên thùy đặt cắm lại ăn sâu vào bên đất Việt Nam. Chúng bắt dân trong vùng mỗi nhà phải nộp 3.600 đồng bạc già, 360 kg thuốc phiện, ngoài ra chúng bắt dân hàng ngày nộp lợn bò cho quân Tàu ăn uống.

Tôi căm tức quá bèn viết đơn phản kháng việc quân Tàu Tưởng lấn đất và việc bắt dân nộp mọi phí tổn bất công.

Thư được gửi đến Bộ Tư lệnh biên thùy Liêu Quốc Thụy của Tàu Tưởng.

*

Vừa khi đó tôi được tin Sơn Tùng và Bá Nhân mang một đại dội Mông từ Bảo Lạc sang, đang ở Mậu Ruệ và muốn được gặp tôi. Vì vậy tôi lại phải tức tốc xuống Mậu Ruệ tìm gặp các anh.

Khi tôi đến Mậu Ruệ thì hai anh và đơn vị đã hành quân lên Lũng Phìn và theo đường Niêm Sơn xuôi rồi.

[macbupda]

*

Một tin khác từ Mậu Ruệ báo lên, phó tổng Thành có hành động chống đối cách mạng, Thanh Dắc và vài người nữa mới đi chiến đấu ở Đồng Mu về muốn tìm cách xử lý cho yên địa phương. Tôi tức tốc viết thư cho Kim Sơn không được tùy tiện hành động, cần điều tra cụ thể chính xác và mức độ.

Lại có thư của Hùng Quốc gửi tới cho biết, đơn vị do hai anh Hùng Quốc và Mệnh Lệnh đã tiến từ Bắc Mê ra Nà Sài, Yên Định (Bắc Mê), yêu cầu Việt Hưng ra liên lạc. Thư do Hoàng A Váng, Phó chủ tịch khu Đường Thượng đưa tới.

Tôi bận nhiều việc phải ứng phó mặt Tráng Kìm, Quản Bạ hơn nên tôi nhờ anh Hoàng A Váng ra liên lạc để vừa tìm hiểu đơn vị có đúng Hùng Quốc không, vừa quan sát mọi mặt trên dưới xem như thế nào, để về báo cáo.

Hoàng A Váng đến tìm hiểu thấy đơn vị của Hùng Quốc có nhiều kẽ hở: Quân binh lộn xộn; Tày, Mông khinh rẻ nhau; binh sĩ giơ súng ngắm bắn chỉ huy (mà Hùng Quốc vẫn cho là đồ trẻ con nghịch đùa không quan tâm). Tôi có nhiều suy nghĩ về đơn vị của Hùng Quốc và Mệnh Lệnh, song chẳng có cách nào hơn, nếu là đơn vị thuộc quyền thì tôi đã có cách khác ứng xử. Sau này từ đơn vị Hùng Quốc bị tiêu diệt, rồi lần lượt Sơn Lộ, Đức Hạnh, Bế Minh Ngọc cả cơ quan tiền chiến bộ bị tiêu diệt. Thật đáng tiếc. Khu vực Bắc Mê rộng lớn nối liền với mạn Tuyên Quang, Hà Giang bền vững có phải tạo thành một khu giải phóng thuận lợi biết bao.

*

Tôi đang có mặt ở Lũng Cống thì có Sùng Dua Hầư đến tìm và nói với tôi:

- Liêu Quốc Thụy, tư lệnh tiền tiêu Tàu muốn gặp anh Việt Hưng.

Tôi ngại quá. Song Dua Hầư nói:

- Liêu bảo đảm không có chuyện ngại ngùng gì, cứ đến giao dịch.

Từ Nà Tanh tôi lên nhà Dua Hầư, đường đi khoảng 800 mét chi vòng qua một quả núi con là tới. Khi ấy khoảng 4 giờ chiều, Dua Hầư ra mời Liêu đến gặp tôi. Liêu dẫn theo hai người, một phài tráng và một ban tráng. Y đeo lon thượng úy. Dua Hầư giới thiệu hai bên.

Sau thủ tục xã giao, Liêu hỏi tôi:

- Xin cho biết quan anh ở đoàn thể nào?

Tôi lấy quyển Việt Nam Độc lập Đồng minh in từ Tĩnh Tây bằng chữ Hán cho y xem thay cho câu trả lời. Y xem qua bìa và hỏi tôi ngay:

- Ở đây có đặc vụ không?

Tôi nói:

- Tôi mới lên đến đây, chưa biết kẻ nào là đặc vụ.

Liêu nói với tôi:

- Tốt nhất các việc chúng tôi làm ở đây đừng báo cáo đến tai Quân ủy Trung ương của chúng tôi.

Tôi nói:

- Dĩ nhiên ở đây không ai báo cáo đến tai Quân ủy Trung ương, song mọi việc dân kêu với tôi thì ông nên lưu ý.

Lúc chia tay, phài tráng (thanh niên như tôi) vui vẻ nói với tôi:

- Anh năng đến chơi với tôi vì bên Phan Chi Hoa nhiều anh cách mạng Việt Nam đang có mặt bên này.

Tôi cảm ơn và suy nghĩ, tại sao các anh cách mạng ở Phan Chi Hoa không vào liên lạc với chúng tôi nhỉ? Tôi ở qua đêm nhà Sùng Dua Hầư trước chiến hào của Liêu.

Sớm dậy, cơm nước xong tôi về Nà Tanh.

Sáng nay Liêu cũng mặc thường phục (Mông) dẫn vài người lính đi trước tôi ra chợ Mã Lồng. Tôi đi cạnh Liêu không ngại ngùng vì chúng tôi có quần chúng đưa đón. Liêu tránh sang vệ đường nhường tôi bước trước.

Đến Nà Tanh, đang chuyện trò vui vẻ có một tên lính Tàu cầm một quả lựu đạn đến bắt một người dân bản địa để đem làm người dẫn đường đi Mã Lồng. Tôi biết đó là đặc tính của lính Tàu Tưởng nên cũng mách cho dân đỡ sợ.

Tôi về đến Seo Lùng, tôi gọi Hoàng Long giao anh lên nắm lấy cánh quân ở mặt Thanh Vân để xem xét và canh chừng bọn Tàu Tưởng tiến vào.

Hoàng Long lên tổ chức tập trận dàn thành đội hình chiến đấu trước mũi Liêu. Mặc dầu vậy bọn Liêu vẫn tập kích Mã Lồng mà Hoàng Long không biết.

[macbupda]

*

Tôi về Phó Bảng có tin, quân của ông Vương thổ ti Sa Phìn do Hầu Vạn Quả, Mã Chí Nguyên, Mã Học Văn đã xuất lĩnh xuống Đường Thượng để trừng phạt cách mạng. Họ yêu cầu gặp mặt Việt Hưng.

Tôi hỏi Sùng Lìa Phụng:

- Bọn Vương xuống đây có hạch sách dân không? Hiện họ đóng ở đâu?

Phụng trả lời:

- Họ đóng ngoài cổng Trời, không vào trong Đường Thượng, không hạch sách, dân chúng tôi vẫn sống bình thường, và họ chỉ muốn gặp cán bộ Việt Minh.

Tôi hỏi để tham khảo ý kiến Phụng:

- Theo anh, tôi có nên ra gặp họ không?

Phụng nói:

- Không nên, và chỉ nên viết thư cho họ là đủ.

Toi nghe Phụng, viết bức thư với nội dung đại ý:

Tôi (Việt Hưng) một thành viên của đoàn thể Việt Minh đến đây kêu gọi nhân dân đứng lên đánh Nhật, giành độc lập cho nước nhà (bao gồm các dân tộc trong cả nước) không phải loại người đi lừa gạt nhân dân lấy tiền của, mà là chỉ bảo nhân dân đánh giặc và làm ăn sung túc. Nếu các ông muốn đánh nhau thì tìm Nhật và bọn cướp đất, cướp nước ta mà đánh.

Tôi nói rõ ràng minh bạch như vậy. Hiện nay cảnh sống của dân Đường Thượng đã khác với dân Sa Phìn. Tôi có viết thêm cho rõ:

Ở Đường Thượng được Việt Minh đến tổ chức, cây ngô phủ xanh nương rẫy, còn Sa Phìn vẫn để đất không. Có súng ống đấy nhưng Sa Phìn anh nào cũng sợ thổ phỉ không dám sản xuất thì làm sao bằng được Đường Thượng.

Chính vì đời sống sung túc nhãn tiền của Đường Thượng tác động vào tâm lý của Mã Học Văn, Hầu Vạn Quả nên khi họ nhận được thư, đã gửi lời qua người đưa thư, họ tự thốt ra những lời chân thành:

- Các anh ở Đường Thượng có người tốt đến dạy bảo cách làm ăn, đời sống khá giả nhiều lắm, và chúng tôi đóng quân ở đây lâu có thể làm cho cán bộ Việt Minh các anh nghi ngại. Vậy chúng tôi rút lui về để tỏ cho cán bộ biết rằng chúng tôi không phải xuống tìm cách mạng để đánh nhau đâu. Sau vài hôm nữa chúng tôi nhờ các người già ở đây mời cán bộ lên chỗ tôi chơi.

Phân tích những lời lẽ của đám thổ ty Sa Phìn, đến ngày 25 tháng 5, tôi với hai ông phó lý cao tuổi người Mông đi lên Sa Phìn vào Lú Seo Tổng nhà Hầu Vạn Quả.

Tôi và hai ông phó lý được mời nghỉ qua đêm. Mọi việc tôi đã dặn để hai bên Mông ăn nói với nhau. Tôi lắng nghe chứ không bộc bạch gì tuy rằng mọi người đều biết tôi nghe và nói tiếng Mông đã rất thành thạo.

Sáng hôm sau trên đường về (đến ngã ba Sa Phìn - Đồng Văn) chúng tôi thấy một thanh niên trẻ ở vai chỉ huy chừng ba chục người Mông, súng ống nai nịt gọn gàng, ngồi bên đường, tôi hỏi hai ông phó lý người Mông.

Phó lý nói:

- Ấy là Vương Quỳnh Sơn, cháu ông Vương thổ ty đấy.

Sau đó gặp Quỳnh Sơn tôi hỏi bằng giọng thân mật:

- Các anh đang làm gì ở đây?

Vương Quỳnh Sơn nói:

- Thưa ông, ở gần đây đang có thổ phỉ đến quấy rối, chúng em phải canh phòng.