Đội tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu

[vnmilitaryhistory]

- Tên sách: Đội tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu
- Tác giả:
- Nhà xuất bản: Quân đội nhân dân
- Năm xuất bản: 2005
- Người số hóa: macbupda, vnmilitaryhistory


* Biên soạn Phần thứ nhất (lịch sử):
   - ĐỖ ĐỨC KIÊN
   - VỴ HẢI
   - PHẠM ĐÌNH CẢNH

* Hoàn chỉnh bản thảo Phần thứ nhất:
   - Trung tướng HOÀNG PHƯƠNG
   - Đại tá TRẦN HẠNH

* Sưu tầm tư liệu và biên soạn Phần thứ hai (tư liệu và hồi ký):
   Một số đội viên Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu

* Hoàn chỉnh bản thảo Phần thứ hai:
   - Trung tướng ĐỖ TRÌNH (Trưởng ban liên lạc Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu)
   - Thượng tá NGUYỄN KIM PHÒNG (Trưởng ban lịch sử quân sự Quân khu Thủ đô)

[vnmilitaryhistory]

LỜI GIỚI THIỆU

(của Thường vụ Thành ủy Hà Nội, Đảng ủy và
Bộ tư lệnh Quản khu Thủ đô viết cho lần xuất bản năm 1991)

Thực hiện chỉ thị về tổng kết chiến tranh và biên soạn lịch sử quân sự của Bộ Quốc phòng và Thành ủy Hà Nội, Quân khu Thủ đô, đã biên soạn và xuất bản cuốn sách "Thủ đô Hà Nội - Lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954)".

Nhằm bổ trợ cho cuốn lịch sử trên, cuốn Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu được biên soạn. Cuốn sách viết về một trong những đơn vị tiền thân của các lực lượng vũ trang Thủ đô hiện nay, được Thành ủy Hà Nội tổ chức và lãnh đạo ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, có nhiều thành tích đặc biệt trong thời kỳ đấu tranh quyết liệt, gay go và phức tạp của cách mạng từ tháng 9 năm 1945 đến cuối năm 1946, đầu năm 1947.


Thông qua cuốn sách, các tác giả muốn nói lên tầm quan trọng cùng những kinh nghiệm về xây dựng và hoạt động của lực lượng vũ trang quần chúng ở Hà Nội trong việc tham gia bảo vệ chế độ mới ở Thủ đô, bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ, chống thù trong giặc ngoài. Mong muốn của các đồng chí rất đáng để chúng ta - các địa phương, đơn vị trân trọng và nghiên cứu.


Hy vọng rằng cuốn sách đáp ứng được phần nào yêu cầu giáo dục lịch sử truyền thống của quân và dân Hà Nội, đồng thời góp phần tích cực vào việc nghiên cứu khoa học, nghệ thuật quân sự phục vụ nhiệm vụ quốc phòng của Thủ đô Hà Nội hiện nay.

THƯỜNG VỤ THÀNH ỦY HÀ NỘI,
ĐẢNG ỦY VÀ BỘ TƯ LỆNH
QUÂN KHU THỦ ĐÔ

[vnmilitaryhistory]

LỜI NÓI ĐẦU

Sau thành công rực rỡ của Cách mạng tháng Tám năm 1945, một vấn đề mới mẻ và vô cùng quan trọng được đặt ra là giữ vững chính quyền, bảo vệ thành quả cách mạng.

Ở Hà Nội, ngay sau ngày khởi nghĩa thắng lợi, Trung ương Đảng đã chỉ đạo Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội lo ngay việc bảo vệ chính quyền nhân dân vừa mới giành được.

Trên cơ sở phát động quần chúng, dựa vào nòng cốt là các tổ chức Đảng và đoàn thể cứu quốc, các đơn vị mới của Giải phóng quân được thành lập. Các lực lượng Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành, Tự vệ các xí nghiệp và nhà máy, Công an xung phong, Dân quân tự vệ ngoại thành được cấp tốc xây dựng để đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ bảo vệ chính quyền cách mạng ở Thủ đô. Mỗi tổ chức vũ trang có chức năng và nhiệm vụ cụ thể của mình, cùng phối hợp với nhau để chống mọi âm mưu và hành động vũ trang phản cách mạng của kẻ thù muốn lật đổ chính quyền nhân dân ở Hà Nội.


Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu là một trong các tổ chức vũ trang nói trên. Đó là một tổ chức quân sự đặc biệt, được xây dựng theo những nguyên tắc xây dựng quân đội cách mạng mà Đảng ta đã đề ra.

Là một đơn vị bộ đội địa phương do Xứ ủy và Thành ủy trực tiếp chỉ đạo, nhưng trong bối cảnh phức tạp lúc bấy giờ, đội mang danh nghĩa như một đoàn thể quần chúng có vũ trang. Thành viên của đội đều là những đoàn viên đã được rèn luyện và thử thách của các đoàn thể cứu quốc trong Mặt trận Việt Minh. Vì vậy, với quân số chỉ khoảng 400 người, nhưng tổ chức của đội có chất lượng cao, thực sự là một đội quân tin cậy của Đảng.


Lúc đầu, đội được sử dụng bảo vệ các cơ quan lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Mặt trận Việt Minh ở cấp, Trung ương, bảo vệ Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo khác, bảo vệ một số cơ quan công khai của Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội. Sau này, đội còn được sử dụng rộng rãi, tham gia củng cố và phát triển chính quyền và đoàn thể cách mạng ở các khu phố. Chức năng đội quân công tác được nhận thức đúng đắn và thực hiện có hiệu quả. Mối quan hệ giữa đội với các tổ chức vũ trang khác, với nhân dân và các cơ quan chính quyền, đoàn thể quần chúng ngày càng chặt chẽ, thân thiết. Các đội viên đã làm tốt việc phổ biến, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, tổ chức quần chúng đập tan các vụ bạo loạn do bọn phản động tay sai đế quốc gây ra.. Trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu đã sát cánh chiến đấu cùng quân dân Thủ đô.


Sau này, tuyệt đại bộ phận các đội viên của Đội đã trưởng thành rõ rệt, trở thành những cán bộ tin cậy của Đảng và quân đội ta.

60 năm đã qua kể từ ngày Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, đơn vị bộ đội địa phương đầu tiên của Hà Nội được thành lập. Nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiếu, giáo dục, tuyên truyền về lịch sử truyền thống của lực lượng vũ trang Thủ đô, được phép của Bộ tư lệnh Quăn khu Thủ đô và sự giúp đỡ của Ban liên lạc Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, Bộ chỉ huy quân sự thành phố Hà Nội quyết định tái bản cuốn sách lịch sử của đội, có bổ sung phần tư liệu và hồi ký.


Phần thứ nhất tái bản lại lịch sử của đội đã được biên soạn công phu năm 1991, với sự tham gia của các nhân chứng lịch sử, các chuyên gia của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam và cơ quan khoa học của Quân khu Thủ đô. Trong đó phản ánh trung thực sự ra đời và những hoạt động phong phú của đội. Phần này cũng in lại toàn văn Lời giới thiệu của Thường vụ Thành ủy Hà Nội, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu Thủ đô cho lần xuất bản năm 1991.


Phần thứ hai là các tư liệu và hồi ký mới, được sưu tầm và biên soạn. Trong đó đáng chú ý là bài viết của Bác Hồ biểu dương những hoạt động của đội. Bài viết của Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng đã đánh giá cao thành tích của đội. Hồi ký và tư liệu của các nhân chứng đã làm phong phú thêm lịch sử vẻ vang của đội.


Nhân dịp tái bản (có bổ sung) cuốn lịch sử Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu, Bộ chỉ huy quân sự thành phố Hà Nội trân trọng cảm ơn Bộ tư lệnh Quân khu Thủ đô, các cơ quan nghiên cứu, biên soạn lịch sử của Thành ủy Hà Nội và Quân khu Thú đô, Ban liên lạc Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu đỡ nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ, cung cấp tư liệu, tạo mọi điều kiện trong quá trình biên soạn và xuất bản.

BỘ CHỈ HUY QUÂN SỰ THÀNH PHỐ HÀ NỘI

[vnmilitaryhistory]

Phần thứ nhất
ĐỘI TỰ VỆ CHIẾN ĐẤU CỨU QUỐC HOÀNG DIỆU

Chương một
NHỮNG NGÀY ĐẦU XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG (25-8 - 6-9-1945)

Sau ngày 19 tháng 8 năm 1945, cả thành phố Hà Nội tiếp tục khí thế sục sôi cách mạng. Cuộc đấu tranh giành chính quyền ở Hà Nội tuy coi như đã kết thúc, nhưng cuộc đấu tranh xây dựng và giữ vững chính quyền chỉ mới bắt đầu.

Nhân dân Hà Nội vô cùng sung sướng trước sự đổi mối từ kiếp nô lệ thành người chủ đất nước, hết lòng hăng hái tham gia xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng; nhưng chính quyền còn "trứng nước", lực lượng tự vệ còn non trẻ, đoàn thể quần chúng còn chưa phát triển và củng cố, phần lớn nhân dân tuy nhiệt tình cách mạng nhưng chưa được tổ chức thành đội ngũ. Lực lượng cách mạng, uy tín của Việt Minh ở Hà Nội lúc này tuy rất mạnh, chiếm ưu thế tuyệt đối, áp đảo kẻ thù, nhưng lực lượng phản động vẫn còn nhiều, chúng lại xen kẽ trong nhân dân, trà trộn ở các khu phố, ngay trong các công sở, tìm mọi cách chống phá cách mạng khi có cơ hội. Hà Nội còn phải sẵn sàng mọi mặt đối phó với quân Tưởng sắp sửa tràn vào, với giặc Pháp đang lăm le trở lại. Bọn Quốc dân đảng phản động đã gây rối, đánh chiếm thị xã Vĩnh Yên.


Bọn mật thám cũ của Pháp đang mưu đồ tiếp tay cho quan thầy chống phá cách mạng ở ngay Hà Nội, bị ta bắt chiều 20 tháng 8.

Yêu cầu khẩn cấp của Hà Nội lúc này là xây dựng và bảo vệ vững chắc chính quyền cách mạng, mà quan trọng bậc nhất là bảo vệ các cơ quan đầu não cách mạng của thành phố, của Xứ ủy, nhất là của Trung ương (đã và sắp về Hà Nội).

Lực lượng bảo vệ chính quyền cách mạng ở Hà Nội lúc này khá đông đảo, mỗi lực lượng đều có những mặt mạnh, nhưng cũng có những khó khăn, nhược điểm chưa thể khắc phục. Nhân dân yêu nước, ủng hộ cách mạng rất đông, nhưng không thể trực tiếp canh gác bảo vệ các mục tiêu quan trọng, cơ mật. Hai chi đội Quân giải phóng ở Việt Bắc cuối tháng 8 đã về đến Hà Nội cũng không thể xé lẻ lực lượng, hoạt động phân tán bảo vệ từng công sở. Lực lượng công an nhân dân mới được hình thành và khi vừa mới ra đời cũng chưa thể đủ sức bảo vệ tất cả các cơ quan đầu não cách mạng cần bảo vệ.


Một yêu cầu cũng rất khẩn trương của Hà Nội lúc này là phải nhanh chóng xây dựng, phát triển lực lượng cách mạng ở cơ sở, mà quan trọng nhất là tuyên truyền vận động cách mạng trong quần chúng và xây dựng, phát triển lực lượng Tự vệ Thành.

Tình hình Hà Nội sau ngày 19 tháng 8 năm 1945, rõ ràng đòi hỏi phải thiết lập ngay một tổ chức vũ trang chiến đấu thích hợp đáp ứng những yêu cầu cấp bách trên đây.

Đồng chí Trần Quốc Hoàn, Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, các đồng chí Thành ủy Hà Nội trong những ngày này cùng suy nghĩ tới yêu cầu tổ chức vũ trang chiến đấu đó và thông báo ngay yêu cầu tuyển chọn những đoàn viên trung kiên, trẻ khỏe trong Thanh niên cứu quốc và Công nhân cứu quốc nội thành để tổ chức ngay một đội tự vệ chiến đấu tập trung ở Hà Nội.


Ngày 21 tháng 8, nhóm đầu tiên hơn 10 người, trong đó có các đồng chí Đỗ Đức Kiên¹ (Sau này là Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh xã hội, đã mất), Hoàng Phương² (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất), Vũ Yên³ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã mất) đã đến tập trung tại trụ sở ở số nhà 107 đường Gam-bét-ta (phố Trần Hưng Đạo ngày nay). Tiếp đến một nhóm hơn 30 người, trong đó có các đồng chí Vỵ Hải⁴ (Sau này là Thành đội trưởng Hà Nội, đã mất), Nguyễn Văn Cừ⁵ (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), rồi các nhóm từ 5 đến 7 người, từ 2 đến 3 người lần lượt đến tập trung. Đến ngày 24 tháng 8, đã có hơn 70 anh em (với 11 súng trường các loại) tất cả đều rất trẻ, trên dưới 20 tuổi; hầu hết là học sinh, công nhân, thợ thủ công, dân nghèo, sinh viên trong nội thành; toàn bộ đều là hội viên ưu tú của các đoàn thể cứu quốc, đã từng tham gia Tổng khởi nghĩa, đã qua nhiều thử thách trong đấu tranh. Trong mấy ngày đầu, các đồng chí Đỗ Đức Kiên và Hoàng Phương đã chủ động tổ chức thu nhận, bố trí phòng ở, canh gác, luyện tập đội ngũ, ca hát cách mạng. Lúc đầu, chưa tổ chức được bếp ăn, nên đến bữa, anh em ở gần phải về nhà ăn cơm, anh em ở xa mang theo cơm trưa hoặc ăn tạm ngoài phố.


Ngày 25 tháng 8, trong phiên họp thành lập Thành ủy mới do đồng chí Trần Quốc Hoàn chủ trì bàn về nhiệm vụ công tác và phân công Thành ủy, đã phân công đồng chí Lê Trung Toản¹ (Sau này là Phó bí thư Đặc khu ủy Hà Nội (1951-1956), Phó chủ nhiệm Ủy ban kế hoạch Nhà nước, đã nghỉ hưu), Thành ủy viên phụ trách công tác quân sự của Thành, phụ trách lực lượng tự vệ toàn Thành, trực tiếp làm đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu của Hà Nội.


Ngày 26 tháng 8, đồng chí Lê Trung Toản đến số nhà 107 Gam-bét-ta làm việc với cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu. Đội trưởng phổ biến vắn tắt tình hình, nhiệm vụ và chỉ rõ những công việc cụ thể phải làm ngay. Từ ngày 27 tháng 8 toàn Đội tập trung thường xuyên tại trụ sở Đội. Đội tổ chức thành nhiều tiểu đội; trang phục thống nhất, trang bị thêm súng đạn, tổ chức bếp ăn tập trung (lương thực, thực phẩm do các chị phụ nữ cứu quốc tiếp tế); nhanh chóng ổn định ăn ở, tiến hành huấn luyện chính trị, quân sự; thực hiện canh gác, tuần tra ngày đêm. Các đồng chí Anh Bảo2 (Sau này là Tư lệnh Bộ tư lệnh Thông tin liên lạc, đã hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ) (sẽ bổ sung sau), Đỗ Đức Kiên, Hoàng Phương sẽ giúp đội trưởng điều hành công việc.


Cùng thời gian (27-8), tổ chức Việt Minh ở trường Kỹ nghệ thực hành được lệnh đưa toàn bộ những anh em học sinh - đoàn viên Thanh niên cứu quốc bổ sung vào Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu. Đây là một trường do chính quyền thực dân Pháp lập ra để đào tạo thợ kỹ thuật, phần lớn học sinh đều là con em lao động, sinh hoạt nội trú (học sinh quê ở xa) hoặc nửa nội trú (có gia đình ở Hà Nội). Ngay từ những năm ba mươi, Đảng ta đã gây dựng được cơ sở trong trường và đã lãnh đạo học sinh đấu tranh. Từ cuối năm 1944, đầu năm 1945, tổ chức Việt Minh đã phát triển rất mạnh trong trường. Phần lớn anh em học sinh đã trong trường lãnh đạo, như tham gia Thanh niên cứu quốc, Tuyên truyền xung phong, đấu tranh vạch mặt những tên chỉ điểm, mật thám của Pháp ở trong trường; khống chế các nhân viên quản lý nhà trường; bí mật tổ chức huấn luyện quân sự, sửa chữa, chế tạo vũ khí và trực tiếp tham gia Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội...

[vnmilitaryhistory]

Ngày 28 tháng 8, đội trưởng Lê Trung Toản đến trường Kỹ nghệ thực hành gặp các đồng chí Vũ Văn Đôn¹ (Sau này là Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) và Nguyễn Văn Tích (Trần Vỹ)² (Sau này là Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, đã mất) phụ trách Việt Minh ở đây để chính thức tiếp nhận lực lượng bổ sung vào Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu gồm 140 anh em (với 5 súng trường, 2 súng ngắn).


Đến đây, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã có 250 cán bộ, chiến sĩ. Đội được tổ chức thành 2 phân đội. Phân đội Tô Hiệu khoảng 80 anh em (cùng tiểu đội trinh sát 10 người và một số nhân viên cơ quan Đội bộ) đóng tại 107 Trần Hưng Đạo, trụ sở chính của Đội, do các đồng chí Đỗ Đức Kiên và Hoàng Phương trực tiếp chỉ huy. Phân đội Trần Quốc Toản gồm 140 anh em đóng ngay tại trường Kỹ nghệ thực hành ở số 2 Quang Trung do đồng chí Vũ Văn Đôn và Nguyễn Văn Tích trực tiếp phụ trách.


Nhiệm vụ chủ yếu của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được xác định dần dần.

+ Cùng các lực lượng vũ trang khác bảo vệ Trung ương Đảng, Chính phủ, Tổng bộ Việt Minh, các cơ quan quan trọng của Trung ương, Xứ ủy và thành phố.

+ Phối hợp với các đoàn thể cứu quốc, tổ chức huấn luyện quân sự, chính trị cho hội viên các đoàn thể đó và đội Tuyên truyền xung phong của Thành.

+ Tích cực tham gia, vừa bảo vệ, vừa làm nòng cốt trong các cuộc vận động chính trị, văn hóa, văn nghệ, thể thao, trong các cuộc đấu tranh chính trị của quần chúng chống thù trong, giặc ngoài.

+ Cùng lực lượng Công an xung phong, làm xung kích trong việc tiêu diệt các ổ Việt gian phản động chống phá cách mạng.

+ Trường hợp thành phố có tác chiến lớn, Đội phải chiến đấu như một đơn vị quân đội, đồng thời phải làm nòng cốt trong Tự vệ Thành trực tiếp chiến đấu và động viên, tổ chức nhân dân tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu.

+ Là một trung tâm đào tạo cán bộ cho Đội và cho cả lực lượng Tự vệ đường phố, Tự vệ xí nghiệp, Dân quân tự vệ ngoại thành, một phần cho các đoàn thể cứu quốc; là một nguồn bổ sung cán bộ, chiến sĩ có chất lượng cho các lực lượng vũ trang khác...

Bảo vệ cơ quan đầu não cách mạng, cùng các đoàn thể cứu quốc phát triển lực lượng cách mạng, làm nòng cốt xây dựng Tự vệ Thành, là đội xung kích trong các cuộc vận động chúng đấu tranh chính trị được coi là các nhiệm vụ chủ yếu của đội.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu là một đơn vị lực lượng vũ trang cách mạng ở Hà Nội; một đội quân vừa chiến đấu, vừa công tác của thành phố. một đội cận vệ, đội xung kích của Đảng.

Về lãnh đạo, chỉ huy, đồng chí Thành ủy viên, đội trưởng Lê Trung Toản phụ trách toàn bộ. Các đồng chí Nguyễn Anh Bảo, Đỗ Đức Kiên, Hoàng Phương vừa trực tiếp chỉ huy phân đội Tô Hiệu vừa giúp đội trưởng trực tiếp điều hành từng mặt công tác chính trị, quân sự, hành chính, hậu cần, đổi ngoại... của toàn đội. Lúc đầu chỉ có đồng chí đội trưởng là đảng viên cộng sản duy nhất của đội. Chi bộ đầu tiên của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được thành lập sau khi có thêm 2 đảng viên nữa được điều về đội, gồm 3 đảng viên Lê Trung Toản, Nguyễn Anh Bảo, Hồng Thao, do đồng chí Lê Trung Toản làm Bí thư.


Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được vinh dự cử 2 đơn vị đến quảng trường Ba Đình dự lễ Tuyên ngôn độc lập. Đơn vị Tô Hiệu do đồng chí Đỗ Đức Kiên chỉ huy, đơn vị Trần Quốc Toản do đồng chí Nguyễn Văn Tích phụ trách. Cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu có vinh dự đặc biệt được đứng ngay ở hàng đầu sát lễ đài, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, như một hàng rào danh dự, trực tiếp bảo vệ lễ đài. Tất cả anh em đều vô cùng xúc động một phần vì được sự tin cậy của Đảng, một phần vì lòng náo nức được tận mắt thấy Bác Hồ kính yêu, lãnh tụ tối cao của dân tộc.


Ngày 5 tháng 9, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lại được bổ sung thêm lực lượng mới: phân đội nữ Minh Khai, gồm 34 chị em từ Phụ nữ cứu quốc Thành cử sang. Tất cả đều rất trẻ (từ 18 đến 22 tuổi), do chị Đàm Thị Loan¹ (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), một nữ chiến sĩ Quân giải phóng mới từ Việt Bắc về trực tiếp chỉ huy. Đây là trung đội nữ Tự vệ chiến đấu đầu tiên của thành phố Hà Nội. Phần lớn chị em vốn là học sinh nội thành, trong gia đình có người thân là cơ sở cách mạng, được chị Hoàng Ngân, Thành ủy viên, Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ Cứu quốc, dìu dắt từng bước tham gia đấu tranh. Chị em từng là hội viên Phụ nữ Cứu quốc Hà Nội từ thời kỳ tiền khởi nghĩa và đã trực tiếp tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội. Lúc đầu phân đội Minh Khai đóng ở trường Hòai Đức (phố Hàng Trống), sau chuyên sang trường Hàm Long. Lúc mới tập trung về Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, tất cả chị em đều mặc quần đen có buộc túm ở chân, áo sơ-mi nâu, có thắt lưng da ở bụng, nhưng sau đó, chị em mặc quân phục tự may thống nhất bằng vải ka ki với thắt lưng da to bản, đi giày vải và đội mũ rộng vành cùng màu. Cả 2 loại trang phục của trung đội nữ Tự vệ chiến đấu Minh Khai đều đẹp, chững chạc. Trung đội Minh Khai được trang bị 12 súng trường và 8 súng ngắn (do các chị tự mua).


Tới đây, tổ chức đội đã phần nào ổn định, với 3 phân đội, 300 cán bộ, chiến sĩ, trang phục thống nhất, nam mặc quần soóc, áo sơ-mi cộc tay bằng vải đay, mũ ca-lô, bít tất xanh, giày da không cổ; nữ, quần áo, mũ, giày bằng vải ka ki. Toàn đội có huy hiệu Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu bằng kim khí có ngôi sao vàng năm cánh trên nền đỏ, có một dải vòng cung màu trắng vắt ngang in nổi bật 4 chữ TVCĐ màu xanh thẫm đính trên mũ. Đội được trang bị gần 30 súng trường đủ loại: khai hậu, dóp ba, dóp năm, súng săn, 1 trọng liên, một số súng ngắn (tự mua sắm) và lựu đạn kiểu "chầy".

[vnmilitaryhistory]

Đội tổ chức ngay việc huấn luyện quân sự, chính trị.

Về huấn luyện chính trị, tùy đối tượng mà huấn luyện dần theo ba chương trình từ thấp đến cao.

+ Chương trình thứ nhất, nội dung chủ yếu gồm chương trình Việt Minh và 5 bước công tác của đoàn thể cứu quốc (điều tra, tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện đấu tranh). Đối tượng chủ yếu của chương trình này là cán bộ các đoàn thể cứu quốc, nhưng Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu học để thực hiện chức năng của đội quân công tác.


+ Chương trình thứ hai, nội dung chủ yếu gồm chiến tranh du kích và công tác chính trị trong quân đội. Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu học để nắm vững cách đánh của đội quân cách mạng chống lại một kẻ địch đông mạnh hơn; và để xây dựng, củng cố chính trị nội bộ, bồi dưỡng lòng yêu nước, chí căm thù giặc, quyết tâm chiến đấu, phẩm chất đạo đức cách mạng, giải quyết đúng đắn các mối quan hệ đồng đội, cán binh, quân dân, quan hệ với chính quyên và đoàn thể, quân phong, quân kỷ tóm tắt trong 10 lời thề của Quân giải phóng.


+ Chương trình thứ ba, nội dung chủ yếu gồm chủ nghĩa cộng sản sơ giản, cương lĩnh và điều lệ Đảng Cộng sản Đông Dương nhằm tuyên truyền về Đảng, làm cho anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu hiểu Đảng là tổ chức tiên phong thế nào; lý tưởng, công lao và sứ mệnh của Đảng cao đẹp ra sao; muốn trở thành một đảng viên cộng sản chân chính phải dày công phấn đấu thế nào...? Trên cơ sở đó, tự giác thừa nhận vai trò lãnh đạo của Đảng và tự nguyện phấn đấu trở thành người cộng sản chân chính.


Các chương trình huấn luyện chính trị viên trên được tiến hành từng bước, trước hết là chương trình phổ cập thứ nhất, thứ hai. Cùng với các chương trình trên, còn nhiều buổi học tình hình thời sự rất phong phú, sinh động, thiết thực, bổ ích. Đông đảo anh chị em đã học tập chính trị đầy hào hứng, vì phần lớn đã được tuyên truyền giáo dục cách mạng từ thời kỳ tiền khởi nghĩa đang khát khao hiểu biết chính trị sâu rộng hơn.


Về huấn luyện quẫn sự có phần khó khăn hơn, vì thiếu giáo viên có kiến thức khoa học, nghệ thuật quân sự. Tại trụ sở chính của đội, đồng chí Đỗ Đức Kiên dựa vào cuốn "Những bài học của khinh binh" của Pháp mà tranh thủ huấn luyện anh chị em về động tác đội ngũ, động tác chiến đấu cá nhân, về súng trường, lựu đạn, về lợi dụng địa hình, địa vật, lấy hướng, chỉ thị mục tiêu... ở phân đội Trần Quốc Toản, các đồng chí Vũ Văn Đôn và Nguyễn Văn Tích cũng huấn luyện anh em bằng vốn kiến thức quấn sự nhỏ nhoi của mình. Tại phân đội Minh Khai có chị Đàm Thị Loan cùng các chị Ngọc, Thanh, là Quân giải phóng từng được huấn luyện quân sự tại chiến khu nay trực tiếp huấn luyện cho chị em.


Thao trường của các phân đội cũng rất linh hoạt phong phú, ngay tại sân nơi ở, hành lang, hội trường, trụ sở, các bãi quần vợt, sân thể thao, các bãi hoang, vườn hoa gần nơi trú quân.

Lớp huấn luyện quân sự tập trung đầu tiên được mở do đồng chí Lê Thản phụ trách ở trường Kỹ nghệ thực hành. Nhiều đồng chí ở các phân đội được cử đến học.

Mặc dù còn rất nhiều hạn chế, nhưng kết quả huấn luyện chính trị, quân sự ngay trong những ngày đầu đã được thể hiện thành tư tưởng, thái độ, hành động tích cực hàng ngày.

Sinh hoạt nội bộ của các phân đội rất sôi nổi và nhanh chóng thành nền nếp. Sáng, chiều nào cũng hoạt động thể dục, thể thao. Buổi sáng có chào cờ, hát Tiến quân ca, đọc 10 lời thề danh dự của Quân giải phóng. Tối nào cũng sinh hoạt kiểm điểm công việc hàng ngày, phê bình, tự phê bình chân thành thân ái; ca hát rất sôi nổi các bài ca cách mạng.


Đội còn thành lập một ban nhạc gồm 5 đồng chí biết nhạc, có cả ác-coóc-đê-ông, vi-ô-lông và ghi-ta. Ban nhạc hoạt động khá tích cực tạo thêm không khí sôi nổi, vui tươi trong đơn vị. Ban nhạc thường tấu nhạc khi chào cờ, trong các buổi lễ, những lần sinh hoạt tập trung; ban nhạc còn hướng dẫn anh em biết sơ về nhạc, biết hát đúng nhạc các bài ca cách mạng phổ biến hồi đó như Tiến quân ca, Chiến sĩ Việt Nam, Diệt phát xít...


Những hoạt động huấn luyện, sinh hoạt trên đây còn rất đơn sơ nhưng đầy nhiệt tình, nên đã tác động nhanh và sâu tới tư tương và hành động của toàn thể anh chị em vốn là những thanh niên nhiệt thành yêu nước, hăng hái cách mạng lại đã trải qua đấu tranh, thử thách ít nhiều. Sự tiến bộ của từng người, của toàn đội được thể hiện qua từng ngày, qua nhiệt tình công tác, ý thức kỷ luật, tinh thần đoàn kết, hiểu biết thời cuộc, động tác chững chạc, nhanh nhẹn, khẩn trương... của những cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang cách mạng thật sự.


Ngay trong những ngày đầu tháng 9, một số cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã thực hiện nhiệm vụ bảo vệ canh gác một số cơ quan của Trung ương, Xứ ủy và thành phố như trụ sở Tổng bộ Việt Minh và Tòa soạn báo Cứu quốc (47 phố Hàng Trống); trụ sở Hội Công nhân cứu quốc và Tòa soạn báo Lao động, đồng thời là trạm liên lạc của Xứ ủy Bắc Kỳ và Trung ương (51 phố Hàng Bồ); trụ sở Thành đoàn thanh niên cứu quốc và Tòa soạn báo Hồn nước, đồng thời là trụ sở của Thành bộ Việt Minh (29 Lý Thái Tổ); ga Hàng Cỏ; nhà máy cơ khí (tịch thu của tên mật thám Mai Trung Tâm, góc đường Lý Thường Kiệt - Phan Bội Châu)... Mỗi nơi thường bố trí nủa tiểu đội, bí mật canh gác liên tục ngày đêm, đến bữa cử người về trụ sở chính của đội lĩnh cơm. Hàng ngày anh em luân phiên về đội học tập chính trị, quân sự. Các bộ phận bảo vệ canh gác này không những đều hoàn thành tốt, nhiệm vụ bảo vệ mà còn được các đồng chí lãnh đạo và anh em của cơ quan trên rất tin yêu, chăm sóc.


Như vậy, chỉ trong thời gian rất ngắn - khoảng nửa tháng (từ 25-8 đến 6-9), Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hình thành, bước đầu ổn định tổ chức và đi vào hoạt động.

Ngay từ đầu, đội đã được xác định đúng phương hướng chính trị, tư tưởng, tổ chức, hoạt động; được tuyển chọn từ những thành viên ưu tú của các đoàn thể cứu quốc nội thành Hà Nội đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp, toàn diện của Thành ủy, làm nhiệm vụ đội cận vệ, đội xung kích của Đảng. Vừa mới hình thành, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã bước ngay vào thực hiện nhiệm vụ xây dựng huấn luyện và bảo vệ cơ quan Trung ương, Xứ ủy, thành phố; sẵn sàng cùng quân và dân Thủ đô Hà Nội bước vào thời kỳ đấu tranh mới đầy khó khăn phức tạp, khi quân Tưởng tràn vào Hà Nội đem theo những lực lượng phản động tay sai điên cuồng chống phá cầch mạng ở Thủ đô.

[vnmilitaryhistory]

Chương hai
XÂY DỰNG RÈN LUYỆN ĐỘI TRƯỞNG THÀNH NHANH CHÓNG.
THAM GIA ĐẤU TRANH CHỐNG QUÂN TƯỞNG VÀ TAY SAI BẢO VỆ CƠ QUAN ĐẦU NÃO CÁCH MẠNG
(7-9-1945 - 9-3-1946)

Mới 5 ngày sau khi ta Tuyên bố độc lập, ngày 7 tháng 9 năm 1945, những đơn vị đầu tiên của quân Tưởng đã đến Hà Nội, với danh nghĩa là quân Đồng minh vào giải giáp quân Nhật, nhưng thực chất là mưu đồ chống phá cách mạng Việt Nam, trực tiếp hỗ trợ bọn phản động đánh đổ chính quyền nhân dân, lập chính phủ tay sai cho chúng. Những ngày sau đó, các tên tướng cầm đầu quân Tưởng như Tiêu Văn, Chu Phúc Thành, Lư Dục Truyền, Lư Hán cùng hàng vạn quân của hai quân đoàn 62, 93 đem theo bè lũ phản động tay sai Việt Nam quốc dân đảng (Việt quốc), Việt Nam cách mạng đồng minh hội (Việt cách)... lũ lượt kéo vào Hà Nội.


Vừa đến Thủ đô nước ta, đội quân phản động, ô hợp này đã giở nhiều thủ đoạn trắng trợn cướp bóc nhân dân và chống phá cách mạng. Chúng đóng quân ở nhiều địa điểm, đặt nhiều trạm gác trong thành phố và đưa nhiều yêu sách ngang ngược với Chính phủ ta. Dựa vào thế lực quân Tưởng, bọn Việt quốc, Việt cách ngang nhiên lập trụ sở ở phố Quán Thánh, Ôn Như Hầu..., chiếm khu vực Châu Long, Ngũ Xã..., tổ chức nhiều toán vũ trang chuyên đi ăn cướp, tống tiền nhân dân; bắt cóc, ám sát cán bộ; ra báo, mắc loa phóng thanh xuyên tạc chủ trương, chính sách của Chính phủ ta; đầu cơ tích trữ hàng hóa, làm giấy bạc giả, gây rối loạn thị trường...


Quân và dân Hà Nội bước vào cuộc đấu tranh mới với kẻ thù mới, đầy phức tạp và không kém phần quyết liệt. Hòa nhập trong không khí sục sôi cách mạng của cuộc chiến đấu mới. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, mới sau hai tuần xây dựng và củng cố, đã hăng hái thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng và cấp bách của thành phố.


Việc đầu tiên là nhiều cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu nhanh chóng tỏa ra quanh khu vực đóng quân, phát triển sang các khu phố khác để tiến hành công tác vận động quần chúng với nội dung chủ yếu là truyền đạt chủ trương của Đảng và Chính phủ trước tình hình mới, động viên nhân dân tiếp tục nêu cao tinh thần hăng hái cách mạng nhưng hành động có tổ chức theo chủ trương của Trung ương. Phân đội Tô Hiệu đi vào các khu vực Bạch Mai, Quỳnh Lôi, Đông Thành, Lương Yên, Khâm Thiên... Phân đội Trần Quốc Toản xuống các khu vực Hàm Long, phố Huế, chợ Hôm... Phân đội nữ Minh Khai vừa tham gia với đội viên nam của các phân đội Tô Hiệu, Trần Quốc Toản, vừa thâm nhập các khu vực Hoàn Kiếm, Đồng Xuân, Đông Kinh Nghĩa Thục... Tất cả anh chị em vừa tìm hiểu đời sống, tâm tư, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, vừa tuyên truyền chủ trương chính sách của Đảng và Chính phủ, vừa cố gắng giải đáp những thắc mắc, phân vân của quần chúng về thời cuộc.


Trong quá trình tiến hành vận động quần chúng, anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã trực tiếp động viên và tổ chức nhân dân các khu vực trên tích cực tham gia các phong trào lớn của thành phố như vận động lạc quyên chống đói "Mười ngày nhịn ăn một bữa"; tăng gia sản xuất ở những nơi còn đất hoang; tham gia củng cố đê sông Hồng ngay trong đợt lũ lụt; tự nguyện đóng góp vàng bạc, tiền của trong "Tuần lễ vàng", chống nạn mù chữ và xây dựng đời sống mới ở nhiều khu vực, nhất là những nơi có đông đảo nhân dân lao động.


Nhiêu anh em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã phối hợp với cơ sở, vận động giáo viên, học sinh trung học cùng tổ chức những lớp bình dân học vụ ở trong khu phố và ngoài bãi sông Hồng. Có anh chị em trực tiếp làm giáo viên dạy ban ngày hoặc buổi tối, có đồng chí dạy xong lớp học ngày lại dạy lớp học đêm. Kết hợp dạy văn hóa trong các lớp bình dân học vụ này, anh chị em đã tranh thủ nói chuyện về tình hình thời cuộc, qua đó tuyên truyền chủ trương chính sách của Đảng và Chính phủ, vận động mọi người tích cực tham gia các đoàn thể cách mạng, các phong trào cách mạng của thành phố. Việc vận động xây dựng đời sống mới, trước hết là làm vệ sinh đường phố đã được toàn thể anh chị em chú ý thực hiện. Nơi thí điểm đầu tiên để rút kinh nghiệm là tiểu đội do đồng chí Phan Sinh phụ trách ở phố Hàng Thiếc, sau đó phát triển rộng khắp ở nhiều khu phố, được đông đảo nhân dân tham gia với lực lượng thanh niên làm nòng cốt.


Qua quá trình thâm nhập đường phố, vận động quần chúng, hầu hết anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoang Diệu được đông đảo bà con dân phố gần gũi, thân thiết, tin yêu. Từ cụ già đến em nhỏ, nhất là nam nữ thanh niên cả trong khu phố và ngoài bãi sông Hồng ngày càng hăng hái tham gia các đoàn thể và tích cực hoạt động trong các đoàn thể đó; ngày càng hiểu rõ đối sách của ta với quân Tưởng là vừa kiên quyết giữ vững chủ quyền độc lập vừa khôn khéo, mềm mỏng, tránh mọi khiêu khích; kiên quyết và cảnh giác với bọn Việt quốc, Việt cách.


Vào một ngày cuối tháng 9 năm 1945, Bác Hồ đến thăm Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tại trụ sở đội ở 107 Gam-bét-ta. Do Bác đến quá bất ngờ nên đồng chí gác không kịp mở cửa lớn để đón Bác vào mà chỉ kịp đứng cửa bên bồng súng chào. Anh em chào theo kiểu mang súng bên sườn lưỡi lê chếch về phía trước, cửa lại hẹp nên Bác phải nâng lưỡi lê lên để vào. Bác bảo phải nghiên cứu lại cách chào (và sau đó anh em đã được học chào theo kiểu súng thẳng đứng chính giữa, trước người). Qua sân, Bác không lên ngay hội trường trên gác, mà đi thẳng xuống nhà ăn nhà bếp, nhà vệ sinh. Dừng lại ở nhà ăn, thấy rác quét dồn vào sau cửa, Bác nhắc nhở phải giữ cho sạch nhà cửa mới bảo đảm tốt sức khỏe. Vào bếp, một đội viên đang dỡ cháy ở chảo, cầm một miếng định ăn, bỗng thấy Bác đến, vội ném xuống gầm bàn. Bác khen anh em biết nấu cơm chảo ngon và chỉ vào miếng cháy dưới bàn bảo anh em nhặt lên, không nên lãng phí như vậy. Sau đó, Bác lên hội trường ở gác hai, nơi anh em đã tề tựu đông đủ để đón Bác. Đến bên bàn chính giữa hội trường, quay nhìn bên trái, qua cửa sổ thấy bên sân thượng khách sạn ga Hàng Cỏ có mấy tên Pháp mặc thường phục đang xếp bao cát. Bác bảo đóng cửa sổ lại. Ban nhạc của đội chuẩn bị hát, Bác bảo: Để nói chuyện đã! Rất thân tình, như cha con, Bác cho mọi người hỏi rồi Bác sẽ trả lời. Anh em nêu được hơn chục câu hỏi, Bác cho ngừng lại để trả lời, Bác nói tập trung vào những vấn đề chính.


Về công tác ngoại giao đối phó với bọn Tưởng, Bác nói: Ngoại giao như cái bóng, thực lực như cái cây, cây có to thì bóng mới to, muốn ngoại giao thắng lợi phải ra sức xây dựng lực lượng. Về ý kiến xin trừng trị bọn phản động, Bác dặn: Giữ gìn độc lập như nâng chén ngọc. Khi nâng chén ngọc có kiến đốt cũng phải ráng chịu vì buông tay bắt kiến thì chén ngọc sẽ vỡ. Những lời Bác giản dị mà rõ ràng, thấm vào lòng từng chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu.

[vnmilitaryhistory]

Ngày 4 tháng 10 năm 1945, Hà Ứng Khâm, tổng tham mưu trưởng quân đội Tưởng cùng Mắc Lơ-rơ, tướng Mỹ đến Hà Nội dưới danh nghĩa kiểm tra việc giải giáp quân Nhật nhưng thực chất là cùng bọn Lư Hán, Tiêu Văn xúc tiến mưu đồ "diệt cộng cầm Hồ". Để biểu dương lực lượng hùng hậu của cách mạng Việt Nam đoàn kết chặt chẽ xung quanh Chính phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu, theo chỉ thị của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ, Thành ủy Hà Nội, chỉ 3 giờ sau khi chúng đến Hà Nội, ta huy động ngay 300.000 đồng bào biểu tình tuần hành. Dưới sự chỉ đạo của đồng chí Thành ủy viên, đội trưởng Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, với hàng ngũ chỉnh tề tổ chức chặt chẽ, thái độ hiên ngang của những người dân quyết tâm bảo vệ nền độc lập tự do của Tổ quốc mình, 30 vạn nhân dân Hà Nội đã diễu qua nơi ở của Hà Ứng Khâm và Mắc Lơ-rơ (dinh Toàn quyền cũ) hô vang các khẩu hiệu: Nước Việt Nam của người Việt Nam! Ủng hộ Chính phủ lâm thời nước Việt Nam! Ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là một cuộc diễu hành to lớn và khẩn trương. Nhiều anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được điều ngay để làm trật tự viên trong cuộc tuần hành lớn nậy và anh chị em đã hoàn thành tốt nhiệm vụ. Cuộc biểu dương lực lượng rất có trật tự của nhân dân đã có kết quả, tên đầu sỏ của quân Tưởng và tên tướng Mỹ đã phải dè chừng trước sức mạnh và khí thế của nhân dân ta; chỉ vài ngày sau, cả 2 tên phải rời Hà Nội. Nhưng âm mưu nham hiểm của chúng đối với cách mạng nước ta vẫn còn; quân Tưởng vẫn tiếp tục những yêu sách ngang ngược, bọn Việt quốc, Việt cách vẫn tiếp tục chống phá cách mạng ngày càng trắng trợn.


Để đối phó với quân Tưởng, đầu tháng 10, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chủ trì một cuộc hội nghị thành lập Ủy ban Bảo vệ thành phố gồm đồng chí Nguyễn Văn Trân, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân Bắc Bộ làm Chủ tịch, đồng chí Lâm Kính khu trưởng Vệ quốc đoàn và đồng chí Lê Trung Toản phụ trách các lực lượng Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành làm ủy viên, Ủy ban Bảo vệ thành phố có trách nhiệm xây dựng bảo vệ thành phố và phối hợp hành động giữa các lực lượng vũ trang ở Thủ đô, trong đó có Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu.


Đề phòng những cuộc khiêu khích và xung đột vũ trang của quân Tưởng có thể xảy ra ở ngay trong nội thành, nơi có nhiều cơ quan Trung ương của Đảng và Chính phủ; Bộ Tổng tham mưu đã lệnh cho phần lớn các đơn vị quân đội rời ra ngoại thành. Lực lượng Tự vệ Thành phải thay thế Vệ quốc đoàn bảo vệ trật tự, an ninh nội thành. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu¹ (Lúc này còn có thêm một tên là đại đội đặc vụ Vệ quốc đoàn (đặc vụ: nhiệm vụ đặc biệt)) phối hợp với Tự vệ xí nghiệp, Tự vệ Thành và công an đảm nhiệm bảo vệ thêm nhiều mục tiêu quan trọng, trong đó có cả trụ sở Bộ Quốc phòng (28 phố Hàng Bài, nay là trường Trưng Vương), Bộ Nội vụ (2 phố Đinh Lễ, nay là trụ sở Bộ Lao động - Thương binh xã hội). Mặc dù lực lượng ít, việc thay thế các đơn vị quân đội canh gác bảo vệ mục tiêu phải bí mật khôn khéo để tránh sự hạch sách của quân Tưởng, có nơi còn phải giấu cả súng... nhưng anh chị em vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ. Anh chị em đã biết tự kiềm chế, không để bị khiêu khích. Tiểu đội do đồng chí Hà Giáp² (Sau này là giám đốc sở Giao thông vặn tải Hà Nội, đã mất) chỉ huy, cũng như tiểu đội do đồng chí Kính chỉ huy (sau đó thay thế) canh gác trụ sở trường Huấn luyện thanh niên (phố Lò Đúc, nay là Bộ Lâm nghiệp) bị quân Tưởng xông vào định cướp vũ khí, anh em đều kịp thời giấu súng, bảo vệ an toàn. Nửa tiểu đội do đồng chí Nguyễn Đăng Doanh³ (Tức đồng chí Việt Chiến, sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) chỉ huy canh gác nhà máy cơ khí (đường Lý Thường Kiệt) cũng phải đương đầu với sự khiêu khích của một trung đội lính Tưởng. Chúng còn bắt giữ cả đồng chí Doanh và đồng chí Anh Bảo (chỉ huy đội xuống trực tiếp chỉ đạo), nhưng nhờ sự kiên quyết, khôn khéo của anh em và sự hỗ trợ kịp thời của đồng bào, chúng phải trả lại tự do cho cả hai đồng chí.


Giữa tháng 10, Bác Hồ đến thăm trung đội Minh Khai tại trường Hàm Long. Khi Bác đến, nữ đồng chí Nội đang gác. Nhận ra Bác, đồng chí sung sướng đến luống cuống, quên cả bồng súng chào. Bác mỉm cười. Vừa qua cổng, thấy trung đội trưởng Đàm Thị Loan, Bác đã hỏi ngay: Cô Loan đấy ๠(Chị Loan là chiến sĩ Giải phóng quân, Bác biết từ ngày ở trên Chiến khu Việt Bắc). Chị Loan rối rít chào Bác rồi đưa Bác vào văn phòng Thành hội Phụ nữ cứu quốc để chị Hà Giang tiếp Bác. Chị Loan chạy về báo cho tất cả chị em chuẩn bị đón Bác Hồ đến thăm trung đội. Các chị phụ trách trung đội Minh Khai mời Bác ngồi nói chuyện, Bác bảo thăm bếp nước, chỗ ăn, nơi ngủ đã. Bác hỏi tình hình sinh hoạt, học tập, công tác của chị em. Các chị lần lượt báo cáo với Bác. Thấy phòng ngủ chỉ có 14 giường. Bác hỏi: Theo cô Loan, cô Ngọc báo cáo với Bác là quân số có trên 40 chị em đã tập trung ăn ở tập thể, mà sao chỉ có 14 giường? Lại sắp sang mùa đông rồi! Bác lại hỏi: Bác nghe nói các chiến sĩ trai ăn khỏe nên chưa đủ no, còn các chiến sĩ gái ăn có đủ no không? Nhiều chị thưa với Bác: Chỉ hơi no no thôi ạ! Thấy đồng chí Nội, Bác hỏi: Cháu vừa đứng gác, giao lại nhiệm vụ cho ai mà vác súng vào đây? Thấy đồng chí Nội luông cuống, hối lỗi, rơm rớm nước mắt, Bác quay sang hỏi chị Loan việc học tập chính trị, quân sự của chị em. Bác ân cần căn dặn chị em: Dân mình xưa có câu "Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh". Nay nước nhà đã giành được độc lập, chính quyền bây giờ là chính quyền cách mạng, gái trai đều bình đẳng, các cháu phải cùng nhau gánh vác việc giữ nền độc lập, đánh giặc giữ nước theo gương bà Trưng bà Triệu. Các cháu phải đồng chí tốt, học tập rèn luyện tốt, luôn luôn thương yêu đùm bọc lẫn nhau, phải giữ gìn kỷ luật, không được một phút nào lơi lỏng nhiệm vụ được giao! Tất cả chị em đều thấm thía lời Bác dạy. Khi Bác ra về, đồng chí Nội đã đứng nghiêm trang ở vị trí gác, chào Bác theo đúng tư thế quân nhân, Bác mỉm cười chào lại rồi bước qua cổng lên xe.


Cũng trong tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu còn được lệnh cử một số cán bộ, chiến sĩ đi tăng cường lực lượng cho nhiều nơi.

Lúc này Hà Nội và cả miền Bắc đang có phong trào xung phong Nam tiến. Nhiều cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang và thanh niên ưu tú ở Hà Nội gia nhập các chi đội Nam tiến. Hầu hết anh chị em Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đều xung phong đi chiến đấu ở miền Nam. Nhưng đội chỉ được chọn lựa tổ chức 1 đại đội tham gia lực lượng Nam tiến của thành phố.


Để kịp thời tăng cường lực lượng công an mới được thành lập (9-1945), đội được cử 60 đồng chí bổ sung cho Công an Bắc Bộ và một số đồng chí tăng cường cho lực lượng tình báo của Trung ương. Một số đồng chí khác, có hiểu biết ít nhiều về công nghiệp, trong đó có đồng chí Vũ Văn Đôn, được cử sang làm quân giới, tham gia phụ trách binh công xưởng Chiến thắng, nhà máy giấy Đáp Cầu, nhà máy đúc gang ở Bắc Giang (ta tịch thu của Mai Trung Tâm); một số đồng chí khác được cử đi tăng cường cho lực lượng tiễu phỉ xa xôi ở Quảng Ninh; hoặc đi bảo vệ cơ quan Tỉnh ủy Thái Nguyên...

[vnmilitaryhistory]

Cuối tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được giao một nhiệm vụ đặc biệt, cử một nhóm cán bộ, chiến sĩ trực tiếp bảo vệ Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ tối cao của cách mạng. Đồng chí Trần Quốc Hoàn giao cho đồng chí Lê Trung Toản lựa chọn một số anh em tốt, trẻ khỏe, chín chắn, bắn súng giỏi, mặc thường phục để tham gia bộ phận bí mật bảo vệ Bác. Đồng chí Nguyễn Chương, đồng chí Tạ Quang Chiến¹ (Sau này là Tổng cục trưởng Tổng cục Thể dục thể thao, đã nghỉ hưu) được cử làm vệ sĩ bảo vệ Bác.


Lúc này tình hình trong nội thành rất căng thăng, bọn Việt quốc, Việt cách và các lực lượng phản động khác ngày càng tăng cường hoạt động chống phá rất trắng trợn, nhất là bắt cóc, ám sát cán bộ. Trung ương phải tổ chức một nơi làm việc và nghỉ đêm bí mật, bất ngờ của Bác ở ngoại thành để phòng ngừa mọi bất trắc. Cơ quan đặt tại một ngôi nhà gạch ba tầng, nằm cạnh đê La Thành (ở Nghĩa Đô cách Cống Vị vài trăm mét). Địa thế ngôi nhà khá cơ động, có thể đến, đi từ nhiều hướng Cầu Giấy, Đội Cấn, Hoàng Hoa Thám, Thụy Khuê... Khi cần có thể từ phía sau nhà băng qua sông Tô Lịch lên Chèm, qua Tam Đảo lên Việt Bắc. Về danh nghĩa, đây là nơi làm việc của báo Cứu quốc nhưng thực chất là nơi Bác làm việc với nhiều đồng chí Trung ương và nghỉ đêm. Trong cơ quan chỉ có 5 đồng chí phục vụ và 4 đồng chí Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu làm nhiệm vụ bảo vệ (là Lê Thủ, Nguyễn Thế Mỹ, Đặng Văn Mỹ và Trần Minh Trung), tất cả do đồng chí Nguyễn Lương Bằng trực tiếp phụ trách. Hàng ngày, Bác thường làm việc ở Bắc Bộ Phủ, chiều tối về đây tiếp tục làm việc và nghỉ đêm (trước 5 giờ sáng, Bác lại lên đường vào nội thành, ở nhà số 8 phố Lê Thái Tổ hoặc Bắc Bộ Phủ, để giữ bí mật chỗ ở ngoại thành này). Mỗi đêm, tổ bảo vệ chia làm hai phiên gác; mỗi phiên gác có hai người, một bảo vệ cửa ra vào trước nhà, một tuần tra phía sau nhà. Bốn chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã đem hết nhiệt tình của tuổi trẻ và lòng kính yêu vô hạn với Bác Hồ, tận tụy và chu đáo hoàn thành nhiệm vụ thiêng liêng bảo vệ lãnh tụ. Các chiến sĩ tự vệ này còn có diễm phúc lớn, được Bác trực tiếp chăm sóc, chỉ bảo công việc, hướng dẫn học tập chính trị, thời cuộc để ngày càng tiến bộ và trưởng thành.


Để đảm đương nhiệm vụ thay thế một phần các đơn vị quân đội từ nội thành ra ngoại thành và bù đắp một phần số cán bộ chiến sĩ của đội được cử đi tăng cường cho các lực lượng khác, cuối tháng 10, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lại được bổ sung gần 70 đồng chí Công nhân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc do các ban chỉ huy Tự vệ xí nghiệp và Tự vệ đường phố tuyển chọn, cử đến. Tất cả anh em đều là công nhân hoặc học sinh nghèo, hầu hết còn rất trẻ, tuổi từ 16 đến 18 nhưng đều đã từng tham gia hoạt động cách mạng từ trước và trong Cách mạng tháng Tám. Quân số của đội lúc này đã lên tới 400. Đội được sắp xếp lại theo tổ chức mới, bỏ phân đội, hình thành các trung đội, trung đội Trần Quốc Toản (do cử nhiều cán bộ, chiến sĩ tăng cường các nơi, nay còn hơn 30 người) và trung đội nữ Minh Khai (hơn 40 người) để nguyên biên chế như cũ. Phân đội Tô Hiệu với quân số mới bổ sung, tổ chức thành 3 trung đội: Tô Hiệu, Ký Con, Hà Huy Tập. Sang tháng 11, đội lại được bổ sung quân, thành lập thêm 2 trung đội nữa là Phó Đức Chính và Lương Khánh Thiện. Đến đây Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã có 7 trung đội, được Bộ Quốc phòng bắt đầu bảo đảm về trang bị, quân nhu như một đơn vị quân đội (do đồng chí Vũ Anh, Thứ trưởng Quốc phòng trực tiếp giải quyết). Trang phục của đội lúc này cũng có thay đổi, quần ống chít, quấn xà cạp, có chít gấu bằng vải ka ki vàng. Vũ khí có thêm một trung liên hốt-kít, 1 trung liên bờ-ren-nô, 1 tiểu liên xten, súng trường đầy đủ mỗi người một khẩu. Như vậy, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được trang bị khá đầy đủ trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn lúc bấy giờ và có phần tốt hơn cả các đơn vị Vệ quốc đoàn hồi đó.


Sau khi được tăng cường số quân và trang bị, đội phải tăng thêm lực lượng bảo vệ các cơ quan trọng yếu (trung đội Ký Con là lực lượng chủ yếu đảm đương nhiệm vụ này).

- Bảo vệ trụ sở đội (107 Gam-bét-ta), đồng thời là nơi mở các lớp bồi dưỡng cán bộ của Trung ương, mà Bác Hồ, các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp thường đến thăm và nói chuyện.

- Trạm liên lạc của Trung ương Đảng, Xứ ủy Bắc Kỳ và cơ quan Ban Công vận Bắc Bộ, thời kỳ này thường có nhiều đồng chí lãnh đạo cao cấp toàn quốc đến làm việc và ăn ở tại đây (51 Hàng Bồ).

- Cơ quan Tổng bộ Việt Minh và Tòa báo Cứu quốc lúc này là nơi làm việc thường xuyên của đồng chí Xuân Thủy... (47 Hàng Trống) lại ở kể nhà những người Pháp có vũ trang...

- Anh em ở trung đội Ký Con còn phối hợp canh gác bảo vệ trụ sở Bộ Thanh niên, Trường đào tạo cán bộ thanh niên, trụ sở Đoàn Thanh niên cứu quốc Thành, đồng thời là trụ sở Thành bộ Việt Minh; bảo vệ đồng chí Lê Đức Thọ (lúc đó là Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng) khi đồng chí điều trị tại bệnh viện Phủ Doãn (nay là bệnh viện Việt - Đức).

- Trạm vô tuyến điện Bạch Mai, đài phát sóng của đài Tiếng nói Việt Nam...

Với những nơi anh em gác công khai, quân lính Tưởng và bọn Việt quốc, Việt cách rất tức tối nhưng chúng không phá được, vì anh em luôn luôn phải cảnh giác, nghiêm chỉnh và khôn khéo. Những nơi phải gác bí mật, anh em vừa cảnh giác cao, vừa biết ngụy trang giỏi, khiến chúng khó đoán biết, mà ta vẫn luôn luôn sẵn sàng tư thế ứng phó với mọi thủ đoạn phá hoại của chúng. Có lần bọn Việt quốc, Việt cách xúi bẩy quân Tưởng trắng trợn bắt giữ 6 đồng chí của tiểu đội do đồng chí Phùng Hiền1 (Tức Thanh Sơn, sau này làm giám đốc trọng tài kinh tế thành phố Hà Nội, đã nghỉ hưu) chỉ huy ở chợ Hàng Da đang trên đường đi thay gác Tòa báo Lao động. Tự vệ Thành kịp thời thông báo, chỉ huy đội nhanh chóng tổ chức đấu tranh, chúng phải trả lại tự do cho cả 6 anh em.


Cùng với nhiệm vụ quan trọng nhất là bảo vệ tuyệt đối an toàn các cơ quan đầu não cách mạng, trong những tháng cuối năm 1945, Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã tổ chức học tập chính trị, huấn luyện quân sự.

[vnmilitaryhistory]

Về học tập chính trị, anh em có may mắn là thường được đến dự các buổi học chính trị của lớp bồi dưỡng cán bộ của Trung ương, được trực tiếp nghe các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Trung ương, Xứ ủy, Thành ủy đến giảng dạy hoặc nói chuyện tại 107 Gam-bét-ta, có lần được nghe các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng nói chuyện. Hầu hết anh em còn trẻ, có văn hóa, đầy nhiệt huyết, ham hiểu biết... sau mỗi lần được học chính trị như vậy, ai ai cũng cảm thấy lớn hẳn lên, nâng tầm hiểu biết trong cả nhiều vấn đề về chiến lược.


Anh chị em cũng được học tập dần về chủ nghĩa cộng sản, về Đảng Cộng sản, về mục tiêu lý tưởng của Đảng và con đường phấn đấu để trở thành người cộng sản.

Về huấn luyện quân sự, lúc này đã cải tiến một bước quan trọng cả về nội dung và phương pháp. Một số đồng chí cán bộ trung đội sau khi học xong lớp đào tạo về trực tiếp huấn luyện cho đơn vị. Lúc này cấp trên lại cử về đôi một đồng chí có hiểu biết khá về quân sự để trực tiếp giúp vào việc huấn luyện quân sự. Vào thời kỳ này, do tình thế trong nước, ở đâu cũng có nhu cầu huấn luyện quân sự thường là người biết huấn luyện cho người chưa biết (như phong trào chống giặc dốt: người biết chữ dạy người chưa biết chữ). Do đó, tùy theo hiểu biết quân sự của mình người huấn luyện theo kiểu Pháp, người lại huấn luyện theo kiểu Nhật hoặc Tàu nên có nhiều mặt hạn chế, có những nội dung không thiết thực. Lúc bấy giờ, theo chỉ thị của Trung ương, Hội binh sĩ cứu quốc có biên soạn một chương trình huấn luyện quân sự với nội dung gọn rõ nhằm kịp thời phục vụ việc huấn luyện quân sự phổ cập thiết thực góp phần chuẩn bị cuộc chiến đấu chống quân xâm lược. Tài liệu này đã được các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thái cho ý kiến và đã được in thạch để phổ biến cho các đơn vị. Đồng chí Nguyễn Văn Nấp, nguyên là hạ sĩ quan trong quân đội Pháp được giác ngộ cách mạng, trở thành hội viên tích cực của Hội binh sĩ cứu quốc, lúc này được cử về làm huấn luyện viên quân sự chuyên nghiệp của đội. Các trung đội từ đây được tổ chức huấn luyện theo chương trình thống nhất, thiết thực mà đồng chí Nấp đã nắm được. Việc huấn luyện quân sự đầu tiên của đội lúc này không phải là đội ngũ, đi đều (mặc dù cũng có học ít nhiều) mà trước hết là học sử dụng vũ khí - học kỹ vũ khí của ta đã có và giới thiệu qua cả vũ khí của địch, khi chiến đấu sẽ lấy của địch trang bị cho ta. Khi huấn luyện, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành, tăng cường rèn luyện sử dụng khẩu súng trong tay. Lúc này, nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của đội là bảo vệ cơ quan, bảo vệ lãnh đạo, nên nội dung thứ hai được ưu tiên huấn luyện là tổ chức và kỹ thuật canh gác, tuần tra; tổ chức trận địa bảo vệ mục tiêu. Tiếp đó, huấn luyện cá nhân chiến đấu, tổ chức và kỹ thuật trinh sát, lợi dụng địa hình, địa vật, xây dựng công sự, đặt chướng ngại vật, đặt và phá dây thép gai, bảo đảm thông tin liên lạc, vận chuyển thương binh. Đội còn tổ chức huấn luyện phân đội chiến đấu, chủ yếu là tiểu đội (học sơ qua về trung đội, đại đội) chiến đấu trong phố, trong làng... Phương pháp huấn luyện cũng có những bước tiến bộ đáng kể. Học lý thuyết thì ngắn, gọn, rõ; học thực hành thì từ thao tác chậm đến thao tác đúng, thao tác thành thạo. Sau mỗi bài đều có ôn tập, kiểm tra, cuối cùng có tổ chức tập trận ở Khương Thượng - Định Công. Lúc này các trung đội không còn có điều kiện tổ chức huấn luyện quân sự trên các đường phố, các công viên. Đội đã tổ chức huấn luyện tập trung tại khu vực nhà vô tuyến điện Bạch Mai để các trung đội luân phiên nhau đến học tập. Lớp học này do đồng chí Hoàng Phương phụ trách chung, các đồng chí Nguyễn Văn Nấp và Vũ Yên (vừa đi học trường quân chính Bắc Sơn về) trực tiếp huấn luyện quân sự; các đồng chí Đỗ Trình¹ (Sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu), Trần Đức² (Sau này là đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) giảng dạy chính trị.


Tháng 11 năm 1945, tình hình thành phố ngày càng căng thẳng, phức tạp. Ở miền Nam, giặc Pháp mở rộng chiến tranh xâm lược (xuống đồng bằng Nam Bộ và ra Nam Trung Bộ), ở miền Bắc, bọn Tưởng tăng cường sức ép, đòi ta báo cáo quân số và hệ thống tổ chức quân (sau đó đòi đưa các bộ trưởng cộng sản ra khỏi Chính để tay sai của chúng thay thế), ở Hà Nội, bọn Việt quốc, Việt cách được hàng vạn quân Tưởng che chở và khuyến khích, càng điên cuồng chống phá cách mạng, chống phá cuộc Tổng tuyển cử bầu ra Quốc hội (lúc đầu dự định vào ngày 25-12-1945); chia rẽ lực lượng nhân dân, xúi giục tổ chức những cuộc bạo loạn; tiến hành bắt cóc, ám sát cán bộ của Đảng, nhân viên Chính phủ; hô hào đình công, bãi thị, bãi khóa chống Chính phủ.


Việc xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang quần chúng ở cơ sở đường phố ngày càng cấp bách. Từ giữa tháng 9, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chủ trì cuộc hội nghị thống nhất các lực lượng Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành. Hội nghị đã đi đến kết luận: muốn thống nhất về tổ chức cần có thời gian chuẩn bị và bước chuẩn bị đầu tiên là thành lập một cơ quan chỉ huy thống nhất lấy tên là Ủy ban chỉ huy tự vệ Hoàng Diệu, do đồng chí Lê Trung Toản làm chủ tịch, đồng chí Lưu Thọ làm phó chủ tịch. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu giúp Tự vệ Thành huấn luyện về quân sự, chính trị và xây dựng, củng, cố về tổ chức tự vệ các khu phố. Đây là điều rất thuận lợi để anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu tiếp tục tỏa xuống các khu phố tiến hành huấn luyện quân sự, chính trị cho thanh niên tự vệ các khu phố và hội viên các đoàn thể cứu quốc. Trước hết, anh chị em được phân công vận động chính trị và huấn luyện quân sự ở các khu phố đông dần Liên khu 11 (Phạm vi Liên khu 1 hồi đó gần như phạm vi quận Hoàn Kiếm ngày nay), các khu lao động ngoài bãi nổi sông Hồng, các xóm chị em cô đầu trước kia ở Khâm Thiên, Vạn Thái, Bạch Mai. Đồng chí Nguyễn Xuân Huyên đã đến với công nhân bốc vác ở khu bãi Phúc Tân, vận động tổ chức anh chị em vào công đoàn rồi huấn luyện chính trị, quân sự, được anh chị em tín nhiệm cử làm tổ trưởng công đoàn kiêm chỉ huy Tự vệ công nhân. Việc huấn luyện chính trị - quân sự cho các chị em cô đầu cũng do một số đồng chí Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu trực tiếp phụ trách (đồng chí Quỳ ở Khâm Thiên, đồng chí Thọ ở Vạn Thái, đồng chí Vũ Tiến ở Bạch Mai).


Các đồng chí nữ của trung đội Minh Khai phân công nhau xuống các phố giúp Tự vệ Thành. Các chị Vượng, Liên, Lịch... huấn luyện tự vệ các phố Hàng Bút, Hàng Phèn, Hàng Vải, Hàng Thiếc, Hàng Bồ, Bát Sứ, Bát Đàn, Thuốc Bắc, chợ Hàng Da... trong 5 ngày liền. Tiếp đó, các chị lại huấn luyện cho các chị em trước đó từng là cô đầu, gái nhảy, gái bán bar tại nhà "Lục sì" (nay là bệnh viện Bà mẹ và trẻ sơ sinh). Mặc dù rất ngại bệnh tật của số chị em này, nhưng các chị Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã nêu cao trách nhiệm, tận tình hướng dẫn học tập, làm cho các chị em cô đầu, gái nhảy cảm động, phấn khởi, hăng hái học tập, tự nguyện xin được tham gia hàng ngũ cách mạng, được tham gia đánh giặc, giữ nước. Cùng thời gian, các chị Xuyến, Kim, Duyên, Vinh, Ngọc, Thanh... xuống huấn luyện quân sự, chính trị cho tự vệ các phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Chiếu, Hàng Mã, Đồng Xuân, Yên Phụ... và cả nữ phạm nhân tại nhà giam Hỏa Lò.