Sáng tác của Nam Cao trong kháng chiến chống Pháp

[macbupda]

Nhưng bỗng có tiếng cười dột ngột. Những tiếng cười vui vẻ thật to, thật mạnh bạo rung lên giữa cảnh im lìm tha ma ấy, rung lên một cách lẻ loi, nghe lạ lắm. Tôi mừng rỡ; cái tiếng lảnh lảnh ấy là tiếng Hiến một anh thanh niên làng. Còn cái tiếng hơi ồm ồm pha vào đấy, tôi nhận ra tiếng Khôi. Hai người trẻ tuổi khoác tay vào nhau, vừa đi vừa kể cho nhau chuyện ông chi Bình ghẹo gái. Khổi bắt chước ông chi Bình, dặng lên è một tiếng trịnh trọng, và nhại cái thứ tiếng khệnh khạng của ông, hỏi:

- Ai?

- Tôi.

- Tôi là đàn ông hay đàn bà?... Đàn bà à? Già hay trẻ?

Hiến lại cười khanh khác, cười ngặt nghẹo. Khôi hòa tiếng cười hừ hừ của anh theo. Họ nghiêng ngả, vừa cười đùa như vậy vừa đi tới.

Tôi đột nhiên thấy lòng sáng rực. Không! Làng tôi không chết; làng tôi vẫn sống. Một dòng nhựa thanh xuân vẫn ứ đầy trong gió. Cái tiếng trẻ trung ở đây, nghe sao nó phấn khởi lạ lùng! Tôi thấy mạnh mẽ thêm lên. Hết cả nỗi buồn nhà vắng vườn hoang. Có gì thất vọng đâu? Người tạm đi nhưng màu đất vẫn phì nhiêu, cây côi vẫn tốt tươi. Và giữa cảnh tĩnh mịch này, tiếng cười vẫn vang lên. Chỉ có hai tiếng cười thôi nhưng nó đã dám vang lên bất chấp tất cả, và mạnh mẽ, và ngạo nghễ. Vẫn có những người ở lại. Vẫn có những mầm sống dư sức ở đây trong lòng cái vỏ chết chóc này, những mầm sống đầy căng và cựa mạnh như một tấm thân mười tám tuổi, nó đang lớn nhanh, nó phù phù, chống chọi lại cái chết, ăn lấn cái chết, cố bửa toang nó ra, trồi ra ánh sáng, không khí và khoảng rộng để lớn mạnh, lớn nhanh gấp trăm nghìn lần nữa. Không cái gì bóp nghẹn được cái sức mạnh tuổi trẻ đang lớn ấy…

Tôi hỏi to như một tiếng reo:

- Khôi, Hiến đấy phải không?

- Ai dấy?

Tôi lại gần họ, đặt tay lên vai họ. trời tối và quần áo tôi có khác nên phải mọt lúc họ mới nhận ra tôi…

- A, anh Vinh, anh ở đâu về thế?

Khôi nắm chặt tay tôi, Hiến rú lên:

- Úi giời ơi, anh Vinh, anh Vinh! Sao mãi anh không về thế? Chúng tôi cứ tưởng anh đi xa mất rồi.

Tôi cảm động. Tôi vốn yêu họ và họ vốn yêu tôi lắm. Chúng tôi là những ngươi đồng chí cùng hoạt động với nhau từ hồi bí mật. Tổng khởi nghĩa xong, tôi phải xa làng, xa họ, theo đuổi nhưng công việc họp với sở trường của tôi hơn, nhưng dù sao tôi vẫn không uên những bạn tranh đấu rất trung thành của tôi ở quê nhà. Tên tôi vẫn có trong bản danh sách những đoàn viên thanh niên cứu quốc ở làng tôi. Tôi vẫn gửi Hiến tiền để đóng góp dần nguyệt phí cho tôi. Mỗi lần về thăm nhà tôi lại đến họp với anh em. Tôi gây một cái quỹ chung có nhiều tiền rồi dùng tiền ấy mở hợp tác xã, chăn nuôi, thầu cái ao đầm thả cả, trồng sen, mua ruộng đất để tăng gia sản xuất. Dần dần đoàn thanh niên trở thành đoàn thể cột trụ đông nhất vững vàng nhất, chặt chẽ nhất, hoạt động nhất trong làng. Lúc này được thấy họ vẫn ở lại, và tinh thần vững tôi sướng lắm.

Tôi hỏi họ:

- Các anh vẫn ở nhà?

- Thanh niên mà cũng chạy thì hỏng bét: chúngtôi đã quyết nghị thanh niên cứ ở làng tất cả.

- Thế gia đình?

- Gia đình thì phải chạy, chứ ở nhà lúc nó đến thì làm sao được?

- Bọn mình có chết nhiều không?

- Mới có sáu người.

Hiến kể tên. Anh kể lại nhưng chiến công và cái chết anh hùng của từng người. Tôi không khỏi đau đớn nhưng đồng thời lại thấy lòng kiêu hãnh nữa. Hiến cho tôi biết gia đình tôi đã tản cư hết cả, nhà không còn chăn chiếu. tôi hỏi họ:

- Có chỗ nào ngủ không?

- Nhiều lắm. Đi vào Ngữ. Ở liền ngay đây.

- Sao lại ở liền ngay đây?

- Ấy thế. Chúng tôi đổi chỗ ở lung tung. Không anh nào ngủ ở nhà. Mẹ chúng nó! Chúng nó sục bọn mình ghê lắm!

[macbupda]

Tôi phải bám lấy vai Hiến để Hiến dắt tôi đi. Mấy hôm trước trời mưa. Cái lối đi vừa hẹp vừa trơn, lại khúc khuỷu quanh co hết ruộng đến ao, bên những rặng tre rậm rạp. Khỏi một cái cầu tre chúng tôi vào một cái vườn rộng um tùm; đi hết cái vườn ấy chui qua một cái giậu vừa tre, vừa duối sang một cái ngõ khác cũng có ao ỏ hai bên, rồi lại chui giậu, lại tạt qua vườn, quanh co một lúc tôi bỗng trông thấy lập lòe ánh lửa. Lại gần thì là một cái nhà tre nhỏ. Ngữ đang cởi trần ngồi, vừa đun bếp vừa bắt rận bỏ vào bếp nướng, chị vợ ngồi một bên vừa xếp chuối vào một cái rổ sề to và cười. Anh chồng vừa mới bảo: “Phải tiễu trừ hết cái giống thực dân hút máu này đi mới được! Mình tóm đến một đại đội ròi mà vẫn chưa ra sự hết”.

Tôi bịt mũi bắt chươc giọng Tây mui lõ, hỏi bằng một câu tiếng Pháp:

- E, tu ve, làm gì đấy?

Anh quay ra, chắp hai tay, vái:

- Laiu quan lớn ạ, mời quan lớn vào đây mà xơi tống.

Anh tưởng chỉ có Khôi và Hiến.Thấy có người thứ ba, anh dán mắt nhìn và bỗng nhận ra tôi:

- Cậu nào như Vinh, có phải không?

- Đúng rồi, Vinh đây.

Anh vất áo ngay xuống đất, chạy ra:

- Úi giời ơi, máy thì chết với ông! Mày bỏ chúng ông đi đâu mãi nửa năm giời không thấy ló mặt về? Ngộ Tây nó xơi hết chúng ông rồi thì mày sống mà ở với ai? Lần này thì mày có chạy đằng giời. Đội du kích của chúng ông còn thiếu chính trị viên cừ, chúng ông cứ tiếc mãi không có mày.

Tôi chỉ còn biết ghì chặt lấy cổ anh cười. Khôi bảo:

- Lần này thì cứ cột cổ cậu ấy ở nhà. Bây giờ thì dụng vỡ cứ uỵch Tây cho cẩn thận chứ còn văn chương gì!

Hiến cũng thêm vào:

- Nói thật đấy, chứ chằng đùa đâu. Lớp này câu ở nhà với chúng tôi, vui lắm.

Tôi vừa bước vào nhà vừa bảo:

- Vui thật. Nhưng ở nhà thì tôi lấy gì mà ăn. Vợ con đi hết cả rồi còn bám víu vào đâu được?

Ngữ bĩu môi và đưa vộ bàn tay lên, xua xua trước mũi:

- Cậu thật xoàng! Có cần quái gì đến vợ con. Vẫn sống như thường. Chúng tớ tổ chức thần tình lắm.

Họ tổ chức thần tình thật. Thanh niên bỏ một số tiền ra. Dân làng góp vốn thêm, họ đi mua bông và sợi rồi đem đến chỗ tản cư cho đàn bà à con trẻ kéo sợi và dệt vải. Đàn ông và đàn bà khỏe mạnh mà không bận con thơ có thể đi về được thì ban đêm cứ việc về, thu hoa lợi ở vườn, đem đi bán mà ăn. Ai nhanh nhẹn trốn lẩn tài, cứ việc ở nhà, làm, nhưng phải dự bị sẵn chỗ bí mật đề phòng khi giặc đến. Lại chỉ được giữ trong nhà một số lương thực đủ năm ngày, hết sẽ lấy thêm: giữ nhiều ở nhà, sợ Tây về cướp mất. Đó là chung cho cả làng. Còn riêng đoàn thanh niên, họ sống tập đoàn, làm hợp tác xã và tổ chức dổi công giúp đỡ lẫn nhau. Còn rỗi thì làm thuê cho các làng. Họ lại còn sắm thuyền để giúp co sự vận tải lương thực và hàng hóa của dân làng được dễ dàng, giao tiền cho mấy người thành thạo đi buôn, kiếm thêm về để anh em ăn mà làm việc. Làng chia ra từng khu, mỗi khi đặt một tiểu tổ thanh niên, có nhiệm vụ giữ gìn vườn đất và nhà cửa cho những gia đình ở trong khu vực của mình. Giặc đến thì báo hiệu cho nhau, liệu đánh được thì đánh, nếu không đánh được thì chỉ việc chui vào chỗ bí mật nằm mà nhịn thở. Thỉnh thoảng kéo nhau theo bộ đội đi đột kích. Cũng có khi mình anh em đi quấy rối địch cho quen và để thêm kinh nghiệm về quân sự…

Nhờ cách tổ chức khá hoàn bị ấy mà dân làng đi tản cư vẫn có việc làm, có cơm ăn; vườn không đến nỗi bỏ hoang, hoa mầu vẫn thu hoạch được gần đầy đủ như xưa, và mặc dầu là không mấy ngày là không có Tây đến thăm làng, chính quyền vẫn giữ được như thường, không hề xảy ra một vụ trộm cướp nào, tài sản của nhân dân vẫn không suy suyển; số người bị hiếp bị bắt có thể nói là ít hơn nhiều vùng khác…

[macbupda]

Ngữ bảo tôi:

- Như vậy cũng là tạm ổn rồi. Không như hồi mới đầu, dân chúng rất hoang mang. Bây giờ họ đã quen. Riêng trong bọn chung mình thì tinh thần lên một cách không ngờ. Số đoàn viên tăng gấp năm lần. Ấy thế mà đã mất đi đến hơn 100 gười xin vào Vệ quốc đoàn, hay vào các cơ quan khác. Kỉ luật vẫn chặt chính xác như thường, có phần còn chặt chẽ hơn xưa. Những nhân tài mới nảy rất nhiều cho nên số ít bị hỏng không thấm tháp. Thí dụ như thằng Còm chẳng hạn. mày có bao giờ dám ngờ rằng có ngày nó dám một mình mang lựu đạn theo Tây để ném không? Thế mà nó chơi như vậy đã mấy lần. Một lần chết hai thàng, Tây cáu lắm vào đốt mẹ hai cái nhà của xã Ngân. Một lần nó với Khôi, một thằng phục bên này đường, một thằng trèo lên nóc cổng xây nằm, đợi một bọn Tây tám thằng qua. Tây đến, Còm ở trên nóc cổng xây mở chốt lựu đạn choảng luôn. Lựu đạn câm, Khôi ở bên này đường vội tương luôn một quả theo. Cũng may mà quả ấy nổ nên cả hai thằng chạy thoát. Chắc là Tây có chết, nhưng các cậu mải chạy quá không dám trông lại xem nó chết bao nhiêu thằng. Chỉ biết là có vết máu ở đường. Nhưng buồn cười nhất là có có mọt lần cu cậu đang nằm ở trong nhà thấy có ba thằng Tây với một thằng Việt gian ở ngoài đường, ngứa mắt quá, còn hai quả lựu đạn thủ vào túi đi theo. Đến chỗ ngõ nhà ông cửu Biểu, cu cậu tưởng một quả. Lựu đạn rơi đến bịch một cái như một quả na xanh rồi lăn long lóc, thằng Việt gian sấn vào túm lấy ngực cậu, gọi Tây: “Ê xừ! Việt Minh, xừ! Bí thế còn một quả nhữa, cu cậu rút nốt ra nhưng không thèm mở kíp, chỉ việc nắm chặt trong tay nhè mặt thằng Việt gian quật vào sống mũi. Thằng Việt gian đau quá phải buông ra. Còm chạy thoát. Hụt chết rồi cu cậu vẫn còn nói khoác: “Mẹ kiếp, ông chỉ có lựu đạn thối, Tây cũng đếch làm gì nổi ông. Ném không nổi ông dùng làm quả đấm. Không vỡ mặt Việt gian đấy à?”.

Tôi cười bò ra. Sao mà có những con người thú thế! Tôi thấy yêu họ lạ. Thật tình lúc ấy tôi rất muốn ở quách làng làm chính trị viên du kích để được sống chung với họ…

Khôi chợt bảo;

- Này cái tay lí Tôn bây giờ hay lắm nhé! Hẩu với tụi mình ghê lắm.

Tôi sủng sốt. Sửng sốt không phải vì lí Tôn có thể thành tử tế với thanh niên nhưng vì thanh niên đã dám tin rằng lí Tôn có thể là người tốt. Tôi đã vất vả về chuyện ấy mấy lần mà vẫn chưa dược kết quả gì. Tôi thì chủ trương rằng phải cố lôi kéo tất cả những hạng người vào hạng lí Tôn. Họ thì cứ khăng khăng rằng những người ấy đục khoét quen rồi, không thể dưa họ ra làm việc. Phép lạ nào đã gây được sự hợp tác tôi vẫn mong chờ ấy.

Ngữ cười:

- Có gì đâu! Cu cậu có mấy trăm thùng thóc chưa kịp tải đi. Muốn thuê người chẳng có ai. Thanh niên chúng tớ tình nguyện tải cho muốn trả công hay không cũng chẳng cần. Thật ra chúng mình chỉ muốn tải đi để khỏi thóc sa vào tao tay giặc. Nhưng cu cậu thì mừng sút đầu gối cảm kích, sáng mắt ra, đã chịu cho chúng mình thật công tâm. Vì thế hết sức ủng hộ anh em, lại lôi kéo cánh tổng lí theo. Chưa lúc nào làng mình đoàn kết hơn lúc này.

Tôi vỗ đùi nói:

- Đã thấy chưa? Tôi đã nói mãi ràng phải tin như “ông già” rằng ai cũng có thể tốt được mà các cậu cứ đa nghi, chủ trương hẹp mãi, không chịu lôi kéo họ.

Ngữ bĩu môi chiệp chiệp mồm:

- Không có thời cơ thuận lợi thì có mà lôi. Phải có những dịp như dịp này để họ hiểu lòng dạ chúng mình mới ăn cờ chứ!

Dù sao thì cũng là việc rất đáng mừng. Tôi còn mừng hơn được nghe nói họ giết được Tây. Tôi bảo:

- Phen này độc lập rồi tha hồ mà kiến thiết. Thành một khối rồi không còn những người cản trở, mở mang gì mà chẳng được?

Hiến gật đầu:

- Tất nhiên như thế rồi. Nhưng các cậu định nói chuyện suốt đêm đấy à? Có lặng im cho chị Ngữ chị ấy ngủ không. Sáng mai chị ấy còn đội chuyối đi sớm kẻo lại gặp Tây thì đi đời nhà chuối!

Ngữ bảo:

- Cứ việc nói. Nhà tôi xếp chuyện đi ngay bây giờ, không ngủ nhà.

Tờ mờ sáng hôm sau, cơm nước xong rồi, tôi mải miết ra đi. Thế mà vẫn muộn quá rồi. Mới đi được một quãng đã nghe có tiếng súng nổ dữ dội ở mạn trên, các anh tự vệ bảo tôi:

- Anh giở lại đi. Tây về chợ Vu. Chúng nó đi lối đường Nam - Trử.

Tôi sợ nó có thể đi cả lối đường dưới nữa nên không trở lại. Tôi rẽ xuống bờ sông. Nghe báo động người ta dìm hết cả thuyền rồi. Tôi cởi quần áo cho vào bị, đội lên đầu rồi lội qua sông. Nước lạnh toát như nước đá. Sang được đến bờ bên kia tôi tím cả người, run lập cập. Nhưng cái ấy có nghĩa lí gì với tôi lúc bấy giờ. Một đêm gần gũi Hiến, Ngữ, Khôi tôi đã nhiễm được cái tính vui, hăng, bất chấp tất cả, của những thanh niên phải chiến đấu hằng ngày trong vùng sát địch kia. Tôi vừa mặc quần áo vừa cười rất khinh nhờn những tràng liên thanh rèn rẹt ở cách minh có hai cây và mỗi lúc một gần thêm. Ở bên bờ này trống báo động cũng đang truyền dây hết làng nọ đến làng kia. Còi của tự vệ rít lên những tiếng ngắn gọi nhau. Họ rình rịch chạy, bố trí ở trong làng, ở cánh đồng, ở vệ sông. Mắt anh nào cũng nẩy lửa lên.

1949

[macbupda]

VUI DÂN CÔNG

Tôi đã được nghe người ta ca tụng đồng bào Cao - Bắc - Lạng nhiều. Đồng bào Cao - Bắc - Lạng quả rất xứng đáng với những lời ca tụng.

Khi ta còn đang sửa soạn chiến dịch, tôi có hỏi một cán bộ Cao Bằng về việc huy động dân công. Anh trả lời tôi:

- Nhân dân Cao Bằng đã được huy động ráo riết luôn sáu tháng rồi. Nhưng nhân dân Cao Bằng vẫn sốt sắng góp thêm người, thêm của. Chúng tôi cương quyết huy động được.

Anh không nói quá. Luôn sáu tháng rồi, nhân dân Cao Bằng hết lớp nọ đến lớp kia, đi sửa đường, đắp thêm đường, tham gia công việc vận tải, tiếp tế, cứu thương. Nhưng người dân Cao Bằng không tỏ ra mệt mỏi một chút nào. Họ đi dân công vui vẻ như đi hội.

Tôi nghỉ tạm mấy ngày ở nhà một người Nùng. Chủ nhà ngoài bốn mươi tuổi mà trông đã già như quá năm mười. Đời sống cực khổ in hằn trên nét mặt màu sốt rét. Người con trai lớn, 21 tuổi, đi vệ quốc quân. Anh thứ nhì, 19 tuổi, tối hôm qua còn lau láu nói chuyện với chúng tôi về những người Thổ, người Nùng áo ngắn, áo dài, những tiếng nói khác nhau… sáng hôm nay đã khăn gói lên đường đi vào địa phương quân. Còn lại hai vợ chồng và ba đứa con biết ăn nhưng chưa biết làm gì. Họ có rất ít ruộng, không có trâu, ở một cái nhà lá chật hẹp làm ngay trên mặt đất chứ không đủ tiền làm nhà sàn như những nhà kia. Của chìm chẳng biết có gì, nhưng của nổi là một đàn vịt hai chục con quây ngay ở đầu giường chúng tôi nằm. Họ ăn cháo ngô suốt nửa năm. Lũ con mặc áo không quần và người lớn thì cả quần và áo đều rách rưới. Họ hà tiện từng miếng giẻ, từng hạt muối. Nhưng đôi với chúng tôi những người đi công tác, đối với cuộc kháng chiến chung, họ không hà tiện một chút nào. Họ nhường cái giường tốt nhất, cái chiếu sạch nhất cho chúng tôi nằm. Họ đi lấy củi về cho chúng tôi đun. Và một buổi chiều, thấy chúng tôi hết gạo thổi cơm, họ mời chúng tôi ăn cháo ngô với họ:

- Không ngon đâu, ăn một bát cho đỡ đói thôi. Nhà nghèo lắm không có gạo.

Người con thứ nhì ra đi sáng sớm trước thì sáng hôm sau ông bố ra đi. Ong đem theo một bộ quần áo và một túm bột ngô với một ống muối con…

- Ông ké đi đâu?

- Đi vận tải.

- Máy ngày?

- Mười ngày hơn.

Ông cười gật gật, hai bàn tay hiền lành sờ cánh tay tôi, chỉ có hai tiếng “đồng chí” thoát ra. Tôi nhớ đến ông ké Nhàn, một ông già Mán đã cho chúng tôi mượn nhà sau cuộc Pháp nhảy dù Bắc Cạn năm 1947. Cái dáng điệu chất phác, trìu mến, sao mà giống nhau đến thế. Tôi muốn ôm chặt lấy ông mà hôn ông một cái. Nhưng tôi kìm lại được. Tôi chỉ nắm chặt cái bàn tay cục mịch của ông. Bà vợ nhìn tôi cười, ông đi khỏi rồi tôi mới hỏi bà:

- Ông ké đi vận tải mấy lần rồi?

- Nhiều lắm đấy, không nhớ hết.

- Có xa không?

- Xa lắm đấy. Có lần đi Phú thọ. Có lần đi Thái Nguyên. Mua được cái bút máy, hồi ấy có năm chục đồng thôi cho thằng con cả, bấy giờ nó còn làm Đoàn trưởng Thanh niên. Nó bỏ vào cái túi, đeo vào khuy áo, thỉnh thoảng lấy ra để viết. Úi già! Đẹp lắm. Nó đánh mất rồi, tiếc quá! Đi khai hội đêm về rồi mất.

Bà tiếc cái bút máy đánh rơi. Bà không bận tâm gì đến ông ké phải bỏ công việc nhà đi vận tải. Việc ấy, bà cho là tự nhiên hết sức. Cũng như việc các con của bà đi bộ đội.

Đàn ông, con trai Cao Bằng đi bộ đội, đi công tác rất nhiều. Vì vậy trong các đoàn dân công, phụ nữ đông gấp mấy lần đàn ông. Một buổi sớm tinh sương, tôi đã gặp hàng trăm phụ nữ Mán, tụ tập ở một chân đồi, đợi lệnh ra đi. Họ ngồi như họp chờ. Đã lâu lắm rồi,tôi xa những người bạn Mán. Tôi dừng lại nhìn vào đám đông tìm những bộ mặt quen. Quả nhiên có người quen. Một thân hình mảnh dẻ tách ra, thoăn thoắt đi lại phía tôi. Những tiếng ríu rít reo:

- Đồng chí! Đồng chí!

Noọng Liễu vẫn mảnh khảnh, vẫn gầy gò như trước. Cả cái thôn nhỏ hồi ấy đã rời cái sườn núi cũ hết màu, để đến một chỗ khác làm ăn. Họ vẫn hăng hái tham gia công tác kháng chiến như hồi ấy. Noọng Hùng đã đến tuổi tòng ngũ và đầu quân. Hai vợ chồng ông ké Xếch chỉ còn được mình nó là con. Ông ké điếc, bất cứ ai nói gì với ông, ông không nghe thấy, nhưng cứ cho bừa là người ta hỏi Noọng Hùng. Ông hấp háy mắt cười móm mém và phều pháo bảo:

- Hùng đi bộ đội lố. Đi đánh thực dân Pháp lố…

[macbupda]

Liễu còn đang líu rúi kể lại cho tôi nghe những chuyện ở trên bản Mán thì có lệnh tập hợp để rai đi. Liễu chạy vào. Tôi vẫy tay chào Liễu rồi đến dốc. Đến lưng chừng đồi, tôi dừng lại một lúc để thở và để nhìn lại sợi dây chàm lượn quanh mấy quả đồi, dài một đường viền thẫm ngoài rìa thảm lúa xanh rười rượi. Sương bắt đầu tan. Một chút ánh hồng  ửng đỏ của không gian. Chưa bao giờ tôi thấy đời thanh xuân đến thế và không khí ngon lành đến thế.

Có những đêm chúng tôi phải ngủ đường. Ngủ đường cũng là một cái vui. Giữa những người đồng chí không quen mà lại rất thân, ấm vô cùng. Họ bắc đá, đốt lửa, thổi cơm. Cơm ăn rồi, vẫn để lửa, vừa đỡ muỗi, vừa vui. Lửa lập lòe. Một cuộc cắm trại hàng ba bốn trăm người. Nhưng thật tình những người mệt nhọc nằm ngồi lố nhố ở quanh tôi, không thấy khổ. Từng đám, từng đám một, họ cười đùa, họ nói chuyện với nhau. Họ quên đi cái hiện tại ngủ đường, có sương đêm và muỗi rừng. Họ nghĩ đến tương lai và nói chuyện nay mai. Tương lại ặng trĩu trên vai họ, nặng trĩu bởi vì chứa đựng nhiều cuộc hứa hẹn. Họ mang nó đến, mỗi ngày vất vả của họ là mông ngày nó đến gần hơn. Mỗi cái dốc họ trèo lại làm họ nhớ đến Cụ Hồ. cuộc kháng chiến càng gần đến chật vạt, nhưng càng chật vật lại càng gần thắng lợi. Nay mai những cái họ mang nặng trên vai sẽ nổ tung. Lô cốt giặc sẽ tan tành. Những dây xích đồn giặc gãy nát, các đô thị lần lượt trở về ta. Những đất đai giải phóng, lúa sẽ mọc và nhà sẽ dựng lên. Cuộc sống no ấm reo vui trong kki hòa bình và dân chủ. Họ bán tán về Liên Xô, về nước Trung Hoa mới, về nước Triêu Tiên đang giành giải phóng khỏi ách xâm lược Mĩ. Còn cuộc chiến đấu nào chật vật hơn cuộc chiến đấu của dân tộc Trung Hoa? Nhưng kết cục lại thì nhân dân Trung Hoa đã thắng. Nước Trung Hoa mới đang kiến thiết. Thế giới dân chủ mới rộng lắm rồi, bọn đế quốc càng nổi điên chỉ càng chóng chết thôi. Chúng ta còn vất vả, nhưng nhất định rồi chúng ta phải thắng… Ý nghĩ tin tưởng làm thư thái những tâm thần mệt nhọc. Họ nằm dài quanh những đồng lúa và ngủ say sưa giấc ngủ của những kẻ biết mình có quyền ngủ không thắc mắc. Công việc một ngày của họ đã đầy đủ lắm. Và ngày mai tốt đẹp.

Nhưng thời tiết mùa này thường thường không được đẹp lắm đối với những người khách đường trường. Ít khi được trời lạnh mà râm. Ngày nào không nắng gắt, tất mưa trơn. Nhiều khi một cơn mưa đột ngột trút nước như thác đổ ngay giữa cơn ắng gắt. Chỗ ẩn tránh không có, người đi đường đang mồ hôi nhễ nhại, bỗng được xối nươc mưa. Chỉ một lúc rét run. Rất có thể cơn sốt đến.

Một buổi chiều nắng gắt, chúng tôi đã gặp một cơn mưa chết người như vây. Chúng tôi chen chúc nhau trong một căn lều hẹp bên đường, dưới chân một cái đèo cao. Lều dột lung tung. Đứng chỗ nào cũng bị nước rỏ xuống đầu. Quần áo chúng tôi dần dần bị ướt đẫm. Nền nhà bị lầm lên, bẩn không kém gì chuồng lợn. Chúng tôi đứng trong đó, ướt át và nhớp nháp, mặt bi thảm và lòng bực tức. Nhưng trận mưa ngót hẳn chúng tôi đã thấy những người dân công Nùng, Thổ, Mán, đàn bà lẫn đàn ông, áo chàm đẫm nước mưa, người xắn đến đùi, người gánh, người khiêng, xình xịch chạy qua trước cửa lều. Chúng tôi chạy ra xem một cảnh tượng rất đẹp mắt hiện ra trước chúng tôi. Hàng trăm người khiêng gánh - nhiều như mối sau một trận mưa rào - từ trên đồi đổ xuống, tỏa ra ở trên dốc thành hai ba dòng uống éo. Những dòng người như chạy toi với những dòng nước cùng thi nhau lao xuống dốc, thành những dòng uốn éo. Những chiếc nón mây xinh xinh, nghiêng nghiêng trên những mái đầu. Đến lưng chừng đèo, chỉ còn một lối đi, những dòng người chập lại nhau. Cả một thác người đổ xuống, mạnh hơn thác nước. Chúng tôi không thể nào sầu thảm nữa, cũng không thể nào đứng yên trước cửa lều. Thác vui đổ xuống đã làm trời đột nhiên như sáng bừng lên. Màu núi thêm tươi và lòng chúng tôi phấn khởi. Một người reo lên. Cả bọn reo lên. Chúng tôi hò nhau xắn quần xách dép, thi nhau lên dốc. Mạnh người nào người ấy vạch cây, bám đá, tìm lối mà lên, nhường lối đi chính cho các thác dân công xuống đèo. Có những lúc, dòng lên, dòng xuống gần chập vào nhau, chúng tôi đứng lại để nhường đường. Chúng tôi âu yếm nhìn những người bước bành bạch sát trước mặt chúng tôi, hỏi dịu dàng:

- Các đồng chí có nặng không?

- Nắc lố⁽¹⁾.

Và ông ké trả lời chúng tôi nhe những chiếc rắng vàng ra cười.

⁽¹⁾ Nặng đấy.

[macbupda]

- Tây chết mất!

- Tây thua lố!

- Hoan hô các đồng chí đi vận tải!

- Chào các chị!

- Các chị hăng hái quá!

- Phải hăng hái chứ!

Tiếng cười ròn rã. Vui vẻ quá! Người lầm lì nhất trong bọn chúng tôi cũng la hét, cũng reo cười. Ai cũng trở nên bồng bột cả. Những người từ trước đến nay hoàn toàn xa lạ, đối với nhau đột nhiên thấy gần gũi, thân mến quá. Các chị thấy chúng tôi ngừng lại để nhường đường. Mặt chị đầy đặn, trắng hồng thùy mị một cách đáng yêu. Chị chào chúng tôi bằng một giọng dịu dàng, cũng rất đáng yêu.

- Các đồng chí mà công tác? (các đồng chí về công tác).

Nghe như một lời thân mến của một em gái. Chúng tôi thấy ấm lòng quá. Chưa bao giờ tôi thấy tình đồng bào, đồng chí, sự thông cảm của những con người cùng chiến đấu cho một mục đích chung, thấm dịu lòng như lúc ấy. Gia đình thật! Đêm hôm ấy, trải bạt còn ướt nước, ngủ với nhau, anh em chúng tôi vẫn thấy lòng hả hê.

Nửa đêm thức giấc, tôi thấy những đoàn dân công lườn lượt đi qua. Đoàn ngược, đoàn xuôi. Bộ đội hành quân. Bộ đội và dân công trong đêm tóii, đang bí mật sửa soạn một trận đánh bất ngờ vào một thị trấn vững vàng trong tay giặc.

Bộ đội và nhân dân đã góp sức với nhau để sửa soạn chiến dịch. Bộ đội và nhân dân đã đi sát nhau trong chiến dịch. Phần góp của nhân dân thật là vĩ đại.

Vào những bản ở phạm vi mặt trận, chúng tôi phải ngạc nhiên: nhà trong các bản ấy gần như không có chủ. Những người khỏe mạnh đi dân công cả rồi. Bà già, trẻ con dắt nhau đi ở hang, ở lán. Tây bị bộ đội đánh, chỉ còn biết báo thù bằng cách cho máy bay đi khủng bố dân, không một chỗ nào có nhà mà chưa bị máy bay giặc đến thả bom, nã liên thanh. Nhà cửa xác xơ. Nhưng các bản lại sầm uất về đêm. Nó thành những trạm nghỉ của dân công. Cứ chièu tôi đến, từng đoàn dân công tới, vào các nhà đốt lửa thôi cơm ăn, ngủ một đêm, rồi sáng hôm sau lại ra đi. Nhà đã thành của chung của mọi người. Họ ngủ ở đây, trong khi chính nhà họ, những đoàn dân công khác ngủ.

Nhưng thường thường không đủ nhà để ngủ. Dân công ngủ đường, ngủ bãi, ngủ rừng. họ đóng cọc nhóm bếp, thổi cơm, nước sẵn suối, củi sẵn rừng. Ăn xong, nằm ngay trên cỏ ngủ. Đúng như bộ đội.

Có những đoàn dân công đi theo liền bộ đội. cũng thành công thành tiểu đội, trung đội, có đội trưởng, chính trị viên. Cũng chia thành tổ ba người để săn sóc, giúp đỡ, nương tựa, thúc đẩy lẫn nhau. Họ hành quân cùng bộ đội, ở lẫn với bộ đội, đi ra mặt trận cùng bộ đội.

Bộ đội thấy dân công tấp nập, phấn khởi hơn. Nhân dân ta hăng hái thế này thì Tây sống làm sao? Họ lo nhiệm vụ hơn: làm thế nào cho xứng đáng với sự cố gắng của nhân dân? Nhân dân thấy bộ đội nhiều, cũng phấn khởi hơn: nhiều bộ đội, nhiều súng đạn thế này thì Tây phải chết. Nhân dân động viên bộ đội. Bộ đội động viên nhân dân. Bộ đội với dân công thật là quấn quýt.

[macbupda]

Đơn vị chúng tôi cũng có nửa tiểu đội dân công toàn phụ nữ đi theo.. Một buổi chiều, gạo chưa đem tới kịp, chúng tôi bàn nhau: tất cả anh em đều nhịn, ai còn sót được chút gạo nào, dồn cả lại, nhường cho các chị dân công. Các chị lẳng lẳng lĩnh gạo đi ra suối, chẳng nói gì. Nhưng hơn một giờ sau, một chị về gọi chúng tôi:

- Các anh đi ăn cháo.

- Mời các chị. Gạo về, chúng tôi sẽ ăn sau. Sao các chị không thổi cơm ăn?

- Nấu cháo tôi, nhiều lắm, các anh đến cùng ăn.

- Chúng tôi chẳng ăn đâu.

- Ăn chứ! Có cơm cùng ăn cơm, có cháo cùng ăn cháo. Các anh nhịn, chúng tôi không ăn vớ!...

Các anh ở xuối mới lên, trông cái thắt lưng của các chị Thổ trên này, có thích không? Cái thắt lưng, mui trễ tràng ở đằng sau, làm tăng vẻ thắt đáy lưng ong của các chị em lên. Nhưng các anh sẽ mến cái thắt lưng của một chị dân công dự trận Đông Khê. Người ta gọi là chị Dậu. Trong trận giải phóng Đông Khê lần thứ nhất, chị Dậu dã đi dân công và được sung vào đội tải thương. Chị ra tận mặt trận để cõng các thương binh về mặt trận sau, giữa những lúc đạn đôi bên bắn như mưa, Một lần, chị cõng một anh thương binh ở bả vai. Anh đau rũ rượi, nhưng không bám vào vai chị được mà chị sơ anh đau, không dám ghì tay vào anh, thành ra người anh cứ lắc lư chực ngã về sau, chị khó đi. Chị bèn cởi thắt lưng, nhờ người quàng ra sau lưng, dưới nách anh, buộc anh áp vào lưng chị, để đi cho dễ. Chiếc thắt lưng của chị đẫm máu anh. Trận đánh xong, về nhà chị giặt sạch thắt lưng rồi lại dùng nó như thường. Ta lại đánh Đông Khê, chị Dậu lại xung phong xin đi tải thương. Trước khi ra đi, chị mua xà phòng, giặt thật sạch chiếc thắt ưng, đề phòng có lúc dùng đến nó chăng. Lần sau, chị không phải dùng đến nó lần nào. Nhưng chị cũng đã cõng nhiều thương binh và chiếc thắt lưng của chị cũng như quần áo chị vẫn đẫm máu như lần trước. Rồi sẽ giặt, chẳng làm sao cả. Nhưng chiếc thắt lưng của chị, chị sẽ quý nó hơn. Và chúng ta thấy những chiếc thắt lưng của các chị Thổ đẹp hơn lên nhiều ắm. Có những vật trang sức giản dị nhưng rất đẹp. Một thiếu phụ có con nhỏ, con đang bú. Chị gửi con, đi dân công đã mười ngày. Không ngày nào chị không phải vắt sữa đi. Mỗi lần vú tức sữa, chị vừa đau, vừa nhớ đến con; lại ứa nước mắt ra. Chị mong chóng hết hạn để về nhà. Nhưng hết hạn, bộ đội vẫn đuổi Tây, vẫn còn cần có người tải gạo cho ăn, đoàn chị tình nguyện ở lại làm thêm. Chị cũng tình nguyện ở lại thêm. Chị thương con. Nhưng bộ đội đang đuổi đánh Tây bảo vệ cho con chị. Biết bao nhiêu trẻ đã bị Tây xé xác hay quật chết!

Biết bao nhiêu ruộng lúa đã bị Tây phá phách. Lúa đã sắp chín rồi. Vụ gặt đến nơi, phải rút ra khỏi ruộng đất để đi dân công là một việc rất khó làm. Nhưng người ta vẫn lũ lượt ra đi, không đánh chúng nó trước đi thì thế nào thu đông này cũng bị chúng nó tấn công. Chúng nó sẽ thả lừa ngựa, cho xe tăng quần nát hết lúa thôi. Bộ đội mở chiến dịch để giữ thóc lúa, giải phóng ruộng đất cho dân. Dân phải hăng hái đi vận tải, tiếp tế, cứu thương, gúp đỡ cho bộ đội. Mỗi người đều hiểu thế.

Chính vị các cán bộ đã kiên nhẫn giải thích được cho mọi người đêu hiểu thế, đã chịu khó đến từng xóm, từng nhà, cho nên họ đã huy động được toàn thể nhân dân phục vụ cho chiến dịch. Cuộc huy động thật lớn lao. Cao Bằng có 18 vạn dân: Ba vạn đã vào bộ đội hoặc đi làm cán bộ rồi. Trừ người già, trẻ con, phụ nữ có mang hoặc chưa thể rời con, những người ốm yếu, v.v… chỉ còn 6 vạn nhân công, 5 vạn 6 nghìn người đã tham gia chiến dịch này  và đã góp hơn một triệu ngày công rồi đấy.

Tôi chưa kịp hỏi rõ những con số của Lạng Sơn. Nhưng tôi đã gặp rất nhiền dân công của Lạng Sơn. Một anh quê ỏ Bắc Sơn cùng đi với tôi trên một con đường mới đắp vào khoảng giữa Đông Khê với Thát Khê đã bảo tôi: “Khi tôi đến đây con đường này chưa có; những cánh ruộng này vừa mới cấy. Bây giờ lúa đã vàng. Tôi vẫn chưa về. Đợi bộ đội đánh xong Thất Khê đã vớ”. Cao Bằng và Lạng Sơn góp nhiều nhân công hơn cả, nhưng không phải chỉ rêng Cao - Lạng góp, Bắc Cạn cũng góp phần. Có những đoàn vận tải từ Thái Nguyên, Bắc Giang, Bắc Ninh… lên. Có những đội thanh niên xung kích tình nguyện đi theo chiến dịch. Chỗ nào cũng có dân công. Trà trộn đủ hạng tuổi, đủ giống người, đủ các giới. Một hình ảnh toàn dân kháng chiến, toàn dân đoàn kết bày ra trong chiến dịch này. Bộ đội với nhân dân, nhân dân địa phương này với nhân dân địa phương kia. Thổ, Mán, Nùng, Kinh… sát cánh nhau. Nắng, mưa, sương, gió, đói khát, mệt nhọc, ốm đau, cùng nhau nếm đủ mùi. Vất vả gian nan thì quả là rất mực vất vả, gian nan. Nhưng ồ ạt, cấp tập cùng vui. Vui nhất là vào lúc thị trấn vừa mới trở lại tay ta, được trông thấy Tây chết, xác ngổn ngang, chiến lợi phẩm nhiều. có người cuống quá, kêu lên như một người điên: “Các ông, các bà trông kìa, các ông các bà ơi! Thế này thì có hả không? Tôi muốn đi dân công mãi, đi cho đến tận ngày cả nước ta hoàn toàn giải phóng”.

[macbupda]

TRẦN CỪ

Người đội trưởng da ngăm ngăm đen ấy, có đôi mắt sắc và nụ cười rất yêu đừi. Anh dễ cười đùa. Cũng như anh dễ giơ tay xin nhận lấy những nhiệm vụ khó khăn, nguy hiểm một cách tự nhiên, giản dị .Anh thường bảo:

“Khó đến đâu, người cộng sản cũng tin rằng mình làm được. Và làm cho kì được”.

Mỗi lần trao nhiệm vụ cho anh, cấp trên rất vững tâm. Anh tin chắc ở đơn vị của anh, an tin chắc ở chính anh. Những phương tiện cho anh có thể đến mức nào, anh biết, anh không đòi hỏi quá.

Ở hội nghị phổ biến kế hoạch đánh Đông Khê đi ra, một người bạn vỗ vai anh, khẽ bảo:

- Phen này gay lắm đấy. Chắc chắn làm phải hi sinh lớn. tao sợ mày ngoẻo mất.

Cừ cười:

- Ngơẻo thì ngoẻo, cần gì! Cúng mình không sợ chết vì nhiệm vụ. Chỉ sợ không làm tròn nhiệm vụ.

Một chút băn khoăn thoáng qua đôi mắt sức. Anh lượng biết tất cả những khó khoăn của trận này. Công sự địch tăng cường. Lực lượng địch tăng cường.

So với trận Đông Khê trước, khó gấp trăm, mà cũng do trận Đông Khê trước, địch phòng bị ngày đêm, không xao lãng một phút nào. Chúng cố giữ đến cùng. Ta nhất định phải diệt cho bằng đwọc, không có quyền được rút…

Nhưng mắt Cừ trong trẻo, bình tĩnh lại ngay. Anh ngẩng mặt, nhì xa, miệng nở cười:

- Tớ có ngoẻo, cũng nhất định ngoẻo ở trong đồn, không chịu ngoẻo ở vùng ngoài. Ngoẻo cũng phải làm xong nhiệm vụ rồi mới ngoẻo.

Chiều 15, trước khi từ bàn đạp ra trận địa, Cừ nói với đội tiêm đao:

- … Nếu không xong nhiệm vụ tôi quyết không còn làm đội trưởng tiêm đao, mà các anh cũng không xứng đáng là đội viên đội tiêm đao nữa.

Đoàn xung kích đi bố trí. Tập công kiên luôn mấy tháng nay rồi. Anh nào cũng mong được đi đánh thật một trận để xem kĩ thuật của mình đã tiến đến mức nào Lúc thử đã đến đây! Mỗi người thấy náo nức trong lòng, nhưng đồng thời cũng thấy một chút gì hồi hộp nữa. Trận đầu…. Trận quy mô lớn đầu tiên từ khi vào bộ đội đến nay… Phải tiêu diệt toàn bộ lực lượng địch mới thôi… Nếu không giải quyết nhanh được, có thể trận đánh sẽ kéo dài, sẽ thêm nhiều khó khăn. Địch có thể tiếp viện rất nhanh. Chúng nó sẽ nhây dù ngay trên lưng mình. Chắc chắn là máy bay của chúng sẽ quần khỏe lắm, bắn và trút bom dữ lắm… ta sẽ có những cách đối phó sẵn sàng. Nhưng vẫn có thể còn nhiều cái mới không thể lường trước được. Phải đánh mới biết… Những vừng trán dầu dãi nặng trĩu những dự tính, những lo toan. Những bộ mặt sém nắng lầm lì. Những con người đi và cuộc chiến đấu suy nghĩ rất nhiều. Họ không sợ chết, nhưng không coi cuộc chiến đấu là một trò đùa. Một viên đạn còn phải tính, sao lại có thể đi đến cuộc vật lộn gay go với giặc như đi dự một “trò chơi ngồ ngộ”?...

Chiếm lĩnh trận địa xong, họ lập tức đào công sự. Pháo binh chưa tới kịp. Cứ một lát lại có điện thoại của ban chỉ huy gọi, hỏi. Ông T. chạy lên chạy xuống rất băn khoăn. Ông vốn nhiều râu, lúc ấy, trông như tua tủa mọc ra thêm. Chốc chốc ông lại xem giờ.Điện thoại của ban chỉ huy hỏi dồn thêm…

- Alô! Alô! Pháo binh đã tới chưa?... Đến đâu rồi?... Sao thế?...

Liên lạc này đi rồi lại liên lạc khác. Đường đốc quá, khó đi quá. Có anh giập chân rồi. Anh em bật cả máu vai. Họ vẫn cố đi, cốt tới kịp giờ. Nhưng cố gắng thế nào, mỗi giờ cũng chi đi được bốn năm trăm thước…

Ông T. bực bội:

- Tính giờ sát quá! Không căn cứ tỉ mỉ vào tình hình, từng quãng đường, chỗ khó, chỗ dễ, chỗ bằng, chỗ dốc, chỗ núi đá, chỗ núi đất, chỗ đường to, dường nhỏ thế nào. Chỉ căn cứ vào những con số ở bản đồ. Nguy hại thật…

Ông vò đầu, vò tai, khổ sở. Cũng may mà liên lạc về báo: một toán sắp tới rồi. Ông T. nhẹ hẳn người. Anh em xung kích đào công sự đã xong. Mấy bát cháo loãng lúc chiều hết veo rồi. Người mệt. Bụng đói meo. Nhưng nghe tin pháo binh đã tới, họ mừng. Họ biết anh em pháo binh đi chật vật như vậy, đến nơi thế nào cũng mệt nhoài. Họ bảo nhau, một số đi đào công sự, dọn chỗ sẵn để khi anh em pháo binh đến, chỉ việc đặt súng xong rồi nghỉ cho lại sức. Các cán bộ xung kích cũng đi tìm chỗ đặt súng sẵn cho những khẩu đến sau,  đỡ cho các cán bộ pháo binh, trong khi các cán bộ pháo binh còn bận chỉ huy toán trước.

Kế hoạch đổi. Mặc dầu ở mạn Bắc, ta đã nổ súng, mạn Nam vẫn chưa thể đánh vào sáng ngày 16. Một ngày chờ đợi, sốt ruột và xót ruột. Hỏa lực địch dồn cả lên mạn Bác. Chừng hơn một giờ sau, có tiếng động cơ. Tàu bay địch lượn rất lâu, trút liên thanh. Nhảy dù chăng? Có giỏi thì cứ nhảy dù đi! Có những người đang đợi. Nhưng cả ngày hôm ấy không có nhảy dù. Chỉ thả bom và bắn.

Năm giờ chiều, lệnh tiến. Một giờ, tất cả các vị trí trao chúng ta phải chiếm, đều chiếm xong tất cả. Điện thoại cho biết: Phía Bắc đồn to, ta chiếm được rồi. Quân ta đang tung hoành ở trong đồn. Lệnh cho tiến vào nhà thương và đồn to. Nhưng tiến vào, thấy địch ở phía Nam đồn vẫn bắn rất hăng. Tìm địch không ra. Chúng nó chúi hết cả vào các lô cốt, các hầm. Chỉ huy xung kích báo cáo tình hình lên. Yêu cầu cho pháo binh bắn vào phía Nam đồn. Xung kích vừa tiến vừa liên lạc bằng dây nói với pháo binh.

- Alô! Hụt rồi. Chỉnh hỏa lại đi! Lên mười thước nữa… Alô! Chệch về bên phải mất năm thước… Alô!... Xa quá, lùi lại năm thước nhé…

Nhờ vậy pháo binh bắn rất hay. Nhưng gần sáng, địch phản công. Nhờ có công sự kiên cố và ngoắt ngoéo, chúng chưa bị diệt bao nhiêu. Trời sáng, chúng trông ta rõ hơn. Chúng hi vọng có tiếp viện, có máy bay… Tình thế không có lợi cho ta. Lệnh cho tạm rút ra ngoài, vây chặt đồn…

[macbupda]

Đoàn trưởng Huyền bước lại gần một người đang ngồi tí tay lên má:

- Ai đấy?

Trần Cừ ngoảnh mặt lại. Huyền thấy một đôi mắt đỏ hoe, mòng mọng nước. Anh cau mặt:

- Hừ! Trần Cừ đấy à? Anh khóc chắc?...

Cừ ngước đôi mắt sắc nhưng lúc ấy rơm rớm nước, nhìn Huyền. Huyền cười gằn:

- Cán bộ gì mà xoàng thế?

Từ ngày Cừ vào bộ đội, chưa ai bảo Cừ là xoàng cả. Anh đã vào sinh ra tử rất nhiều, ngay đêm vừa qua, anh đã xông xáo rất ghê. Đạn như mưa. Những lúc quyết liệt nhất, anh vẫn xông lên trước, dẫn đầu đơn vị… Cừ nghẹn ngào không nói được. Nhưng đôi mắt cương quyết của anh trả lời người Đoàn trưởng. Huyền hơi dịu giọng:

- Đánh nhau thì phải có thương vong. Anh đã biết trước trận này có thể phải hi sinh lớn. Chịu hi sinh lớn để làm xong nhiệm vụ. Sẽ ảnh hướng đế toàn chiến dịch. Càng không sợ hi sinh, càng làm giảm bớt số hi sinh. Anh hiểu cả đấy. Cán bộ không bình tĩnh, quyết tâm, giữ làm sao được tinh thần đội viên? Ủy mị thì lạ thật!...

Cừ không ủy mị. Anh đang kiểm điểm lại trận đánh đêm qua. Xung kích rất gan dạ. Trợ chiến tỉnh táo, đi rất sát, yểm hộ cho xung kích tiến. Có những anh kề súng máy vào tận lỗ châu mai, bắn. Bắn hết đạn, anh chưa kịp rút ra, thì bị địch bắn lại, trúng anh. Anh đổ xuống. Anh khác tiến lên ngay, người đến sau ngày ngay súng lên xác người vừa tử trận, để lia vào địch. Rồi mìn. Rồi lựu đạn. Địch không còn ngóc được đầu lên. Lắm lúc tưởng như địch chết hết cả rồi. Nhưng chúng vẫn còn. Thế có uất người không? Chúng rút xuống hầm. Ta chỉ xông xáo ở trên. Không biết sục xuống hầm. Không biết chặn chúng lại, chặt chúng ra từng khúc, bao vây chúng, tiêu diệt hẳn từng bộ phận, không cho chúng rút. Lối đánh của ta hỏng, nên có anh dũng mà chưa làm xong nhiệm vụ… Cừ bực lắm…

Cừ thấy như mình có lỗi. Tại sao không nghĩ ra điều ấy ngay lúc vào vị trí? Muốn giải quyết được chiến trường phải tiêu diệt được sinh lực địch. Tiêu diệt sinh lực địch là điều chính cốt. Có lẽ ngay các đơn vị bạn cũng quên điều ấy! Báo cáo không đầy đủ. Chỉ nói đã chiếm được đồn mà không nói đến số địch chết bao nhiêu, bị bắt bao nhiêu. Vì thế mà ban chỉ huy không nắm rõ được tình hình. Mãi dến sáng, thấy hỏa lực địch còn mạnh, mới có lệnh tạm rút ra. Thiệt hại nhiều chính là lúc rút.

Cừ thấy thương các bạn chiến đấu của anh. Trông những cái cáng rời mặt trận… Những chị dân công mắt đỏ hoe, lúc gạt nước mắt vừa đi… Nghĩ đến những đồng chí bị thương không kịp cõng còn nằm lại trong đồn… Các đồng chí rút về, mặt hậm hực lầm lì… Làm sao không uất được? Nhưng uất nhất là chưa làm xong nhiệm vụ. Mà đáng lẽ có thể xong ngay đêm qua rồi!...

Cừ muốn nói tất cả những điều ấy với Huyền. Nhưng Huyền bảo Cừ hãy theo anh, đi gặp các anh kia. Các cán bộ họp, rút kinh nghiệm với nhau, rồi phổ biến kinh nghiệm cho các đội viên.

Một điều khiến họ băn khoăn: đơn vị đã bị tổn thương. Rất có thể ban chỉ huy sẽ cho họ rút về làm hậu bị, điều đơn vị khác lên thay. Tất cả các cán bộ nhìn Huyền, nhưng Huyền ngẩng mặt lên cương quyết:

- Không! Chúng mình sẽ đề nghị với ban chỉ huy đừng thay thế. Đơn vị đánh xung kích đêm qua rất có tinh thần, chỉ vì ta đánh phố lần đầu, chưa có kinh nghiệm, nên chưa làm xong nhiệm vụ. Qua đêm đầu, có kinh nghiệm rồi, lại thuộc địa hình địa vật hơn. Nó đang muốn trả thù. Cứ bổ sung cho nó, rồi cho nó trả thù, làm xong nhiệm vụ của nó chưa làm xong đêm trước. Không nên thay thế.

Mọi người đều phấn khởi. Cừ vui vẻ lại gần đội viên tiêm đao:

- Chúng ta sẽ làm xong nhiệm vụ nội đêm nay. Nhiệm vụ chưa xong, nhất định chúng ta không chịu ra khỏi đồn.

Những bộ mặt tươi lên. Những con mắt lòe ánh sáng…

Ba giờ chiều, lệnh của bna chỉ huy cho chuẩn bị, nằm giờ rưỡi, từ chỗ nghỉ tiến lên. có kinh nghiệm đêm trước rồi, nên họ tiến bình tĩnh, chắc chắn, vừa tiến vừa quan sát tình hình. Chín giờ mở đột phá khẩu tiến vào. Sau một giờ kịch chiến, một bộ phận chiếm xong nhà phú Thiện. Đồng thời bộ phận kia cũng chiếm xong trường học, tiến ra nhà cũ, thấy đơn vị bạn đã ở đó rồi. Nhiệm vụ xong! Nhưng lệnh của ban chỉ huy lại trao thêm: đánh vào phía Tây - Nam đồn to, hợp sức với đơn vị bạn đã đánh vào mạn Bắc. Trần Cừ xông lên:

- Các anh em! Báo thù cho các đồng chí của chúng ta!

Một chú liên lạc chạy trước anh, tay chú cầm lựu đạn lăm lăm. Chú rướn mãi người lên, chực “cả cái” vào một lỗ châu mai. Nhưng chú thấp quá, không với tới. Trần Cừ bước lên, bảo:

- Chú đưa anh!

Tiếng lựu đạn nổ vang. Nhưng đồng thời một băng đạn súng máy lia trúng Trần Cừ. Cừ lảo đảo hô:

- Hồ Chủ tịch muôn năm!

Anh gục xuống, lấp một lỗ châu mai…

- Anh Cừ!…

[macbupda]

Mấy đội viên xồng xộc tiến lên. Liên thanh, lựu đạn, mìn. Khói bốc mù. Gạch đá tung lên. Nhưng bóng người thoăn thoắt xông vào đám khói…

- Đánh sập hầm xuống! Chặn chúng nó lại!...

Đột nhiên, Thân, một anh tiểu đội trưởng bị thương nằm ở gần đấy từ đêm qua, bỗng vùng lên:

- Thích quá! Cho tôi đánh với, các anh ơi!...

Và trước một lô cốt khác, Xuân Minh ôm bụng. Anh vừa trúng đạn. Anh đã hơi lảo đảo, những vẫn chỉ huy, đôn đốc anh em. Một tiếng nổ vang trời. Lô cốt bị phá tung. Đội phó Minh thét anh em:

- Đánh vào lô cốt thứ hai đi!

Anh chực ngã. Một đội viên đỡ anh…

- Để tôi cõng anh ra.

Minh đẩy anh đội viên ra:

- Tiến lên đi!

Và thấy anh đội viên do dự, anh hơi gát:

- Mặc kệ tôi! Tôi còn đi được.

Anh một mình lủi về mạt sau…

Đoàn trưởng Huyền đang cầm ống điện thoại, liên lạc với đoàn phó ở mặt trận:

- Alô! Bằng! Alô! Bằng! Bằng đâu?

Trận đánh đang xô xát. Súng đang ầm ầm. Những tia lửa phùn phụt, chi chít, liên hồi. Thỉnh thoảng một tiếng nổ to chớp lập lè… Tiếng đoàn trưởng lạc hẳn giọng đi:

- Alô! Bằng! Alô! Bằng!...

Mãi mãi mới chó trả lời, Huyền mừng rỡ, nói như reo:

- À, Bằng đấy à? Thế nào? Giữ liên lạc với Huyền luôn luôn nhé! Alô!

Huyền lắng tai nghe. Anh bỗng sửng sốt:

- Cái gì? Alô!... trần Cừ? Trần Cừ bị rồi à?

Anh nghe thêm một tí nữa rồi phũ phàng buông mạnh ống điện thoại xuống, ngẩn mặt ra. Anh nuốt nghẹn. Chính anh cũng khóc, nhưng chỉ trong một phút anh lại vồ lấy máy…

- Alô! Bằng!... Có thể về thay cho mình lên một lúc không?… Không được à? Ừ! Thế nào? Địch bắn rát lắm à?... Không sao cả. Cứ tiến lên! Phải giải quyết xong nội đêm nay. Bằng nghe không? Nội đêm nay. Giải quyết cho xong nọi đêm nay. Giải quyết  cho bằng đươc… Đạn à? Có rồi đấy! Anh em văn phòng, cũng xung phong đi tải đạn với dân công đấy. Quyết tâm đấy nhé! Giải quyết xong nội đêm nay. Không lùi một bước. Lệnh của ban chỉ huy như vậy… Được rồi. Bằng đi đi! Báo thù cho Trần Cừ!...

Ở đầu kia dây, đoàn phó Bằng trao máy cho người khác chuyển theo anh. Anh xông lên, thét lớn;

- Báo thù cho Trần Cừ! Tiến lên!...

Hết đêm hôm ấy, địch chúi ở dưới hầm phải ra hàng. Đông Khê giải phóng.

(1950
In trong tập Truyện Biên giới)