Sáng tác của Nam Cao trong kháng chiến chống Pháp

[macbupda]

Anh tiểu đội trưởng cố cười, rồi anh cất giọng trả lời;

- Tôi xin nhận là tôi có hay nóng tính. Lúc tức lên thì nói năng không được ôn tồn. Nhưng xin anh em cũng xét cho rằng thật ra trong anh em, cũng có đội, ba người không tích cực. Mà tôi thì sốt ruột, muốn anh em thật hăng hái cho học tập chóng kết quả, công tác chạy, đơn vị ta tiến thật lực để thi đua với các đơn vị khác, chóng được giết giặc cho thật hả. Cơm gạo của Chính phủ chứ có phải cơm gạo của tôi đâu, cho nên tôi nói thế cũng không có ý gì xỉ vả anh em. Nhưng dầu sao tôi cũng có lỗi, tôi xin nhận và hứa cố gắng sửa chữa. Tôi xin lỗi tất cả những anh em đã bị tôi nói những lời quá đáng…

Anh ngây mặt ra một chút, như quên mất những lời định nói. Rồi đột ngột:

- Tôi nói hết.

- Hoan hô!

Tiếng vỗ tay bôm bốp. Đám đầu nhốn nháo, tiếng cười tiếng nói trào lên. Chủ tịch đứng lên:

- Yêu cầu im lặng! Mời anh tiểu đội trưởng về. Bây giờ đến lượt anh tiểu đội phó. Mời anh lên.

Anh tiểu đội phó bẽn lẽn lên. Anh la người Thổ. Anh lẳng lặng ngồi xuống, nhìn vào đám đông, ngập ngừng không nói. Có tiếng cười nho nhỏ ở dưới.Chủ tịch muốn lấp đi:

- Yêu cầu các đồng chí phê bình.

- Tôi xin xung phong nói trước.

- Đồng chí nói.

- Anh tiểu đội phó lì xì quá.

Chủ tịch ngẫm nghĩ một giây rồi bảo:

- Đồng chí tiểu đội phó lì xì cõ lẽ chỉ hại cho công tác đồng chí ấy. Thiếu tư thế quân nhân: cử chỉ nói năng không mạnh dạn. Phê bình vào một cuộc hội nghị bình cán thì đúng. Nhưng ở đây chỉ nói những cái gì đụng chạm đếm quyền lợi của anh em tôi tưởng không cần đưa điểm lì xì.

- Có ạ!

- Có thế nào?

- Có hại cho anh em! Thí dụ: khi đi lĩnh quần áo cho anh em, anh ấy không tranh đấu, cứ để các đơn vị khác chọn, lấy hết những cái tốt, đơn vị mình chỉ còn toàn cái xấu.

- Thế chưa chắc… à! Nhưng mà thôi, để các đồng chí nhận xét thêm.

Chủ tịch nhận ra mình cứ đối đáp anh em chan chát, có thể làm những người không quen nói, rụt rè không nói nữa. Anh nhắc lại:

- Các đồng chí nhận xét thêm.

- Anh tiểu đội phó còn kém thân mật với anh em, cả ngày không nói, không biết là anh giận hay không giận, thành thử có muốn nói chuyện với anh cũng không dám nói…

Còn nữa. Người ta còn trách anh tam vặt: mượn một cái bát ăn cơm của nhà chủ, lờ đi không trả, người ta kêu cũng không chịu nhận, làm người ta không biết ai lấy, đành chịu mất.

Anh tiểu đội phó phân trần: điểm thứ nhất, vì anh không có bản vị, cùng là anh em cả, tranh nhau làm gì? - điểm thứ hai: tính anh ít nói, không phải kiêu ngạo hay quan liêu, lên mặt; - điểm thứ ba: không phải anh tham vặt, chỉ tại anh mất ca, lấy một cái bát của nàa chủ, ăn xong để ở nhà đi tập, về thấy mất, đến lúc nhà chủ kêu, vì không lấy gì đền, nên đánh ngồi im, không nhận là mình mượn, làm cả anh em mang tiếng. Anh xin lôi về chỗ ấy; làm cả anh em mang tiếng, không nhận là mình tham…

[macbupda]

Cuộc phê bình cứ tiếp tục như vậy mãi. Các cán bộ có khuyết điểm đều được chỉ vạch rõ ràng. Anh này có lỗi phạt bắt đứng nghiêm, bắt bò, bắt đứng chuồng trâu; anh em cho thế là làm nhục đội viên, là bắt chước cách thi hành kỉ luật của bọn người đế quốc, không biết rằng kỉ luật của quân đội dân chủ nhân dân thì phải dựa vào tinh thần tự giác của quân nhân. Anh kia chỉ đứng khoanh tay coi anh em chặt tre hoặc cuốc vườn; như vậy là coi thường lao động, là không gương mẫu. Anh có chăn đắp một mình, mặc người nằm cạnh nằm trơ; ích kỉ, không thương xót đội viên. Anh thích đội viên gọi “bằng ông”, thích ở riêng, thích bàn giấy thật oai; rất quan liêu. Anh dùng giấy chung viết thư riêng, ăn bớt của công; không liêm khiết… Anh em nghĩ thế nào, nót tất, không nể nang, che đậy. Các cán bộ trả lời thẳng thắn và hòa nhã. Điều gì có, nhận là có, và xin sửa chữa. Điều gì không bày tỏ là không, để mọi người nhận xét chung. Nhiều người thấy anh em không vạch lỗi nào, lại tự mình vạch những khuyết điểm của mình, để anh em biết mà giúp mình sửa chữa. Mọi người vui vẻ cả…

- Bây giờ đến những thắc mắc riêng của từng người…

- Tôi!

Người hăm hở xin nói ấy kể một việc làm nhiều nguói sửng sốt.

- Hồi tôi mới vào bộ đôi, tôi ở đại đội ông C. Một hôm anh ruột tôi đến thăm tôi, cho tôi một nghin đồng. Ông C.biết. Anh tôi về rồi, ông gọi tôi lên, bảo: phải đưa tiền gửi ông, khi nào tiêu sẽ lấy. Tôi mới vào,không hiểu ra sao, nên đưa cả một nghìn gửi ông. Ít lâu sau, tôi muốn mua vải may áo, đến xin ông, ông bảo: để lúc khác. Lúc khác tôi đến, ông cũng không chịu giả. Mấy lần đều như vậy. tôi hỏi anh em. Anh em bảo: Không có lệ phải gửi. tôi lại đến đòi ông. Ông gắt với tôi. Tôi cự. Ông rút súng lục, vất lên bàn, quát tháo tôi. Tôi sợ phải đi ra. Thế rồi ít lâu sau ông có giấy gọi lên trung đoàn, rồi đổi đi đâu mất, ông khác về thay, tôi không biết đòi đâu được nữa.

Cả phòng im lặng. Không ai ngờ lại có một việc quá ư vô lí thế. Đại diên trung đoàn bộ đứng lên, nghiêm nghị hỏi:

- Ngay sau khi ấy đồng chí có báo cáo với tiểu đoàn không?

- Không, vì tôi không biết ông ấy đổi đi.

- Không cần biết đến việc ông ấy bị đổi đi. Nguyên một việc ông ấy không trả tiền đồng chí, còn quăng xúng ra dọa nạt, đáng lẽ đồng chí phải báo cho cấp trên chứ?

- Tôi không dám báo cáo. Bấy giờ tôi còn ở dưới quyền ông ấy. Tôi sợ ông ấy thù.

Đại diện trung đoàn lắc đầu, cười nhạt:

- Các đồng chí đã thấy mình chưa? Khi thấy sự trái, phải có can đảm nói. Thù oán cũng không cần. Trong bộ đội ta, đôi khi cũng có người xấu, nhưng bộ đội ta là bộ đội cách mạng, quyết không dung túng những thủ đoạn cai, đội của quân đế quốc. Trung đoàn chưa biết việc đồng chí vừa mới nói. Lỗi tại đồng chí. Nhưng trung đoàn cũng đã chú ý đến tư cách không xứng đáng của ông C. vì thế, ông C. đã bị gọi về. Không phải để đổi đi nơi khác, mà là để đưa đi huấn luyện: ông C. cần có một thời kì kiểm thảo lại tư tưởng của ông, nhìn rõ những vết tích nhơ nhớp, xấu xa, tẩy rửa xạch những tính xấu đi. Bao giờ sửa đổi được rồi, sẽ trở về công tác. Nhờ cuộc hội nghị ày, biết thêm được một việc về ông C. Trung đoàn sẽ hỏi ông C. Nếu điều tra lại việc đồng chí gửi tiền là có thật, ông C. sẽ phải trả lại tiền đồng chí. Ông C. sẽ bị thi hành kĩ luật.

Việc ấy xong. Một đội viên khác giơ tay:

- Tôi cấy rẽ ruộng. Chính phủ đã ra sắc lệnh giảm tô. Khi tôi còn ở nhà, chủ ruộng hứa với tôi: mùa sau sẽ giảm. Mùa sau, tức là mùa đông năm ngoái. Thế mà tôi vừa nhận được thư của vợ tôi, nói rằng: chủ ruộng cứ bắt nộp nguyên như cũ, nếu không thì lấy ruộng về, vì tôi đi vắng, vợ tôi không có quyền giữ ruộng.

- Chị cấy có làm ruộng lấy không?

- Vợ tôi vẫn làm. Chỉ phải thuê người một ít thôi.

- Thuê cũng chẳng sao. Chỉ trừ chị ấy nhận ruộng rồi lại cho người khác làm lại. Anh sẽ làm một lá đơn, kể rõ đầu đuôi. Trung đoàn sẽ can thiệp để giữ ruộng cho chị ấy làm ăn, nuôi các cháu. Anh hài lòng chứ?

[macbupda]

Anh nhe răng ra cười… Một anh khác phàn nàn: anh đi bộ đội, mà Ủy ban xã cũng coi như anh  những người đi vắng khác, truất phần công điền của anh đi.

Chủ tịch ỏi:

- Các nơi khác, có thế không?

Tiếng trả lời ran:

- Không ạ!

Chủ tịch:

- Tại ủy ban ở xã đồng chí kém, không chú trọng quyền lợi của chiến sĩ. Chúng tôi ghi, để nhờ trung đoàn can thiệp.

Một anh khác cũng phàn nàn:

- Ủy ban và các đoàn thể ở xã tôi cũng kém. Tôi thấy ở các xã khác, khi nhận được công văn báo có người thuộc xã bị hi sinh ngoài mặt trận, bao giờ xã cũng tổ chức lễ truy điệu, cử người đến an ủi gia đình. Tôi có ba anh em, đi bộ đội cả ba. Năm ngoái, em tôi tử trận. Ngay ở xã đơn vị em tôi đóng, đồng bào còn biết làm truy điệu, mà ở xã tôi, Ủy ban không làm gì.

Có anh lo:

- Không biết đoàn thể phụ nữ xã có chú ý giác ngộ, giáo dục vợ tôi, để nó hiểu tôi đi là vì nhiệm vụ, mà vui vẻ làm ăn, coi sóc gia đình tôi không?

Có nhiều nữa. Bao nhiêu là thắc mắc, nhiều khi khá rắc rối, lôi thôi. Anh em phơi bày hết cả ra. Rồi cán bộ, đội viên bàn cách giải thích lẫn cho nhau. Cuối cùng, anh chính trị viên kết luận:

- Các đồng chí đã nói rất thẳng. Thế là can đảm, có tinh thần đoàn kết. Có như vậy, cán bộ mới biết lỗi mình mà sửa chữa, hay điều bị gị hiểu lầm thì phân trần cho anh em khỏi giận oan. Cán bộ, đôi viên sẽ hiểu nhau thêm, thân mến nhau thêm.

Quyền lợi của anh em bộ đội, là những người vất vả nhất hi sinh nhất trong kháng chiến, Chính phủ chú ý lắm. Nhưng có khi vì nước còn nghèo, mà không giải quyết được, đó là một điều chính phủ rất lấy làm khổ tâm. Có khi vì chính sách Chính phủ đề ra, một số ủy ban địa phương không hiểu hay không tích cực thi hành; ta sẽ đề nghị Chính phủ trừng phạt những kẻ không tốt ấy. Nhưng cũng có những việc chưa giải quyết được: thí dụ như những anh em ở những làng còn ở trong tay giặc, giặc khuyến khích bọn tay sai cướp nhà cướp thóc của chúng ta. Như vậy chỉ còn một cách là đánh khỏe. Đánh khỏe, giặc chết hết, nước độc lập sẽ tiến rất mau, chẳng vấn đề gì không giải quyết được. Các đồng chí có đồng ý với tôi không?

- Đồng ý.

- Còn thắc mắc gì nữa không?

- Hết.

- Hả chưa?

- Hả rồi.

Có người khẽ nói:

- Chưa.

- Gì nữa?

- Cho đánh Cao Bằng!

Mọi người cười. Anh chính trị viên tủm tỉm:

- Đánh thì sẽ được đánh nay mai. Nhưng đánh đâu, còn tùy trên quyết định.

- Đánh đâu cũng được.

- Hoan nô!

Và vỗ tay…

[macbupda]

ĐỊNH MỨC



Hội nghị thảo luận đến mục đích gay go nhất: định mức tạm vay cho các xã. Hầu hết các xã đều xôn xao trước con số phác định trong dự án.

Bí thư xã Tam Vịnh:

- Vụ chiêm vừa qua Tam Vịnh chỉ cấy được 51 mẫu ba sào. Cánh ven sông ba mươi mẫu, chỉm nghỉm mất rồi. Chỉ còn 21 mẫu 3 sào. Ruộng xấu. Chưa có kinh nghiệm làm chiêm. Mỗi mẫu chỉ thu được 3 tạ là nhiều. Tất cả tính già dặn lắm, mới được 63 tạ 9 cân. Thế là huyện đặt mức 6 tấn.

Bí thư xã Sơn Hòa

- Quá nửa chiêm của Sơn Hòa cũng bị ngập nước như ở Tam Vinh, 31 mẫu còn lại, bị mưa đá, còn tệ hơn ở Tam Vịnh. Lại toàn là ruộng lẻ tẻ, chỗ năm sào, chỗ ba sào, cho nên chỉ béo ri sẻ, chứ người thì chưa chắc có gì để gặt. Thành thử có mảnh chưa chín hẳn, dân đã gặt về ăn. Chẳng còn được mấy tí đâu. Mức 8 tấn huyện định, Sơn Hòa xin cho nghĩ lại.

Bí thư Yên Ninh:

- Yên Ninh đã mất mùa hơn hai năm. Hai năm nay có mấy tí thóc đâu? Ngô, có thể nhiều. cho nên cái mức huyện đặt cho, không có nghĩa lí gì đối với chúng tôi. Chúng tôi có thể vay gấp 4 lần. Nhưng mức thóc, mặc dầu chỉ có 2 tấn rưỡi cũng không thể đạt được, không biết trông vào đâu mà vay được. Có chiêm, nhưng chiêm nay nay mới là vụ đầu tiên. Khuyến khích mãi người ta mới chịu làm. Có tính cách làm thử, nên mỗi người chỉ mấy sào thôi. Không  may gặp mưa đá sâu ăn. Đang lo người ta chán, sang năm khó mà còn có thể vận động cấy chiêm khổ sở ấy nữa, thì thậ khó cho chúng tôi sau này lắm.

Bí thư xã Châu Cầu:

- Đồng chí Trúc về đã biết. Chu Cầu thật đã cạn ao, bèo đến đất. năm ngoái mát mùa, tỉnh đã phải đề nghị Chính phủ miễn thuế cho Năm nay cũng mong được đóng góp nhiều hơn các xã khác, để bù vào những lúc không đóng góp được tí nào. Nhưng hiện bây giờ, thóc mùa đã nhẵn củ tỏi rồi. Chiêm không có. Tứ thì chưa được gặt. Chỉ có một ít lúa nương, phần nhiều là của mấy gia đình Mán, ân nhân của cách mạng. Ngô cũng ít. Sắn, đến tháng 8 mới ăn được. Khoai mới bằng cái ngón tay. Thành thử muốn thì thật muốn, nhưng vẫn chưa biết lấy đâu ra cho dủ mức.

Rồi Hoàn Thanh. Rồi Xuân Trạch. Rồi Vân Lộc… Xã nào cũng vấp phải những khó khăn đại khái như thế cả. Chiêm ít. Thời tiết xấu. Dân bán thóc non hay nợ những người đặt đỗi, gặt về, trang trải xong, chửng còn được bao nhiêu. Cho nên nhiệm vụ trao cho xã nào cũng hứa: sẽ cố gắng làm. Nhưng liệu có đạt mức huyện ấn định không? Đa số xác xã đều cho rằng: khó lằm.

Đồng chí bí thư huyện đen sạm mặt, đứng lên:

- Khó thì nhất định là khó lắm. Nhưng khó thì đành phải chịu hay sao? Chúng ta phải có kế hoạch giải quyết cho bằng được.

Cả phòng nín lặng. Những con mắt căng ra. Gân góc căng ra.  Mươi cái đầu nghiêng xuống, trán tì lên bàn tay nổi cục, mắt đọc những con số trong bản dự án in đá, phát cho mỗi đại biểu một bản ngay từ đầu hội nghị. Ở đầu hàng ghế thứ ba, một anh tuổi xấp xỉ 40, nhưng không có một tí râu nào, hếch cái mặt gồ ghề, cằng cặc như một hòn đá ráp, đôi mắt sâu hoắm nhìn lên mái hội trường, một bên quai hàm vênh vênh về phía ánh sáng, nổi bật lên. Anh ngồi bên cạnh mím môi, cúi mặt, bực tức lăn đi lăn lại cái bút máy hạng bét giữa ngón tay trỏ và ngón tay ái của một bàn tay gân guốc.

Đồng chí bí thư huyện nhìn khắp cán bộ một lượt rồi cao giọng nhưng thân ái, hỏi:

- Thế nào? Các đồng chí có đồng ý thế không?

Vẫn câm như thóc cả. Cái mặt gồ thề, cằng cặc ở đầu hàng thứ ba, vẫn vênh một bên quai hàm nổi bật, soi ra ánh sáng. Dưới đôi lông mày rậm, đôi mắt sâu hoắm cứ nửa phút lại chớp một cái, đều đặn như những giọt mái nhà. Cái mặt bên cạnh vẫn cắm xuống bàn. Hai ngón tay lăn cái bút máy một cách bực dọc hơn. Thêm mấy cái mặt nữa cúi xuống, soi mói những con số trong dự án. Đôi vai béo lẳn của một chị cán bộ phụ nữ so lên một cái, như người ngồi lâu mỏi đít và như phụng phịu…

Bí thư Vân Phúc nẩy người lên như bị một con ruồi ve đốt. Anh vung tay giận dữ:

- Từ nãy đến giờ, Vân Phúc chỉ ngồi im. Vì sao? Vì Vân Phúc biết rằng: mặc dầu các xã đều gánh nhẹ hơn Vân Phúc, nhưng với khả năng ít ỏi của các xã bạn, thì gánh nhự như vậy đã đủ rồi. Vân Phúc không muốn tị nạnh với ai. Óc tị nạmh không thể có chỗ trong hội nghị của chúng ta. Cái lối đánh bùn sang ao không giải quyết được gì. Sẩy vai chị đến vai em. Mà chị cũng nặng rồi, em cung nặng rồi. Vậy chỉ còn cách là cùng mang.

Anh nói đây ra đấy lắm. Tình hình ruộng đất, tình hình dân chúng ở xã anh nhìn cho rõ thì quả đúng là tiếng cả nhà thanh. Hơn 200 mẫu chiêm nhưng ngót một nửa chìm dưới nước rồi. Có vài chủ ruộng thu hoạch nhiều, nhưng họ lại ở ấp của họ, thuộc địa hạt xã khác kia. Còn thì ruộng cũng xé lẻ, linh tinh. Dân cũng ăn chịu, ăn nợ như các xã xung quanh. Huyện đã xuống tận nơi điều tra, hiểu rõ Vân Phúc chỉ giàu có cái vỏ thôi, nên đặt mức có 36 tấn. Hôm nay, thấy Yên Ninh, Chu Cầu kêu ca mãi, chính Vân Phúc đã tự nguyện nhận thêm 4 tấn nữa, để gánh đỡ cho 2 xã bạn. Dám nhận 4 tấn, là Vân Phúc đã cố gắng lắm rồi.

[macbupda]

Anh nói xong, ngồi mạnh xuống. Chủ tịch - tức anh bí thư huyện - nét mặt nghiêm nghị vì lo lắng, cất giọng trầm trầm đề nghị:

- Khoan đã! Các đồng chí hãy ngồi yên. Đồng chí thuyết trình viên sẽ trình bày lại một lần nữa, cặn kẽ hơn, những nhận định của huyện ủy về khả năng và những khó khăn của từng xã một để các đồng chí hiểu rằng: khi định mức huyện ủy đã đắn đo, cân nhắc rất kĩ càng. Sau đó, nếu các đồng chí thấy nhận định của huyện ủy có chỗ nào sai, các đồng chí sẽ cho ý kiến.

Hội nghị trở lại im phăng phắc. Những bộ mặt trang nghiêm lại và những con mắt nhìn lên bàn chủ tịch đoàn. Thuyết trình viên ngồi bên cạnh chủ tịch, lật đám giấy dặt lên bàn và đứng dậy. Anh là người Thổ còn trẻ lắm. Bản tính chất phác của người miền núi đã được những kinh nghiệm đấu tranh mài giũa cho sắc sảo thêm, nên anh có được một cái cốt cách vừa vững chắc, vừa nhanh. Ngay cái thể chất của anh cũng đã lộ ra một vẻ người như vậy. mặt vuông, vai  ngực rộng. Lưng rất thẳng. Bàn tay chắc nịch. Da mai mái. Đôi mắt to, nhìn thẳng nhưng chuyển động luôn luôn. Nói sấn sổ, mạch lạc, kèm những điệu tay dứt khoát. Lời nói mà làm nổi từng dấu phẩy, dấu chấm câu:

- Tiếp theo lời đồng chí bí thư, tôi xin vạch rõ cho các đồng chí thấy: huyện ủy đã căn cứ vào những khả năng và những khó khăn của từng xã thế nào, trong khi đặt mức cho từng xã, như trong dự án. Bắt đầu là xã Vân Phúc…

Thuyết trình viên tỏ ra hiểu rất sát tình hình các xã. Về mỗi xã, anh có thể nói thật rõ: diện tích cấy chiêm của nó, vụ mùa này được bao nhiêu; bao nhiêu mẫu, bao nhiêu sào bị ngập mất hẳn rồi; bao nhiêu mẫu, bao nhiêu sào còn vớt vát được nhiều ít thế nào; bao nhiêu  mẫu, bao nhiêu sào có thể thù được nhiền; dân số bao nhiêu, trong số ấy, nhà no, nhà đói, nhà còn thóc mùa, nhà đã thiếu ăn, nhà nào có thể trông vào sắn, vào ngô, thôn nào có thể vay nhiêu, thôn có thể cho vay ít ra sao… Và sau cùng, tính phác cho người ta thấy tại sao có thể thực hiện được những con số định mức cho xã ghi trong dự án…

Trình bày xong về mỗi xã, anh ngừng lại, mời hội nghị cho ý kiến. Hội nghị suy nghĩ mức định sát lắm rồi.

Thuyết trình viên ngồi xuống. Bí thư huyện đứng lên. Anh cất giọng nghiêm trang, nhỏ nhẹ lúc đầu, nhưng càng nói càng thiết tha khẩn khoản:

- Các đồng chí đã nghe rõ cả rồi. Các đồng chí không có ý kiến gì. Thật ra xã nào cũng cần cố gắng, đang có thể tiến, không có lí gì lùi, nhiệm vụ tiền phương bắt buộc chúng ta phải lãnh đạo nhân dân vượt mọi trở lực tiến lên. Nhu cầu của tiền tuyến nhất định phải giải quyết xong. Vầy thì căn cứ vào tình hình cụ thể của xã mình, đề nghị các tính cho thật cụ thể! Xã nào xét có thể thực hiện được mức, thì xung phong nhận. Còn xã nào quả là không nhận được, ta sẽ xét sau. Tôi đề nghị các đại biểu từng xã hội ý với nhau trong khi hội nghị tạm nghỉ 15 phút.

Hết 15 phút, Chủ tịch lớn tiếng mời các đại biểu vào họp lại. Anh nhắc lại lời kêu gọi của anh lúc nãy. Ngươi có cái mặt gồ thề và đôi mắt sâu hoắm đứng lên trước nhất:

- Tôi xin xung phong nhận mức.

Bí thư huyện mừng ra mặt:

- Văn Lộc hoan hô!

Hội nghị vỗ tay, reo. Có đà rồi. Một người vừa đứng lên. Rồi người nữa. Rồi người nữa. Rồi hai, ba người cùng đứng lên một lượt. Tiếng reo tiếng vỗ tay mỗi lúc thêm dồn dập. Mắt, mũi, môi bí thư huyện mỗi lúc một nở ra. Cứ mỗi người đứng lên, tay anh lại khệnh ra thêm một chút, đầu anh cất cao lên một chút. Miệng anh tươi như hoa, đọc lên một cái tên. Thuyết tình viên cắm cúi tìm trong dự án, điểm một cái gạc chữ thập chéo với cái tên vừa nghe đọc. Không khí nhẹ hẳn đi. Nhiều bộ mặt phởn phơ. Chị cán bộ phụ nữ cười tít mắt, đôi má non ướt như má trẻ con để lún xuống đôi lỗ đồng tiền thật là xinh. Riêng cái mặt đá ráp của người xung phong trước nhất vẫn không nhúc nhích. Nó trơ trơ như đá giữa những tiếng vỗ tay mỗi lúc một thêm vang dội. Chủ tịch mải theo dõi  những người đứng lên sau, không để ý. Mãi đến hết người xung phong ngớt tiếng vỗ tay, thuyết trình viên đọc lại tên những xã đã bằng lòng nhận mức rồi, cái mặt đã ráp mới vênh lên:

- Tôi xin nói.

Chủ tịch có một cái nhích mặt gần như sửng sốt. Bí thư Vân Lộc nói:

- Việc tạm vay ở huyện ta là một việc hết sức khó khăn. Cứ  gọi là mình vứ việc trầy máu mắt ra cũng chưa vị tất đã làm xong cái nhiệm vụ Đảng giao cho. Nhưng bàn cãi mãi cũng thế thôi. Việc phải làm nhất định cứ phải làm. Vất cho ai? Vì vậy, chúng tôi xin nhận mức ngay, để đỡ mất thì giờ cho hội nghị, nhưng chúng tôi xin nói trước điều này: Muốn làm xong việc này, nhất định phải cương quyết, mạnh tay. Không có mệnh lệnh của chính quyền, nhất định không xong. Không những thế, nếu chúng tôi có đề nghị một vài phương sách đặc biệt, huyện ủy cũng phải cố chuẩn y cho chúng tôi, chúng tôi mới có thể làm được việc.

[macbupda]

Nét mặt chủ tịch trở nên lo lắng. Tiếng anh nghiêm khắc bảo:

- Coi chừng đấy chúng mình hay mắc phải cái lối bất cứ việc gì cũng dùng mệnh lệnh, xao nhãng việc giải thích, thuyết phục, động viên dân hiểu chính sách mà vui vẻ, tự nguyện, hăng hái thi hành. Đồng chí tưởng chính quyền chỉ có việc hạ mệnh lệnh bắt buộc thôi ư? Không phải, chính quyền cũngp hải vận động dân, giải thích thuyết phục phải đi đôi với mệnh lệnh, phải nặng hơn là mệnh lệnh. Bởi vì chính quyền của chúng ta là chính quyền cách mạng, là chính quyền của nhân dân, phục vụ quyền lợi của nhân dân. Chính quyền của ta do dân bâu ra để làm việc cho dân, mưu lợi ích cho dân, thì tại sao lại không thể giải thích cho dân hiểu những chính sách toàn toàn vì lợi ích chung do Chính phủ đề ra, để dân thi hành một cách sốt sắng, vui vẻ không ca thán?

Bí thư Vân Lộc đáp:

Chúng tôi hiểu thế. Nhưng riêng trong trường hợp này, trong hoàn cảnh huyện ta, giải thích, thuyết phục không, không đủ. Cần mệnh lệnh. Tôi thí dụ, nếu vụ chiêm này, ta để cho dân trả nợ thì có ông thánh về đây cũng không thực hiện nổi mức tạm vay. Dân trong làng, từ hạt muối, bánh thuốc lào đều mua chịu, đợi trông vào hạt thóc. Công nợ cũng trông vào hạt hóc. Bây giờ thóc chưa gặt về, nhưng chủ nợ, con buôn, những người đi đặt đổi đã nhăm nhăm quang gánh, chỉ đợi có thóc về để quẩy đi. Để cho họ quẩy đi, tức là thóc bị phân tán hết rồi. Có còn lại tí nào, cũng chỉ đủ thóc giống, thêm chút ít để độn với ngô, khoai. Còn thóc đâu mà vay nữa? Cho nên tôi đề nghị: Chính quyền ra lệnh hoãn nợ lại, cấm đòi nợ, cấm trả nợ, cấm đem thóc ra khỏi xã.

Anh nói xong,ngồi xuống. Lập tức cái mặt gồ ghề lại hếch lên giời và cái quai hàm nổi bật lên vênh ra phía ánh sáng. Ý kiến mới làm xôn xảo cả hội trường. Người kêu “đúng đấy!” ngươi quầy quậy lắc đầu. Những đám tranh luận nho nhở ở chỗ này, ở chỗ kia. Chủ tịch cắn môi suy nghĩ, mặt sầm tối lại. Anh quên cả nhiệm vụ giữ trật tự để hội nghị sắp ồn ồn như chợ. Nhưng từ hàng ghế cuối cùng, một người đứng phắt lên. Anh làm dữ dội như một cơn giông. Năm tay đấm xuống bàn để bắt mọi người im, anh hét:

- Không thể được! Đảng chủ trương đoàn kết toàn dân. Chúng ta phải nắm vững chủ trương đoàn kết. Phải giữ gìn khối đoàn kết hơn giữ gìn con mắt của chúng ta…

Người đang nói chỉ còn một mắt. Hai mí mắt bên liền tịt. Một đồng chí muốn kháy anh ta, hỏi một câu:

- Chắc đồng chí có nhiều kinh nghiệm đoàn kết với bọn cho vay nợ lãi rồi?

Anh nổi giận. con mắt độc nhất của anh long lên sòng sọc. Giọng anh càng bão táp:

- Đồng chí muốn nói: tôi đã mất một mắt vì bọn cho nợ lãi chứ gì? Vậy đó, đã làm sao? Bọn chủ nợ cay nghiệt có thể làm hỏng một mắt của tôi. Nhưng đế quốc có thể móc cả hai mắt của chúng ta, chủ nợ cũng như con nợ. Vả lại ngày trước khác, bây giờ khác. Những món nợ mà các đồng chí định bắt người ta phải hoãn đây là những món nợ thế nào? Phần nhiều là nợ của bà con vay giật lẫn nhau. Nó giữa bần nông với trung nông, trung nông với trung nông. Có tính cách giúp đỡ nhau nhiều hơn là bóc lột nhau. Hai là nợ của người tản cư buôn bán nhỏ, đòn gánh chúc vai, ngày ngày kiếm bữa gạo cho con. Vậy thì chính quyền can thiệp vào đó làm gì? Bắt người ta giữ thóc lại, không được trả nợ tức là gây lục đục giữa nông dân với nông dân, giữa nông dân với đồng minh rất gần gũi của họ, và cũng là của chúng ta - là những người nghèo thành thị, những người buôn bán nhỏ. Là làm cho bần nông từ nay trở đi không còn vay được nợ những khi túng thiếu. Bao vây, không cho thóc ra khỏi xã, lại càng nguy hiểm. Thật sự những kẻ ngoan cố vẫn có cách lén lút phân tán thóc đi. Những người hiền lành oán chúng ta. Dân hoang mang. Bọn đầu cơ tích thóc. Thị trường khan gạo. Giá sinh hoạt lên cao. Việc tạm vay có khó khăn, bất quá chỉ khó khăn trong huyện mình thôi. Nhiều lắm là trong một số đồng bào đặc biệt ít chiêm. Thế mà ta chỉ biết nhìn vào một huyện ta, quyết định những kế hoạch quá mạnh tay như ậy, sao khỏi làm hại lây đến bao nhiêu huyện khác? Bất cứ một lời nói, một cử chỉ nào có hại cho đoàn kết, tôi phản đối.

Anh ngồi xuống. Những cái mặt vừa cười cợt, đỏ bừng hay tái mét đi. Những con mắt nhìn xuống hoàn toàn nhận lỗi. Cái mặt gồ ghề vẫn không nhúc nhích. Nhưng con mắt sâu hoắm đờ ra một lúc. Chị cán bộ phụ nữ ngoái lại nhìn trộm anh đồng chí chột một lcái thật nhanh rồi lại quay lên, ngồi lệch hẳn người, ngoẹo cái đầu vê một bên, cúi mặt xuống bàn, cái miệng nhỏ bụm lại như phụng phịu. Hội nghị im phăng phắc. Chủ tịch dặng hắng cho thông cổ họng rồi lên tiếng.

- Huyện ủy hoàn toàn tán thành những ý kiến của đồng chí bí thư Hạ Liễu và huyện ủy nhắc lại với các đồng chí phương châm đã ghi trong dự án: phải bảo đảm iệc cung cấp cho tiền tuyến - phải giữ vững đoàn kế t- phải nặng về giải thích, thuyết phục, vận động hơn là về mệnh lệnh - mệnh lệnh chỉ dùng đối với những kẻ đặc biệt ngoan cố, những kẻ cố tình ngang ngạnh, cố tình phá hoại. Tóm lại, phải giữ sao cho trong ấm, ngoài êm, trên thuận, dưới hòa, mà vẫn vay được thóc đủ cung cấp cho tiền tuyến.

- Thế mới thật là khó đây!

Người vừa nói câu ấy một cách thủng thà thủng thắng, là anh Mán Cao Lan, mặt nhợt nhạt, môi anh nhợt nhạt, đến đôi mắt cũng lờ đờ nhợt nhạt. Anh giơ tay lên, không đứng lên, cũng không nhìn chủ tịch, cứ ngồi nguyên, uể oải nói như nói một mình:

- Ở đây chúng tôi lại còn cái này: đồng bào thiểu số chỉ có lúa cụm thôi. Lúa gặt về để cả cụm, gác lên gác bếp, không vò, đập. Bây giờ vay thế nào? Biết đằng nào mà tính. Bao nhiêu cụm là một tạ?

Chủ tịch vội gạt đi:

- Khpan đã vấn đề lúa cụm cũng khá rắc rối đấy…

Có người cãi:

- Dễ lắm, rắc rối gì!

Chủ tịch ra hiệu tay:

- Được rồi. Nhưng tôi cắt. Hội nghị sẽ àn sau. Bây giờ tiếp tục thảo luận về vấn đề nhận mức đi.

[macbupda]

Im một lúc. Rồi…

- Khó lắm!

Chủ tịch cười, hỏi ôn tồn:

- Khó thì chúng mình chịu hay sao? Đồng chí Hạ Liễu có ý kiến gì hay không?

Anh đứng lên. Anh không vũ bão như lúc nãy, mà ung dung như chơi. Con mắt độc nhất lấp lánh cười. Miệng anh cũng tươi cười. Mạt anh phẳng phiu, bình thản, mát mẻ như tời buổi sáng. Anh bí thư Trung Lí, áo cánh dũi thùng thình, xoay hẳn người lại, khuỳnh cánh tay phải lên tên cái bàn dưới, gần ngay trước mắt chi cán bộ phu nữ chống thẳng tay kia lên ghế anh ngồi, hếch mũi nhìn anh chột, gật gù nói bâng quơ:

- Nới thế ấy mà khối con gái trẻ hơn hớn còn mê như điếu đổ cũng phải.

Chị cán bộ phụ nữ lừ đôi mắt lá răm một cái, miệng bùm bụm càng thêm phụng phịu. Anh chột trợn mắt dọa anh chàng đĩ tính, rồi mỉm cười đưa ý kiến:

- Theo ý tôi thì những nguyên tắc huyện ủy đề ra, chúng mình nhật định phải theo. Cụ thể ra thì phải thế này: vẫn cứ phải để cho dân giả nợ. Bà con vay giật tạm của nhau, bận này còn bận khác. Con nợ, chủ nợ ở đây na ná như nhau cả. Có tính cách đồng lần thôi. Nếu không giả cho người ta, chính người ta cũng đói… Nhưng nợ của nhà giàu thì sao? Theo nguyên tắc vẫn là phải giả. Nhưng ban vận động vay thóc sẽ đến nhà họ để điều đình. Họ thu được nợ về, sẽ cho Chính phủ vay. Hay là họ thỏa thuận hoãn nợ cho con nợ, để con nợ cho Chính phủ vay cũng được. Đến vụ mùa, thuế nông nghiệp tính xong sẽ đâu có đấy.

Chủ tịch gật đầu:

- Nghe ổn đấy! Các đồng chí thấy thế nào?

Một ý kiến hoài nghi:

- Chỉ sợ nói thì nghe ổn, nhưng đến lúc làm tới thì lại chẳng ổn tí nào. Người nghèo thường hăng hái xung phong, nhưng để họ xung phong mãi thì thóc giống của họ cũng không còn. Người giàu hay tiếc của, để cho họ đem quang gánh tới đòi nợ, xúc hết thóc của nhà giàu, rồi họ tẩu tán, giấu giếm đi, còn có thóc đâu mà vay nữa?

Con mặt độc nhất của anh chột lại long lên sòng sọc. Anh nổi giận:

- Đừng đánh giá thấp sức hi sinh của nhân dân. Kháng chiến đã sáu năm rồi. Đã bao giờ dân phải để Chính phủ thúc bách mới chịu đóng góp chưa? Dân hiểu nhiệm vụ của họ lắm, chỗ nào dân không hiểu là vì cán bộ tồi. Dân ỳ là vì cán bộ ỳ. Cán bộ biết vận động dân không bao giờ ỳ cả. Các đồng chí của chúng ta để làm gì? Chi bộ để làm gì? Hồi bí mật, người nào giúp cách mạng, đế quốc cắt gân. Làng nào giúp cách mạng, đế quốc triệt hạ cả làng. Ta chẳng đã thấy đồng bào Mán ở huyện ta ăn cám để nhường gạo cho giải phóng quân đấy à?

Anh cán bộ Mán vẫn ngồi y nguyên, buông một câu thủng thà thủng thẳng:

- Ngày trước họ hăng hái thế. Bây giờ vận động họ, họ lại bảo: “Chúng tôi được cấp giấy ân nhân cách mạng mà cũng phải đóng thuế à?”?

Anh chột cười, dịu lời hơn:

- Thì ta giải thích với họ thế này: Các cụ cày bừa rồi, gieo mạ rồi, cấy lúa rồi. Lúa lên tốt lắm rồi. Bây giờ pải làm cỏ, bón phân đi. Tận đến lúc được ăn cũng còn gặt hái về. Gặt xong lại phải làm vụ khác. Cách mạng là như thế. Cách mạng là ruộng nương của các cụ, các cụ phải săn sóc, chăm chút nó mỗi ngày một hơn lên, để nó càng này càng đem lại nhiều hoa lợi cho các cụ.

Anh bí thư huyện phát triển ý kiến thêm. Anh nhắc lại những thắng lợi mỗi người một lớn hơn của dân ta. Thắng lợi quân sự, thắng lợi ngoại giao. Chiến thắng Cao Lạng, Chiến thắng Trung Du, Chiến Thắng đường số 18, Chiến thắng Ninh Bình… Bộ đội lớn khỏe lên là nhờ thóc gạo của dân. Bộ đội lớn khỏe lên đánh chết được nhiều Tây. Muốn đánh chết được nhiều Tây thì dân phải lo tìm thóc gạo thật nhiều để nuôi cho bộ đội lớn, khỏe… Anh nhắc lại câu chuyện đồng bào Mán ăn cám để nhường gạo cho giải quyết quân ăn, rồi bảo:

- Giác ngộ được nhân dân, thì tinh thần của nhân dân lên cao như thế đó. Tinh thần của nhân dân bây giờ càng có điều kiện lên cao. Và, huyện ta dù có thiếu gạo, vẫn có thể trông vào ngô, đỗ, sắn, khoai. Cho nên tôi nghĩ rằng từ sáng đến giờ, chúng ta quá lo xa. Thật ra thì khéo vận động, việc tạm vay không đến nỗi như ta tưởng. Các đồng chí thấy thế nào?

[macbupda]

Có những nụ cười đồng ý nhưng chưa ai đáp thẳng. Cái mặt đá ráp quay lại, nhìn khắp phòng một lượt - vẫn gồ ghề, câng cấc, lạnh lẽo thế thôi. Chỉ có đôi mắt sâu hoắm ngước lên nhìn chủ tịch chớp nhanh một cái, đồng thời với một cái gật đầu rất khẻo và đôi mắt nhúc nhích.

- Vậy được.
Chủ tịch lại cười. Mọi người cười theo. Cùng lúc, tiếng vỗ tay đồm độp nổi lên. Chị cán bộ phụ nữ được dịp rùng rình cả đôi vai, rùng rình cả cái lưng, và ngoái ngác cười tít mắt. Chỗ anh chột bàn tán xôn xao, nháo nhác. Riêng anh chàng có cái mặt gồ ghề vẫn trơ trơ. Anh lại hếch mặt lên nhìn mái, vếch cái quai hàm nổi bật ra ánh sáng, như lúc nãy. Nhưng bỗng nhiên anh đứng lên và đội ngột:

- Tôi có ý kiến. Chính Ủy ban huyện phải phối hợp với Liên Việt huyện mời các thân hào đến đây để điều đình.

Anh bí thư huyện tán thành:

- Không những thế. Huyện ủy sẽ phân phối tất cả các cán bộ xuống giúp đỡ cho các xã.  Chính huyện ủy cũng xuống một xã, thực hành chỉ đạo riêng. Các đồng chí với chúng tôi liên lạc chặt chẽ với nhau. Báo cáo thật đều, để gặp khó khăn, kịp thời giải quyết. Các đồng chí đồng ý chứ?

- Đồng ý lắm!

Lại vỗ tay, nhốn nháo. Chủ tịch tuyên bố: Hội nghị tạm nghỉ mười lăm phút…

Thật ra thì họ nghỉ đến nửa giờ. Bởi vì ra khỏi hội trường, từng tốp, từng tốp một, tụm năm, tụm ba, tiếp tục bàn cãi rất hăng.Anh bí thư huyển ủy lảng vảng lại gần tóp này mây phút, ghé vào tốp kia mấy phút, nghe ngóng ý kiến và góp chuyện. Nói chung, ồn lắm rồi. Anh nào cũng nhận là khó nhưng đa số tin rằng làm được. Anh chột có vẻ rất phởn, chạy lăng xăng từ đám này qua đám khác. Ai kêu ca, anh cũng múa tay lên, bảo:

- Nói cho thật các đồng chí đều quá ư dè dặt cả. Ước lượng ăn chắc quá. Chiêm xấu? Ừ thì xấu! Nhưng xấu, mỗi mẫu cũng phải được dư ba tạ. Còn thóc cũ? Chỉ còn rất ít thôi? Nhưng ít cũng phải tính chứ. Năng nhặt không chặt bị đấy à? Góp cây thành rừng chứ!...

Riêng anh bí thư xã Chu Cầu với anh bí thư xã Yên Ninh vẫn lầm bầm tính nhỏ với nhau. Mặt nhăn nhăn nhó nhó. Có vẻ lo lắng lắm. Anh bí thư huyện lại nói chuyện riêng với họ.

- Thế nào? Liệu có trôi không?

Bí thư Yên Ninh cười gượng:

- Không trôi cũng phải cố nuốt chứ biết sao?

Bí thư Chu Cầu ngoẹo cổ:

- Hai anh em chúng tôi khổ tâm hết sức. Hai xã nhẹ nhất rồi. Còn kêu ca mãi các đồng chí cho là tiêu cực. Mà nhận bừa, chỉ sợ không làm nổi thôi.

- Các đồng chí đề nghị thế nào?

- Chúng tôi cũng chẳng dám đề nghị nữa. Chỉ xin hứa: sẽ hết sức. Được đủ mức, càng hay. Nhưng nếu có khó khăn quá, bị thiếu chút ít, xìn huyện ủy cũng hiểu rõ tình cảnh cho.

- Hiểu thì hiểu rõ lắm rồi. Chúng tôi vừa gạt nước mắt vừa chất lên vai đồng chí đó thôi. Biết trước rằng dân có thể đói. Mà đói trước tiên là cá đồng chí chúng mình. Đa số nghèo, bận công tác luôn. Lại động viên có việc gì cũng xung phong. Việc này, gay go thế, tất nhiên họ lại phải xung phong để làm gương.

[macbupda]

Đúng như lời đồng chí ấy. Anh bí thư huyện đờ mặt ra một chút. Mắt anh thờ thẫn, giọng nói rất băn khoăn, anh hỏi:

- Ăn ngô, khoai thì nhất định không tránh được rồi. Nhưng liệu dân có chết đói được không?

Anh bí thư Yên Ninh cười nhạt:

- Chết đói thì không đến nỗi. Đói thôi.

- Để lát nữa vào ta tính lại. Không thể để cho dân đói. Đói qua quýt, đói vừa vừa, đói ít ngày, còn được. Đói quá, đói lâu thì không được.

- Phải động viên cho những những người sung túc cũng trồng ngô, trồng sắn. Ăn độn thêm vào. Người giàu phải gánh đỡ người nghèo, đồng cam cộng khổ với nhau. Anh nghèo đói quá, không tham gia sản xuất được nữa, anh giàu cũng chết.

- Cần xét lại!...

Mặt anh bí thư huyện lại đờ ra, suy nghĩ. Hai người bí thư xã nhìn vào anh, ái ngại. Trông gần, họ thấy rõ hai quầng mắt của anh. Gò má anh đã nhô ra. Má hóp vào. Bốn năm trước đây khi mới tới huyện này, người thanh niên Hà Nội còn trẻ măng, trắng đỏ, rất đẹp trai. Bây giờ da anh đã tai tái, vàng vàng. Lúc suy nghĩ, mặt trông già. Hai anh chàng nông dân miền núi tự nhiên chép miệng:

- Kháng chiến thì phải khổ. Đồng chí còn chịu khổ được, dân chịu được.

- Hạ Liễu xin gánh thêm hai tấn nữa, đỡ cho hai xã bạn.

- Hoan hô!

Tiếng vỗ tay vang nhà. Chủ tịch có một thoáng ngần ngại trong mắt. Anh quay sang, nói nhỏ với thuyết trình viên. Thuyết trình viên ngẫm nghĩ trên bản dự án trước mặt anh, rồi đứng lên.

- Trước hết tôi xin thay mặt huyện ủy, hoan hô tinh thần của đồng chí bí thư Hạ Liễu. tôi mời hội nghị vỗ tay, hoan hô đồng chí bí thư Hạ Liễu một lần nữa, mặc dầu hội nghị đã vỗ tay hoan hồ rồi.

Lại vỗ tay và hoan hô vang nhà. Thuyết trình viên mỉm cười. Khi phòng họp im lặng, anh nói tiếp:

- Nhưng huyện ủy nhận thấy rằng Hạ Liễu gánh vác vừa phải rồi, chứ chẳng còn nhẹ nhõm đâu. Vậy Hạ Liễu cần đắn đo một chút. Nhận rồi không làm nổi, là hỏng việc. Có làm cho bằng được, nhưng dân oán, càng có hại. Đồng chí Hạ Liễu cần cân nhắc kĩ.

Anh bí thư Hạ Liễu mỉm cười:

- Huyện ủy nhìn thật là thấu suốt. Kể thì Hạ Liễu gánh 34 tấn cũng là khướt rồi, chư chẳng còn vừa phải như đồng chí thuyết trình viên vừa nói đâu. Có điều nếu cần cố gắng thêm, thì Hạ Liễu vân có khả năng hơn Yên Ninh, Chu Cầu.

Anh bí thư Vân Lộc cũng đứng lên, cái mặt cầng cậc vãn trơ trơ như hòn đá ráp. Giọng anh cũng lạnh lùng như vẻ mặt:

- Vân Lộc xin gánh 1 tấn cho Hạ Liễu.

Bí thư huyện reo lên và vỗ tay thật khỏe:

- Hoan hô Vân Lộc!

- Hoan hô! Hoan hô!

Tiếng hoan hô và tiếng vỗ tay kéo dài, trong khi anh bí thư huyện đứng lên vung mạnh hai tay mở rộng như một con chim đập cánh, miệng cười ngoác ra không khác gì muốn chồm qua cái bàn để sà xuống ôm lấy anh bí thư Vân Lộc. Anh này lại hếch cái mặt gồ ghề, nhìn lên mái nhà…